Nodira she`riyatida tarixiy obrazlar talqini

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	296.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Nodira she`riyatida tarixiy obrazlar talqini

Купить

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati’
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Yurtimiz mustaqillikka erishgach, ajdodlarimiz
tomonidan yaratilgan bebaho adabiy merosni yangicha mezonlar asosida xolisona
tadqiq qilish uchun har qachongidan ham dolzarb vazifa sifatida kun tartibiga
qo yildi. Prezidentimiz I.A.Karimov dunyo madaniyati va ma naviyatini
‘ ’
yuksaltirishga beqiyos hissa qo shgan ijodkorlarimiz asarlarini zamon talablari
‘
darajasida tadqiq etish zaruratini quyidagicha ta kidlagani ham buning isbotidir:
’
Ota-bobolarimizning asrlar davomida to plagan hayotiy tajribalari, diniy,
“ ‘
axloqiy, ilmiy qarashlarini o zida mujassam etgan nodir qo lyozmalarini jiddiy
‘ ‘
o rganish payti keldi. Chunki, o zingizga ma lumki, sho rolar zamonida
‘ ‘ ’ ‘
tarixiy haqiqatni bilishga intilish rag batlantirilmas edi, hukmron mafkuraga
‘
xizmat qilmaydigan manbalar xalq ko zidan iloji boricha yiroq saqlanar edi .
‘ ” 2

Ma lumki, o zbek mumtoz she riyati an analarini o ziga xos davom’ ‘ ’ ’ ‘
ettirib, xalqimiz ma naviy hayoti tarixida o ziga xos iz qoldirgan Mohlaroyim-
’ ‘
Nodira adabiy merosi yuzasidan istiqlolga qadar ko plab ilmiy-tadqiqot ishlari
‘
amalga oshirilgan. Lekin ularda Nodira istifoda etgan tarixiy obrazlar tizimi,
ularning turkiy va musulmon xalqlari adabiyoti an analariga chambarchas
’
bog liqligi, mazkur obrazlarning o zbek adabiyotiga kirib kelish jarayonlari,
‘ ‘
ulardan shoira o z ijodida qay darajada istifoda etgani, bu tipdagi obrazlarning
‘
ijodkor va salaflari asarlarida qo llanish ko lami, ijodkor estetik maqsadi va
‘ ‘
badiiyat mushtarakligi masalalari yaxlit tarzda o rganilgan emas. Vaholanki,
‘
shoiraning dunyoqarashi, hissiyoti, kechinmalari va hayotiy xulosalari mazkur
badiiy obrazlar vositasida ifodalangan. Bu esa, o z navbatida, tarixiy obrazlar,
‘
ularga yuklangan o ziga xos mazmun, bu mazmunning poetik ifodasi
‘
masalalarini maxsus o rganishning dolzarb ekanini ko rsatadi.
‘ ‘
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
‘ O zbek mumtoz poeziyasida teran ‘
mazmun va betakror badiiyat yuksak darajada uyg unlashgan nazmiy asarlari
‘
bilan munosib mavqega ega shoira Nodiraning ijodi XX asrning ko pgina
‘
adabiyotshunoslari va shoirlari diqqatini o ziga tortib keldi.
‘
Jumladan, Sadriddin Ayniy, X.Zunnun, M.Alaviya, To xtasin Jalolov, Vohid
‘
Zohidov, Lutfulla Olim, O tkir Rashidlarning shoira tarjimai holi, ijodiy
‘
merosiga oid dastlabki tadqiqotlari ma lum bo lsa, Nodira hayoti,
’ ‘
she riyatining o ziga xosligi va badiiyati, devoni qo lyozmalari tom ma noda
’ ‘ ‘ ’
Aziz Qayumov, Mahbuba Qodirova, Nusratullo Jumayevlar tomonidan keng
ilmiy doiraga ma lum qilingan.
’
Xususan, A.Qayumov tomonidan birinchi marta shoira ijodiy merosidan
iborat saylanma nashr ettirilgan. M.Qodirovaning Mohlaroyimning Nodira,
Komila va Maknuna taxalluslari bilan bitilgan o zbek va fors-tojik tilidagi
‘
she rlaridan iborat devonlari qo lyozmalari, she rlarining g oyaviy-badiiy
’ ‘ ’ ‘
jihatlari yuzasidan amalga oshirgan tadqiqot va nashrlari e tiborli. N.Jumaxo ja
’ ‘
birinchi bor Nodira asarlarini milliy istiqlol nuqtai nazaridan tahlil etgan. 3

Tadqiqotning maqsadi. Nodira ijodidagi tarixiy obrazlarning shoira poetik
fikrini ifoda etishdagi o rni, ularning manbalari, mazmun-mohiyati, genetik‘
kurtaklari, shoira ijodidagi o ziga xos jihatlari, mazkur obrazlar asosida
‘
yaratilgan asarlar badiiyatini tadqiq etish va ilmiy-nazariy umumlashmalar
chiqarish Bitiruv malakaviy ishning bosh maqsadidir.
Tadqiqotning vazifalari:
- Nodira ijodidagi tarixiy obrazlar tizimini aniqlash va tahlil etish;
- tarixiy obrazlarning o zbek adabiyotidagi genetik kurtaklarini ko rsatib
‘ ‘
berish;
- ijodkor nazmiy asarlari tahlili asosida tarixiy va mifik obrazlar munosabatini
tadqiq qilish;
- shoira ijodidagi tarixiy obrazlar tasvirlangan asarlarning mazmuni va poetik fikr
uyg unligi, badiiy tasvir vositalarining ijodkor tafakkurini aks ettirishdagi o rni,
‘ ‘
ijodkor badiiy mahorati masalalarini tahlildan o tkazish;
‘
- ilmiy tadqiqot natijalaridan nazariy umumlashmalar chiqarish.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ushbu tadqiqot
natijalari o zbek mumtoz adabiyotidagi tarixiy shaxslar obrazining genetik
‘
kurtaklari yuzasidan xulosalar bildirilgani bilan nazariy ahamiyatga ega. Bitiruv
malakaviy ish natijalari tarixiy shaxslar obrazining Nodira va salaflari ijodidagi
o rni, ijodkorlarning poetik mahoratini ochib berishdagi ahamiyati yuzasidan
‘
xulosalar bildirishda muhim.
Bitiruv malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Bitiruv
malakaviy ishning nazariy va amaliy ahamiyatiga kelganda shuni aytish kerakki,
mazkur ish xalq-duolarining vujudga kelishi, xalq о ‘rtasida amal qilishi va badiiy
tabiatini nazariy jihatdan yoritishda dasturlik vazifasini ado etadi. Bitiruv
malakaviy ishdan oliy о ‘quv yurtlari filologiya fakultetlari talabalari uchun
darsliklar, о ‘quv-metodik q о ‘llanmalar yozishda, maxsus kurslar о ‘qishda
foydalanish mumkinki, bu narsa bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyatini
belgilab beradi. 4

Bitiruv malakaviy ish tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki
bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. ‘
I.BOB . O zbek mumtoz adabiyotida tarixiy shaxslar
‘
obrazlarining genetik kurtaklari
I.1. Nodira she riyatida tarixiy shaxslar obrazi
’
Tarix va adabiyot bir-biriga chambarchas bog liq. Zero, ular biri
‘
ikkinchisini to ldirib, jamiyat manfaatlariga xizmat qiladi. Tarix muayyan
‘
makon va zamon, ma lum shaxslar hayoti bilan bog liq voqealar haqidagi real
’ ‘
ma lumotlarni o zida mujassam etsa, badiiy adabiyotning vazifasi
’ ‘
o zgacharoq. Chunonchi, badiiy adabiyot muayyan tarixiy hodisa yoki shaxslar
‘
kechmishini badiiy jihatdan sayqallab, ohorli tashbeh va metaforalar orqali
tasvirlaydi. Ijodkor asarida tarixiy jarayon va tarixiy shaxs faoliyati bilan bog liq
‘
tasvirlarda o ta mubolag ali chizgilardan ham foydalanishi mumkin. Natijada
‘ ‘ 5

tasvir obyekti bo lgan hodisaning o quvchi ongi va shuuriga ta sir kuchi bir‘ ‘ ’
necha barobar oshadi, tarixiy shaxs obraziga nisbatan ijobiy yoki salbiy fikr
shakllanishiga zamin yaratiladi. Shu ma noda, badiiy adabiyotda tarixiy shaxslar
’
obrazi tasviri ijodkorning qaysi rakursdan yondashishiga qarab, kelgusida
o quvchi tasavvurida yaxshilik yoki yomonlik, saxiylik yoki baxillik, mardlik
‘
yoki nomardlik timsoliga, ijodkor orzu-istaklarining ifodachisiga aylanishi
mumkin.
O zbek mumtoz adabiyotida tarixiy shaxslar obrazi tasviri jihatidan boy
‘
tajriba to plangan. Ularni biz, muayyan o ziga xos xususiyatlarini e tiborga
‘ ‘ ’
olib, shartli ravishda quyidagicha tasniflashimiz mumkin: 1. Islomgacha
bo lgan davr bilan bog liq tarixiy shaxslar obrazi; 2. Islom dini bilan bog liq
‘ ‘ ‘
tarixiy shaxslar obrazi.
Bu tipdagi obrazlar barcha zamonlar ijodkorlari asarlaridan o rin olib,
‘
muyyan ma no va mohiyat kasb etgan. Bunday tarixiy shaxslar obraziga duch
’
kelinganda, odatda, u bilan bog liq tarixiy voqelik o quvchining ko z o ngida
‘ ‘ ‘ ‘
gavdalanadi. Shu bois asarda muayyan tarixiy shaxs nomining zikr etilishi
zamirida ijodkorning aniq maqsadi aks etadi. Bu maqsad aksar hollarda ijodkor
yashagan davr muammolari bilan yoki uning adabiy-estetik ideali bilan bog liq
‘
bo ladi.
‘
Birinchi guruhdagi obrazlarni yana tarixiy va sinkretik obrazlar guruhiga
ham bo lish mumkin. Masalan, Afrosiyob, Xizr kabi obrazlar ayrim manbalarda
‘
tarixiy shaxs sifatida ko rsatilsa, ayrimlarida mifik obraz sifatida qayd etiladi.
‘
Mazkur tasnifga ko ra, turkiy xalqlarning islomgacha bo lgan tarixida yorqin iz
‘ ‘
qoldirgan tarixiy shaxslardan Kultegin, Bilga xoqon, To nyuquq kabilarning
‘
shaxsini tasvirlashga bag ishlangan qimmatli manbalar sifatida bitiktoshlarni
‘
qayd qilish mumkin. Shuningdek, Alp Er To nga, O g uzxon haqidagi,
‘ ‘ ‘
turkiy xalqlarning tarqalish tarixi bilan chambarchas bog liq Arkanaqun,
‘
Alanquva voqealari bilan bog liq tarixiy voqeliklar tarixiylikdan ko ra, badiiy
‘ ‘
bo yoqlarga boy tarzda ifodalangani kuzatiladi. Xususan, Islomdan keyingi
‘ 6

davrlarda yaratilgan tarixiy asarlarda turkiy xalqlar tarixiga oid qaydlar,
jumladan, O g uzxon, Alanquva hayotiga oid ma lumotlar, Arkanaqun‘ ‘ ’
voqeasi turli xil shakllarda saqlanib qolgan. Jumladan, Ollomurod Annaboy
o g lining O g uz, Alanquva va Shayboniynoma (XVII asr) asari uch
‘ ‘ “ ‘ ‘ ”
qismdan iborat bo lib, birinchi qismida O g uzxon, Alanquvadan
‘ ‘ ‘
Chingizxongacha bo lgan voqealar tasviri, ikkinchi qismda Qo ng irot
‘ ‘ ‘
urug ining ajdodlari, uchinchi qismda esa Shayboniyxon tarixi yoritilgan. Asar
‘
boshida Nuh voqeasidan boshlab turkiy xalqlarning shajarasi, ularning
shakllanishi bilan birga Chingizxongacha bo lgan voqealar bayon qilingan.
‘
S h ermuhammad Munisning Firdavs ul-iqbol asari Xiva xonlari tarixiga
“ ”
bag ishlangan. Asar turkiy xalqlarning bobosi sanalmish Yofas tarixidan
‘
boshlanib Olloqulixon davrigacha bo lgan voqealarni o z ichiga qamrab olgan.
‘ ‘
Muhammad Yusuf Bayoniyning Shajarai Xorazmshohiy asari ham Munis
“ ”
asari singari an anaviy tarzda Odam alayhissalomdan Yofasgacha bo lgan
’ ‘
voqealar bayoni qisqacha berilib, keyin 1913 yilgacha bo lgan voqealar tarixi
‘
bitiladi.
Muhammad Sharif bin Muhammad Naqining Toj ut-tavorix asari Buxoro
“ ”
hukmdori Amir Haydarga bag ishlangan. Asarda dastlab mang itlar sulolasi
‘ ‘
tarixining O g uzxondan boshlanishi yoziladi. Keyin turkiy xalqlarning
‘ ‘
tarqalishi, Chingizxon va shayboniylar tarixi yoritilgan.
Habib us-siyar asarida ketma-ket dunyo tarixida iz qoldirgan sulolalar,
“ ”
Eron podsholari, Muhammad payg ambar va uning safdoshlari, xalifalar,
‘
Chingizxon avlodlari, temuriylar, o zbek xonlari va nihoyat safaviylar tarixi
‘
yoritiladi.
Mazkur asarlar tarixiy mavzuda bo lishi bilan birga badiiy bo yoqlarga
‘ ‘
boyligi bilan ham alohida ahamiyatga ega. Ularda tarixiy shaxslar haqidagi
ma lumotlar poetik tasvir vositalari orqali mubolag ali tasvirlanadi. Bu hol,
’ ‘
avvalo, mualliflar o z asarining o quvchi uchun zerikarli bo lib qolmasligi
‘ ‘ ‘
uchun voqealar tasvirini badiiylashtirgani bilan izohlanadi. Bunday usul asarning 7

ta sir kuchini oshiradi, natijada tarixiy shaxslar o quvchi uchun buyuklik,’ ‘
qudrat, jasorat timsoli sifatida namoyon bo ladi. Bu hol XX asrgacha bo lgan
‘ ‘
Sharq xalqlari tarixnavisligiga xos bo lgan muhim jihatdir. Shu bois bu turdagi
‘
manbalarga o z davridayoq Ibn Sino, Forobiy, F.Rouzental, V.V.Bartoldlar
‘
adabiy-tarixiy asarlar sifatida baho bergan. Prof. N.Jabborov va N.Shodmonovlar
Ogahiyning tarixiy mavzudagi asarlarini tadqiq qilar ekanlar, ularning badiiy-
tarixiy nasr namunasi ekanini dalillaydilar. Shu asosga ko ra, aytish mumkinki,
‘
mazkur tipdagi manbalar ta sirida tarixiy shaxslar bilan bog liq haqiqatlar
’ ‘
kelgusi avlodlarga badiiy shaklda yetib kelgan. Ularning aksar namunalari shu
darajada yuksak badiiyat bilan yozilganki, hatto bu hol shu tipdagi asarlarda
tarixiy shaxslar haqida keltirilgan ma lumotlarning tarixiy haqiqat sifatida qabul
’
qilinishiga monelik qilgan.
X.Egamov va N.Rahmonovlar o zbek adabiyotining shakllanishida
‘
qadimgi turkiy xalqlar kechmishiga oid O rxun-Yenisey yozma yodgorliklari,
‘
Kultegin yodnomasi kabi obidalar alohida o rin tutishini alohida qayd etganlar:
‘
Folklorning qadimgi turkiy adabiyotga kuchli ta sir etganligi mavjud haqiqat.
“ ’
Bu bevosita yodnomalardagi qahramonlarga xarakteristika berishda, poetik
stilistika, grammatik formalarda va so z ifodalashda ko rinadi. Jumladan, Kul
‘ ‘
tegin katta yodnomasidagi olti hikoyada tarixiy fakt va afsonalarning sinkretik
holati asosiy o rin tutadi. Bu hikoyalar dastlabki turk xoqoni Bo mun va Istami,
‘ ‘
Eltarish hoqon va Qapag an xoqon, Bilga xoqon va Kul tegin haqidagi
‘
hikoyalardir. Bu yodnomalar asosida bunyodga kelgan asarlarda ijtimoiy borliq
tasvirlanibgina qolmay, balki xalqimizning intilishi, orzu-umidlari va ideallarini
fantastik tarzda ifodalashga intilishlar bo lgan . Binobarin, mazkur adabiy
‘ ”
yodgorliklarda tarixiy shaxslar obrazi ilk bor o ziga xos talqin etilgani
‘
kuzatiladi.
Turkiy xalqlar tarixi bilan bog liq bitiktoshlar xalq dunyoqarashi, tarixiga
‘
bo lgan munosabatni bilishda muhimdir. Ana shunday bitiktoshlardan birining
‘
xususiyati to g risida N.Rahmonov quyidagicha yozadi: Turk xoqonligidagi
‘ ‘ “ 8

xalqlarning ahvoli, madaniy-iqtisodiy hayoti va davlat boshliqlarining ma naviy’
olami, davlatni boshqarishdagi roli, xoqonning to rt tarafdagi xalqqa qo shin
‘ ‘
tortib, katta territoriyani turk xoqonligiga birlashtirganligi haqida turk xalqining
tabg achlarga aldanib, ularga qaram bo lib qolishlari va turk xalqining chekkan
‘ ‘
iztiroblari haqida bitik muallifi Yo llug teginning so z yuritishidan maqsadi
‘ ‘ ‘
o quvchini keyingi voqealar, sarguzashtlarni to g ri va oson tushunishga
‘ ‘ ‘
tayyorlashdir, keyingi hikoya qilinadigan voqealar haqida tasavvur uyg otishdir.
‘
Bitigtosh Kultegin sharafiga qo yilgan bo lsa-da, muallif faqat Kulteginning
‘ ‘
harbiy jasoratini madh qilishni, uni ko klarga ko tarib maqtashni o z oldiga
‘ ‘ ‘
maqsad qilib qo ymaydi, balki turk xoqonligining ijtimoiy-siyosiy hayoti, xalq
‘
bilan davlat boshliqlari o rtasidagi munosabat, davlatni boshqarishdagi
‘
xoqonlarning xizmatlari, ya ni qaysi xoqon hokimiyatni qanday
’
boshqarganligini atroflicha ko rsatishni maqsad qilib qo ygan. Butun bir xalq
‘ ‘
va davlat taqdiri hikoyachining diqqat markazida turadi . Olim bunday
”
bitigtoshlar badiiy asarning o ziga xos namunasi ekanligini ham e tirof etadi.
‘ ’
Shuningdek, Turon va Eron xalqlari o rtasida tarqalgan tarixiy-badiiy
‘
asarlarda Alp Er To nga Afrosiyob turkiy xalqlarning faxri hisoblansa,
‘ –
eroniylar uchun bosqinchi timsolida gavdalanadi. Chunonchi, A.Abdurahmonov
Alp Er To nga Afrosiyob to g risidagi ma lumotlar Avesto dan oldingi
‘ – ‘ ‘ ’ “ ”
manbalarda ham uchrashini qayd etib, mana bunday yozadi: Alp Er To nga
“ ‘ –
Afrosiyob mavzusida yaratilgan asarlar turkiy hamda fors-tojik adabiyotida katta
sahifani tashkil etadi. Afrosiyob obrazi fors-tojik adabiyotida yanada keng
yoritilgandir. Firdavsiyning Shohnoma , Xoja Amidi Atoiyning
“ ”
Shohnoma ga o xshatma tarzida bitilgan Barzunoma dostonida ham
“ ” ‘ “ ”
Afrosiyob ruhiy kechinmalari butun murakkabligi bilan ko rsatilgan. Tarixchi
‘
Mirxond (XY asr)ning 7 qismdan iborat Ravzat us-safo kitobining birinchi
“ ”
qismida ham Afrosiyob tasviriga o rin berilgan. Demak, Alp Er To nga
‘ ‘ –
Afrosiyob obrazi XXY asr davomida tarixchi, shoir va yozuvchilar, hatto keyingi
asrlarda tadqiqotchilarning bu qadar e tiborini tortganligining boisi nimada?
’ 9

Shubhasiz, bu masalaning yagona va aniq javobi shunday: Alp Er To nga ‘ –
Afrosiyobni qadimgi turkiy xalqlarning qahramoni, hukmdori deb kifoyalanish
masalaning mohiyatini ochmaydi. Turkiy xalqlarga xos bahodirlik, mardlik,
donolik, zukkolik, davlatni adolat bilan boshqarish, turkiy qavmlarni birlashtirish
siyosati Alp Er To nga Afrosiyob obrazi yaratilgan asarlar g oyasida
‘ – ‘
mujassamligidadir .
”
Xulosa qilib aytganda, o zbek adabiyotining uzoq tarixiy taraqqiyoti
‘
davomida tarixiy shaxslar obrazi, ular shaxsiyatining badiiy talqini, obrazning
badiiy talqiniga yuklangan mazmun borgan sari takomillashib borgan. Ba zida
’
tarixiy shaxslar bilan bog liq haqiqatlar davr o tishi bilan muayyan darajada
‘ ‘
ideallashtirilgan. Shu bilan birga, ijodkorlarning tarixiy shaxs hayoti bilan
bog liq qissalarga o quvchining qiziqishini orttirish, oddiy faktik ma lumotlar
‘ ‘ ’
bilan cheklanib qolmay, ularning badiiy qayta ishlanishiga erishish yo lidagi
‘
izlanishlari bu boradagi adabiy-estetik tajribaning oshib borganidan dalolat
beradi. Natijada, ayrim tarixiy shaxslarning obrazi badiiy adabiyot orqali
o quvchilar tasavvurida ham tarixiy, ham ideal shaxs sifatida gavdalangan. O z
‘ ‘
navbatida, o sha tarixiy shaxslar obrazi ijodkor va xalqning orzu-istaklari,
‘
intilishlarining ifodachisiga, ezgulik, mardlik va komillik timsoliga aylangan.
Ushbu fasldagi tadqiqot va ilmiy kuzatishlar natijalari quyidagicha
umumlashtirildi:
1. Tarixiy shaxslar obrazi genetik kurtaklarini o zbek mumtoz adabiyoti
‘
misolida: 1) islomgacha bo lgan davrlarga oid; 2) islom dini bilan bog liq
‘ ‘
tarixiy shaxslar obrazi tarzida tasnif etish mumkin. Kultegin, Bilga xoqon,
To nyuquq obrazlari tadqiqi tarixiy obrazlar genezisi qadimiyligidan darak
‘
beradi.
2. Islom davri adabiyotida tarixiy shaxslar obrazi bir qator o ziga xos
‘
xususiyatlarga ega. Bunda asosan iymon, e tiqod, ezgu amallar, insonning
’
Yaratgan oldida mas ul ekani kabi mezonlar yetakchilik qilgani kuzatiladi.
’ 10

I.2 . Oltin beshik voqeasining Nodira lirikasida talqini“ ”
Nodira lirikasida asosan islom dini tarixi va shoiraning o zi yashagan davr
‘
bilan bog liq tarixiy shaxslar obrazlari o ziga xos poetik talqin etilgani
‘ ‘
kuzatiladi. Adabiyotshunos M.Qodirova Nodira devonining 1963 yilgi nashrida
shoira asarlarida uchraydigan qirqdan ortiq tarixiy va mifik obrazlar
ko rsatkichini ilova qilgan. Bundan tashqari, olima shoira lirikasidagi tarixiy
‘
shaxslar obrazlariga yangicha qarashlar asosida baho bergani ma lum.
’
N.Jumaxo ja esa Nodira devonida islom dini arkonlari, payg ambaru
‘ “ ‘
sahobalar va hadisi sharif to g risida talay she ru timsollar mavjudki, ularni
‘ ‘ ’
o rni bilan, imkon darajasida tadqiq etmoq zarur ,-degan xulosani bildiradi.
‘ ”
Darhaqiqat, shoira dunyoqarashining takomilida o zi mansub bo lgan
‘ ‘
islom dunyosining ma naviy ta siri katta. Nodira devonida Alloh taolo,
’ ’
payg ambar alayhissalom betakror badiiyat bilan vasf etiladi. Tarixiy obrazlar
‘
teran mazmun mutanosibligida talqin qilinadi. Bu shoiraning kalom ilmini, islom
dini va millatimiz tarixini chuqur bilganidan dalolat beradi.
Nazmni qur oniy mavzu va poetik talqin bilan boyitish Sharq adabiyotiga
’
xos anana bo lib, Nodira she riyati ham bundan mustasno emas. Shoiraning
‘ ’
hamd, na t mavzusidagi g azallari teran ma no va go zal badiiy shakl
’ ‘ ’ ‘
uyg unligi jihatidan alohida ajralib turadi. Devon tartib berar ekan, u mavjud
‘
an anaga muvofiq debochani hamd va na t bilan boshlaydi. O zbek va forsiy
’ ’ ‘
tildagi g azallari ham hamd va na tlar bilan boshlanadi. Ma lumki, na t
‘ ’ ’ ’
g azal deb Muhammad payg ambar maqtoviga bag ishlangan g azallarga
‘ ‘ ‘ ‘
aytiladi. Z.G afforova musulmon sharq xalqlari adabiyotida an anaviylashgan
‘ ’
na t she rlarni vasf, me rojnoma va shafoatga bo lb o rganadi. Nodira
’ ’ ’ ‘ ‘
ijodiyotidagi na t she rlar ham asosan, vasf, me rojnoma va shafoat-faxriya
’ ’ ’
mazmunida. Ularda Muhammad payg ambarning so nggi payg ambar
‘ ‘ ‘
ekanligi, olam u tufayli yaratilganligi, qiyomat kunida payg ambar shafoati bois
‘ 12

ummatlarining barcha gunohlari kechirilishi ohorli mazmun va betakror
tashbihlar vositasida ifodalanadi..
Jumladan, debochada Tangri hamdidan keyin quyidagi forsiy baytlar
keltirilgan:
Ahmadki, habibi Haq taolost,
Kavnayn zi nuri o huvaydost.‘
Az zulmati ma siyat chi bok ast,
’
Xurshidi jamoli o mujallost.
‘
Mazmuni: Ahmad (Muhammad) Haq taoloning do stidir,
‘
Ikki olam uning nuridan namoyondir.
Gunohlar zulmatidan ne qo rqinch bo lsin,
‘ ‘
Axir (Muhammad payg ambar)
‘
jamolining quyoshi porlagan-ku!
Mana bu o zbekcha misralar ham koinot sarvari na tida Nodiraning
‘ ’
o ziga xos nazm namunalarini yaratgani isbotidir:
‘
Muhammadkim, nabilar xotamidur,
Bisoti lam i Alloh mahramidur,
’
Agar har kimsakim tab iyat aylar,
’
Saodatning savobi a zamidur.
’
Ikkala she r mohiyatan bir-birini to ldiradi. Birinchisida Nodira
’ ‘
Muhammad alayhissalom Haq taoloning habibi, ikki olam uning nuridan paydo
bo lgan, uning jamoli quyoshdek hamma yerni yoritib turganda, ma siyat
‘ ’
qorong iligidan qo rqinchga o rin qolmaydi, deb rasuli akramni ulug laydi.
‘ ‘ ‘ ‘
Shoira bu o rinda dastlab islom dini aqidasiga ko ra, olam Muhammad
‘ ‘
payg ambar tufayli yaratilgani, unga ummat bo lish nechog lik sharafli ekani,
‘ ‘ ‘
Rasuli akramning qiyomat kunida o z ummatlariga shafe ligi, jumladan Nodira
‘ ’ 13

$ham o sha ummatlar qatorida shafoatdan umidvorligi ifodalanadi. Keyingi‘ she rda esa, Muhammad alayhissalomning nabiylar xotami oxirgi ’ “ ” – payg ambar ekani, insoniyatni to g ri yo lga boshlovchi, saodatga ‘ ‘ ‘ ‘ yetaklovchi ekanligi, unga tab iyat aylagan, ya ni unga ergashganlar savobi ’ ’ a zamga noil bo lishi badiiy talqin etilgan. ’ ‘ Munojot g azaldan olingan mana bu baytda Muhammad payg ambarning ‘ ‘ qiyomat kunida o z ummatlarining gunohini Tangridan so rovchi shafe ligi ‘ ‘ ’ bilan bog liq qarashlar o z ifodasini topgan. Unga ko ra, Nodira o zining ‘ ‘ ‘ ‘ gunohkor ekanligini aytib, Yaratgandan Muhammad payg ambarning haqqi ‘ hurmati bandalari, jumladan, o z gunohlarini kechirishni so raydi: ‘ ‘ Y o rab, ba haqqi Ahmadi Muxtoru oli o , ‘ Baxshoy churmi banda ba altofi Kibriyo. Mazmuni: Ey Xudo, Ahmadi Muxtorning urug -aymog lari haqqi, ‘ ‘ Kibriyolik lutfing bilan bandalaring gunohini kechir. \ Mohlaroyim ijodida xulafoi roshidin vasfiga bag ishlangan she rlar ‘ ’ ko p bo lmasa-da, ularning fazilati, islom dini rivojidagi xizmatlari vasf etilgan ‘ ‘ misralarni uchratish mumkin. Masalan, mana bu ruboiyda dastlabki to rt xalifa ‘ islomning ilk davrlarida Abu Bakrning Muhammad alayhissalomga hamrohlik – qilib, mushriklardan qochib g orga yashirinish voqeasi, hazrati Umarning ‘ odilligi, Usmon va Alilarning dinni mustahkamlash yo lidagi xizmatlari ‘ tasvirlangan: Erdi Bubakr yori g or anga, ‘ Umar adl etti ustuvor anga, Qildi Usmon charog idin ravshan, ‘ Murtazo erdi do stvor anga. ‘ Umuman, Nodiraning na t va manqabat she rlarida umummusulmon ’ ’ adabiyotiga xos tarzda Muhammad payg ambarning fazilatlari, yaqinlarining ‘ 14$

islom tamadduni yuksalishidagi xizmatlari o ziga xos pafos hamda ohorli‘
tashbihlar vositasida ifodalangan.
Nodirabegim she riyatida eng ko p uchraydigan tarixiy shaxs obrazi,
’ ‘
shubhasiz, uning turmush o rtog i, Qo qon xoni Amir Umarxon obrazidir.
‘ ‘ ‘
Jumladan, she rlar devoni debochasida: Ammo ba d, bu qoilai mahjuba va
’ “ ’
tolibai mahjura ishqu muhabbat zumrasig a shomila va shariat ahkomida omila
‘
al-mulaqqab bil Komila andog bayoni hol va izhori mofilbol etarkim, muddati
‘
madid va ahdi ba iddurkim, firoq oshubidin oshuftaxotir va hijron alamidan
’
ko ngulda xavotirdur, andog ki, asolat gulistonining shajarasi va najobat
‘ ‘
bo stonining samarasi, murabbiy ul-masokin va umdatus-salotin Sayyid
‘
Muhammad Umar Bahodirxon (navvarollohu marqadahu) visol masnadida
ko makdoshim va ittihod saririda hamfiroshim erdi va ul hazrat musohibatidin
‘
muddati muraffahul-hol va havodis ishtig olidin forig ul-bol erdim. Visol
‘ ‘
qasrida shodkom va musohabat masnadida ayshu nashot birla mutamakkin erdim
va ul sultonning davlati diydorig a masrur va liqosig a mag rur erdim.
‘ ‘ ‘
Bayt:
Ey xush ul xurram davlati diydorig a mug rur edim.
‘ ‘
Na ko nglumda kunlarki vasl bazmida masrur edim,
‘
Shodu firoq anduhidin g am va na jonimda hijron dardlaridan alam
‘
edi va jamoli sham idin ko zlarim ravshan va ko nglum bahramandu xursand
’ ‘ ‘
erdi. Qadru manzalatim oftobi rif at va makramat mashriqidin tolei iqbol va
’
davlatim xurshidi saltanat ayvonida lomi , amorat va siyodatim elga ravshan,
’
asolat va najobatim ulusg a mubarhan, balki siyodatimiz amorat xonadonig a
‘ ‘
ittisol va payvand topib, balki ul jihatdin bu xonadong a siyodat saodati intiqol
‘
qilib, amoratlari siyodat tashrifig a musharraf bo lmish erdi ,-deb Umarxon
‘ ‘ ”
bilan bog liq kechinmalarini yozadi.
‘
Z.Qobilova yuqorida keltirilgan iqtibosga asosan Amiriy oilaparvar, oqil,
“
samimiy inson sifatida ko z o ngimizda namoyon bo ladi , deb xulosa
‘ ‘ ‘ ” 15

bildiradi. M.Qodirova ikki ijodkorning oilaviy muhiti xususida: Nodira bilan“
Umarxonning oilasini muhabbat munavvar qilgan xonadon deyish mumkin...
Umarxon Amiriy lirik shoir va davlat arbobi sifatida ko pchilikka
‘
ma lum. Nodiraning ijodkorligi, shaxsiy hayotdagi oilaparvarligini hamma
’
kitobxonlar yaxshi biladilar. Biroq Umarxon va Nodiraning mehr-muhabbat
asosidagi oilaviy hayotining tarkib topishi, farzandlar tarbiyasi bilan masrurlik
damlari, Umarxonning vafotidan keyingi iztirobli kechinmalari bir butun holda
o quvchilarga havola etilmagan edi. Chunki yaqin o tmishda Umarxonning
‘ ‘
shaxsiy fazilatlari va oiladagi o rnini gapirish u yoqda tursin, Nodiraning
‘
marhum umr yo ldoshiga bag ishlab yozgan marsiyalari haqida kengroq
‘ ‘
so zlash ham ancha dushvor edi ,-deydi.
‘ ”
Manbalarda shoiraning Amir Umarxonga muhabbati haqida qimmatli
ma lumotlar uchraydi: Sof qalblik, vafodor, sohib diyonat, karam daryosining
’ “
duri, ziyrak va donish, davlat bargohining jonkuyari bo lgan bu ulug xonim
‘ ‘
falakning jabru jafosi haddan ziyoda, vafo degan muborak nom anqoga shafi ,
’
odamgarchilik va muruvvatning ismi o zi yo q bo lgan mazkur xonlik va
‘ ‘ ‘
amirliklar davrida, o z umr yo ldoshi Amiriyga umrining oxirigacha vafodor va
‘ ‘
chin sadokatli bo lib qoldi .
‘ ”
Uvaysiy o z vaqtida Nodira va Umarxon o rtasidagi bir-biriga bo lgan
‘ ‘ ‘
munosabatni quyidagicha ta riflagan:
’
Ul Yusuf edi, budur Zulayxo,
Ul Vomiq edi, bu erdi Uzro.
Birisi Layli, birisi Majnun,
Bir-birining muhabbatiga mamnun.
M.Qodirovaning yozishicha, ikki ijodkor o rtasidagi mehr-muhabbat
‘
tuyg ulari Amiriyning quyidagi satrlarida ham o z aksini topgan:
‘ ‘
Agarchi xush diyorda g olib o ldi ko ngul,
‘ ‘ ‘
Jununi ishqu muhabbatg a rog ib o ldi ko ngul,
‘ ‘ ‘ ‘
Shuhud bazmida paymonai muhabbat ichib, 16

Mudom sog ari sahbog a tolib o ldi ko ngul. ‘ ‘ ‘ ‘
Yana M.Qodirova Nodiraning Bihamdillah, guli mehru muhabbat oshkor
“
o ldi misralari Umarxon ruboiysiga javob tarzida yozilgan,- deydi.
‘ ”
A.Abdug afurovning qaydlariga ko ra: Nodira va Amiriy ijodiy
‘ ‘ “
munosabatlari haqida so z borganda shuni ham aytish o rinliki, bu mashhur
‘ ‘
shaxslarning pok sevgi-sadoqati, o zaro hurmat-ehtiromlari va shirin-totuv
‘
hayotlari, shuningdek, she riy aytishuvlari haqida ancha-muncha naql-rivoyatlar
’
mavjud. Ularning yaratilishi va keng tarqalishi bejiz emas. Masalan, shunday
rivoyatlarning birida Amiriyning:
Qoshinga tekizmagil qalamni
Bir harf bila buzmag il raqamni- kabi o ynoqi va ravon misralar bilan
‘ ‘
boshlanuvchi mashhur g azalining yaratilishiga turtki bo lgan hayotiy voqea
‘ ‘
romantik bo yoqlarda bayon qilinadi. Naql etiladiki, keltirilgan misralar bevosita
‘
Nodirabegimga xitoban bitilgandir... .
”
Olim yana: Nodira asarlarida Umarxon asosan, uch qiyofada:
“
1) suyukli yor, farzandlarining sevimli otasi, salobatli, ruhan komil,
jismonan go zal inson;
‘
2) yetuk ijodkor, sohibi devon shoir, mehribon ustoz, va saxovatli homiy;
3) odil, shafqatli, elparvar hukmron, shoira iborasi bilan aytganda
sohibqiron shoh sifatida gavdalanadi... ,-deydi.
“ ” ”
Keltirilgan iqtiboslardan shoiraning xon bilan hayoti doimo
ko ngildagidek bo lgan, degan xulosani chiqarib bo lmaydi. Xususan,
‘ ‘ ‘
Mohlaroyimning she rlari orasida hijron azobi, yorning bevafoligi,
’
shafqatsizligi, jafokorligi kabi motivlarni ham uchratamiz. Albatta, bular bilan
Nodiraning barcha she rlaridagi lirik qahramon uning o zi va ayriliq, bevafolik,
’ ‘
yoriga malomat mavzuida yozilgan she rlari Umarxonga bag ishlangan, deya
’ ‘
xulosa qilib bo lmaydi. Ularning ko pi ishqiy lirikaning an anaviy talqinlari
‘ ‘ ’
hisoblanadi. Shunday bo lsa-da, mazkur mavzudagi she rlarning aksaridan
‘ ’ 17

muallifning ichki tug yonlari, his-tuyg ulari, voqelikka munosabati sezilib‘ ‘
turadi.
Shoiraning Umarxonga bag ishlangan she rlarini shartli ravishda
‘ ’
quyidagicha tasnif etish mumkin:
1. Xonni vasf etuvchi.
2. Hijron, ayriliq va bevafolikda ayblov.
3. Davlatni boshqarishga oid pand-nasihat.
4. Firoqnoma.
Mohlaroyim lirikasida Umarxon obrazi yetakchi mavqega ega. Bu obraz
eng ko p qalamga olinganidan tashqari, shoiraning adabiy-estetik ideali,
‘
muhabbatining ramzi sifatida ham o zgacha pafos bilan tasvirlanadi. Shoira
‘
lirikasida Umarxon hukmdor sifatida vasf etiladi. U odil, doimo raiyat g amini
‘
yeyuvchi, el osoyishini ko zlovchi hukmdor sifatida tasvirlanadi. Jumladan,
‘
debochadagi Adolat sipehrida erdi quyosh deb boshlanadigan masnaviyda
“ ”
xonga odillik, kuch va qudratda hatto Iskandar va Jamshid ham teng kela
olmasligi aytiladi. Amiri jahonkim, menga yor edi misralari orqali esa, ana
“ ”
shunday xonning yori ekanligidan faxrlanish tuyg ulari betakror poetik ifodasini
‘
topgan. Shoiraning Kelur radifli g azali ham Umarxonga munosabati, uning
“ ” ‘
davlatchilik faoliyatiga bergan muhim baholaridan biri sifatida e tiborlidir:
’
Har kun aning adolatidin olg ali sabaq,
‘
Mulki Adamdin olig a No shiravon kelur,
‘ ‘
Karam qilsa lashkaridin bir qabilag a
‘
Xoqon xazinasini olib roygon kelur.
Bu misralar bevosita Umarxonning hukumat chegaralarini kengaytirish,
atrof mamlakatlarga ta sir doirasini oshirish, yetakchilik kuchini namoyon
’
qilishga qaratilgan harakatlariga berilgan baho ekanini ta kidlash kerak. Uch
’
xonlik davrida Xiva, Buxoro va Qo qon o zaro turli sohada musobaqaga
‘ ‘
kirishganligi yaxshi ma lum. Bu borada ayniqsa, Umarxon o zining
’ ‘ 18

boshqalarga nisbatan yuqoriroq ekanligini isbotlash maqsadida 1230 (1814-15)
yili o sha davrda musulmon dunyosida xalifalikni qo lga kiritgan Usmonli turk‘ ‘
sultonlaridan amir ul-muslimin degan yorliqni olgan edi. Nodirabegim
“ ”
g azalidagi Qaysar janobidin anga zarrin nishon kelur misrasida o sha
‘ “ ” ‘
yorliqqa ishora qilingan. Badxohlar na qilg ay anga e tiroz etib misrasi
“ ‘ ’ ”
bilan Umarxonning ustunligi Usmonli turk xalifasi tarafidan tan olganligini
olqishlab, endi bunga u bilan musobaqalashayotganlar qanday e tiroz bildira
’
oladi, deya murojaat qiladi.
Mohlaroyimning yuqoridagi g azalda aks etgan qarashlari Hazrati Xon
‘ “
davlatini fildin qildim qiyos misrasi bilan boshlangan g azalida poetik
” ‘
tasdig ini topgan. Xususan, mazkur g azalda mana bunday baytlar bitilgan:
‘ ‘
Kasb etar shohi Buxoro hazrati Xondin kamol,
Bu masaldur: oy etar xurshiddin nur iqtibos .
“ ”
Buylakim mavjud emas iqbol beimdodi Xon,
Inqiyod ettiyu hazrat xotirini tutti xos.
Ma lumki, Qo qon va Buxoro o rtasida Amir Shohmurod va Amir
’ ‘ ‘
Haydar davrida ham mamlakatlararo do stona aloqalar o rnatish, zarur o rinda
‘ ‘ ‘
bir-biriga yordam berishga bo lgan intilish mavjud bo lgan. Chunonchi, Amir
‘ ‘
Haydarning Umarxonga yozgan maktublari bizgacha yetib kelgan. Bu
maktublardan Umarxon ham o z qo shnilari bilan tinch munosabatni saqlab
‘ ‘
qolishga intilganligi ko rinadi. Xususan, Amir Haydar Umarxonni Qo qon
‘ ‘
hukmdori bo lganligi munosabati bilan qutlab yozgan maktubida ana shunday
‘
istakni bildiradi. Yana maktubda Amir Haydar Umarxonga Buxoro bilan
munosabatni yaxshilash maqsadida bir paytlar asir olingan fuqarolarni ozod
qilganligi uchun minnatdorlik izhor etadi.
Shuni ham aytib o tish o rinliki, Umarxon bilan Amir Haydarning hukmronlik
‘ ‘
davri bir paytga to g ri keladi. Bu davrda Buxoro markazlashgan davlat sifatida
‘ ‘
ancha mustahkam va iqtisodiy salohiyati barqarorlashgan edi. 19

Shoira tahlilga tortilgan ehtirosli baytlarida nafaqat hukmdor Umarxonga,
sevikli yoriga bo lgan tuyg ularini betakror badiiy shaklda ifodalaydi. Zero,‘ ‘
shoira Umarxon va uning hukmronligi yana ham yuksalishi, kuch va qudratga
to lishini istagan. Ana shunday niyat uning Bandalig radifli g azalida,
‘ “ ‘” ‘
ayniqsa, yorqin ifodalangan.
Nodiraning muhabbat mavzusidagi she rlarida muhabbat eng pok ilohiy
’
bir tuyg u sifatida ta riflanadi. Qalbida muhabbat jo sh urgan kishigina
‘ ’ ‘
haqiqiy inson, degan teran falsafa poetik talqin etiladi. Shoiraning o zi ham
‘
Umarxonni birinchi navbatda umr yo ldoshi, oila sarvari sifatida hurmat qilsa,
‘
ikkinchi tomondan, farzandlarining otasi ekanligi uchun qadrlaydi, ustozi sifatida
ulug laydi. Shu sababli ko p hollarda g azallarida Umarxon nomi
‘ ‘ ‘
ko rsatilmasa ham Xisravi Turonim , Jamshidi davronim ,
‘ “ ” “ ”
Sohibqironim kabi sifatlar bilan madh etadi. Hech qanday nom qayd
“ ”
etilmagan ayrim g azallarida ham muallifning ichki kechinmalari bilan bog liq
‘ ‘
qarama-qarshiliklar, ko ngil iztiroblari qog ozga ko chgani, aytilayotganlar
‘ ‘ ‘
lirik qahramon tilidan bilvosita yoriga qaratilganligi seziladi. Ularda shoiraning
sevgilisi vasliga yetishish orzusi, masrur damlar xotiralari o z aksini topgan.
‘
Bizningcha, shoiraning hasratlarga to la bunday baytlarida mahbubi nomini
‘
ochiqchasiga ko rsatmasligining boisini debochadagi mana bu so zlar bilan
‘ ‘
izohlash mumkin: Iltimos mudaqqiq risolalardin va muhaqqiq fuzalolardin
“
uldurki, har sahvu xato va xalalekim zohir bo lsa va har nuqsoneki voqe
‘ ’
bo lg on ersa, insof va muruvvat kazlaki birla mahv qilib, lutf va marhamat
‘ ‘
qalami birla isloh berib, barcha nuqsonlarin kamol kisvatida ko rguzsalar, ayni
‘
shafqat va marhamat bo lg usidur. Va bu amaldin ajri azim va savobi jazil
‘ ‘
topg aylar. Va bu parishon so zlardin irod olmog i va nuqsonin elg a zohir
‘ ‘ ‘ ‘
qilib ta n etmog i insof diyoridin tashqari va muruvvat shahridin naridur.
’ ‘
Bayt:
Elni aybini zohir etmog lig ,
‘ ‘
Yo qtur insof ila muruvvatdin.
‘ 20

Ulki, el aybini qilur pinhon,
Tangri saqlar ani har ofatdin.
Sahvu xatolarin ma zur bilib, insof kelturgaylarkim, ko prog i shavq’ ‘ ‘
g alabasi va junun tug yonida aytilg on va ba zi bexudluq va ba zisi
‘ ‘ ‘ ’ ’
behushluq ifrotida yozilg ondur .
‘ ”
Garchi shoira o z asarlarida hissiyotlarga berilmaslikka harakat
‘
qilganligi, birovning xato va kamchiligini zohir qilmaslikka intilganini debochada
qayd qilgan bo lsa ham, o sha o rinda uning Alvon g azal yig ildi devon
‘ ‘ ‘ “ ‘ ‘
o ldi , degan so zlariga e tibor berilsa, ko pgina hissiyotga to la g azallari
‘ ” ‘ ’ ‘ ‘ ‘
devon tartib berilmasdan oldin, yuqorida keltirilgan fikrlari qog ozga
‘
tushmasdan ilgari yaratilganligi, ularda qaysidir ma noda shoiraning qalb
’
iztiroblari o z aksini topganligi ma lum bo ladi. Xususan, uning Fido
‘ ’ ‘ “ ”
radifli g azali ana shunday tuyg ular ta sirida yaratilgan. G azal:
‘ ‘ ’ ‘
Kel, senga, ey shahi jahon, mamlakati jahon fido,
Diydalarimga qo y qadam, har qadamingga jon fido.
‘
matla si bilan boshlanib, boshdan-oyoq lirik qahramonning yor diydorini
’
ko rish ishtiyoqi bilan yonayotganligi, uni ko rish, bir dam suhbatiga yetishish
‘ ‘
uchun boru yo g ini fido qilishga tayyor ekanligini izoh qilishga qaratilgan.
‘ ‘
Vasl ishtiyoqi, yor jamoliga yetishish, buning uchun o ziga hamdard,
‘
dardkash, uning ohu nolalarini sevgilisiga yetkazuvchi vositachini istash
tuyg ulari shoiraning yetti baytdan iborat Arz radifli g azalida o ziga xos
‘ “ ” ‘ ‘
tarzda tasvirlangan. Ramali musammani solim (ruknlari: foilotun, foilotun,
foilotun, foilun) vaznida yozilib, chuqur mazmun va go zal badiiy shakl
‘
uyg unlashgan mazkur g azal:
‘ ‘
Chun hadim yo q aylasam dardimni sultonimga arz,
‘
Aylagil bu qul niyozin, ey begim, xonimg a arz.
‘
matla si bilan boshlanib, unda lirik qahramonning o z yoriga arzini yetkazish
’ ‘
uchun hech qanday sirdoshi, ko makchisi yo qligi bayon etiladi. Qul va xon
‘ ‘ 21

so zlari hosil qilgan tazod, ey begim so zi ifodalagan nido baytdagi‘ “ ” ‘
fikrning san atkorona ifodalanishini ta minlagan.
’ ’
Ikkinchi misradan:
Ey sabo, chun gulshani ko yidan o tsang zinhor,
‘ ‘
Ayla xam qaddim g amin sarvi xiromonimg a arz.
‘ ‘
deydi va o zining hijron azoblaridan xam bo lgan qaddi, tortayotgan sitamlari
‘ ‘
borasidagi xabarni yorga yetkazishni sabodan so raydi. Shundan keyin
‘
g azalning har bir baytida hijron azobida qiynalayotgan ma shuqa o z
‘ ’ ‘
ahvolining qay darajaga yetib borganligini aytib, arzi holini mahbubiga
yetkazishni iltijo qilib, yangi-yangi obrazlarga murojaat eta boradi. Ular visol
tunlari kutib, uzun kechalarni bedor o tkazadigan damlarda dardkashi, dil
‘
izhorini yoriga yetkazuvchilar sabo , rafiq , sham , nasim .
– “ ” “ ” “ ’” “ ”
Visolni va da qilib kelmayotgan oshiqning kechikishidan xasta ma shuqaning
’ ’
ruhiy holati g azalning oltinchi baytida uning shamga murojaati orqali
‘
kulminatsion tarzda ifodalangan:
Va dasidin kuyganimni rostlig haqqi uchun,
’ ‘
O rtanib, ey sham , qil ul ahdi yolg onimg a arz.
‘ ’ ‘ ‘
Sham hijronning uzun tunlari xoh oshiq bo lsin, xoh ma shuq bo lsin,
‘ ’ ‘
eng sodiq sirdoshi, uning dardlarini unsiz tinglab, u bilan birga kuyadigan
sadoqatli do st. Shoira bu baytda ana shunday holatni o quvchining yodiga
‘ ‘
solib, lirik qahramonning kechinmalarini jonli va ishonarli tarzda tasvirlab beradi.
Bu bilan hijron tunlarini ma shuqa dardlarini tinglab, u bilan birga uning
’
dardlariga kuygan sham o z holining qandayligini ko rsatib, unga intizor
‘ ‘
kishining holi ham shunday degan ishorani qilsa, zora bu hol ahdi yolg on ga
“ ‘ ”
ta sir qilsa, degan ohorli fikr betakror poetik shaklda ifodalangan.
’
Hijron motivlari, yor sog inchi, visol orzusi Mohlaroyimning tojikcha
‘
she rlarida ham o ziga xos badiiy talqin etilgan. Shoira bu an anaviy mavzuni
’ ‘ ’
yangi rakurslarda tasvirlash orqali visolga mushtoq ruhiy olami ziddiyatlarini,
ichki tug yoni murakkabliklarini mahorat bilan tasvirlaydi. Shoiraning Yor az
‘ “ 22

man chehra pinhon kard boz misrasi bilan boshlanuvchi g azalida bunday” ‘
poetik talqin, ayniqsa, yaqqol ko zga tashlanadi. G azalda lirik qahramon yor
‘ ‘
uni hijron girdobiga duchor etgani, shu sababli bag ri qon, firoq sahrolarida
‘
sargardon ekani singari iztirobga yo g rilgan tuyg ular betakror badiiyat bilan
‘ ‘ ‘
ifodalangan.
Nodira g azallari kirgan qo lyozmalarda ularning yozilish sanasi
‘ ‘
borasida biror bir ma lumot uchramaydi. Chunonchi, mazkur g azalning
’ ‘
yozilish sanasi borasida biror ma lumotga ega emasmiz. Lekin qayd
’
qilganimizdek, shoira bu mavzuda bir necha bor yozganligi, shu bois ham
maqta yuqoridagi singari umidsizlikka to la misralar bilan yakun
’ ‘
topganligining sababini eshit radifli g azalidan ham bilishimiz mumkin.
“ ” ‘
Chunonchi, g azal boshdan-oyoq lirik qahramonning visol umidida sevgilisiga
‘
qarata qilgan murojaatidan iborat. Unda ma shuqa oshig idan uzoq vaqtlardan
’ ‘
beri intizor etishi, barchani yodidan chiqarishi, visol onlarini ketga surishi
sabablarini bilishni istaydi.
Shoiraning tojik tilidagi Boz o, ki meso zad dilam chun sham i bazm
“ ‘ ’
az raftanat misrasi bilan boshlanadigan g azali xonning aytib o tilgan singari
” ‘ ‘
beboshliklaridan norozilik tariqasida bitilgandek, bunday ishlardan uni
qaytarishga urinish kabi yangraydi:

Boz o, ki meso zad dilam chun sham i bazm az raftanat,
‘ ’
Mushkil buvad chun bo yi gul az xona boz ovardanat.
‘
Dar ishq sar to poi xud chun sham boyad so xtan,
’ ‘
To andake soqit shavad haqqi vafo az gardanat.
Mazmuni:
Ey yorim, yana qaytib kelki, ketishingdan yuragim 23

bazm sham idek yonmoqda, gul hidini qaytarib bo lmaganidek, ’ ‘
seni uyingdan qaytarib kelish mushkuldir.
Bir oz bo lsa-da, gardaningdan vafo haqi soqit bo lsin uchun
‘ ‘
ishqda boshdan-oyoq sham dek kuyishing kerak.
’
Tasnifda aytilganidek, Nodiraning Umarxonga bag ishlangan she rlarining
‘ ’
yana bir guruhini podshohga davlatni boshqarishga oid pand-nasihat mavzusi
tashkil qiladi. Bunday turdagi g azallarda ham shoira Umarxon nomini ochiqcha
‘
keltirmay, murojaat qilayotgan kishisi kimligiga ishoralar qilib ketadi. Shu bilan
birga mazkur turdagi she rlarida to g ridan-to g ri hukmdor qanday
’ ‘ ‘ ‘ ‘
bo lishi kerakligini uqdiruvchi ohangdagi misralar ham uchraydi.
‘
Nodira she riyatida Umarxon vafotidan keyin judolik alamlari, yor
’
sog inchi motivlari eng katta o rinni tashkil qiladi. Shoira turmushda xondan
‘ ‘
o ziga nisbatan turli xil qiyinchiliklar, nohaqliklar, adolatsizliklar yetkazilgan
‘
bo lishiga qaramay uni qadrlaydi, eng qimmatli kishisi sifatida xotirasidan
‘
o chirmaydi. Shu bois uning bu mavzuda aytmoqchi bo lganlarini bitta she r
‘ ‘ ’
yoki bir janr doirasiga sig dira olmagan. U o z kechinmalarini goh o zbek,
‘ ‘ ‘
goh tojik tillarida bitilgan g azal, muxammas, musaddas, tarjiband va
‘
tarkibbandlarida bayon qilib, turli janrlarda bitilgan turkum she rlar tizimini
’
bunyodga keltirgan. Nodira she riyati bo yicha uzoq yillar davomida tadqiqot
’ ‘
olib borgan M.Qodirova bunday turkum she rlarni Firoqnoma deb atagan.
’ “ ”
Olima ularning xususiyati, o ziga xos jihatlari haqida: Nodiraning bizgacha
‘ “
yetib kelgan katta hajmdagi poetik merosi shoira yashab ijod etgan davr
adabiyotining yutuqlari bilan hamohang rang-barang talqinlarni o z ichiga oladi.
‘
Nodira lirikasida ravshan ko zga tashlanib turuvchi mavzulardan biri marsiyaga
‘
yaqin bo lgan Firoqnoma dir.
‘ “ ”
Ma lumki, Sharq adabiyoti tarixida marsiya namunalari talaygina bo lib,
’ ‘
ularda biror shaxsning vafoti munosabati bilan yozilgan va g am-alam hamda
‘
ayriliq dardlari ifodalangan. Muhimi shundaki, marsiyalarda shaxsiy 24

iztiroblargina aks etib qolmay, xalqimizning qadimiy urf-odatlari va rasm-
rusumlari ham ko rsatiladi.‘
Nodira firoqnomalarida esa - Sharq adabiyoti an analari davom ettirilib,
’
bokira ayol qalbining nozik tebranishlari ta sirchan yoritiladi. Ayni paytda
’
firoqnomalarda odatdagi marsiyalarga o xshash an anaviy ma shuq, do st,
‘ ’ ’ ‘
mehribon ota timsoli emas, balki yoridan ayrilgan ayol lirik qahramon sifatida
markazda turadi , - deb yozadi. Darhaqiqat, F i r oqnoma l a rda
” “ ”
Nodirabegimning yoriga bo lgan muhabbatining tuganmasligi, undan judolik bir
‘
umrlik dard bo lib qolganligi ko p bor qalamga olingan. Ularning har birida
‘ ‘
muallif dardu alamlarining yangi ko rinishlari, o quvchiga ma lum
‘ ‘ ’
bo lmagan jihatlari, qalbi qa ridagi yaralari namoyon bo la boradi. Bunday
‘ ’ ‘
tuyg ular bilan bog liq qaydlar uning devoni debochasida ham uchraydi.
‘ ‘
Jumladan, Ittihod payvandidin muvosalat rishtasi uzuldi, ayshu tarab
“
qonunining pardasi buzuldi. Bazmu ishrat surudi motam navhasig a badal
‘
bo ldi va visol sozini halovatlig nag masi firoq shevanig a qo shuldi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Nazm:
Chun bo ldi dahr shohi ayyomdin ramida,
‘
Yuz dog birla qoldi ahbob motamida.
‘
Sabru qaror ketdi man zoru benavodin,
Anduh birla qoldim sayyid Umar g amida.
‘
Kundin-kun firoq dardi va ishtiyoq alami tug yon qila boshladi. Har
‘
nechakim sabru tahammul etagin ushladim, oxir beqarorlikdin junun ilgi birla
toqatim giribonini chok-chok ettim. Goho xayoli birla ko ngul iztirobig a
‘ ‘
tasalli berdim va gohi yodin qilib dil ahvolini inqilobig a orom va taskin
‘
yetkurdim. Sayyidu saodot, mashoyixu ulamolardin tuhaf va hidoya birla duolar
oldim. Barchasin ruhi pokig a bag ishladim... ,-deydi shoira. Xususan,
‘ ‘ ”
shoiraning barchaga mashhur Fig onkim, gardishi davron ayridi
“ ‘
shahsuvorimdin misrasi bilan boshlanuvchi g azalini vafo va sadoqatning
” ‘ 25

o ziga xos tarannumi sifatida M.Qodirova ta biri bilan aytganda hech kim‘ ’ “
hayajonlanmasdan o qiy olmaydi .
‘ ”
Firoqnoma she rlarning yana bir jihati ularda Mohlaroyim Umarxon vafotidan
’
keyin farzandlari kelajagi, ularning umrini uzoq bo lishini tilab qilgan iltijolar
‘
aks etganidir. Shu bois bu she rlar ona va ayol sifatidagi ijodkorning qalb
’
sadolari sifatida ham e tiborli.
’
Bular bilan birga Nodiraning tarixiy shaxslarga bag ishlangan she rlari
‘ ’
orasida Shayxi kibor zubdai oli rasul bud misrasi bilan boshlangan marsiya-
“ ”
qasidasi ham mavjud. Qasidada ism ko rsatilmagan. Lekin uning payg ambar
‘ ‘
oilasidan ekanligi, vafoti sanasi maqta da quyidagicha qayd qilingan:
’
Tarixi soli favt raqam kard, Komila,
Qutbi mashoyixu ulamo bud, raft zud.
Mazmuni:
Vafoti tarixi (sanasi)ni Komila raqam qildi,
Mashoyix va ulamo qutbi (ya ni sarvari) tez ketdi.
’
Qasida-marsiyada shayx ul-islomning ilmiy salohiyati, insoniy xislatlari,
jamiyatda tutgan o rni vasf qilingan.
‘
Xulosa qilib aytganda, Nodira asarlaridagi tarixiy shaxslar obrazlari, ularga
muallifning ijodkor va shaxs sifatidagi qarashlari, o sha tarixiy shaxslarning
‘
badiiy portretini yaratishga munosabati tahlillari shuni ko rsatadiki, Islom dini
‘
peshvolari, xususan Muhammad payg ambar va xulafoi roshidin obrazlarini
‘
tasvirlashda o zigacha bo lgan davr ijodkorlari yo lidan boradi. Ularning
‘ ‘ ‘
timsolini yaratishda ular bilan bog liq birlamchi tarixiy manbalardagi
‘
ma lumotlarga, xususan, Qur on va islom tarixi bilan bog liq asarlar, salaflari
’ ’ ‘
asarlarida uchraydigan an anaviy lavhalardan foydalanadi. Shu bilan birga o zi
’ ‘
mansub bo lgan mazhab aqidalari, qarashlariga tayanadi. Ulardan chetga
‘
chiqmaslikka harakat qiladi.
O z davri tarixiy shaxslari obrazi deganda biz Umarxon obrazi shoira
‘
asarlarida yetakchi o rinda turishini ko rib o tdik. Nodira Umarxon obrazini
‘ ‘ ‘ 26

tasvirlashda ikki xil pozitsiyada turganligini ko ramiz. Birinchidan u o z‘ ‘
asarlarida turmush o rtog ini sevuvchi sadoqatli yor, uning yutuq va
‘ ‘
g alabalaridan faxrlanuvchi, vafotidan qayg uga botuvchi, ayriliq azoblaridan
‘ ‘
iztirob chekuvchi tom ma nodagi ayol sifatida ko rinsa, ikkinchidan xonning
’ ‘
davlatchilik faoliyatiga xolisona baho bera oladigan, davlat va millat kelajagi,
manfaatlarini bir shaxs xohish istaklaridan ustun qo ya oladigan dono siyosatchi
‘
sifatida namoyon bo ladi.
‘
Mohlaroyimning farzandlariga nisbatan ham ikki xil nuqtadan turib
munosabatda bo lganligiga guvoh bo lamiz. Birinchisida u farzandini sevuvchi
‘ ‘
ona bo lsa, ikkinchisida farzandini xalq va millat taqdirini yoddan
‘
chiqarmaslikka doimo chorlab turuvchi dono maslahatchi sifatida gavdalanadi.
Ushbu fasldagi ilmiy tadqiqot natijalaridan quyidagi xulosalarni chiqarish
mumkin:
1. Nodira devonidagi she rlar o sha davrda mavjud an anaga ko ra hamd,
’ ‘ ’ ‘
munojot va na tlar bilan boshlangan. Shoira Muhammad alayhissalom,
’
choryorlar, sahobalar obrazini o ziga xos tasvirlaydi. Kalom ilmini, islom dini
‘
va millatimiz tarixini chuqur bilgan Nodira she rlarida bu tipdagi obrazlar
’
yuksak badiiyat bilan tasvirlangan.
2. Nodiraning Amir Umarxon vasf etilgan she rlarini quyidagi guruhlarga
’
bo lib o rganish mumkin: 1) xonni vasf etuvchi; 2) hijron, ayriliq motivlari va
‘ ‘
bevafolikda ayblov; 3) davlatni boshqarishga oid pand-nasihat; 4) firoqnoma. Bu
turkum she rlar shoira hayotiga oid lavhalar badiiy talqin etilgani bilan ham
’
ahamiyatlidir. 27

II BOB. TARIXIY OBRAZLAR TASVIRIDA BADIIY MAHORAT
II. 1. Shoira yaratgan obrazlar tasvirida fikr izchilligi
Sharq mumtoz adabiyotida poetik fikrni badiiy san atlar vositasida’
ifodalay olish shoir mahoratini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi. Ijodkor
she riy san atlardan qanchalik ustalik bilan foydalanganligi uning kamolot
’ ’
darajasini belgilaydi. Ijodkor, eng avvalo, she riy san atlardan foydalangan
’ ’
holda lirik qahramonning ichki kechinmalari, o y-xayollari, ko rinishlari kabi
‘ ‘
turli xil tasvirlarni bo rttirish, asarining badiiy bo yog ini oshirishga e tibor
‘ ‘ ‘ ’
bersa, ikkinchidan, shu orqali fikrning ta sirchanligini ta minlaydi,
’ ’
o quvchining estetik didini tarbiyalaydi.
‘
Abu Nasr Forobiyning she riyatning muhim unsurlaridan biri xayol va
’ –
tasavvur ekani haqidagi fikri e tiborli: ...Isbotda ilm, tortishuvda ikkilanish,
’ “
xitobda ishontirish qanchalik ahamiyatli bo lsa, she riyatda ham xayol va
‘ ’
tasavvur shunchalik zarur bo ladi . Forobiyning, ayniqsa, she r san ati
‘ ” ’ ’ –
tashbeh borasida o n asrdan ko proq vaqt muqaddam aytgan fikri XX asrga
‘ ‘
kelib ispan faylasufi Gasset tomonidan ancha sayqallangan. Tashbeh poeziyaning
eng muhim, ba zan hatto zaruriy unsuri ekanligini hisobga olsak, o sha paytda
’ ‘
she riyat nozik tushunilganligining guvohi bo lamiz. Forobiy yozadi:
’ ‘
Ko pchilik odamlar asliga yaqin bo lgan narsalarga taqlid qilishdan ko ra,
“ ‘ ‘ ‘
aslidan uzoq narsalarga taqlid tashbehning eng mukammali va afzali bo ladi, deb
‘
o ylashadi. Ularning fikricha, bunday holatda turib mulohaza yurituvchilar
‘
taqlid borasida ishlovchilar orasida eng layoqatli kishilar sanaladi, unday kishi bu
san at ahliga juda munosib keladi va taqlidni o z yo liga moslab, undan
’ ‘ ‘
foydalanadi . Bu xususda Gassetning qarashlari mana bunday: Metafora
” “
shuning uchun ham bizni qoniqtiradiki, unda ikki narsa o rtasida metafora
‘
suyangan har qanday o xshashlikka nisbatan yana ham teran va keskin, voqelik
‘
nuqtai nazaridan bo lishi mumkin bo lmagan moslikni ilg aymiz... Real
‘ ‘ ‘
o xshashlik haqiqatda ikki predmetning real noo xshashligini ta kidlash uchun
‘ ‘ ’ 28

xizmat qiladi. Qayerdaki, real o xshashlik bor esa, o sha yerda metafora yo q.‘ ‘ ‘
Metafora bag rida noo xshashlikni aniq anglash yashaydi...
‘ ‘ ”
Xullas, o quvchi badiiy asarni o qir ekan, undagi jo n va hech qanday
‘ ‘ ‘
hissiyotni uyg ota olmaydigan jonsiz tasvirlarni xush ko rmaydi. Shu bois
‘ ‘
barcha zamonda qalam ahli va nazariyotchilar asarning ana shu jihatiga diqqat
qaratganlar.
Nodira lirik asarlari tahlili shuni ko rsatadiki, ijodkor ularda g oyaviy
‘ ‘
yaxlitlikka intiladi, matla dagi fikrni g azal so ngiga qadar izchil davom
’ ‘ ‘
ettirishga, boshlama misrada aytilgan g oyani baytma-bayt ochib, dalillab
‘
borishga va ohorli umumlashma bilan yakunlashga harakat qiladi. Shoiraning
ushbu Navoiyona uslubga ergashishi o zbekcha va tojik tilida bitilgan
‘
she rlarining, qaysi mavzuda bo lishidan qat i nazar, aksariyatida yaqqol
’ ‘ ’
namoyon bo ladi. Xususan, biz tadqiq etayotgan tarixiy shaxslar obrazlari aks
‘
etgan she rlarida ham g oyaviy yaxlitlikka, baytlararo izchillikka misol bo la
’ ‘ ‘
oladiganlari anchagina. Masalan, shoiraning mana bu g azalini ko rib o taylik:
‘ ‘ ‘
O tti ko ksimdin o qing, sarvi ravondin berdi yod,
‘ ‘ ‘
Zaxmlarkim qoldi andin gulistondin berdi yod.
–
Mehnati hijron aro nokomlig chekkanlara
‘
Vasl aro o lmak hayoti jovidondin berdi yod.
‘
G azalning umumiy ruhidan muallif uni Umarxon vafotidan keyin bitgani
‘
seziladi. Shu bois uni Firoqnoma turkumiga qo shish mumkin. Matla
“ ” ‘ ’
bevafo dunyoning hijron kamonidan otilgan o q yetkazgan zaxmning lirik
‘
qahramon ko ksini jarohatlaganini bayon qilish bilan boshlanadi. O z
‘ ‘
navbatida, baytma-bayt o sha zaxm ta sirida hijron bilan bog liq xotira va
‘ ’ ‘
tuyg ular tasviri quyuqlasha boradi. Bu tasvirlar goh bir vaqtlar oshiq va
‘
ma shuqa kezgan guliston vasfiga bag ishlansa, goh visol onlarida jon berish
’ ‘ –
hayoti jovidon , ya ni abadiy hayot ekani haqidagi ohorli poetik
“ ” ’ 29

umumlashmaga kelinadi. Goh mubolag ali tarzda ko z yoshlari yoki ohidan‘ ‘
chiqqan dud go yo Somon yo li turkumidagi yulduzlarga mengzashi singari
‘ ‘
go zal tashbih ijod etilsa, goh ayshini barbod aylagan hijron yelidan rangi somon
‘
bo lgani izhoriga o tadi. Umuman, shoira har bir baytda (umuman) hijron
‘ ‘
azobi, u bilan bog liq ruhiy holatlarning turli ko rinishlari, xulosalarini tasvirlar
‘ ‘
ekan, maqta da bunday iztirobning boisi Umarxon ekanini oshkor etadi. Shu
’
ma noda, g azalga radif qilib olingan yod so ziga katta poetik ma no
’ ‘ “ ” ‘ ’
yuklangan. Radif ma lum ma noda syujet yaxlitligini ta minlash, baytlar
’ ’ ’
mohiyatini umumlashtirish singari poetik vazifalarni bajargan.
Shoiraning hijron, yor bevafoligi mavzuidagi Xurram erdim vasl
“
ayyomida hijron etti dog misrasi bilan boshlanuvchi g azali ham poetik fikr
‘” ‘
izchilligining o ziga xos namunasi sifatida e tiborga loyiq. Jumladan, unda lirik
‘ ’
qahramon o zining bir paytlar vasl ayyomida shodu xurram bo lganligi,
‘ ‘
nogahoniy hijron o sha damlarga barham berib qalbini dog laganini aytadi.
‘ ‘
Hijron yetkazgan alamlarni betakror badiiyat bilan tasvirlagan shoira bu
g azaliga dog so zini radif qilib olgan. Shu bois shoira hijron azobidan
‘ “ ‘” ‘
dilu tanining kuyishi dog bo lishini baytma-bayt turli poetik vositalar orqali
– ‘ ‘
kuchliroq dalillashga intiladi. Goh alamlardan qon bo lgan bag rini ochilmagan
‘ ‘
g unchaga qiyoslasa, goh ahdi yolg on yorga mana bu tarzda ta na qilishgacha
‘ ‘ ’
boradi:
Ahd etib erdiki sendin g ayrni yor etmayin,
‘
O zga yor aylab, meni ul ahdi yolg on etti dog .
‘ ‘ ‘
Maqta ga qadar o sha ahdi yolg on ning, dardu iztiroblar
’ ‘ “ ‘ ”
sababchisining kimligi oshkor qilinmaydi. Maqta da esa:
’
Kimdin aylarman shikoyat Komila oxir meni,
Otashi hijron ila sulton Umarxon etti dog .
‘
misralari bilan uning diliga ozor berayotgan, hijron azoblarini ravo ko rayotgan
‘
odam Sulton Umarxon ekanini izhor etadi. YA ni g azal syujetini bir ipga tizib
’ ‘
turgan poetik hodisa tarixiy shaxs obrazi ekani ayon bo ladi. Dog radifi
‘ “ ‘” 30

ham bunda muhim badiiy-estetik vazifani bajargan: ham tarixiy shaxs obrazi
bilan birgalikda g azal syujeti yaxlitligiga xizmat qilgan, ham mazmun‘
ta sirchanligini oshirgan.
’
Nodirabegim asarlaridagi poetik fikr izchilligini, ijodkor sifatidagi badiiy
mahoratini belgilovchi Ko zlarim har chand aning hajrida giryon erur
“ ‘ ”
misrasi bilan boshlanuvchi g azali ham bu jihatdan e tiborga molik. Xususan,
‘ ’
yetti baytdan iborat mazkur g azalning matla sida yuqorida ko rib o tilgan
‘ ’ ‘ ‘
she rlarida bo lgani singari bosh maqsad bayon etilib, keyingi baytlarda ana
’ ‘
shu maqsad turli badiiy tasvir vositalari orqali isbotlana boradi. Maqta da esa,
’
lirik qahramon kechinmalari o ziga xos poetik xulosalanadi.
‘
Navbatdagi baytda hijron azobini chekkan ma shuqaning ruhiy
’
kechinmalari, dard-hasratlari kog az poetik unsuri vositasida yanada izchil
“ ‘ ”
davom ettirilgan:
Yuzining firoqini ko z yoshi birla sharh ettim,
‘
Ajab ermastur agar bo lsa guliston kog az.
‘ ‘
Savod etarda g amim sharhini qalam kuydi,
‘
Ki bo ldi ohim o tidin sharafshon kog az,
‘ ‘ ‘
Maktub bitayotgan ma shuqaning ko z yoshlari gulistonga qiyoslanadi.
’ ‘
Uning iztirobi shu qadar chuqurki, yor hajrida chekkan g am sababli ohidan
‘
qalam kuyadi, undan chiqqan o t qog ozni ham kuydiradi. Ko rinib
‘ ‘ ‘
turganidek, kog az poetik unsuri tashbehning turli darajalarida tasvirlanib,
‘
nahoyat g azal maqta ida shoira mana bunday badiiy umumlashmaga keladi:
‘ ’
Zi nomai Komila asrori dil buvad ravshan,
Ki shud miyoni manu do st tarjimon kog az.
‘ ‘
Yani o sha kog az oshuq va mashuqa o rtasidagi xabarchi, dil tarjimoni.
‘ ‘ ‘
U nafaqat tarjimon, balki ularning dardkashi, quvonchlariga sherik hamdir. Ayni
chog da kog az radifi baytlarni g azaldagi bosh g oya atrofida
‘ “ ‘ ” ‘ ‘
birlashtiradi. O quvchi e tiborini asosiy mohiyatga qaratadi.
‘ ’ 31

Mohlaroyim devonlari qo lyozmalarini tadqiq qilgan M.Qodirova shoira‘
devonlaridagi she rlar va uning Nodira, Komila va Maknuna taxalluslari bilan
’
tartib bergan devonlari xususida: Shunday qilib, hozircha biz Nodiraning to rt
“ ‘
ming misraga yaqin Nodira va Komila taxalluslari bilan o zbek tilidagi
‘
g azallarini yig ishga muvaffaq bo ldik.
‘ ‘ ‘
Nodiraning hayotini o rganishda uning zamondoshi Uvaysiyning
‘
Voqeoti Muhammadalixon nomli she riy hikoyasi diqqatga sazovordir.
“ ” ’
Adabiyotshunoslarga shu vaqtgacha shoiraning taxallusi Nodira va Komila
ekanligi ma lum edi. Filologiya fanlari doktori A.Qayumov Uvaysiyning
’
yuqoridagi asariga asoslanib, shoiraning taxallusi Maknuna ham bo lganligi
‘
haqida ma lumot beradi.
’
...Nihoyat Nodiraning Maknuna taxallusi bilan yozgan tojik tilidagi
she rlaridan iborat mukammal devoni topildi. Devon O zbekiston Fanlar
’ ‘
akademiyasining Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.
Bu asar X1X asrning oxirida ko chirilgan bo lib, shoiraning Maknuna taxallusi
‘ ‘
bilan tojik tilida yozgan besh ming misradan ortiq yoki 333 g azalni o z ichiga
‘ ‘
oladi .
”
Shuningdek, olima Mohlaroyimning devoni saroy xizmatida bo lgan
‘
noma lum shoir tomonidan yozilgan debochaga ham egaligi xususida ma lumot
’ ’
beradi. Bular bilan birga M.Qodirova o sha debochada shoiraning Maknuna
‘ “ ”
devonining bunyodga kelishi borasidagi qaydlaridan quyidagi havolani keltiradi:
...Ozgina vaqtda ko p parokanda g azallar yig ilib qoldi. Shuning uchun
“ ‘ ‘ ‘
uning oliy farmoni bilan ul she rlar shu majmua ga jam va darj qilindi...
’ “ ” ’
SHe r va adabiyotga, chuqur ma noga tushunadigan qullari va tabiati yuqori
’ ’
xizmatchilarining maslahatlari bilan ul jahonpanoh iffat sadafida yashiringan
gavharning taxallusi Maknuna deb muqarrar etildi .
“ ” ”
So ngra M.Qodirova shoiraning uch taxallus ostida tartib berilgan
‘
devonlari qo lyozmalarini o zaro qiyoslab: Tekshirishlar natijasida,
‘ ‘ “
Nodiraning bizga ma lum bo lgan 4182-sonli devonidagi fors-tojik tilidagi
’ ‘ 32

g azallaridan 26 tasi shoiraning 7766-sonli yangi topilgan devoniga kiritilgani‘
aniqlandi. Lekin avvalgi to plamdagi tojikcha she rlariga Nodira taxallusi
‘ ’
qo yilgan bo lsa, tojikcha devoniga kiritilgan xuddi shu g azallarga Maknuna
‘ ‘ ‘
taxallusi qo yib o zgartirilgan. Nodiraning Komila taxallusi bilan yozilgan
‘ ‘
g azallari tojikcha devoniga Maknuna taxallusi bilan kiritilgan . Olima o sha
‘ ” ‘
o rinda shoiraning Nodira taxallusi bilan yozgan tojikcha 44 g azalining
‘ ‘
Maknuna devoniga kirganini ham qayd qilgan. Yana M.Qodirovaning
bildirishicha: Shoiraning Komila va Nodira taxallusi qo llangan fors-tojik
“ ‘
tilidagi she rlarini yangi topilgan tojikcha devonidagi xuddi shu g azallarga
’ ‘
solishtirib ko rar ekanmiz, unda faqat taxallus almashtirilganini, yoki oxirgi
‘
baytlardagi misralarning o zgarganini ko ramiz .
‘ ‘ ”
Keltirilganlardan xulosa qilinadigan bo lsa, Mohlaroyimning o zbek va
‘ ‘
tojik tillarida bitilgan she rlariga dastlab Nodira taxallusi qo llangan.
’ ‘
Keyinchalik tojik tilidagi she rlarida Komila taxallusini ishlatgan. Maknuna
’
devoni debochasida ta kidlanganidek, ko pchilikning tavsiyasiga ko ra, tojik
’ ‘ ‘
tilidagi she rlariga Maknuna deb imzo chekish ma qul ko rilgan va oldin
’ “ ” ’ ‘
bitilgan she rlarini ham ushbu devonga kiritishga qaror qilingach, ularning
’
taxallus qayd etilgan maqta qismi o zgartirib chiqilgan.
’ ‘
M.Qodirova bular bilan birga shoiraning Maknuna devoniga jamlangan uch
yuztacha g azalidan 37 tasi Komila devoniga faqat maqta i tahrir etib
‘ ’
kiritilganligi ma lumligini ham aytgan. Tadqiqotchi, o z navbatida, shoiraning
’ ‘
Boz meso zad dilam chun sham bazm az raftanat misrasi bilan
“ ‘ ’ ”
boshlanadigan g azali Nodira va Maknuna devonlarida maqta da qanday
‘ ’
matniy o zgarishga uchraganligiga alohida e tibor qaratgan.
‘ ’
Nodiraning o zbek tilidagi g azallari singari tojikcha she rlarida ham
‘ ‘ ’
ba zan ismi oshkor etilmasa-da, uning uchun qadrli bo lgan tarixiy shaxs
’ ‘ –
Amir Umarxon obrazi ifodalanganini kuzatish mumkin. Bu she rlar
’
Mohlaroyimning g oyaviy-badiiy barkamol, baytlararo poetik fikr izchilligiga
‘ 33

ega asarlar yaratish barobarida she rlarida tarixiy shaxs obrazining poetik’
talqinini o ziga xos yo sinda ifodalay olganidan dalolat beradi.
‘ ‘
Ushbu fasldagi ilmiy izlanishlar natijalarini quyidagicha umumlashtirish mumkin:
1. Nodira nazmiy asarlarida g oyaviy yaxlitlikka intiladi, matla dagi fikrni
‘ ’
g azal so ngiga qadar izchil davom ettirish, boshlama misrada aytilgan
‘ ‘
g oyani baytma-bayt ochib, dalillab borish va poetik umumlashma chiqarish
‘ –
shoira she riyatining o ziga xos xususiyati.
’ ‘
2. Shoira o z asarlari ustida muttasil ishlagan, ular matnini mukammallashtirish
‘
uchun tahrirga alohida ahamiyat qaratgan. Bunday tahrir boshqa mavzudagi
she rlar qatori tarixiy shaxslar obrazi ifodalangan she rlarda ham baytlararo fikr
’ ’
uzviyligi, badiiy barkamolligiga erishish uchun amalga oshirilgan. 34

II.2. Tarixiy obrazlar talqinida she riy san atlarning o rni’ ’ ‘
Sharq mumtoz adabiyotida poetik fikrni badiiy san atlar vositasida
’
ifodalay olish shoir mahoratini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi. Ijodkor
she riy san atlardan qanchalik ustalik bilan foydalanganligi uning kamolot
’ ’
darajasini belgilaydi. Ijodkor, eng avvalo, she riy san atlardan foydalangan
’ ’
holda lirik qahramonning ichki kechinmalari, o y-xayollari, ko rinishlari kabi
‘ ‘
turli xil tasvirlarni bo rttirish, asarining badiiy bo yog ini oshirishga e tibor
‘ ‘ ‘ ’
bersa, ikkinchidan, shu orqali fikrning ta sirchanligini ta minlaydi,
’ ’
o quvchining estetik didini tarbiyalaydi.
‘
Abu Nasr Forobiyning she riyatning muhim unsurlaridan biri xayol va
’ –
tasavvur ekani haqidagi fikri e tiborli: ...Isbotda ilm, tortishuvda ikkilanish,
’ “
xitobda ishontirish qanchalik ahamiyatli bo lsa, she riyatda ham xayol va
‘ ’
tasavvur shunchalik zarur bo ladi . Forobiyning, ayniqsa, she r san ati
‘ ” ’ ’ –
tashbeh borasida o n asrdan ko proq vaqt muqaddam aytgan fikri XX asrga
‘ ‘
kelib ispan faylasufi Gasset tomonidan ancha sayqallangan. Tashbeh poeziyaning
eng muhim, ba zan hatto zaruriy unsuri ekanligini hisobga olsak, o sha paytda
’ ‘
she riyat nozik tushunilganligining guvohi bo lamiz. Forobiy yozadi:
’ ‘
Ko pchilik odamlar asliga yaqin bo lgan narsalarga taqlid qilishdan ko ra,
“ ‘ ‘ ‘
aslidan uzoq narsalarga taqlid tashbehning eng mukammali va afzali bo ladi, deb
‘
o ylashadi. Ularning fikricha, bunday holatda turib mulohaza yurituvchilar
‘
taqlid borasida ishlovchilar orasida eng layoqatli kishilar sanaladi, unday kishi bu
san at ahliga juda munosib keladi va taqlidni o z yo liga moslab, undan
’ ‘ ‘
foydalanadi . Bu xususda Gassetning qarashlari mana bunday: M e t afora
” “
shuning uchun ham bizni qoniqtiradiki, unda ikki narsa o rtasida metafora
‘
suyangan har qanday o xshashlikka nisbatan yana ham teran va keskin, voqelik
‘
nuqtai nazaridan bo lishi mumkin bo lmagan moslikni ilg aymiz... Real
‘ ‘ ‘
o xshashlik haqiqatda ikki predmetning real noo xshashligini ta kidlash uchun
‘ ‘ ’ 35

fikrni poetik ifodalashda ayrim hollarda bitta she riy san atdan foydalansa,’ ’
boshqa hollarda bir nechta she riy san at vositasida tasvirni izchil ravishda
’ ’
kuchaytirib boradi. Uning bunday badiiy mahoratini o zbek va tojik tilidagi
‘
asarlari misolida ko rish mumkin.
‘
Ma naviy san atlardan, ayniqsa, talmeh (nazar solish) san ati Nodira
’ ’ ’
g azallarining deyarli hammasida uchraydi. Bu badiiy san at vositasida tarixiy
‘ ’
va afsonaviy shaxslar ismlari: turli tarixiy, afsonaviy voqea hamda qissalarga
ishoratlar berilgan. Shoira talmeh san ati vositasida tarixiy voqealar, asotir va
’
qissalar qahramonlari qismatidan ibratlanishni ko zda tutadi.
‘
Bundan tashqari, Nodira obraz holatini tasvirlash, fikrning mantiqiy rivojini
ta minlash va uni dalil mezoniga aylantirishda bu san atdan mohirona
’ ’
foydalangan. Shoiraning badiiy mahorati, lirik uslubiga xos xususiyatlarini tadqiq
etishda va o ziga xos jihatlarini o rganishda u qo llagan badiiy san atlar
‘ ‘ ‘ ’
bebaho material beradi. Sh riy san at hamda badiiy vositalar shoiraning poetik
’ ’
olamini obrazli aks ettirishi, ma noni chuqur va yorqin ifodalashi, lirik asar
’
nafosatini kuchaytirib, estetik zavq manbaiga aylantirishi jihatidan ham
ahamiyatlidir.
Talmeh san ati yordamida qayd qilganimiz singari lirik qahramon
’
holatining yana bir parda yuqoriga ko tarilishi namunasini Tahammul haddin
‘ “
oshti, emdi afg on etmasam bo lmas misrai bilan boshlangan g azal
‘ ‘ ” ‘
misolida ko rishimiz mumkin. Chunonchi uning uch bayti mana bunday:
‘
Tahammul haddin oshti, emdi afg on etmasam bo lmas,
‘ ‘
Ulusni xotiri jam in parishon etmasam bo lmas.
’ ‘
Giribon chok, bag rim poradur, boshimda yuz savdo,
‘
Bu holat birla azmi ko yi jonon etmasam bo lmas.
‘ ‘
Muhabbat ko yida nochordur oshiqqa hayronlig ,
‘ ‘
Tahayyur kul qilib oyina somon etmasam bo lmas.
‘ 37

Matla ning birinchi misrasidanoq ma shuqaning o z oshig ini ko rish’ ’ ‘ ‘ ‘
ishtiyoqi haddan oshgan, sabr kosasi to lib bo lganligi aytilmoqda. Shu bois u
‘ ‘
... emdi afg on etmasam bo lmas , deb oh uradi. Keyingi baytlarda esa
“ ‘ ‘ ”
o sha tahammul haddan oshishi ga sabab bo lgan omillar aytilgan.
‘ “ ” ‘
Navbatdagi baytda:
Ko ngullar ka basin bir-bir ziyorat ayladim, emdi
‘ ’
Tavofi Makkau taxti Sulaymon etmasam bo lmas.
‘
deb, ko ngillar ka basidagi dardu hasratlardan xabardor bo lgandan keyin,
‘ ’ ‘
unga davo Makka tavofi va Sulaymon payg ambar taxtining ziyorati ekanligi
‘
aytiladi. Ma lumki, Makkai mukarrama musulmonlar ka basi bo lgan
’ – ’ ‘
muqaddas shahar. Diniy manbalarga ko ra, Sulaymon payg ambar yer yuzidagi
‘ ‘
barcha tirik mavjudotning podshosi bo lib, uning taxti uchib yurgan. Shu bois
‘
uning arziga hammaning ham yetishi nasib qilmagan. Shoira buni eslash bilan
Qo qon xonligi poytaxtini Makkaga qiyoslasa, Umarxon taxtining Sulaymon
‘
payg ambar taxtidek qudratli bo lmog i haqidagi orzularini ifodalagan.
‘ ‘ ‘
Talmeh san atining mohirona qo llanishi orqali bunga muvaffaq bo lgan.
’ ‘ ‘
Tojik tilidagi Biyo radifli g azal ham ana shu jihatdan qimmatlidir.
“ ” ‘
G azal hijron motivlari asosiga qurilgan. Yetti baytdan iborat g azalning
‘ ‘
uchinchi baytida talmeh san atidan ustalik bilan istifoda etilgan va mana bunday
’
deyilgan:
Shud dar rahi tu didai kan oniyon safed,
’
Az misri noz, Yusufi gulpirahan, biyo.
Mazmuni:
Yo lingda ko zlarimiz kan onlik Ya qub ko zidek oqardi,
‘ ‘ ’ ’ ‘
Ey gulko ylagim, Yusuf kabi noz Misridan kel.
‘
Shoira baytda Yusufning akalari tomonidan ko ylagi qonga bo yalib,
‘ ‘
uning o lganini aytib otalarini aldagani, sotib yuborganlari, o g lini ko rish
‘ ‘ ‘ ‘
ishityoqidagi Ya qub payg ambarning ko zlari ko r bo lgani voqeasini oz
’ ‘ ‘ ‘ ‘
so z bilan go zal badiiy shaklda ifodalaydi. Bu bilan o zining sevligisini
‘ ‘ ‘ 38

ko rishga shu darajada intizorligini, bu intizorlikdan ko zlari oqarganini izhor‘ ‘
etadi. Bu o rinda talmeh va mubolag a san ati mutanosibligida ma shuqa
‘ ‘ ’ ’
ruhiy holatining poetik ifodasi berilgani kuzatiladi.
Shoiraning mana bu g azalida esa har bir baytda talmeh san ati
‘ ’
qo llangan:
‘
Mening jununima Majnunni bermangiz nisbat,
Qilurmi xoru-xashak tobi shu lai g ayrat.
’ ‘
Chekarda jon menga taqlid qilmasun Farhod,
Firoq tog ida behuda chekmasun kulfat.
‘
Menga barobar emas Ko hkan bila Majnun,
‘
Alarda bir g am edi, lek menda yuz hasrat.
‘
Shoira yuqorida keltirilgan misolda Majnun, Farhod, Ko hkan
‘
timsollariga ishora qilib, ularga yangicha mazmun baxsh etadi. Boshqacha
aytganda, shoira talmeh san ati imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalanadi.
’
Majnun va Farhod boshidan o tgan ko rguliklar o zi chekkan g am-hasrat
‘ ‘ ‘ ‘
oldida yuzdan bir ham emasligiga ishora qiladi. Bunda ohorli mazmun va go zal
‘
badiiyat uyg unligi kuzatiladi. Bu hol shoiraning tarixiy shaxslar obrazini
‘
tasvirlashda, ular hayotining muayyan lavhalarini, fazilatlarini boshqalarga
namuna qilib ko rsatishda badiiy san atlardan nechog lik mahorat bilan
‘ ’ ‘
foydalanganiga yana bir dalildir.
Darhaqiqat, mumtoz ijodkorlar o z lirik qahramonlarining ichki
‘
kechinmalari va ruhiy holatlarini mubolag ali usulda tasvirlash uchun talmeh
‘
san atini ko p qo llagan. Tarixiy shaxslar obrazlari xarakter xususiyatlari bilan
’ ‘ ‘
aloqador ma no va detallardan unumli istifoda etganlar. Nodiraning original
’
talmehlarni qo llashga intilgani, ayniqsa, e tiborga molikdir:
‘ ’
Zohido, ishqu muhabbat ahlini ma zur tut,
’
Yor ko yida na bo ldi shayx San on oqibat....
‘ ‘ ’
Garchi bor erdi musaxxar devlar farmonida,
Poymoli xayli mo r o ldi Sulaymon oqibat.
‘ ‘ 39

Bu yerda shoira mashhur fors-tojik shoiri Farididdin Attorning Mantiq ut-“
tayr hamda Alisher Navoiyning L i son ut-tayr dostonlaridagi Shayx San on
” “ ” ’
va Qisasi Rabg uziy dagi Sulaymon qissasini eslatish bilan lirik qahramon
“ ‘ ”
holini poetik sharhlaydi. O zining murakkab qismatiga, umrining bahor ayyomi
‘
o tib, xazon fasli boshlanganiga ishora qiladi.
‘
Nodira g azallarida favqulodda o ziga xos timsollar ham uchraydiki, bu
‘ ‘
shoiraning muttasil ijodiy izlanishlari natijasida yuzaga chiqadi. M.Qodirova
e tirof etganidek: Iste dodli shoira qahramonining lirik olamini tasvirlashda
’ “ ’
sertarovat, serjilo timsollardan ustalik bilan foydalanadi. Shoira she rlarida
’
yuragi dardli inson holatini matosi dog dan iborat bo lgan do konga qiyos
“ ‘ ‘ ‘ ”
qiladi. G unchaning ko zga bus-butun ko rinavermasligi uning boshini
‘ ‘ ‘
yoqasiga, oyoqlarini etagiga berkitib olganligidandir , deb nafis ramz yaratadi.
”
Darvoqe, shoira nazmiy asarlarining tili jozibali, badiiy tasvirlash vositalari
pishiq, boy va ko p qirralidir. Umuman, shoira Majnun, Farhod, Sulaymon,
‘
Xizr, Layli, Majnun va boshqa shunga o xshash ko pdan-ko p tarixiy shaxslar
‘ ‘ ‘
hamda adabiy qahramonlarga oid rivoyat va ma lumotlarga ishorat qilib, lirik
’
qahramon xarakter xususiyatlariga xos xilma-xil sifat va fazilatlarni betakror
badiiyat bilan aks ettiradi. Shuning bilan birga, mashhur tarixiy obrazlarning
yangicha poetik talqinlarni ham topa oladi. Uning ana shunday ijodkorligi tojik
tilida ijod qilingan quyidagi baytida ham o ziga xos tarzda ifodalangan:
‘
On ki az ob hayoti vasli jonon zinda nest,
Gar hama Xizr ast, xobi vopasin pesh oyadash.
Mazmuni:
Har kim jonon vaslining hayot suvidan tirik
bulmasa, agar Xizr bo lsa ham, unga so nggi uyqu keladi.
‘ ‘
Ma lumki, rivoyatlarga ko ra, Xizrga tiriklik suvini ichish va abadiy
’ ‘
hayot nasib qilgan. Uning o lmasligi shuning bilan izohlanadi. Shoira Xirzga
‘
mangu hayot berilganini inkor qilmagan holda jonon vaslining qimmatini
ko rsatishga, visolning kuch-qudratini namoyon qilishga harakat qilgan. Albatta,
‘ 40

Xizr obrazining barchaga mashhur sifatlarini esga olish orqali lirik qahramonning
ruhiy holatlarini ko rsatishga harakat qilingan o rinlar ham uchraydi. ‘ ‘
Nodira she rlarida an anaviy obrazlardan foydalanar ekan, ular qismatini
’ ’
real voqelik bilan taqqoslab, kishilarni hayotni sevishga undaydi. Bunda shoira
ko pincha tarixdan ibrat olish, umrni qadrlash nuqtai nazarida turadi. Fikrni
‘
yanada ravshan va obrazli berish uchun badiiy san atlardan mohirona
’
foydalanadi. Shoira badiiy san atlarning barcha turlarini mahorat bilan qo llab,
’ ‘
g azallarida teran mazmunning jozibali poetik shaklda ifodalanishini
‘
ta minlagan.
’
Tashbeh san ati ham shoira lirik asarlari mazmunining ta sirchanligini
’ ’
oshirishda yetakchi vositalardan biri sifatida ishtirok etadi. Nodira tashbehning
barcha turlarini san atkorona qo llaydi. Shoira asarlarida badiiy tasvirning turli
’ ‘
o rinlarida kelgan tashbeh san ati poetik fikr izchilligini ta minlash, asar
‘ ’ ’
saviyasini yangi darajaga ko tarishga xizmat qilgan. Masalan, shoira Fido
‘ “ ”
radifli g azalida o z sevgilisini tasvirlayotib, uning beqiyos go zalligini
‘ ‘ ‘
ko rsatish uchun tashbeh san atidan foydalanadi:
‘ ’
Iki la li nobingni yoqutig a
’ ‘
Iki chashmi gavharafshonim fido.
Qading sarvinozig a, ey gulbadan,
‘
Tani log ari notavonim fido.
‘
Bu misolda tashbehning muyaqqad, ya ni aynan o xshatish darajasidan
’ ‘
istifoda etilgan. Baytlarda lirik qahramon sevgilisining labi la lga, qadi sarvga,
’
badani gulga qiyoslanadi. Shu bilan birga, o zining holati ham tashbeh san ati
‘ ’
yordamida tasvirlangan. Go yo lirik qahramon yorining ikki la li nobi ishqida
‘ ’
gavhar sochuvchi ikki ko zini, uning sarvinoz qaddiga esa intizorlikdan ozib-
‘
to zib ketgan notavon vujudini fido qilishga tayyor. Bu yerda tashbeh bilan birga
‘
muqobala san ati ham ishtirok etib, poetik tasvirning jonli va ta sirchan
’ ’
bo lishini ta minlagan. Ohorli fikr qisqa va lo nda izhor etilgan.
‘ ’ ‘ 41

Ayni kezda san atkorning musalsal tashbehli g azallari ham bor:’ ‘
Jilva ko rsatti chu ul sarvi diloro bog aro,
‘ ‘
Chashmi qumri bo ldi bir chashmi tamosho bog aro.
‘ ‘
Surmagun chashmi nazar soldi guliston ahlina,
Hasratidin qoldi nargislar ko zi vo bog aro.
‘ ‘
Orazi gulgun ila qildi chaman sori xirom,
Gul yaqosin chok aylab bo ldi rasvo bog aro.
‘ ‘
Sarvi gulruxsorim bu bazmi ishrat deb bahor,
Sarv birla guldin etti jomi miyno bog aro.
‘
Lola yanglig dog bo ldi gul jamoli rashkidin,
‘ ‘ ‘
Dog lig gullardin o ldi sayri sahro bog aro.
‘ ‘ ‘ ‘
Naxl qildi xijlatdin bo ldi suv sarvi ravon,
‘
Ayladi favvoralar joriy saropo bog aro.
‘
Sayr uchun qo yg ay qadam deb sabzai xobidadin,
‘ ‘
Har taraf bir farshi muhmaldur muhayyo bog aro.
‘
Ko rdi ul sarvi diloro qomati mavzunini,
‘
Sarv qaddin qildi qumrilar tamanno bog aro.
‘
Sen bu kun xandonsen, ey gul, Komila dildorsiz,
Yig lamoqdindur bulutlardek muhayyo bog aro.
‘ ‘ 42

Misolda ajaratib ko rsatilgan tashbehlar, shoira fikrining lo nda bayon‘ ‘
etilishini ta minlash bilan birgalikda, uning sevgilisi go zalligini yaqqol
’ ‘
tasavvur etish imkonini bergan.
Tazod san ati ma naviy san atlar ichida eng ko p qo llaniladigan
’ ’ ’ ‘ ‘
badiiy vositalardan hisoblanadi. Bu san at klassik adabiyotda mutobiqa, tiboq,
’
tatbiq, takofu, ittizod, mutazod kabi nomlar bilan ham atalib kelingan. Tazod
san atini hozirgi adabiyotshunoslikka oid lug atlarda ba zan antiteza deb ham
’ ‘ ’
ataydilar.
Tazod so zi zid qo yish , qarshilantirish ma nolarini ifodalaydi.
‘ “ ‘ ” “ ” ’
Shu so z bilan ataluvchi she riy san at esa baytda ma no jihatdan o zaro zid,
‘ ’ ’ ’ ‘
qarama-qarshi bo lgan so zlarni qo llab, ta sirchan badiiy timsollar, lavhalar
‘ ‘ ‘ ’
yaratishni nazarda tutadi.
Biroq bu shunchaki qarshilantirish orqali ikki obyektdan birining ayrim
xususiyatlari bo rttirilib, aniqroq, yorqinroq ifodalanishidir. Ilmi bade ga doir
‘ ’
barcha adabiyotlarda ushbu san at qayd etilgani, bunday usul juda qadimdan
’
badiiy tasvir vositasi bo lib kelayotganligiga dalildir. Ilmi bade ning mashhur
‘ ’
namoyandasi Atoulloh Husayniy tazodga qo yidagicha ta rif beradi:
‘ ’
Mutobaqa. Ani tiboq, tatbiq, tazod va takofu ham derlar. Arab fusahosi
“
qoshinda kalomda ma nolari orasinda taqobilu tanofiy bo lg an ikki lafzni
’ ‘ ‘
jam qilmoqtin iboratdir . Shuningdek, adabiyotshunos zikr etilgan san atning
’ ” ’
to rt turini ko rsatib o tadiki, bu tasnif obyektlar o rtasidagi zidlik darajasiga
‘ ‘ ‘ ‘
ko ra keladi.
‘
S h rshunos olim Shams Qays Roziy tazodni mutobiqa nomi bilan qayd
’
etadi. Ammo bu san atning boshqa nomlari va turlari xususida so z
’ ‘
yuritmaydi.Umuman, o zbek adabiyotshunosligidagi tazod ta riflari ham
‘ ’
yuqoridagilarga mos tushadi.
Shoira bu san at asosida ohorli fikr va go zal badiiyat uyg unligini
’ ‘ ‘
ta minlashga intilgan:
’
Sevarman yorni, yo qkim raqibim,
‘ 43

Nechukkim yaxshidur shirin, yamon talx.
Ushbu baytda yaxshidur shirin birikmasini yamon talx birikmasiga“ ” “ ”
qarama-qarshi qo yish orqali, fikr ta siri kuchaytirilgan. Shoira antonim
‘ ’
so zlarga ko p murojaat qilishining sababi, bizningcha, u yoki bu fikrni
‘ ‘
bo rttirib, jonlantirib berishni, o quvchi tafakkurida yorqin tasavvur hosil
‘ ‘
qilishni nazarda tutgan. Bu o rinda Ch.Aytmatov fikrlariga e tiborga molik:
‘ ’
Agar asar o quvchini hayajonga sola olmasa, uning estetik dunyosini boyita
“ ‘
olmasa, uning yaxshilikka va yomonlikka munosabatini o tkirlashtira olmasa,
‘
unda nimalar aytilmasin, qanday o ta foydali va o ta muhim fikrlar izhor
‘ ‘
etilmasin, u haqiqiy san at emas. Butun jahon tortish qonunini mensimaslik
’
mumkin bo lmagani kabi, san atning bu qonunini ham nazar-pisand etmaslik
‘ ’
mumkin emas .
”
Shoira Nodira qarama-qarshi ma noli so zlar asosidagi tazod
’ ‘
san atidan badiiy tasvirda yuksak emotsionallikka erishish, ifoda ixchamligi va
’
mantiqiyligini ta minlash maqsadida foydalangan:
’
Megiryad abru, xandazanon g uncha dar chaman,
‘
Meovarad ki shavqi labat ob dar dahan.
Mazmuni:
Bulut yig laydi-yu, chamanda g uncha kuladi,
‘ ‘
Labing shavqidan og zining suvi keladi
‘ .
Demakki, shoira fikrni obrazli, mazmunini yorqinroq ifodalash maqsadida
bu san atning turli ko rinishlarini qo llagan:
’ ‘ ‘
Vasl gulzorida gul shohidek erdi izzatim,
Bo ldi ayyom xazoni hajr xor etti firoq .
‘
Xullas, Nodira barcha poetik asarlarida zid ma noli so zlar asosida tazod
’ ‘
san atini yaratar ekan, badiiy mukammallikka intiladi. Bu hol shoira tafakkuri
’
ufqining kengligini yana bir bor namoyon etadi.
Shoira go zal she rlariga xos bo lgan qarshilantirish tazod san ati
‘ ’ ‘ – ’
Quyosh va Oy sayyoralari timsollari ishtirok etgan baytlarda ham yaqqol ko zga
‘ 44

tashlanadi. Bunday misralarda shoira ko pincha yor jamolini vasf qilish nuqtai‘
nazaridan o sha samoviy yoritqichlarga murojaat etadi. Sharq xalqlari mumtoz
‘
adabiyotiga xos bo lgan Quyosh va Oy timsollarini yor orazi, qoshi singarilarga
‘
qiyoslash, ularga xos xususiyatlar asosida xayoldagi mahbubaning go zalligini
‘
ta riflash, oshiqning hijron onlaridagi ichki tug yonlari, azobu armonlarini
’ ‘
yuksak badiiy nazokat bilan gavdalantirishda tazod san atiga tez-tez murojaat
’
qilingan. Ana shunday hodisa Nodira she riyati uchun ham xosdir.
’
Ul oyning mohi ruxsorini safrosini daf ig a,
’ ‘
Falak savtin balig aylab quyoshni qahrabo qilmish.
‘
Nodira she riyatida yorning yuzi va Quyosh shakliy uyg unlik hosil
’ ‘
qilsa, bularning barchasi Quyosh va Inson bilan bog liq tabiiy hodisalar asosida
‘
vujudga keladi. Chunonchi:
Husni ruxsorash chu az mushkin niqob omad burun,
Dar shabi torik go yo oftob omad burun.
‘
Mazmuni:
Uning go zal chehrasi qora niqobdan chiqqanda,
‘
go yo
‘
qorong i tunda oftob chiqqanday bo ldi
‘ ‘ .
Mumtoz shoira o z lirik qahramonlarining ichki kechinmalari va ruhiy
‘
holatlarini mubolag ali usulda tasvirlash uchun ushbu obrazlar xarakter-
‘
xususiyatlari bilan aloqador ma no va detallardan ko p istifoda qilganmizi
’ ‘
kuzatiladi:
Pora-pora bo ldi jismim to jafolar tig idin,
‘ ‘
To erur tig i zabon maddohi bu ihsoningam.
‘
Noz uyqusida sendursen vale men subhi shom,
Muntazirmen Nodira ko z yummayin hayroningam.
‘
Mubolag a arab tilida kattalashtirish , kuchaytirish ma nolarini
‘ “ ” “ ” ’
bildirib, adabiy asarda tasvirlanayotgan badiiy timsol holati yoki harakatini
bo rttirib, kuchaytirib ifodalash san ati demakdir. Bu xil tasvirda badiiy timsol
‘ ’ 45

xususiyatlari yaqqolroq namoyon bo ladi, o quvchi ko zi oldida yorqinroq‘ ‘ ‘
gavdalanadi.
Nodira ijodda ushbu san atdan barakali foydalangan. Romantik tasvir
’
yetakchilik qilib kelgan she rlarda mubolag a usulining g oyat keng o rin
’ ‘ ‘ ‘
tutishi, ularda ilohiy muhabbat bilan bog liq insoniy kechinmalarning
‘
ko tarinki ruh bilan kuylanishi, xilma-xil ehtirosli tuyg ularni bo rttirib
‘ ‘ ‘
tasvirlash tamoyili bilan izohlanadi.
Nodira o zining g azallarida mubolag ali tasvir chizishning eng
‘ ‘ ‘
samarali usullarini kashf qilib, ko plab bezavol timsollar va badiiy manzaralar
‘
yaratgan, bir so z bilan aytganda, mubolag a zaminida serjilo timsollar yaratish
‘ ‘
sohasidagi beqiyos salohiyatini namoyish eta bilgan:
Firoqing otashidin ohu ovvax,
Ki toqat aylamas bu o tqa do zax.
‘ ‘
Yurak zaxmida paydo bo ldi yo l-yo l,
‘ ‘ ‘
O qing paykoni go yo erdi rax-rax.
‘ ‘
Nodira ijodini mubolag a san ati ko p va samarali qo llangan. Uning
‘ ’ ‘ ‘
muhabbat madhi bilan yo g rilgan she riyatida, umuman turli mavzularida
‘ ‘ ’
yaratilgan lirik asarlarida mubolag a inson ruhiyati, tuyg ularini jo shqin bir
‘ ‘ ‘
tarzda ifodalashga xizmat qiladi. Shu o rinda, quyidagi g azalini bu san atning
‘ ‘ ’
go zal namunasi deb e tirof etish mumkin:
‘ ’
Farhod agar ursa menga lofi muhabbat,
Bir oh ila aylarman ani dog i xijolat.
‘
Har chandki bemori g ami ishq edi Majnun,
‘
Dardimni ko rub tishladi angushti nadomat.
‘
Farhodda bo lsaydi mening g ayrati ishqim,
‘ ‘
Bir oh ila aylar ul tog ni g orat.
‘ ‘
Majnunda agar bo lsa edi sabru tahammul,
‘
Qilmasmi edi men kabi shahr ichra iqomat.
Gar bo lsa Zulayxoda mening zarracha ishqim,
‘ 46

Qolmas edi Yusufni firoqida salomat.
Ishq ofatig a tog tahammul qila olmas,‘ ‘
Men-menki qilurman bu g amu dardga toqat...
‘
Yuzdin biri Majnunda agar bo lsa g amimni,
‘ ‘
Bir oh bila olamg a solur sho ri qiyomat.
‘ ‘
Mazkur misolda lirik qahramon o zining muhabbat yo lida chekayotgan
‘ ‘
dardu alamlari, hijron azoblari, diydor ishtiyoqining zo rligi kabi lavhalarni
‘
tasvirlashda mubolag a san atidan mohirona foydalangan. Shu bilan birga,
‘ ’
mavzuni ochib berishda birgina mubolag a san atining o zi qo llanibgina
‘ ’ ‘ ‘
qolmagan. To qqiz baytdan iborat g azal boshdan-oyoq mubolag a asosida
‘ ‘ ‘
bitilgan bo lsa-da, u bilan yondosh tarzda talmeh, ruju , muqobala san atlari
‘ ’ ’
ham ishtirok etgan va mazkur san atning to laqonli namoyon bo lishini
’ ‘ ‘
ta minlagan. Xususan, g azal baytlarida mashhur qissalar personajlarining
’ ‘
nomlari aytilib, ular bilan bog liq voqealar esga olinadi. Bunga o zining ruhiy
‘ ‘
holatlarini qarshi qo yib, bu bilan muqobala san ati yordamida mubolag a
‘ ’ ‘
san atining ta sirini oshirgan. O z navbatida, o sha personajlar bilan bog liq
’ ’ ‘ ‘ ‘
qissalarga bir necha bor murojaat etadi va ma shuqaning ishq-muhabbat bobida
’
kechirayotgan dardu hasratlari ulardan ham ortiqroq ekanligini ko rsatadi. Bu
‘
esa, shoiraning mubolag ani qo llashda ruju san ati imkoniyatlaridan ham
‘ ‘ ’ ’
foydalanganini ko rsatadi.
‘
Yuqoridagi singari romantik tasvir, lo nda o xshatish, hayotiy muqoyasa
‘ ‘
usullari orqali romantik mazmun va xarakter kasb etgan misra hamda baytlar
g azalni ich-ichidan nurlantirib, uning o qishli bo lishini, esda qolishini
‘ ‘ ‘
ta minlaydi.
’
Nodira badiiy mahoratining xarakterli xususiyati shundaki, u o tkir
‘
o xshatish, xilma-xil sifatlash, majozning turfa xil ko rinishlari, istiora
‘ ‘
usullarining boyligi, jonlantirish va mubolag a, inson yuragini
‘
hayajonlantiradigan misralarni ustalik va o ziga xos nafosat bilan ijod qiladi.
‘ 47

Umuman, Nodira o zining lirikasida fikrning obrazliligi va‘
ta sirchanligini ta minlaydigan, ma noni bo rttirishga, kuchaytirishga xizmat
’ ’ ’ ‘
qildiradigan ohangdorlik va musiqiylikni oshiradigan she riy san atning bu
’ ’
turidan san atkorona foydalangan.
’
Shunday muvaffaqiyatli chiqqan va ayrim real hodisalarga bog langan
‘
ayrim baytlari, umuman, odamzodning o lim fojiasiga munosabati va qayg u-
‘ ‘
alam bilan to lgan holatini aks ettiradi, sevimli yor siymosi yaqqol va jozibali
‘
suratda namoyon bo ladi.
‘
Shu munosabat bilan Nodiradagi obrazlar diapozonining kengligini ham
e tirof etish kerak. Odatda o tmishdagi lirik shoirlar asarlaridagi mavzu doirasi
’ ‘
faqat muallifning va shu orqali ayollarning lirik kayfiyatlari bilan cheklangan
bo lsa, Nodira o zining lirik holatlariga bog lab ikkinchi lirik obrazni
‘ ‘ ‘
qahramon darajasiga ko taradi, u ham bo lsa yor, oshiq, rafiq, yo ldosh
‘ ‘ ‘
obrazidir.
Nodiraning eng ko p qo llagan badiiy usullaridan biri mukarrar dir.
‘ ‘ “ ”
Mukarrar so zi qayta-qayta, ust-ustiga ma nolarini ifodalaydi. Shu nom
“ ” ‘ “ ” ’
bilan ataluvchi lafziy san at esa baytning har ikki misrasida juft so z
’ ‘
qo llashni nazarda tutadi. Atoulloh Husayniy Badoyi us-sanoyi da:
‘ “ ’ ’”
Rashidi Vatvot depturkim, shuaro mukarrar deb andoq she rni ayturkim, bir
“ ’
baytta bir lafzni keltirurlar va o zga baytga aning ta sirida o shul lafzni yana
‘ ’ ‘
keltirurlar , - deb ta kidlaydi. Nodira bu usuldan foydalanib, obrazlar
” ’
mavzusini boyitgan, o zi aytmoqchi bo lgan muddaoni dalillar bilan asoslagan.
‘ ‘
O quvchi ko zi oldida aniq va yorqin manzara yaratib bergan:
‘ ‘
Bo lmag il yaxshi-yu, yamong a taraf.
‘ ‘ ‘
Bexud o l yaxshi-yu, yamondin kech.
‘
Yoxud boshqa g azalidan olingan quyidagi baytni
‘
ko raylik:
‘
Olam tufayli Yusufu, Yusuf-g ulomi g ayr,
‘ ‘
Far yodi bulbul az gulu, gul-hamnishini xor.
’ 48

Mazmuni:
Olam Yusuf tufaylidir-Yusuf esa boshqalarga qul,
bulbulning faryodi gul uchunu, gul esa, tikan bila
hamishindir.
Shoira ayrim g azal yoki qasidalarining maqta ida o zining ijodi‘ ’ ‘
sohasidagi mahoratini taqdirlab, mag rurlanadi. Bu holatni mumtoz
‘
she rshunoslar nuqson deb emas, balki shoirning qonuniy haqi deb bilganlar.
’
Lekin, bir shart bilan: shoir chindan ham maqtanishga loyiq asarlar yaratgan
bo lsa!.. Bu usulni maxsus termin bilan faxriya (faxrlanish)deb ataganlar.
‘ “ ”
Nodiraning bir necha she rlarida shu faxriya namunalarini ko ramiz.
’ ‘
Masalan:
Tong emastur bo lsa bu muddatda ustodi suxan,
‘
Komila ash orig a tahsin etar, Salmon ko rub.
’ ‘ ‘
S h e rning maqta sidagi Salmon so zi XIV asrda yashagan mashhur
’ ’ “ ” ‘
tojik shoiri Salmon Sovajiyga ishoradir. Alisher Navoiy Majolis un-nafois
“ ”
asarida Xoja Kalimiddin Salmon qasidasi maydonining chobuksuvor va o z
“ ‘
zamonasining benazir suxanguzoridur deb shoirga yuqori baho bergan edi.
”
Nodira ham shunga ishora qilib, Sening she ringga, hatto, Salmonday ulug
“ ’ ‘
shoir ham tahsin qiladi deb faxrlanadi. Albatta, u shunday deyishga, o z
” ‘
g azallarini durdonalar va gavharlarga o xshatishga to la haqli edi. Bu holni
‘ ‘ ‘
biz, quruq maqtanchoqlik emas, balki shoiraning nazmdagi yuksak salohiyatiga
loyiq baho edi, deb e tirof etamiz.
’
Husni ta lil arabcha chiroyli dalillash ma nosini bildiradi.
“ ’ ” ’
G azaliyotda tasvirlanayotgan biror hodisaga shoiraning biron sabab ko rsatish
‘ ‘
san ati shu nom bilan ataladi. Nodira g azallarida ham husni ta lil san ati
’ ‘ ’ ’
zaminida yaratilgan bir qator nodir badiiy lavhalar uchraydi. Chunki, yorning
husnu jamoli, shirin kalomini shoira ehtirosli misralar sathiga jo aylar ekan, husni
ta lil san ati juda qo l keladi. Anvar Hojiahmedovning Husni ta lil
’ ’ ‘ “ ’
san ati kitobida Navoiydan oldin va undan keyin yashab ijod etgan ijodkorlar
’ ” 49

ushbu san atning yangidan yangi ifoda imkoniyatlarini kashf etib, ijod’
qilganliklari xususida so z boradiki, xususan olim Nodira ijodiga ham to xtalib
‘ ‘
o tgan.
‘
Komila, ohim sinonidin tavahhum tortibon,
Charx maydonidadur chobuksuvori oftob. - baytida esa Ey Nodira, mening
“
ohim o qlaridan qo rqib qolgan vahimaga tushgan oftob charx maydonida
‘ ‘
osmonda bir otlig suvoriy yanglig u yoqdan bu yoqqa qochib yuribdi , degan
‘ ‘ ”
ta sirchan ma no aks etadi. Nodira quyoshning harakatini oshiq ohi o qlaridan
’ ’ ‘
qo rqib yugurayotgan chavandozga nisbat berar ekan, g ayritabiiy sharh tufayli
‘ ‘
yangi bir badiiy manzara chizishga erishgan:
Masih azmi sipehr aylab quyoshqa bo ldi hamsoya,
‘
Bo lur himmat bila aflok ustida maqom aylab.
‘
baytida tarixiy shaxs Iso Masih obrazi ishtirokida husni ta lilning go zal
– ’ ‘
namunasi ijod etilgan. Shoira Iso Masihning osmonga ko tarilishi voqeasini
‘
o zgacha izohlar ekan, ushbu hodisani uning xalqqa ko rsatgan mehribonliklari
‘ ‘
samarasi sifatida sharhlaydi. Uning bu himmati quyoshga qo shni bo lishi
‘ ‘
sharafiga erishtirdi, deya muhim axloqiy-estetik mohiyatni betakror badiiyat bilan
ifodalaydi.
Binobarin, Nodira kitobxonni fikrlashga, baytda yashirilgan chiroyli husni
ta lil mohiyatini kashf etishga da vat etadi.
’ ’
G uborim ishq vodiysida barbod o ldi, andog kim,
‘ ‘ ‘
Biyobonlarda Majnun to tiyo izlar g uborimdan.
‘ ‘
baytidagi badiiy kashfiyot ham g oyat e tiborli. Layli va Majnunning fojiaviy
‘ ’
muhabbatlari, asar qahramonlari chekkan kulfatu iztiroblarni g ayritabiiy
‘
sharhlash ham she riyatimizga xos an analardan. Lekin Nodira yuqoridagi
’ ’
baytda Majnunning dashtu biyobonlarda nolon kezishini o zi tasvirlayotgan
‘
oshiq izlaridan to tiyo qidirayotgan shaxsning xatti-harakatiga nisbat berar ekan,
‘
o quvchini hayratga soladi. Shoira she riyatida yaratilgan husni ta lil
‘ ’ ’ 50

namunalarini kuzatar ekanmiz, ularda avvalo samoviy jismlar, xususan, quyosh,
oy, yulduzlar holati va harakati g ayritabiiy asoslangani ayon bo ladi.‘ ‘
Nodira fors-tojik tilidagi mana bu baytda quyoshni, avvalo yorga oshiq bo lgan
‘
siymo sifatida tasvirlar ekan, uning tabiiy xatti-harakatini husni ta lil san ati
’ ’
vositasida g oyat ta sirchan ifodalashga erishadi:
‘ ’
Charo gardid az mashriq ba mag rib zoru sargardon,
‘
Naboshad chun falak bar husni o xurshed Majnunash?
‘
Mazmuni:
Agar quyosh uning husniga Majnun bo lmasa, nima uchun
‘
sharqdan g arbga falakdek sargardon bo lib yuribdi?
‘ ‘
Bu baytda quyoshning har kuni yer uzra paydo bo lishi, o z nurlari bilan
‘ ‘
olamni munavvar aylashi go yo uning beqiyos yorga oshiqligi tarzida
‘
sharhlanadi:
Chu navbahor ba ruxsoraash ki sabza damid,
Zi rashk so xta xurshed, charxi axzar ham.
‘
Mazmuni:
Yuzida navbahordek sabza ungan chog da, uning rashkidan
‘
ham quyosh ham moviy osmon kuydi.
Nodiraning bu baytida quyosh oshiqning ohi o tidan ko kka yetib yurgan
‘ ‘
bir uchqun sifatida talqin qilinadi. Shu asosda rashkidan quyosh va osmon kuyishi
husni ta lilning betakror namunasi bo lishi bilan birga, teran mazmun va
’ ‘
go zal badiiyat uyg unligini hosil qilgan.
‘ ‘
Mumtoz she riyatimizda husni ta lil san atining rivoji oy, quyosh
’ ’ ’
timsoli bilan bog liq ekan, bu go zal samoviy mavjudotlar o z fazilatlari
‘ ‘ ‘
bo lgan shoira Nodirani g oyat ta sirchan badiiy lavhalar yaratishga
‘ ‘ ’
ilhomlantirgan. Shoira mazkur yoritgichlarning tabiati, ko rinishi xususiyatlariga
‘
asoslangan holda ajoyib tasvirlar chizadi, betakror lavhalar yaratadi:
Bo in hama nur mohu xurshed,
Sargashta, chu zarra dar havoyat. 51

Mazmuni:
Oy-yu quyosh shuncha nurli bo lishiga qaramay, orzuyingda‘
zarradek sargardondir.
baytida yor orzusida quyoshu oy shu qadar nurli bo lishiga qaramay, zarradek
‘
sargardon ekani o ziga xos poetik talqin qilingan.
‘
Nodira lirikaning badiiy xususiyatlari hamda salaflari ijodini o rganish
‘
shoiraning she riy san atlardan foydalanish sohasidagi an analarni munosib
’ ’ ’
davom ettirganini ko rsatadi.
‘
Ushbu fasldagi tadqiqot natijalaridan quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1. Nodira she riyatida tarixiy shaxslar obrazi badiiy san atlar orqali o ziga xos
’ ’ ‘
poetik ifodalangan. Shoira nazmida she riy san atlar muallif badiiy niyatini
’ ’
amalga oshirishning o ziga xos vositasi vazifasini o tagan.
‘ ‘
2. Tarixiy shaxslar obrazi talqinida shoira talmeh, tashbeh, tazod, mubolag a,
‘
mukarrar, husni ta lil kabi badiiy san atlarni mahorat bilan qo llagan.
’ ’ ‘
XULOSA
Jahon xalqlari adabiyoti tarixiy va folklor materiallaridan oziqlanishi,
ulardan ilhom olishi ma lum haqiqatdir. Ijodkorlar mazkur materiallardan o z
’ ‘
xohish-istaklari, kelajak bilan bog liq ideallarini tarannum etishda ularga o ziga
‘ ‘
xos ramziylikni yuklaganlar. Jumladan, o zbek adabiyoti vakillari ham asrlar
‘
davomida avloddan-avlodga o tib kelayotgan turkiy va musulmon xalqlari
‘
tarixiga oid materiallardan foydalangan holda o z fikrlarini ifodalashga
‘
intilganlar. Qalam ahli o z asarlarida o tmish tarixga oid voqea-hodisalar,
‘ ‘
tarixiy shaxslar obrazlarini eslash orqali, ba zan ularga xos bahodirlik, mardlik,
’
matonat, vatanga muhabbat, sevgiga sadoqat kabi fazilatlarni esga olsalar,
ba zan buning aksi bo lgan xususiyatlarga e tibor qaratadilar. Shu bois ko p
’ ‘ ’ ‘
asrlik yozma va og zaki adabiyot tarixida qator tarixiy va mifologik obrazlar
‘
yaxshilik va yomonlik, komillik va tubanlik, vafo va xiyonat, muhabbat va nafrat 52

kabi tushunchalarning timsoliga aylangan. O zbek adabiyotidagi bunday tarixiy‘
shaxslar obrazini shartli tarzda quyidagicha tasniflash mumkin: 1. Islomgacha
bo lgan davr turkiy xalqlar tarixi bilan bog liq tarixiy shaxslar obrazi; 2. Islom
‘ ‘
dini tarixi bilan bog liq tarixiy shaxslar obrazi; 3. Bular bilan birga har bir davr
‘
ijodkorining asarida o z davri tarixiy voqealari, shaxslari bilan bog liq tarzda
‘ ‘
badiiy adabiyotga olib kirgan obraz va timsollari ham mavjud. Birinchi
guruhdagi obrazlarni yana tarixiy va sinkretik obrazlar guruhiga ham bo lish
‘
mumkin. Masalan, Afrosiyob, Xizr kabi obrazlar ayrim manbalarda tarixiy shaxs
sifatida ko rsatilsa, ayrimlarida mifik obraz sifatida qayd etiladi.
‘
Nodira nazmiy asarlaridagi obrazlar tizimini mazkur tasnif orqali o rganish
‘
muayyan adabiy-estetik xulosalar chiqarish imkonini beradi:
Birinchidan, o zbek mumtoz adabiyotida tarixiy shaxslar obrazining
‘
genetik kurtaklari haqida fikr yuritganda, ularning ikki guruhga tasnif etish
mumkin: 1) islomgacha bo lgan davrlarga oid; 2) islom dini bilan bog liq
‘ ‘
tarixiy shaxslar obrazi. Bu, o z navbatida, tarixiy shaxslar obrazining badiiy
‘
talqini masalasini o rganishda xolis ilmiy xulosalarga kelish imkonini beradi.
‘
Ikkinchidan, shoira hamdu na tlari uning dunyoqarashi, e tiqodini
’ ’
ifodalaganini ta kidlash kerak. Bu mazmundagi she rlar, xususan, na tlarda
’ ’ ’
Muhammad alayhissalomning sifatlari, fazilatlari vasf etiladi, choryorlar
ulug lanadi. Muhimi, Nodira ana shu turkumdagi an anaviy she rlarida ham
‘ ’ ’
o ziga xos talqinlarni berishga intiladi.
‘
Uchinchidan, Nodiraning Amir Umarxonga bag ishlangan she rlarini
‘ ’
shartli ravishda quyidagicha tasnif etish mumkin: 1) xonni vasf etuvchi; 2) hijron,
ayriliq motivlari va bevafolikda ayblov; 3) davlatni boshqarishga oid pand-
nasihat; 4) firoqnoma. Bu turkum she rlar shoiraning poetik mahoratini
’
ko rsatishi barobarida avtobiografik xarakterga ega ekani bilan ham alohida
‘
ajralib turadi. Ular Nodirani ham salohiyatli ijodkor, ham gardishi davron ning
“ ”
sitamlariga matonat bilan bardosh bergan shaxs vafoli mahbuba sifatida
–
tasavvur qilish imkonini berishini tadqiq etdik. 53

To rtinchidan,’ hijron motivlari, yor sog inchi, visol orzusi Nodiraning ‘
tojikcha she rlarida ham o ziga xos badiiy talqin etilgan. Shoira bu an anaviy
’ ‘ ’
mavzuni yangi rakurslarda tasvirlash orqali ruhiy olami ziddiyatlarini, ichki
tug yoni murakkabliklarini mahorat bilan tasvirlaydi. Shoiraning Yor az man
‘ “
chehra pinhon kard boz misrasi bilan boshlanuvchi g azalida bunday poetik
” ‘
talqin, ayniqsa, yaqqol ko zga tashlanishini ko rdik.
‘ ’
Beshinchidan, Nodira lirik asarlarida Oltin beshik voqeasi o ziga xos
‘
badiiy talqinini topgan. Shoira yori, zamona hukmdori Amir Umarxonning
Sohibqiron Amir Temur avlodidan ekani bilan haqli ravishda faxrlanadi, buni
she rlarida o zgacha harorat bilan, tashbihu tamsillar orqali yorqin ifodalaydi.
’ ‘
Farzandi Muhammadalixon tavallud topganida Bir humoyun tifl Bobur naslidin
“
bo ldi ayon, Navniholi bo stoni Temuri sohibqiron , deya iftixor qilishi
‘ ‘ ”
buning isboti ekanligini ko rib o tdik.
’ ’
Oltinchidan, o ltin beshik voqeasi adabiyotshunoslar va tarixchilar
tomonidan turlicha talqin etib kelinadi. Bu xususdagi qarashlarni Oltin beshik
voqeasini tarixiy haqiqat deb hisoblovchi birinchi va afsona sifatida talqin
–
etuvchi ikkinchi guruhga tasnif etish mumkin. Har ikki talqin egalari ham o z
‘
fikrlarini ilmiy dalillashga harakat qilganlar. Bizningcha, bunda Mohlaroyim
Nodira va uning turmush o rtog i Umarxon Amiriy talqiniga qo shilish
‘ ‘ ‘
mumkin. Ularda o z nasablarini Bobur orqali Amir Temurga bog lash uchun
‘ ‘
uydirma to qish ehtiyoji bo lmagan, deb hisoblaymiz.
‘ ‘
Yettinchidan, Nodira lirik asarlari tahlili shuni ko rsatadiki, ijodkor ularda
‘
g oyaviy yaxlitlikka intiladi, matla dagi fikrni g azal so ngiga qadar izchil
‘ ’ ‘ ‘
davom ettirishga, boshlama misrada aytilgan g oyani baytma-bayt ochib,
‘
dalillab borishga va ohorli umumlashma bilan yakunlashga harakat qiladi. Bu
xususiyatlar shoira ijodida tarixiy shaxslar obrazining yorqin ifodalanishiga,
o ziga xos badiiy talqin etilishiga bois bo lgan.
‘ ‘
Sakkizinchidan, Nodira she riyatida har qanday badiiy san at vosita.
’ ’ –
Uning g azallarida vosita maqsaddan ustun turmaydi. Shoiraning she riy
‘ ’ 54

san atlarni qo llashdan ko zlagan muddaosi bitta: go zal g oyalarni jozibali’ ‘ ‘ ‘ ‘
usullarda ifodalash. Shuning uchun Nodira g azallarida ishlatilgan poetik tasvir
‘
usullari, asos e tibori bilan mazmunning emotsional quvvatini kuchaytirish,
’
inson hayotining xarakterli manzaralarini ochishga xizmat ettirilgan. 55

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI‘
1. Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. - T.: O zbekiston,
‘
1997. - 384 b.
2. Karimov I.A. O zbekistonning o z istiqlol va taraqqiyot yo li. - T.:
‘ ‘ ‘
O zbekiston, 1992.
‘
3. Karimov.I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir.-T.:O zbekiston,
‘
1996.-366b.
4. Karimov. I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.- T.: Sharq, 1998. - 32 b.
‘
5. Karimov. I. A. Adabiyotga e tibor- ma naviyatga, kelajakka e tibor.-T.:
’ ’ ’
O zbekiston, 2009.- 40 b.
‘
6. Adabiyot nazariyasi. I-tom. T.: Fan, 1978. -414 b.
–
7. Adabiyot nazariyasi. II-tom. T.: Fan, 1979. -443 b.
–
8. Adabiy tur va janrlar. Uch jildlik. 1-jild. T.: Fan, 1991. 381 b.
– –
9. Adabiy tur va janrlar. Uch jildlik. 2-jild. T.: Fan, 1992. 246 b.
– –
10. Adburahmonov A. Turkiy xalqlar adabiyoti. Samarqand: Samarqand
–
Davlat universiteti, 2007. -160 b.
11. Abdug afurov A. Koshki uyquda bir ko rsam edi yorimni. / O zbekiston
‘ ‘ ‘
adabiyoti va san ati, 1994. 6-may.
’
12. Avesto. Asqar Mahkam tarjimasi. T.: 2001.
13. Atoulloh Husayniy. Badoyi us- sanoyi . T.: G .G ulom nomidagi
’ ’ ‘ ‘
Adabiyot va san at nashriyoti, 1981.-B.174.
’
14. Bobobekov H. Nodira. // Yosh kuch, 1991. №1. 28-bet.
15. Boborahimov M. Mohlaroyim haqida dardli qo‘shiq. /Xalq so‘zi, 1994. 3-
noyabr.
16. Boborahimov M. Nodira sheriyatiga ta’zim. // O‘zbekiston matbuoti, 1995.
№1. 49-bet.
17. Mallayev N. A.Navoiy va xalq ijodiyoti -T.:1974.
18. Nodira. Asarlar. Ikkinchi jild. II kitob. G .G ulom nomidagi badiiy
‘ ‘
adabiyot nashriyoti, -T.: 1971. 56

19. Nodira (g azal), nashrga tayyorlovchi A. Qayumov. -T.: O z‘ ‘
adabiynashr. 1958.
20. Nodira. Ey sarvi ravon: G azallar (nashrga tayyorlovchi va so z boshi
‘ ‘
muallifi
21. Nodira. Devon. Qo‘lyozma. O‘zR FA Sharqshunoslik instituti, inv. №
4182.
22. Nodira-Komila. Ikkinchi kitob.- T.: A.Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy
kitobxonasi nashriyoti, 2004.
23. Olimov S. Alisher Navoiy asarlari tarjimasida badiiy san’atlarni qayta
yaratish va tabdil qilish masalalari. fil.fan.nomz.diss.-T.:1985.B.25.
24. Oxunova E. Jasur shoiralarimiz.//Guliston, 1974 №10. 29-bet.
25. Rabg‘uziy Nosiriddin Burhoniddin. Qisasi Rabg‘uziy.1-kitob. -T.:
Yozuvchi, 1990.
26. Rabg‘uziy Nosiriddin Burhoniddin. Qissasi Rabg uziy. 2 kitob. -T.:
‘
Yozuvchi, 1991.
27. Rahmonov V. SHe r san atlari. T.: Yozuvchi, 2001. 71 b.
’ ’ – –
28. Rahmonov N. Ko hna toshbitiklar. T: Adabiyot va san at nashriyoti,
‘ – ’
1991. -109 b.
29. Rahmonov T. Qadimgi miflar o zbek folklori epik motivlarining o zagi
‘ ‘
sifatida.F.f.nomz.diss.-T, 1997, 18-23 betlar.
30. Rustamov A. Navoiyning badiiiy mahorati.T.: Adabiyot va san at
’
nashriyoti, 1979.
31. Saidov M. Turkiy xalqlar mifologiyasining yozma adabiyotga ta’siri
masalasiga doir // Adabiyot ko‘zgusi №2, T.1996. 141-145 betlar.
32. Salomat Vafo. Balandlik. / O‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 1994. 6-may.
33. Samarqandiy Abdurazzoq. Matlai sa’dayn va majma’i bahrayn. –T.: Fan,
1969. -462 b
34. Sarimsoqov B.I. O‘zbek marosim folklori. -T.: Fan, 1986, 194-bet.
35. Sarimsoqov B. O‘zbek folklorining epik janri. -T.: Fan, 1981. 131-bet. 57

36. Suv qizi. Ertaklar.-T.:1966, B.240-261..
37. Turaboyev T. O‘lmas she’rlar.//O‘zbekiston, 1959. №6. 7-bet.
38. Turaboyev T. Afg‘onistonda Nodiraxonlik./O zbekiston adabiyoti va‘
san ati, 1981. 10-aprel.
’ 58

Купить

Информация о документе

Продавец

Nodira she`riyatida tarixiy obrazlar talqini

Похожие документы