Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 85.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘lkamiz aholisining xo‘jaligi va moddiy madaniyati (Qashqadaryo-Surxondaryo misolida)

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VAʻ INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG'BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ TARIX FAKULTETI TARIX YO'NALISHI "TARIXIY O'LKASHUNOSLIK" FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O'LKAMIZ AHOLISINING XO’JALIGI VA MODDIY MADANIYATI (QASHQADARYO-SURXONDARYO MISOLIDA) Bajardi: - Qabul qildi:_______________________ Toshkent 2024 1 MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………..……3 I BOB. QASHQADARYO VOHASI AHOLISI XO’JALIGI VA MODDIY MADANIYATI………………………………………………………...…...…5 1.1. Qashqadaryo vohasida qishloq xo‘jaligi va sug’orma dehqonchilik………5 1.2. Qashqadaryo vohasining moddiy madaniyati xususida……………………11 II BOB. SURXONDARYO VOHASI AHOLISI TURMUSH TARZI VA MODDIY MADANIYATI……………………………………………….......14 2.1. Surxondaryo vohasida dehqonchilik va chorvachilik ……………………..14 2.2. Surxondaryo vohasida moddiy madaniy meros obyektlari………………..17 XULOSA.………………………………………………………………………21 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………….23 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarining moddiy madaniyati , iqtisodiy rivojlanishi, ayniqsa dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va uy-joy qurilishi kabi sohalarda ahamiyatga ega. Ushbu mintaqalarda bu sohalar an’anaviy ravishda jamiyat hayotining asosini tashkil etgan va bugungi kunda ham bu sohalar iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashda davom etmoqda. Shu bilan birga, bu sohalarning rivojlanishidagi tarixiy va madaniy omillarni o‘rganish zamonaviy ilmiy-tadqiqotlar uchun dolzarbdir. Madaniyatning 2 asosiy turi — moddiy va ma naviy ishlab chiqarishga qarabʼ madaniyatmoddiy va ma naviy madaniyatga bo linadi. Moddiy madaniyat moddiy ʼ ʻ faoliyatning barcha sohalarini hamda uning natijalari (mehnat qurollari, turar joy, kundalik turmush buyumlari, kiyim-kechak, transport, aloqa vositalari va boshqalar)ni o z ichiga oladi. Ma naviy madaniyatga ong, ma naviyat sohalari ʻ ʼ ʼ kiradi (bilim, axloq, ta limtarbiya, huquq, falsafa, etika, estetika, fan, san at, ʼ ʼ adabiyot, mifologiya, din va boshqalar). Madaniyat — jamiyat, inson ijodiy kuch va qobiliyatlari tarixiy taraqqiyotining muayyan darajasi. Kishilar hayoti va faoliyatining turli ko rinishlarida, shuningdek, ular yaratadigan moddiy va ʻ ma naviy boyliklarda ifodalanadi. „ Madaniyat “ tushunchasi muayyan tarixiy davr ʼ (antik madaniyat), konkret jamiyat, elat va millat (o zbek madaniyati), shuningdek, ʻ inson faoliyati yoki turmushining o ziga xos sohalari (mas, mehnat madaniyati, ʻ badiiy madaniyat, turmush madaniyati)ni izoxlash uchun qo llanadi. Tor ma noda ʻ ʼ „madaniyat“ atamasi kishilarning faqat ma naviy hayoti sohasiga nisbatan ʼ ishlatiladi 1 . Mavzuning o’rganilganlilik darajasi: Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarida dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik sohalariga oid ilmiy tadqiqotlar mavjud, lekin ularning o‘zaro bog‘liqligini va hududiy iqtisodiyotga ta’sirini chuqur o‘rganish zarur. Mavzuga oid avvalgi tadqiqotlar asosan alohida sohalarni ko‘rib chiqgan bo‘lib, umumiy iqtisodiy tizimning tahliliga nisbatan sal kamroq e’tibor qaratilgan . Bu mavzuni birinchi Prezidentimiz Islom Karimov asarlari, A. Muhammadjonov , D. Mirodova , A. Otaxo’jayev, Nishopuriy asari, R. Ibrogimov , D. Yakubova , B. Eshov , A. Asqarov , I. Jabborov , M. Massonlarning 2 yozgan asarlari va olib borgan tadqiqotlari asosida yozib chiqdim. 1 https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Madaniyat 2 Каримов И . А . Юксак маънавият - енгилмас куч .- Т .: Маънавият . / Каримов И . А . Қарши шаҳрининг 2700 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги табрик сўзи , 2006 йил 27 октябрь // Жамиятимизни эркинлаштириш , ислоҳотларни чуқурлаштириш , маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир ./ NamDU, tarix kafedrasi, TARIXIY O”L’KASHUNOSLIK fanidan O’QUV-USLUBIY MAJMUA. NAMANGAN-2023./ А . Муҳаммаджонов . Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи . Фан – 1972. /D. Mirodova, QarDU, geografiya kafedrasi, QASHQADARYO VILOYATI IQTISODIY GEOGRAFIYASI ( Ma’ruzalar matni), Qarshi-2007. / Отахўжаев А . Сўғд конфедерациясида 3 Kurs ishining maqsad va vazifalari: Kurs ishining maqsadi – Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarida dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va uy-joy qurilishi kabi sohalarning iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga oid ilmiy tahlilni amalga oshirishdir. Vazifalar: 1. Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarida iqtisodiy faoliyatning asosiy tarmoqlarini aniqlash. 2. Dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik sohalarining rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish. 3. Ushbu sohalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganish. 4. Mintaqadagi uy-joy qurilishi jarayonlarining iqtisodiyotga ta’sirini aniqlash . Kurs ishining obyekti: Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarining iqtisodiy rivojlanishi, ayniqsa dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va uy-joy qurilishiga oid faoliyatlar. Kurs ishining predmeti: Qashqadaryo va Surxondaryo vohalaridagi iqtisodiy sohalar o‘rtasidagi aloqalar, ularning rivojlanish omillari va mintaqaviy iqtisodiyotga ta’siri. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: Kurs ishining tarkibi kirish , ikki bob ( har bir bob 2tadan paragrafga bo’lingan) , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I bob. Qashqadaryo vohasi aholisi xo‘jaligi va moddiy madaniyati Кешнинг ўрни . // Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихида тутган ўрни . Т ., Фан , 2002./Abu Ishoq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim Sa’labiy Nishopuriy. Al-Kashf va-l-bayon. – Bayrut: “Doru ihyo atturos al-arabiy”, 1422/2002. X. Birinchi nashr./ R. Ibragimov . Arxeologiya. O’zRFa “ Fan “ nashriyoti Toshkent -2022. / D.Yakubova. Surxondaryo tarixi(o’quv-uslubiy qo’llanma).Toshkent “Lesson press” 2022./ Эшов Б . Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи . – T.: Fan va texnologiya, 2008. / Асқаров А . Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи . – T.: Ўзбекистон , 2019. / Исо Жабборов . Ӯзбеклар : турмуш тарзи ва маданияти . Тошкент « Ӯқитувчи » 2003./ 4 1.1. Qashqadaryo vohasida qishloq xo‘jaligi va sug’orma dehqonchilik O’zbekistonning ko’p qismining tekisliklardan iborat bo’lishi hamda serunum vohalarining Chirchiq - Ohangaron, Farg’ona, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo, Quyi Amudaryoning mavjudligi jumhuriyat iqtisodiyotining rivojlanishida qulay sharoit yaratib beradi.Tekislik yerlarining ko’p bo’lishi va bu joylardan Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Chirchiq, Qashqadaryo, Surxondaryo va boshqa daryolarning oqib o’tishi iqlimning qulayligi sug’orma dehqonchilikning va ayniqsa, paxtachilikning juda qadimdan rivojlanishiga imkon bergan.Zarafshon, Surxondaryo va Qashqadaryo mintaqalarida aholining zichligi 1km 2ga 60-65 kishini tashkil qiladi . Bu mintaqalarda keyingi yillarda yangi yerlarni o’zlashtirish va sanoatni rivojlantirish ortib bormoqda. Masalan, Qashqadaryoda 1959–1991- yillar orasida holi zichligi 1 km 2ga 17,9 kishidan 59,8 kishiga (3,3 barobar), Surxondaryoda esa 20,3 kishidan 64,2 kishiga (3,2 barobar) ko’payadi. Qashqadaryo viloyati. Markazi Qarshi shahri (190 ming kishi yashaydi). Viloyatning tuzilgan vaqti - 1943 yil 20 yanvar. Yer maydoni 28,57 ming kv.km. Aholisi 3117,9 kishi. 14ta tumandan iborat. 1960 yil 25 yanvarda Qashqadaryo viloyati tugatilib uning hududi Surxondaryo viloyatiga berilgan edi. 1969 yil 7 fevralda u yana qayta tashkil topdi.O’zbeklarning ko’p qirrali qigshloq xo’jaligi asrlar osha to’plangan an’anaviy tajribaga tayanadi. O’zbekistonning hozirgi xududi tabiiy geografik sharoitiga qarab uchta qishloq xo’jaligi zonasiga bo’linadi: tog’li va tog’oldi zonasi (20,5%), sug’orma yerlar zonasi (18,%) va qolgan bepoyon dasht-yaylov yerlardan iborat zona 3 . Qashqadaryo viloyati o‘zining egallab turgan yer maydoni bo‘yicha O‘zbekistonda tarkibidagi eng yirik viloyatlardan hisoblanib, uning umumiy yer maydoni 2856,8 ming gektarni tashkil etadi. Qashqadaryoning qadimgi o‘zani bo‘ylab o‘tkazilgan arxeologik tekshiruvlar natijasida, Paykent ko‘lining janubiy va sharqiy sohillaridan 2-3 km chetda, barxanli qumlar atrofida beshta punktda neolit davriga oid va ko‘lning janubiy qismida, arna bo‘yida o‘nta punktda bronza davrining oxirlariga oid yodgorliklarning qoldiqlari topildi. Zarafshon vodiysining quyi qismiga tutashgan Qarshi cho‘lining shimoli-g‘arbiy rayonlarida neolit va bronza davri yodgorliklarining uchrashi, qadim zamonlarda Qashqadaryoning suvi cho‘l bag‘rini yorib o‘tib, Zarafshonga tomon oqganidan va qulay tabiiy sharoit tufayli bu rayon hozirgi vaqtga qadar taxminan 4-5 ming yil muqaddam aholi tomonidan o‘zlashtirilganidan dalolat beradi. 3 NamDU, tarix kafedrasi, TARIXIY O”L’KASHUNOSLIK fanidan O’QUV-USLUBIY MAJMUA. NAMANGAN-2023. 10-11 bb. 5 Topilgan yodgorliklarning joylashgan territoriyasiga qaraganda, bronza davriga nisbatan neolit davrida Qashqadaryoning oqim rejimi bir muncha kuchli bo‘lib, Paykent ko‘li atrofida keng territoriyaga yoyilgan. Shu sababli bo‘lsa kerak, neolit davrida qadimgi ko‘lning atrofida joylashgan makonlarning qoldiqlari bronza davri yodgorliklari topilgan punktlardan 2-3 km chetroqda uchraydi. Shunga qaraganda, bronza davriga nisbatan neolit davrida Paykent ko‘lining hajmi bir muncha katta va undagi suvning sathi anchagina baland bo‘lgan. Shubhasiz, bu davrlarda Qashqadaryo o‘z oqimini uzluksiz Zarafshonga quyib turgan. Qashqadaryo vohasida sug‘orma dehqonchilikning rivojlanishi va daryo suvining asosiy qismining sug‘orish tizimlariga tarqalib ketishi natijasida uning oqimi tabiiy ravishda Zarafshonga yetmay qolgan bo‘lsa-da, XI asr oxirlariga qadar Qumsoytan va Paykent ko‘ligacha bo‘lgan hududlarga sun’iy ravishda suv tashlangan bo‘lishi ehtimoldan holi emas. Chunki bu quruq o‘zan bo‘ylab joylashgan qator o‘rta asr yodgorliklari va ularning atrofida yuzaga kelgan obod yerlar bu fikrni tasdiqlaydi. XII asrdan boshlab, Qashqadaryoning qadimgi quyi oqimi suv yetishmasligidan qurib, Qumsoytandan Paykentgacha bo‘lgan obod yerlar suv yetishmasligi sababli quruq cho‘lga aylangan. Garchi XII asrdan boshlab, Qashqadaryo oqimi o‘zining qadimgi o‘zani bo‘ylab oqmagan bo‘lsa-da, ba’zan suv ko‘p yillarda uning toshqin suvlari qadimgi quruq o‘zan bo‘ylab cho‘l bag‘riga vaqti-vaqti bilan toshib borgani qayd etilgan. Masalan, ayrim etnografik ma’lumotlarga ko‘ra, 1915–1917-yillarda Qashqadaryoning toshqin suvlari Toshquduqdan shimoli-g‘arbga yo‘nalgan o‘zan orqali Zagorkash, Qumrabod, Raimobod, Tangasha va Qipchoq qishloqlarining janubidagi Turkon, Qo‘lyon va Qozoqquduqlari joylashgan hududlarga keng tarqalgan. Bu suvlar Kafirjar va Janam orqali Qumsoytan yaqiniga yetib borgan. Toshqin hatto Zagorkash qishlog‘i yaqinida zaxkash ustiga pishiq g‘ishtdan qurilgan o‘rta asr ko‘prigini ham yuvib ketgan. Zagorkash janubida suv bosgan hudud kengligi 10 km dan oshiq masofaga cho‘zilgan. Buxoro vohasining janubiy chegarasidagi qishloq aholisi esa o‘z chorvasini Qarshi cho‘li tomon haydagan. dagi "Devorqoq", "Zikriqudug‘i" va boshqa yaylovlarga haydab o‘ta olmagan. Ular Buxoro amiriga ariza berib, amirning buyrug‘iga binoan Buxoro shahridan to Qorako‘lga qadar Zarafshon daryosining suvidan foydalangan barcha aholi asbob- uskunalari bilan umumiy hasharga ("mardivilo") chaqirilgan. Natijada, Zagorkash qishlog‘idan cho‘lga tomon xokband (damba) va 13 ta ko‘prik qurilgan. Bu ko‘priklarning qoldiqlari Qarshi cho‘lida hozirgi vaqtga qadar saqlangan. 13- ko‘prik "Usta Abdurahim ko‘prigi" nomi bilan mashhur, chunki u mahalliy ustalardan birining shaxsiy mablag‘i va kuchi bilan qurilgan. Bunday hodisa 1969- 6 yilda ham takrorlangan, Qashqadaryo suvi Amu-Buxoro kanaligacha yetib kelgan va ma’lum masofada uning o‘ng sohilini o‘pirib ketgan. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, neolit va bronza davrlarida Qashqadaryoning quyi oqimi Qorako‘ldaryoga quyilib, Qashqadaryo vohasi Zarafshon vodiysining Buxoro va Qorako‘l vohalari bilan tutashgan. Shunga asoslanib, Qashqadaryo Zarafshonning, Zarafshon daryosi esa Amudaryoning qadimgi irmog‘i deb dadil ayta olamiz. 4 Qashqadaryo viloyati statistika boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra 2020 yil yanvar holatida viloyatda 2143,3 ming gektar qishloq xo‘jalik yerlari bo‘lib, shundan o‘rmonlar 109,1 ming gektarni, bog‘lar va tokzorlar 35,7 ming gektarni tashkil etadi. Sug‘oriladigan yerlar 417,2 ming va lalmi yerlar 253,2 ming gektardan iborat. Lalmikor yerlar o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 250 mm dan oshadigan hududlar hisoblanib, qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish faqat yog‘inlar hisobiga amalga oshiriladi.Qashqadaryo vohasining mavjud yer resurslari lalmikor dehqonchilikda ancha katta miqyoslarda foydalanish imkoniyatini beradi. Qashqadaryo viloyatida haydalib, ekin ekiladigan yerlar maydoni 670,5 ming gektar yoki umumiy maydonning 23,7% ga yaqin bo‘lib, shundan 253,2 ming gektari yoki jami ekin maydonlarining 9,1% lalmikor dehqonchilikda foydlaniladi. Viloyat maydonining 20,2 ming gektar yoki 0,70% maydoni bog‘lar, 9,9 ming gektar yoki 0,35% maydoni tokzorlar, 8,6 ming gektar yoki 0,30% maydoni tutzorlar, 1,5 ming gektar yoki 0,01% maydoni ko‘chatlar, 21,9 ming gektar yoki 0,76% maydoni bo‘z yerlar, 1406,8 ming gektar yoki 49% maydoni yaylovlar tashkil etadi. Viloyatning yaylov sifatida foydalaniladigan hududlari chuqur o‘zgarishga uchramagan tabiiy-antropogen yerlardir. Qashqadaryo vohasida barcha turdagi antropogen landshaftlar tarqalgan. Bu hududda ayniqsa, qadimiy aholi manzilgohlari, lalmikor va obikor dehqonchilik bilan bog‘liq bo‘lgan seliteb va agrolandshaftlar keng tarqalgan. Yuqoridagilarni tahlil qilish asosida Qashqadaryo vohasida agrolandshaftlarning quyidagicha turlarini ajratish mumkin: obikor landshaftlar; lalmikor landshaftlar; bog‘lar va ko‘chatlar; tokzorlar; tutzorlar; bo‘z yerlar; yaylovlar va boshqa turdagi landshaftlar. Bu turdagi landshaftlarni kichik turlarini ham qishloq xo‘jalikda foydalanish turi va maqsadlariga qarab yana ajratish imkoniyati bor. Masalan, tabiiy yaylovlarni tog‘, dasht, cho‘l, quruq to‘qay va o‘rmon yaylovlarga ajratish mumkin. Sug‘oriladigan hududlarda paxtachilik, g‘allachilik, sabzavotchilik qilinadigan hududlarning landshafti va hokazo. 4 А . Муҳаммаджонов . Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи . Фан – 1972. C.54-56. 7 Chalacho‘l landshaftlarning iqlim sharoitlari dehqonchilik va chorvachilik uchun qulay. Tog‘-chalacho‘l landshaftlari tarqalgan hududlar g‘alla yetishtiriladigan lalmikor dehqonchilikda foydalaniladi. Bundan tashqari, bu yerda bog‘dorchilik, uzumchilik va go‘sht-sut yo‘nalishidagi chorvachilik ham rivojlangan. Adirlar va past tog‘larning landshaftlari yaylovlari va pichanzorlar sifatida foydalaniladi. Sug‘orish dehqonchilikni intensivlashtirish va tabiiy landshaftlarni o‘zgartirishning kuchli omili bo‘lib, u o‘z ichiga bir qancha majmuali xo‘jaliktadbirlarini biriktiradi: qurilish, irrigatsiya sistemalari (kanallar, suv omborlari va. b), yer tuzish, qishloq xo‘jalik maydonlarini va aholi tomorqalarni sug‘orish, qishloq xo‘jalik ekinlarini qayta ishlash va boshqalar. Natijada sug‘oriladigan yerlarda tabiat komponentlari (relyef, hayvonot va o‘simliklar dunyosi, tuproq, grunt suvlari, mikroiqlim va.b) sezilarli ravishda o‘zgaradi. Arid iqlimli Qashqadaryo viloyatning Qarshi cho‘li yerlarini sug‘orish natijasida qayta sho‘rlanish, zax bosish (botqoqlanish), irrigatsiyali eroziya, cho‘kish va boshqa salbiy ta’sirlar kuzatiladi. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra hozirda viloyatda sug‘oriladigan yerlarning 45% dan ortiq turli darajada sho‘rlangan. Sug‘oriladigan yerlarning kengayishi asosan Qarshi cho‘lida sug‘orilayotgan yerlarning qayta sho‘rlanishi natijasida kengayib bormoqda 5 . Qashqadaryo viloyatining ishlab chiqarish bo’yicha ixtisoslashuvi qishloq xo’jaligining qadimdan tashkil topgan tarmoqlari (paxtachilik, pillakashlik, qorako’lchilik, bog’dorchilik va uzumchilik) hamda gaz va kimyo sanoati paxta tozalash, o’simlik moyi, meva-konserva hamda yengil va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish bilan begilanadi. 1920 yilda qadar Qashqadaryo Buxoro amirligining iqtisodiy va madaniy jihatdan qoloq qismlaridan biri edi. Aholi g’allachilik, paxtachilik, tokchilik, bog’dorchilik hamda chorvachilik bilan shug’ullangan. Hozirgi Qashqadaryo hududida oltita, ya‘ni Qarshi, G’uzor, Chiroqchi, Yakkabog’, Kitob, Shahrisabz bekliklari mavjud bo’lib, ular Buxoro, Toshkent, Samarqand bozorlariga paxta, pilla, qorako’l teri, jun, quriq meva, chorva mollari chiqarishgan. Lekin o’sha davrda Qashqadaryoda qishloq xo’jaligi rivojlanishi imkoniyatlar darajasidan past edi. 1913 yil ma‘lumotlari bo’yicha 317,6 ming ga maydonda dehqonchilik qilingan, shundan 2 ming gektar maydonda paxta ekilib, har gektardan o’rtacha 7,3 ts.dan hosil olingan, donli ekinlarning hosildorligi esa 5 ts.dan oshmagan 6 . O’zbekiston hududidagi ziroatchilik sug’orish xususiyatlari va ekin turlari bilan ham 5 " Экономика и социум " №2(117)-1 2024.Xushmurodov F.M. Ahmedova K. Hamroqulova Sh. QASHQADARYO VILOYATI SUG‘ORMA DEHQONCHILIGINING SHAKLLANISHIDA YER RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING TABIIY SALOHIYATI. 799-bet. 6 D. Mirodova, QarDU, geografiya kafedrasi, QASHQADARYO VILOYATI IQTISODIY GEOGRAFIYASI ( Ma’ruzalar matni), Qarshi-2007. 43-bet. 8 farqlangan. Masalan, sug’orma dehqonchilikni mahalliy aholi «suvli yer», «tirama» yoki «obikor» sug’orilmaydigan yerlarni «lalmi» yoki «bahori» deb nomlaganlar. Sug’orma dehqonchilik xo’jaliklari vasosan qadimiy vohalarda - Xorazm, Buxoro, Samarqand, Toshkent vohalarida Qashqadaryo, Surxondaryo va Farg’ona vodiysida joylashgan. Sug’oriladigan yerlar yana ekinlarga qarab yoki ochiq yerlarga, bog’dorchilik hamda polizchilik yerlariga bo’lingan. Tog’ etaklarida qo’llaniladigan qadimiy murakkab suv chiqarish usullaridan Koris tizimi diqqatga sazovor. Bir necha o’zaro bog’liq maxsus quduqlar orqali sizot suvlarini dalalarga chiqarib, Koris usuli deb atalgan. Bu tizimdan nurota va Sherobod tumanlarida, Samarqand viloyatining Qizilboy, Kultepa, Oqtosh, Chorbog’ nomli qishloqlarida, Namangan viloyatining Chortoq viloyatining keng qo’llanilgan, ba’zilarida qisman hozir ham saqlanib kelgan. O’zbekistonda jamoat va shaxsiy xo’jaliklarida yerga ishlov berish qurollarining an’anaviy turlari hozir ham ishlatilmoqda. Yerni haydashda yog’ochdan yasalgan omoch kabi qurollar ishlatilmoqda. Haydalgan yerlarni tekislash va kesaklarini yanchish uchun taxtamola yoki tishli six mola ishlatilgan. Yerga ishlov berishda bel, ketmon, yil hosilni yig’ishda o’roq va xirmonda panshaha, yog’och kurak va boshqalardan foydalanilgan. Bu narsalarni hozirgi kunda ham uchratishimiz mumkin. Barcha don ekinlari - beda, jo’xori va hashak o’roq bilan o’rilgan. Mahalliy o’roqlar deyarli bir xil. Faqat katta-kichikligi va tig’ining shakli farqlangan. O’rilgan ekinlarni xirmon qilib uyib ot, ho’kiz yoki eshak bilan tepkilagancha, keyin shamolga to’rt panjali yoki olti panjali shoxos va kurak bilan sovurganlar va hosilni somondan ajratib olganlar. Hosilni o’zlari uchun, somoni esa mollar uchun bo’lgan. O’zbekistonda ziroatchilikning asosiy sohalaridan biri g’allakorlik hisoblanadi. Bug’doy, makka va oq jo’xori, arpa, sholi, suli, tariq, sig’ir, kunjut, mosh, loviya va boshqalari ko’proq ekiladi. O’zbek chorvachiligida qorako’lchilikka e’tibor katta bo’lgan. Dumbali qo’ylar ham ko’p bo’lgan va boqilgan 7 . Dehqonchilik viloyat qishloq xo'jaligida bosh tarmoq hisoblanadi. Qishloq xo'jaligida olinayotgan yalpi mahsulotning 70% dehqonchilikdan keladi. Tuproqning unumdorlik darajasi hosildorlikka ta'sir ko'rsatadigan asosty omildir. Shuning uchun qishloq xo'jalik ishlab chiqarishida tuproqning meliorativ holatini yaxshilash va uning unumdorligini oshirish muhim agronomik tadbir hisoblanadi. Qishloq xo'jalik ekinlaridan yuqori katta ahamiyatga ega. Viloyatda sho'rlangan yerlarning xarakteriga qarab kuzgi-qishki ishlar bilan birga yaxob suvini vaqtida berish katta iqtisodiy samara bermoqda. Mexanik tarkibi jihatidan og'ir bo'lgan soz tuproqlarda Shahrisabz, Kitob, Yakkabog tumanlari xo'jaliklarida yaxob savlarni 7 NamDU, tarix kafedrasi, TARIXIY O”L’KASHUNOSLIK fanidan O’QUV-USLUBIY MAJMUA. NAMANGAN-2023.23- 24bb. 9 yanvar-fevral oylarida beriladi. Mexanik tarkibi o'rtacha va yengil bo'lgan tuproqlarda yaxob suvni mart-aprel oylarida, ekishdan 10-15 kun oldin beriladi. Bunday sug'orish viloyatning cho'l rayonlarida ham olib boriladi. Chunki yaxob suvi erta berilsa, ekish vaqtiga kelib tuproqning ustki qatlami qurib qoladi. Dehqonchilikda mineral va mahalliy o'g'itlarni ishlatish o'simliklami yaxshi oziqlanishi va normal o'sishiga, mahsulot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Dehqonchilikda almashlab ekishning roli ham katta. Viloyatda paxtakor xo'jaliklarda almashlab ekishni to'g'ri joriy qilish paxta hosilini oshirdi, jamoa chorvachiligi uchan mustahkam yomocashak bazasini yaratish imkoniyatini berdi. Paxta asosan beda bilan almashlab ekilmoqda. Chunki beda o'stirilgan tuproqda juda ko'p miqdorda chirindi bo'ladi 8 . 8 https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/geografiya/qashqadaryo-viloyatining-qishloq-xo-jaligi 10 1.2. Qashqadaryo vohasining moddiy madaniyati xususida Qashqadaryo vohasining qadimiy poytaxt shahri, buyuk sohibqiron Amir Temur tug‘ilib voyaga yetgan go‘zal Shahrisabz o‘tmishda Kesh deb atalgan. Keshning dastlabki tarixiy o‘rni hisoblangan Sangirtepa, Uzunqir, Podayotoqtepa kabi joylarda o‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlar Shahrisabzning yoshi 2700 yildan oshganligini isbotladi. Shahar 2700 yilligi 2002-yilda keng nishonlangan. “O‘z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini unutgan millatning kelajagi yo‘q.” 9 “Biz xalqni nomi bilan emas, balki madaniyati, ma'naviyati orqali bilamiz, tarixining tag-tomirigacha nazar tashlaymiz,” – deb ta'kidlagan edi Prezidentimiz Islom Karimov 10 . Kesh vohasini o‘rganish harakatlari XIX asrning 70-yillaridan boshlangan. Dastlab, tabiatshunos A.L. Kun, harbiy topograf Maev, V.V. Krestovskiy, D.N. Logofet, shuningdek, Kesh tarixini ilmiy yoritishga sharqshunos olim V.V. Bartold kirishgan. O‘tgan asrning 20-yillari A.Yu. Yakubovskiy, V.L. Vyatkin, V. Dinike va B.N. Zasipkinlarning tadqiqotlari Shahrisabz shahri me’moriy obidalari va shahar topografiyasini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, bu dastlabki ilmiy asosda o‘rganish uchun tashlangan muhim qadamlardan biri edi. 1930-yillardan boshlab, 1960-yillargacha Kesh vohasida bir qator arxeologik tadqiqotlar o‘tkazildi. Bu davrda vohani asosan Ya. G‘. G‘ulomov, S.K. Kabanov, T.M. Mirg‘iyozov, V.L. Voronina, G.N. Gachanov, M.E. Masson, G.A. Pugachenkova va O.A. Suxareva kabi tadqiqotchilar o‘rganib, Qashqadaryoning yuqori oqimi hududida arxeologik kuzatuv va qazish ishlari olib bordilar. Kesh vohasini maxsus arxeologik tadqiqotlar asosida o‘rganish 1963-yildan boshlangan. Shu yili M.E. Masson tomonidan Kesh arxeologik topografik ekspeditsiyasi (KATE) tashkil etilgan edi. KATE faoliyati 1960-yillardan boshlab Qashqadaryoning qadimiy obidalari arxeologiyasini o‘rganishni keng miqyosda davom ettirdi. Qadimshunoslar va san’atshunoslar janubiy vohaning hali o‘rganilmagan osori-atiqalarini sabr-toqat va izchillik bilan tadqiq etishga kirishdilar 11 . Ilk temir davri (mil.avval VII-V asrlar)ni o’ziga xos xususiyatlaridan biri bu davrga oid yodgorliklar juda ko’p topilgan. Foshchimullo, Qizilcha (Surxondaryo), Daratepa, Afrosiyob, Lolazor (Qashqadaryo va Samarqand), Ko’zaliqir, Quyisoy (Xorazm), Dalvarzin, Oqtom, Dasti asht (Farg’ona) va boshqa manzilgohlar topib o’rganilgan. Kushon davri O’rta Osiyo halqlarining moddiy va ma’naviy 9 Каримов И. А. Юксак маънавият - енгилмас куч.-Т.: Маънавият, 2008.- Б.4. 10 Каримов И.А. Қарши шаҳрининг 2700 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги табрик сўзи, 2006 йил 27 октябрь // Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир 11 Ӯ зМУ. Тарих факултети. ТЎРАЕВА МАРЯМ ИСРАИЛОВНА . ШАҲРИСАБЗ ШАҲРИНИНГ ЎРТА АСРЛАР ДАВРИ МОДДИЙ ТАРИХИ. (АРХЕОЛОГИК МАНБАЛАР АСОСИДА) БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ.Тошкент-2014. Б.6-7. 11 madaniyatida jiddiy o’zgarishlar bo’lganligi bilan izohlanadi. O’rta Osiyoning janubiy va shimoliy Afg’onistondagi arxeologik tadqiqotlar Yunon-Baqtriya va Kushon-Baqtriya madaniyati gullab yashnaganidan dalolat beradi 12 . Salavkiylar va Baqtriyaliklar davrida O‘zbekiston hududida miloddan avvalgi 1- ming yillik oxirida So‘g‘diyona, Marg‘iyona, Farg‘ona va Choch viloyatlaridagi shaharlar bilan bir qatorda atrofida mustahkamlangan qishloq qo‘rg‘onlari va ayrim dehqonlar hovlilari mavjud bo‘lgani aniqlangan. Bunday qo‘rg‘onlar Qarshi vohasida, Samarqand atroflarida, Xorazmda keng tarqalgan. Bu davrga oid Afrosiyob, qadimgi Termiz, ayniqsa Ayrtom va Xolchayon, Qarshi hamda Xorazmdagi (Tuproqqal’a va Bozorqal’a) qazib olingan ko‘shk va saroylar me’morchilik va san’at nuqtai nazaridan muhim obidalardir. Ko‘chmanchi yoki yarim ko‘chmanchi bo‘lgan o‘zbeklarning kam suvli hududlarda loydan yoki guvaladan tiklangan kulbalari atrofida na daraxt, na ekin bo‘lgan. Bu yerda yashovchi qabilaviy o‘zbeklarning kam ta’minlangan kulbalari suvni yomg‘irdan to‘plangan maxsus sardobalardan olishgan. Qadimgi davrlardan hozirgacha o‘ziga xos qurilish uslubi va bezaklari bilan ajralib turuvchi Farg‘ona, Buxoro, Xiva va Shahrisabz me’morchiligi mashhur bo‘lib kelgan. Uy-joy qurilishida o‘zbeklarda ayrim o‘ziga xosliklar saqlangan bo‘lsa-da, umumiy me’morchilik tipi keng tarqalgan. Qadimiy uylar odatda ko‘cha va qo‘shni tomonlariga dahlizsiz devor bilan o‘ralgan hovlilardan iborat bo‘lgan. Uylarning barcha derazalari ichkari tomon qaratilgan. Badavlat oilalarda hovli ichkari (bola- chaqa va ayollar) va tashqi (erkaklar va mehmonxona) qismlarga bo‘lingan. Hunarmandlarda do‘konlar va shogirdlar xonalari tashqarida joylashgan. O‘rta hol oilalarda mehmonxona uy ichida bir xonaga ajratilgan, kam ta’minlanganlarda esa bu ham bo‘lmagan. Uy-joylarning planlari oila a’zolari soniga qarab bir nechta xona, dahliz va ayvondan iborat bo‘lgan. Xo‘jalik xonalari, oshxona, hojatxona va molxona hovlida qurilgan. Zich aholi yashovchi shaharlarning ayrim joylarida mehmonxonalar ikkinchi qavatda joylashgan. Uy-joy qurilishida asosiy material sifatida loy (paxsa), g‘isht, guvala va yog‘och (ko‘pincha terak va tol) ishlatilgan. Zich joylarda har bir metr maydon unumli foydalanilgan 13 . Ilk o‘rta asrlarda So’g‘dning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida Kesh muhim o‘rin tutgan. Kesh bozorlari gavjum bo‘lib, keshlik savdogarlar So’g‘dning sharqiy koloniyalarida faol ishtirok etgan. Keshda kumush, bronza va mis tanga zarb etilib, muomalada bo‘lgan. Shishpir davrida og‘irligi 5 gramm, hajmi 25-26 mm va og‘irligi 2,4-1,1 gramm, hajmi 22-19 mm bo‘lgan kumush va bronza tangalar ishlatilgan. Keyinchalik, Kesh ixridlari zarb etgan fuls (chaqa)lar milodiy taxminan 12 NamDU , tarix kafedrasi , TARIXIY O ” L ’ KASHUNOSLIK fanidan O ’ QUV - USLUBIY MAJMUA . NAMANGAN -2023.18- b . 13 Исо Жабборов. Ӯ збеклар: турмуш тарзи ва маданияти. Тошкент « Ӯқ итувчи» 2003. 32 -33 бб. 12 748-yillarga oid bo‘lib, ularda “Bu fuls Keshda zarb etilgan” va “Kesh ixridi (ixshid) dehqoni” jumlalari bitilgan 14 . G.Ya. Deresvyanskayaning ma’lumotlariga ko‘ra, arxeologik topilmalarning eng ko‘pi uy-ro‘zg‘or, ishlab chiqarish va ibodatda foydalanilgan turli shakl va hajmdagi sopol buyumlardir. Ularning ayrimlari kulolchilik charxida, boshqalari qo‘lda yasalgan bo‘lib, sifati va bezaklari jihatidan turlicha bo‘lgan. Bular orasida qadahsimon kosalar, qadahlar, ko‘zalar, likopchalar, krujkalar, qozonlar, xum va xumchalar eng ko‘p uchraydi. Ular rangli angob bilan qoplangan, naqshlar tirnab tushirilgan yoki hayvonlar tasviri bilan bezatilgan. O‘choq tagliklari, isiriqdonlar, qopqoqlar, suzgichlar kabi ramziy elementlarga ega buyumlar ham uchraydi. Metall va shisha buyumlar orasida shisha parchalari nisbatan yaxshiroq saqlangan bo‘lib, ular orasida bo‘rtma naqsh bilan bezatilgan quymalarga ko‘proq duch kelinadi. Sopol parchalardan yasalgan urchoq gardishlari va to‘qimachilik buyumlari ham topilgan. Ular odatda konsentrik doiralar yoki radial naqshlar bilan bezatilgan. Bu buyumlar, ehtimol, tugma sifatida foydalanilgan bo‘lishi mumkin. Tikkasiga to‘qish dastgohining sopol yoki toshdan yasalgan pasangilari (ipni tortib turuvchi toshlar) ham topilib, ular to‘rt qirrali piramida yoki kub shaklida bo‘lgan. Toshdan tegirmon toshi, qayroqtosh, urchoq gardishi, hovancha va rangli toshlardan (aqiq, tog‘ billuri, lazurit) yasalgan munchoqlar, tugmalar va turli muhrlar aniqlangan. Sariqtepadan topilgan teshigi bo‘lgan va qush tasviri tushirilgan oval shakldagi gemma alohida e’tiborga loyiqdir. Metall buyumlar orasida temir pichoq, yoy o‘qlari, jez qo‘g‘irchoqlar va ko‘zli uzuklar topilgan. Ushbu sopol, shisha, metall va tosh buyumlar uy-ro‘zg‘or, ishlab chiqarish va ibodat maqsadlarida ishlatilgan bo‘lishi mumkin. Ayrimlari esa xonadon sadoqatgohlari uchun mo‘ljallangan 15 . 14 Отахўжаев А. Сўғд конфедерациясида Кешнинг ўрни. // Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихида тутган ўрни. Т., Фан, 2002, 39-40 б. 15 Дресвянская Г.Я. Утварь домашних святилищ восточных районов Южного Согда // Ўзбекистон моддий ва маданий тарихи, 33-нашр, Т., 2002. 13 II bob. Surxondaryo vohasi aholisi turmush tarzi va moddiy madaniyati 2.1. Surxondaryo vohasida dehqonchilik va chorvachilik Surxondaryo - tojik tilidan olingan bo’lib, «surx» - qizil, ya’ni Qizil daryo demakdir. Surxondaryo bosh oladigan tog’ tizmalari, daralar, tog’ jinslarida qizil ranglar mavjud. Suv bu jinslarni o’zi bilan oqizib kelganligi sababli qizil tusli tuyuladi. Shuning uchun yerli xalq - qizil daryoni tojik tilida «Surxondaryo» deb atashgan 16 . Surxondaryo vohasida aholining asosiy mashg uloti chorvachilik,ʼ dehqonchilik va qisman bog dorchilik bo‘lgan. Chorvachilikning asosini ʼ qo‘yqo‘zi, ot va tuya tashkil qilgan. Mayda shohli chorva mollari mahalliy aholiningkundalik hayotida asosiy iqtisodiy omil hisoblanadi. Otdan uzoq qo‘shni ovullarga borib kelishda transport vositasida foydalanishgan. Аyrim chorvadorlarda 80-100 tagacha tuya bo‘lgan. Tuya ham aholining iqtisodiy hayotida muhim ahamiyat kasb etgan. Etnik aralashish jarayonida o‘zaro madaniyatlar almashib, iqtisodiy rivojlanish boshlanadi. Dehqonchilik, chorvachilik va qisman bog dorchilik bilan shug ullanuvchi aholi o‘rtasida o‘zaro ʼ ʼ tovar ayirboshlash XX asrning so‘nggi choragigacha davom etadi. Qiziqarli tomoni shundaki doimiy ravishda chorvachilik bilan shug ullanib kelgan ayrim ʼ urug lar, dehqonchilik bilan shug ullanadigan aholidan dehqonchilik sirlarini ʼ ʼ o‘zlashtirib, dehqonchilikda yuqori natijaga erishgan 17 . X asrda Surxon vohasida savdo aloqalari rivojlangan bo‘lib, Termizda sovun va muattar (xushbo‘y tosh)ni ko‘plab ishlab chiqarish va uni chetga sotish keng yo‘lga qo‘yilgan. Termiz hunarmandlari sharq bozorlarida baliq yelimi, kir yuvish ishqori, qo‘lda to‘qilgan matolari bilan shuhrat topganlar. Hatto vizantiyalik savdogarlar Termizdan paxta olib ketishgan 18 . O‘z navbatida, Termiz bozorida boshqa shaharlardan keltirilgan mahsulotlar bilan ham savdo qilingan. Shuni ta’kidlash kerakki, IX-X asrlar Termiz ma’muriy-savdo, hunarmandchilik markaziga aylandi, daryo porti qurildi. Shaharda temirchilik, misgarlik va shishadamgarlik, ayniqsa, kulolchilik keng rivojlangan. Saljuqiylar davrida ko‘plab gilamlar tayyorlanib, Misr, Hindiston, Xitoyga olib borib sotilgan. O‘rta Osiyoda qo‘lda jundan patli va patsiz gilamlar to‘qish Surxon vohasida rivojlangan. Karvon yo‘llarida rabotlar, qal’alar, ko‘priklar, karvonsaroylar, shaharlarda masjid va madrasalar qurdirdi. Karvon yo‘llari qaroqchilardan tozalandi, yo‘lovchilarning xavfsizligi ta’minlandi. Sharq bilan g‘arbni bog‘lovchi karvon yo‘lini qayta tikladi 19 . Mochay g‘or-makoni. Surxondaryo viloyati Boysuntog‘ hududida mezolit davrining so‘nggi bosqichiga 16 NamDU, tarix kafedrasi, TARIXIY O”L’KASHUNOSLIK fanidan O’QUV-USLUBIY MAJMUA. NAMANGAN-2023.37-b. 17 Z . Shoyimqulova . SURXONDARYO DEHQONCHILIK VA CHORVACHILIK ETNOGRAFIZMLARINING LEKSIK - SEMANTIK TADQIQI dissertatsiyasi . Termiz – 2024. 28 – 29 bb . 18 Termiz . Buyuk yo ‘ llar chorrahasidagi ko ‘ hna va yangi shahar ( mualliflar jamoasi ) – Toshkent : Sharq , 2001. – B . 15. 19 Abu Ishoq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim Sa ’ labiy Nishopuriy . Al-Kashf va-l-bayon. – Bayrut: “Doru ihyo atturos al-arabiy”, 1422/2002. X. Birinchi nashr. 14 oid Mochay g‘or-makoni joylashgan. G‘or-makon ikkita madaniy qatlamga ega. Ulardan ko‘p sonli tosh qurollari, hayvon va odam suyaklari topib o‘rganilgan. Suyaklarining ko‘pchiligi tog‘ echkisi, arxar, qo‘y va echkilarga tegishli. Qisman cho‘chqa,it vaqoramol suyaklarihammavjud.G‘or-makonning yuqoridagi ikkinchi madaniy qatlamidan topilgan suyaklarni tadqiqotchi olimlar xonaki qo‘y va echkilarga tegishli bo‘lib, aholi bu davrda xonaki chorvachilikga asos solgan edi, deb hisoblaydilar. G‘ormakon sharoiti chorvachilik xo‘jaligini yuritish imkoniyatini bermaydi. Shuningdek, bu yerda mazkur xo‘jalik turining keyingi taraqqiyoti kuzatilmaydi. Mochaylik ibtidoiy jamoa a’zolari yovvoyi hayvonlarni ov qilib, tog‘ o‘simliklar va ularning mevalarini terib kun kechirganlar. Makondan topilgan odam suyaklariga ko‘ra bu yerda yevropeoid irqining Sharqiy O‘rta yer dengizi guruhiga mansub dolixokran – boshi uzun, yuzi qisqa aholi vakillar yashagan 20 . Zarautkamar yodgorligi Surxondaryo viloyati Sherobod shahridan 30 km shimoli-sharqda Ko‘hitang tog‘ining janubi-sharqiy yonbag‘rida Zarautsoy bo‘yida joylashgan. Kamarda madaniy qatlam uchramaydi. Tasviriy san’at namunalari qoyaning shifti va yon devorlariga qizil bo‘yoqda chizilgan. Tasvirlar ov manzarasi aks ettirilgan uchta lavhadan iborat. Birinchi lavhada ovchilarning yovvoyi buqalarga halqa bo‘lib uyushtirayotgan hujumi va hayvondan ikkitasining qochishga urinayotgan holati tasvirlangan. Ikkinchi lavhada jarohatlangan jayronning ovchilardan qochishga harakat qilayotgan tasviri aks ettirilgan. Uchinchi lavhada yovvoyi echkilarni ov qilish manzarasi chizilgan. Ovchilarning ayrimlari boshiga niqob kiyib olgan, boshqalari esa sxematik shaklida chizilgan. Zarautkamar tasvirlarda mezolit davri jamoasining xo‘jalik faoliyati aks ettirilgan bo‘lib, ular orqali musavvir ibtidoiy jamoa a’zolarining ov oldidan amalga oshirgan rasm-rusmlarini, ya’ni ov kultini aks ettirishga harakat qilgan. Tasvirlar orqali mezolit davri jamoasining xo‘jalik faoliyatini kuzatish bilan birgalikda, ularning e’tiqod tushunchalari to‘g‘risida tasavvur hosil qilish mumkin 21 . Baqtriya hududda ilk o‘troq dehqonchilik madaniyati bronza davrida shakllangan. Ilk dehqonchilik madaniyatiga oid manzilgohlar Surxon vohasi va Shimoliy Afg‘oniston hududidan topib o‘rganilgan. Janubiy Tojikistonda ilk o‘troq dehqonchilik madaniyati Dushanbe atrofi hududida bronza davrining so‘nggi bosqichida vujudga kelgan 22 . Ibtidoiy odamlar tomonidak misning o‘zlashtirilishi natijasida misdan yasalgan mehnat va ov qurollarining takomillashuviga yo‘l ochildi. Dastlabki o‘troqchilikka asoslangan qishloqparning, yerto‘la va chaylali uylarning paydo bo‘lishiga imkon tug‘ildi. Juft nikohli oilalarning tarkib topishi tufayli ajdodlar ruhini pok tutishga, 20 R. Ibragimov . Arxeologiya. O’zRFa “ Fan “ nashriyoti Toshkent -2022. 53 – bet. 21 O’sha asar. 56 – bet. 22 O’sha asar. 112-bet. 15 ruhlarga sig‘inishga, dehqonchilik va chorvachilikning alohida xo‘jalik bo‘lib rivojlanishiga yo‘l ochib berildi 23 .Sopolli madaniyati davrida kulolchilik charxida tayyorlangan idishlar shaklining yetukligi va jarangdorligiga hech qaysi boshqa sopol idish tenglasha olmaydi. Sopolli madaniyatining barcha bosqichlarida sopollar, garchi birbiriga o‘xshasada, sinchiklab qaralsa, farqi seziladi. Oäzining nozikligi va shaklining yetukligi jihatidan «Sopolli bosqichi»ning sopollari boshqa barcha bosqich sopollaridan yasalish uslubi bilan ustun turadi. Jarqo‘ton bosqichi sopollari «Sopolli bosqichi» sopollariga qaraganda og‘ir va ancha qo‘pol ishlangan. O‘zbekistonning janubida bunday yuqori sifatli kulolchilik buyumlari tayyorlanishining sababi, avvalo yuksak dehqonchilik madaniyatining rivojlanganligi natijasidir. Sopollitepada kulolchilik hamda hunarmandchilikning ushbu turi ancha yuksalganligini mavjud ustaxonalar bilan birga boshqa yirik inshootlar, ya’ni qal’alar, ibodatxonalar, mahallalar ham tasdiqlaydi. Ayniqsa, Markaziy Osiyo shaharlarining ilk namunasi deb tan olinayotgan Jarqo‘ton turar joy makonida butun bir ilk shaharning barcha unsurlari topib o‘rganildi 24 .A. Asqarovning qayd etishicha, Jarqo‘ton ikki qismdan iborat bo‘lgan, ya’ni «Arki a’lo» va «Shahriston»dan. «Arki a’lo»da shahar hokimining qarorgohi hukmdor saroyi joylashib, umumiy-maydoni 3 gektarni tashkil etgan. Uning atrofi qalin mudofaa devori bilan o‘ralib, sharqiy va janubiy tomonida shaharning asosiy aholisi dehqon va hunarmandlar yashagan «Shahriston» joylashgan. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida 20 gektar-maydonni egallagan nekropol, yangi shahar qabristoni joylashib, 20 ga yaqin aholi turarjoy dahalari hamda dehqon, hunarmandlarning patriarxal jamoa qo‘rg‘onlari aniklandi. Iqtisodiy hayotda yuz bergan tub o‘zgarishlar, dehqonchilikda sun’iy sug‘orish tizimining kashf etilishi daryolardan magistral kanallar orqali yangi yerlarga suv chiqarishni ta’minladi. Yerni ishlashda omoch va hayvon kuchidan foydalanish, to‘qimachilik sohasida yigiruv va to‘quv dastgohining, kulolchilikda charxning va murakkab xumdonning, metall eritish va quyish texnologiyasining kashf etilishi, uy hayvonlaridan transport sifatida foydalanishga, qurilishda asosiy savollar asosida uy-joy va monumental binolar qurishga o‘tish, atrof muhit qaqida to‘plangan bilimlar asosida astronomiya, astrologiya, quyosh soati, taqvim, murakkab hisoblash tizimini ixtiro etish va boshqalar tufayli ijtimoiy hayotda tabaqalanish yuz berdi. Olimning tinimsiz mehnati tufayli uch gektarni tashkil etgan Arki a’lodan somon qushilgan xom g‘ishtdan ishlangan, eni 3 metr, balandligi 56 metr bo‘lgan mudofaa devori hamda uchta turar joy dahalari, maxsus chilangarlik ustaxonasi,kengligi 70 sm, uzunligi 2,5 m, balandligi 1 m keladigan supa ustida beshta o‘choq topildi 25 . 23 D.Yakubova. Surxondaryo tarixi(o’quv-uslubiy qo’llanma).Toshkent “Lesson press” 2022.22-bet. 24 D.Yakubova. Surxondaryo tarixi(o’quv-uslubiy qo’llanma).Toshkent “Lesson press” 2022.24-bet. 25 O’sha asar. 25-26 bb. 16 2.2. Surxondaryo vohasida moddiy madaniy meros obyektlari Tarixdan ma’lumki, Surxon vohasi azal-azaldan turli din va konfessiyalar to’qnashgan, ushbu din vakillari o’zaro bahamjihat umrguzaronlik qilgan hudud hisoblanadi. Ushbu hududda qadimdan, zardushtiylik, buddaviylik, islom dinlari taraqqiy etib, ushbu dinlarga oid ko’plab qadamjolar, manzilgohlar, ziyoratgohlar bugungi kunga qadar saqlanib qolgan. Ushbu moddiy madaniy meros obyektlarini tadqiq etish, ularni kompleks tarzda o’rganish masalasi bugungi kundagi dolzarb ahamiyatga ega bo’lgan masalalardan hisoblanadi. So’nggi yillarda Surxon vohasining o‘ziga xos qadimiy, tarixiy obidalari qadimshunos olimlar tomonidan o‘rganilib, muqaddas ziyoratgohlarning hududini, geografik joylashuvi, arxitekturasi, me’morchiligini ilmiy o‘rganish masalasida bir qator natijalarga erishildi. Chunki Surxondaryoda dunyoga mashhur va musulmon olamida alohida hurmatga sazovor bo‘lgan Abdulloh Termiziy, Adib Sobir Termiziy, Alovuddin Termiziy, Ahmad Termiziy, Hakim Termiziy, Varroq Termiziy, Yusuf Hayot Termiziy, Abu Iso Termiziy, Abul Muzaffar Termiziy, Sayyid Burhoniddin Husayn Termiziy, Alouddin Attor, Daqiqiy, Sayyid A’lo al- Mulk, Sayyid Amir Abdullo Xoja Samandar Termiziy kabi allomalar yetishib chiqqan va ular islom ilmlari sohiblari sifatida faoliyat olib borganlar 26 . Surxondaryo – O‘zbekistonning eng janubiy mintaqasi, yarim asrdan ko‘proq vaqt davomida dunyoning ko‘plab arxeologlari va sayyohlarini o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Va bu tasodif emas. Yaqinda o‘zining 2700 yilligini nishonlagan ko‘hna Termiz shahri qadimiy tarixiy obidalar, jumladan, Fayoztepa, Kampirtepa, Dalvarzintepa, Qoratepa va Ayritom shaharlari bilan o‘ralgan.Surxondaryo – O‘zbekistonning eng janubiy mintaqasi, yarim asrdan ko‘proq vaqt davomida dunyoning ko‘plab arxeologlari va sayyohlarini o‘ziga jalb qilib kelmoqda. Va bu tasodif emas. Yaqinda o‘zining 2700 yilligini nishonlagan ko‘hna Termiz shahri qadimiy tarixiy obidalar, jumladan, Fayoztepa, Kampirtepa, Dalvarzintepa, Qoratepa va Ayritom shaharlari bilan o‘ralgan.Buddaviylik majmualari1968- yilda qadimgi Termiz hududida Budda haykali topildi va o‘sha vaqtdan buyon bu yer ko‘plab arxeologlar tomonidan o‘rganiladigan asosiy obyektga aylanib, buning natijasida keyinchalik qadimgi buddaviylik ibodatxonalari majmualari kashf etildi, shu jumladan Fayoztepa (mil. av. 1-asr – milodiy 3-asr), Kampirtepa, Qoratepa. Qadimgi musiqachilarning tasviri tushirilgan mashhur Ayritom frizining kashf etilishi ushbu mintaqa bir vaqtlar buddaviylik targ‘ib qilinganligining dalili bo‘lib xizmat qildi va ellinistik madaniyat unsurlari aniqlandi. Hozirda frizning terrakota- barelyeflari Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida saqlanmoqda.Fayoztepa buddaviylik ibodatxona majmuasi o‘zbek olimi, mahalliy o‘lkashunoslik muzeyi 26 Mirzo Kenjabek. Buyuk Termiziylar: Termiz tazkirasi. − Toshkent: O‘ME, 2017.− B. 380-391. 17 direktori R.F.Fayozov sharafiga nomlangan. U ushbu obyektni o‘rganish tashabbuskori va hatto bu ibodatxonani kashf etganlardan biridir. R.F.Fayozov dunyo ilm-fanining e tiborini qadimiy obyektga jalb qilish uchun ko‘p harakatʼ qilgan. Fayoztepaning kashf etilishi qadimgi buddaviylik obyektlarining yangilarini kashf etish uchun birinchi turtki bo‘ldi 27 .1972 yili Darvarzin shaharchasida olib borilgan arxeologik qazilma ishlari mobaynida eramizning I asriga tegishli dalvarzin tumanining tarixdagi eng yirik — 36 kg.ga yaqin oltin buyumlar qazilmasi topilgan. Dalvarzin xazinasi o‘zining ilmiy ahamiyatiga ko‘ra mashhur hozirda Britaniya muzeyida saqlanayotgan amudaryo xazinasidan qolishmaydi. kushoniylarning qimmatbaho buyumlari butun Markaziy Osiyo chegarasida ilk bor topilganligi bilan birga, arxeologik qatlamiga ko‘ra juda nafis hamdir.Qazilma vaqtida, shunnigdek, fil suyagidan yasalgan ko‘plab buyumlar ham topilgan, xususan, eng qadimiy shaxmat donachalari (eramizning I-II asrlariga tegishli), ishlov berilgan toshdan yasalgan buyumlar, mis tangalar, qimmatbaho toshlardan terilgan munchoq, hamda yunon-baqtriya davriga tegishli ingichka shisha. Topilmalar ichida musiqachilar haykalchalari katta qiziqish uyg‘otadi, zero shu davrlarda yashab o‘tgan odamlarning musiqaga bo‘lgan qiziqishining namunasidir. U vaqtlarning musiqiy asboblari orasida kalta udni uchratish mumkin. Musiqachilarning (o‘tirish) holatidan ellinik Yunoniston an’analari sezilib turadi. Musiqachining qizg‘ish-jigar rang asbobi baqtriya arfasini, O‘rta Sharqda juda hurmatga sazovor bo‘lgan “osmon musiqasini” yodga soladi 28 . Jarqo‘ton yodgorligida shahar toifasiga oidligini tasdiqlovchi saroy qoldig‘i, mafkuraviy markaz bo‘lganligini bildiruvchi ibodatxona, shohlar saroyi joylashgan arkning mudofaa devorlari bilan o‘rab olinganligi, jamoalarning ijtimoiy guruhlarga ajralganligini ko‘rsatuvchi minglab qabrlar aholisining hunarmandchilikda, me’morchilikda erishgan yutuqlariga qarab A. Asqarov va Sh. Shirinovlar Jarqo‘ton yodgorligini ilk shahar toifasiga kiritishadi. O‘rta Osiyoda ilk shaharlar paydo bo‘lish shart-sharoitlari va o‘ziga xos xususiyatlarini arxeologik ma’lumotlar asosida o‘rganishda Jarqo‘tonda ilk shaharga oid barcha xususiyatlar o‘z tasdig‘ini topganligini arxeologik va ilmiy manbalar to‘la tasdiqlagani bilan ham ahamiyatlidir. Davlatchilikning vujudga kelishida uning bosh ildizi ilk shaharlarga borib taqaladi. Chunki, shaharlar davlatning ma’muriy, harbiy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazlari sifatida mavjud bo‘lgan. Shu jumladan, Jarqo‘ton o’zbek davlatchiligining shakllanishida ilk shahar vazifasini bajarib, diniy mafkura asosida boshqarilgan. Jarqo‘ton nafaqat diniy markaz, balki jamiyatning boshqaruv markazi ham bo‘lgan. Bu yerda ibodatxona qurilishigacha qandaydir boshqaruv markazi saroyga o‘xshash inshoot bo‘lib, bu inshoot avval 27 https://uzbekistan.travel/uz/o/surxondaryoning-arxeologik-yodgorliklari/ 28 https://meros.uz/object/dalvarzintepa-xazinasi 18 jamiyatning boshqaruv markazi bo‘lgan. Qadimgi shahar madaniyati zaminida o‘zbek davlatchiligining asosiy omillari va poydevori yotadi 29 . O‘zbekistoning janubiy viloyatlarida mil. avv. II mingyillikning birinchiyarimi davomida ilk shahar madaniyati tarkib topdi. Ushbu shahar madaniyatining iqtisodiy, ijtimoiy va etnomadaniy asoslari Surxondaryo viloyatining Sherobod vohasida qad ko‘targan Sopollitepa va Jarqo‘ton misolida o‘rganildi. Bronza davrining ilk shahri Jarqo‘ton hisoblanadi. Uning maydoni 100 gektardan kam emas. Shahar ikki qismdan iborat ya’ni “Arki a’lo” va “Shaxriston”dan iborat . Jarqo‘tonda olib borilgan keng qazishmalar, xronologik kuzatuvlar tahliliga ko‘ra yodgorlikda hayot 500-600 yildan kam bo‘lmagan. Jarqo‘tonning oddiy qishloq jamoasining makonidan eng qadimgi ilk shahar darajasiga o‘sib chiqish jarayonlari kuzatilgan. Uning 3 gektardan kam bo‘lmagan arki a’lo maydonidan shahar hokimining monumental saroy qoldiqalar, metall eritish va metalldan mehnat va harbiy qurollar ishlab chiqarish ustaxonasi, uy-joy komplekslari ochib o‘rganilgan. Agar Sopollitepa o‘zining qadimgi shaharsozlik madaniyatiga xos barcha alomatlari bilan protoshahar ya’ni Avestoda tilga olingan “Vara” qal’a-qo‘rg‘onni eslatsa, Jarqo‘ton yodgorligi O’zbekiston hududida tarkib topgan eng qadimgi ilk shahar edi. Jarqo‘tonda topilgan ashyoviy dalillar uni mil. avv. II mingyillikning o‘rtalariga ta’luqli ekanligini tasdiqlaydi.Ular orasida shahar talabiga javob berishi mumkin bo‘lgan yodgorlik Jarqo‘ton bo‘lib u o‘z davrining nafaqat yirik shahri balki Qadimgi Baqtriya podsholigining bosh shahri bo‘lgan. Jarqo‘ton yodgorligida uzoq yillar davomida izlanishlar uni dastlab Qadimgi Sharq sivilizatsiyasiga xos ilk dehqonchilik madaniyati yodgorligi sifatida tavsif etilgan bo‘lsa, keyingi tadqiqot natijalari Jarqo‘tonni ilk shahar sifatida izohlashga imkon berdi. Jarqo‘ton ibodatxonasida olib borilgan tadqiqot natijalari zardushtiylik dinining ilk kurtaklari mil. avv. II mingyillikning ikkinchi yarimida paydo bo‘la boshlaganligini tasdiqlamoqda. Bu yerda ochilgan ibodatxona va otashgohlarbronza davrida qadimgi dehqon jamoalarining ilk shaharlar tarkibida qad ko‘targani zardushtiylik dini ilk O‘zbekiston davlatchiligining mafkuraviy asosini tashkil etganligini ko‘rsatmoqda. Avestoda aks etgan jamiyatning ijtimoiy tarkibi va ramziy belgilari bronza davri ibodatxonalarida aynan Jarqo‘ton ibodatxonasida va shu davr dafn marosimlari bilan bog‘liq udumlarida yaqqol aksini topgan. Jarqo‘ton ibodatxonasi ilk shahar davlatning boshqaruv organi bo‘lib, boshqaruv tizimida diniy rahnamolarning o‘rni katta bo‘lgan. Sh.Shaydullayev o‘z tadqiqotlarida Jarqo‘ton shahar-davlatining asosiy boshqaruvi “Jarqo‘ton olov ibodatxonasidir” deb e’tirof etadi. Hukmdor shahar-davlat tepasida turgan shaxs bo‘lib, bir vaqtning o‘zida ham diniy, dunyoviy, harbiy ishlarni o‘z qo‘lida birlashtirgan mavqeyga ega bo‘lgan. Jarqo‘tonda ilk shaharga xos bo‘lgan 29 Эшов Б . Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи . – T.: Fan va texnologiya, 2008. 3 - бет . 19 xususiyatlar ya’ni arki a’lo, uning hududiy doirasida hukmdor saroyi, mudofaa qurilishi, protoshahriston doirasida ibodatxona, aholi yashaydigan turar-joy va topilgan moddiy madaniyat namunalari Jarqo‘ton yodgorligini ilk shahar toifasiga kiritish imkonini beradi. Jarqo‘tonda qadimgi shaharlarga xos bo‘lgan 5 ta alomat ko‘rsatib o‘tilgan: Birinchi alomat arki a’lo va shaxriston tarkib topgan bo’lib 100 gektarli Jarqo‘tonni 3 gektarli arki a’losi va unga tutash keng protoshaxriston bor. Ikkinchi alomat o‘troq dehqonchilik madaniyati aholisi zich joylashgan maskan mudofaa devorlari bilan o‘rab olingan bo‘lishi kerak. Sopollitepa va Jarqo‘tonda bu mudofaa inshoati o‘zining yorqin ifodasini topgan. Uchinchi alomat shaharning ark qismida shahar hokimining qarorgohi bo‘lishi kerak. Bu hukmdor qarorgohi Jarqo‘tonda o‘z aksini topgan. To‘rtinchi alomat shahar maydonida barcha uchun xizmat qiluvchi ibodatxona diniy mafkura markazi shakllangan bo‘lishi kerak. Jarqo‘tonda shunday bosh sajdagoh ibodatxona tarkib topgan. Beshinchi alomat qadimgi shaharda hunarmandchilikning turli tarmoqlari tarkib topgan bo‘lishi kerak. Sopollitepa va Jarqo‘tonda bu yuksak rivojlangan. Bu yerda ayniqsa kulolchilik, metallurgiya, to‘qimachilik, amaliy san’at, uy-joy qurilishi sohalari bo‘yicha ixtisoslashish jarayoni yuqori darajada bo‘lganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi 30 . Xulosa 30 Асқаров А . Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи . – T.: Ўзбекистон , 2019. 172 - бет 20 Mazkur kurs ishida Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarining tarixiy-madaniy merosi, iqtisodiy hayoti, ijtimoiy faoliyati va xo‘jalik madaniyati har tomonlama o‘rganildi. Tadqiqot natijalari ushbu mintaqalar aholisi qadimdan samarali xo‘jalik yuritish asosida o‘z hayotini tashkil etganligini ko‘rsatadi. Dehqonchilik mintaqaning asosiy iqtisodiy tarmog‘i bo‘lib, yerlarni sug‘orish uchun murakkab kanal tizimlari va suv resurslaridan oqilona foydalanish usullari rivojlangan. Sug‘oriladigan yerlarda don, meva-sabzavot, texnika ekinlari yetishtirilib, hosildorlikni oshirishda zamonaviy texnologiyalar asosiga qadam qo‘yilgan. Chorvachilik ham dehqonchilikni qo‘llab-quvvatlovchi muhim tarmoq sifatida aholi iqtisodiyotining ajralmas qismiga aylangan. Yaylovlardan foydalanish va hayvonlarni boqish mahalliy aholining turmush farovonligini ta’minlagan. Bundan tashqari, hududda uy-joy qurilishi faoliyati o‘zgacha ahamiyat kasb etgan. Qadimda aholi tabiatga mos holda xom g‘isht va yog‘ochdan uylar qurib, iqlim sharoitlariga mos yashash joylarini yaratgan. Qurilishda iqtisodiy samaradorlik va ekologik talablarni hisobga olish ham alohida o‘rin tutgan. Hunarmandchilik, jumladan, keramika, zargarlik, to‘qimachilik kabi sohalar mintaqaning madaniy jihatdan boy ekanligini ko‘rsatadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, bu hududlarning iqtisodiy hayoti nafaqat hozirgi taraqqiyotga ta’sir qilgan, balki o‘tmishda savdo va madaniy aloqalar orqali boshqa mintaqalar bilan ham bog‘langan. Arxeologik topilmalar, mehnat qurollari, suvoq bilan ishlangan manzilgohlar aholi hayotida qo‘llanilgan yuksak bilimlar va texnologiyalarni yoritib beradi. Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarida iqtisodiy hayot nafaqat qishloq xo‘jaligi, balki hunarmandchilik va uy-joy qurilishida ham o‘z aksini topgan. Bu hududlarda aholining kundalik hayotida tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, rivojlangan dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek, an’anaviy hunarmandchilik turlarining o‘ziga xos o‘rni mavjud. Dehqonchilik, ayniqsa, sug‘orish tizimi va unumdor yerlarning mavjudligi tufayli o‘zining rivojlanishida yuqori samaradorlikni ko‘rsatgan. G‘alla, meva-sabzavotlar va paxta ekinlari ko‘plab xonadonlar uchun asosiy daromad manbaiga aylangan. Chorvachilik esa mintaqa iqtisodining yana bir muhim sohasiga aylanib, mahalliy aholini oziq-ovqat va boshqa xom ashyo bilan ta’minlashda katta ahamiyat kasb etgan. Hunarmandchilik sohasida esa, har bir viloyatda o‘ziga xos usullar va an’analar shakllangan. Yog‘och, to‘qimachilik, gilam ishlab chiqarish kabi sohalar juda rivojlangan bo‘lib, ular nafaqat ichki ehtiyojni qondirgan, balki tashqi bozorlarga ham mahsulotlar yetkazib berilgan. Uy-joy qurilishi ham bu hududda o‘zining o‘ziga xos uslubini shakllantirgan. Qurilish materiallari sifatida asosan tuproq, g‘isht, tosh va yog‘ochdan foydalanilgan. Uylar oddiy, ammo an’anaviy me’morchilik uslubida qurilgan, ular 21 iqlim sharoitlariga moslashgan va uy-joyni saqlashda barqarorlikni ta’minlagan. Yuqoridagi sohalar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular o‘zaro o‘zgarib turib, mintaqa iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Ularning barchasi o‘sha davrning ijtimoiy va madaniy hayotini, shuningdek, aholining mehnat va turmush sharoitlarini yaxshilashga yordam bergan. Bu xulosalar mintaqaning tarixi va madaniyati haqida to‘liqroq tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Shuningdek, ularni ilmiy jihatdan o‘rganish kelajakda qishloq xo‘jaligi va boshqa iqtisodiy tarmoqlarni yanada rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu tariqa, Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarining boy tarixi va xo‘jalik merosi milliy o‘zlikni anglash va saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. 22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI: I. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1. Каримов И. А. Юксак маънавият - енгилмас куч.-Т.: Маънавият. 2. Каримов И.А. Қарши шаҳрининг 2700 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги табрик сўзи, 2006 йил 27 октябрь // Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. II. Ilmiy adabiyotlar 3. NamDU, tarix kafedrasi, TARIXIY O”L’KASHUNOSLIK fanidan O’QUV- USLUBIY MAJMUA. NAMANGAN-2023. 4. А . Муҳаммаджонов . Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи . Фан – 1972. 5. D. Mirodova, QarDU, geografiya kafedrasi, QASHQADARYO VILOYATI IQTISODIY GEOGRAFIYASI ( Ma’ruzalar matni), Qarshi-2007. 6. Отахўжаев А. Сўғд конфедерациясида Кешнинг ўрни. // Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихида тутган ўрни. Т., Фан, 2002. 7. Termiz. Buyuk yo‘llar chorrahasidagi ko‘hna va yangi shahar (mualliflar jamoasi) –Toshkent: Sharq, 2001. 8. Abu Ishoq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim Sa’labiy Nishopuriy. Al-Kashf va-l-bayon. – Bayrut: “Doru ihyo atturos al-arabiy”, 1422/2002. X. Birinchi nashr. 9. R. Ibragimov . Arxeologiya. O’zRFa “ Fan “ nashriyoti Toshkent -2022. 10. D.Yakubova. Surxondaryo tarixi(o’quv-uslubiy qo’llanma).Toshkent “Lesson press” 2022. 11. Mirzo Kenjabek. Buyuk Termiziylar: Termiz tazkirasi. − Toshkent: O‘ME, 2017. 12. Эшов Б. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. – T.: Fan va texnologiya, 2008. 13. Асқаров А. Ўзбек халқининг келиб чиқиш тарихи. – T.: Ўзбекистон, 2019. 23 14. Дресвянская Г.Я. Утварь домашних святилищ восточных районов Южного Согда // Ўзбекистон моддий ва маданий тарихи, 33-нашр, Т., 2002. 15. Исо Жабборов. збеклар: турмуш тарзи ва маданияти. ТошкентӮ « қитувчи» 2003. Ӯ IV . Ilmiy maqolalar 16. "Экономика и социум" №2(117)-1 2024. Xushmurodov F . M . Ahmedova K . Hamroqulova Sh . QASHQADARYO VILOYATI SUG ‘ ORMA DEHQONCHILIGINING SHAKLLANISHIDA YER RESURSLARIDAN FOYDALANISHNING TABIIY SALOHIYATI . 17. зМУ. Тарих факултети. ТЎРАЕВА МАРЯМ ИСРАИЛОВНА . Ӯ ШАҲРИСАБЗ ШАҲРИНИНГ ЎРТА АСРЛАР ДАВРИ МОДДИЙ ТАРИХИ. (АРХЕОЛОГИК МАНБАЛАР АСОСИДА) БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ 18. Shoyimqulova . SURXONDARYO DEHQONCHILIK VA CHORVACHILIK ETNOGRAFIZMLARINING LEKSIK - SEMANTIK TADQIQI dissertatsiyasi . Termiz – 2024. III. Internet manbalari 19. https://arxiv.uz 20. https://uzbekistan.travel 21. https://meros.uz 22. https://uz.m.wikipedia.org 24

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Qashqadaryo vohasi aholisi xo‘jaligi va moddiy madaniyati

1.1. Qashqadaryo vohasida qishloq xo‘jaligi va sug‘orma dehqonchilik

1.2. Qashqadaryo vohasining moddiy madaniyati xususida

II bob. Surxondaryo vohasi aholisi turmush tarzi va moddiy madaniyati

2.1. Surxondaryo vohasida dehqonchilik va chorvachilik

2.2. Surxondaryo vohasida moddiy madaniy meros obyektlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить