O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati baqtriyaning geografik o’rni

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	819.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati baqtriyaning geografik o’rni

Купить

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Yozma manbalar ma’lumotlari ko‘p hollarda
arxeologik ma’lumotlar bilan tasdiqlanadi. Arxeolgiya ma’lumotlarining guvohlik
berishicha, milloddan avvalgi VII-VI asrlarda Baqtriyada shaharlar shakllanib
bo‘lgan edi. Oltindilyortepa (Aorn), Baqtriya (Boloi Hisor) va Qiziltepa kabi
ko‘hna shaharlar mustahkam himoya devorlar bilan o‘rab olinadiki, ular bu
hududlarda davlatchilik rivojlanishining asosi edi.
Baqtriyaning Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida yozma va
arxeologik ma’lumotlar nisbatan ko‘pchilikni tashkil etadi. Arxeologiya
ma’lumotlariga ko‘ra, milloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga kelib,
Amudaryodan kechuv joyida va daryo yoqalab yo‘llar bo‘yida qal’alar (SHo‘rtepa,
Talashqon, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu holatni olimlar Ahamoniylar
ma’muriyatining Baqtiriyadan Sug‘dga o‘tuvchi yo‘llarni qattiq nazoratda tutgan
bo‘lishi mumkinligi bilan izohlaydilar. Bu davrga kelib Baqtriya aholisi
joylashuvida ham sezilarli o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Bronza davrida o‘troq
dehqonchilik manzilgohlari asosan Baqtriyaning shimoli-g‘arbida markazlashgan
bo‘lsa, keyinroq bu ko‘lam kengayib shimoli-sharqiy qismlarni ham qamrab oladi.
Tog‘ oldi hududlaridagi vohalarda aholi turmush tarzi yanada qizg‘inlashib borgan
bo‘lsa, Surxondaryo, Konfirnihon, Vaxsh, Yavansuv atroflarda yangi vohalar
o‘zlashtiriladi.
Mavzuning maqsadi va vazifalari: Kurs ishida Qadimgi Baqtriya
dehqonchilik rayonlarining tuzilishi tabiiy-geografik joylashuv va shart-
sharoitlarga qarab turlicha bo‘lgan. Manzilgohlarning soni va o‘zlashtirilgan
yerlarning umumiy maydoniga qarab madaniy-xo‘jalik vohalar bir nechta
guruhlariga bo‘lingan. Vohalarning chegaralari sug‘orma dehqonchilik hududlari
va sug‘orish tarmoqlarning chegaralari bilan o‘zviy bog‘liq edi.
Tadqiqotning ilmiy darajasi. Tarixiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, davlatchilik
jamiyatning ichida, o‘z ichki qonuniyatlari asosida paydo bo‘ladi va rivojlanadi.
Shakllana boshlagani 3,5 ming yildan kam emasligi ilmiy jihatdan asoslangan
Baqtriya davlatchiligi buning yorqin misolidir.
3

I BOB. BAQTRIYA DAVLATI TASHKIL TOPISHI VA
BOSHQARUV TIZIMI
1.1. Qadimgi Baqtriya podsholigi.
Hozirgi Afg‘onistonning shimoli-sharqi, O‘zbekistonning janubi va
Tojikistonning janubi-g‘arbida joylashgan hududlar turli yozma manbalarda Bahdi,
Baqtrish, Baqtriyona, Baqtriya, Baxli, Baxlika, Tuxolo kabi nomlar bilan eslatib
o‘tiladi. Zamonaviy adabiyotlarda uni Baqtriya deb atash e’tirof etilgan
(“Shohnoma”da Baxtar zamin, qadimgi turkiylarda Bahodirlar yurti).
Arxeologik ma’lumotlarning guvohlik berishicha, milloddan avvalgi II ming
yillik o‘rtalariga kelib Surxon vohasida qadimgi dehqonchilik madaniyatining
jadallik bilan rivojlanishi asosida ilk davlatchilikka o‘tish jarayoni boshlanadi. Bu
jarayon bosqichma-bosqich rivojlanishning o‘ziga xos xususiyat va qonunlariga
ega edi. Agar davlatchilik asosini shahar madaniyati tashkil etilishini hisobga
oldigan bo‘lsak, bu jarayon O‘zbekistonning janubida, Baqtriya hududida
milloddan avvalgi II ming yillik birinchi yarmidayoq shaharmonand qishloq
Sopollitepa misolida boshlangan edi. A.Asqarovning fikricha, agar Sopollitepa
o‘zining qadimgi shaharsozlik madaniyatiga xos barcha alomatlari bilan
protoshahar, ya’ni, Avestoda tilga olingan “vara” inshootini eslatsa, Jarqo‘ton
yodgorligi O‘zbekiston hududida birinchi bor shakllangan tom ma’nodagi shahar
edi. Jarqo‘ton qadimgi Sharq shaharlaridan tarkibiy jihatidan farq qilmaydi.
Tadqiqotchilarning fikricha, Jarqo‘ton ko‘rinishidagi ko‘hna shaharlarni
qadimgi Sharqdagi nom-davlatlar shakllari bilan qiyoslash uchun dalillar yetarli.
Ammo, Mesopatamiya nom-davlatlarining asosiy belgilaridan bo‘lgan yozuv
Jarqo‘tonda mavjudligi hozircha bahslarga sabab bo‘lmoqda. Umuman olganda,
milloddan avvalgi II ming yillikning so‘nggi choragiga kelib qadimgi Baqtriya
hududlarida davlatchilikning nom yoki voha tipidagi siyosiy uyushmalari shakllana
boshlaganligiga ilmiy asoslar bor. 1
Milloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmi Baqtriya hududlarida
ko‘pgina tarixiy-madaniy o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi.
1
Azamat Ziyo O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). T., 2000.
4

Bu o‘zgarishlar quyidagi jarayonlar bilan bog‘liq edi:
1. Temir buyumlarning paydo bo‘lishi va keng tarqalishi.
2. Qal’alari bo‘lgan qishloqlarning paydo bo‘lishi va keyin ularning
shaharlarga aylanish.
3. Moddiy madaniyatning sezilarli darajada o‘zgarishi.
4. Sharqiy Eron qabilalarining migratsiyasi.
Arxeologik nuqtai nazardan, yuqoridagi davr Marg‘iyona tipidagi Yoz I
madaniyati mavjud bo‘lgan davrga to‘g‘ri keladi. Tadqiqotchilar Yoz I madaniyati
davrini milloddan avvalgi II-I ming yillik bo‘sag‘asi – VIII-VII asrlar bilan
belgilaydilar. Surxon vohasidan aynan mana shu madaniyatga o‘xshash
yodgorliklar ko‘plab ochib o‘rganilgan. Bu davrda Baqtriyaning to‘rtta-
Ulonbuloqsoy, Bo‘stonsoy, Urgul va Halqajar vohalari o‘zlashtirilgan bo‘lib,
arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, Kuchuktepa, Jarqo‘ton, Bandixon va
Qiziltepa ularning marakazlari edi. Yuqoridagi vohalar o‘troq ziroatkorlar va
chorvador-sastarlar harbiy boshliqlarining mulklari, markazlar esa ularning
qarorgohlari bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Milloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida Qadimgi Baqtriya davlati
tarkibiga Marg‘iyona va Sug‘diyona ham kirganligi taxmin qilinadi. Bu haqda turli
hal ma’lumotlar mavjud bo‘lib, qadimgi fors podshosi Doro I Marg‘iyonada bo‘lib
o‘tgan Frada boshchiligidagi qo‘zg‘olonni (milloddan avvalgi 521 yil) bostirgani
haqidagi Behistun yozuvlarini “mana men nimalarni qildim Baqtriyada” deb,
hulosalaydi. Doro III davrida Baqtriya va Sug‘diyona birlashtirilgan o‘lka bo‘lib,
unda Bess nomli satrap hokimlik qilgan davrda Baqtriya, Marg‘iyona hamda
Sug‘diyona aholisining urf-odatlari va madaniyati bir-biriga ancha o‘xshash
bo‘lgan.
Tarixning otasi Gerodotning “Tarix” asarida Baqtriya xalqi Misr va Bobil
kabi yirik davlatlar qatorida tilga olnadi. Yunon tarixchisi Ktesiy Knidskiy
Baqtriya haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Tarixchi davlatdagi ko‘plab
shaharlar, mustahkam poytaxt shahar Baqtra (Balx), Baqtriya podshosi Oksiart,
uning bitmas-tuganmas boyliklari haqida hikoya qiladi. Tadqiqotchilarning
5

fikrlarga qaraganda Qadimgi Baqtriya podsholigi qudratliligi jihatdan qo‘shni
viloyatlardan ancha ustun bo‘lib, ular orasida alohida mavqega ega bo‘lgan.
Baqtriyaning tabiiy boyliklari undan tashqari hududda ham Old Osiyoga qadar
mashhur edi. Ayniqsa, Badaxshon lojuardi (lazurit) va la’li juda qadrlangan.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, milloddan avvalgi VIII-VI asrning
o‘rtalari qadimgi Baqtriya davlatining (aynan Baqtriya, Marg‘iyona va Sug‘diyona
viloyatlarining ma’lum qismlari sifatida taxmin qilinadi) rivojlangan davri bo‘lib,
bu yirik davlatning hududiy chegaralari: Murg‘ob vohasi, Hindiqush tizmasi,
Badaxshon, Nurota tizmasi va Buxoro hududlariga taqalgan bo‘lishi mumkin. Bu
davrda Baqtriya viloyatlariga qadimgi Xorazm davlati va sak-masagetlarning
harbiy-siyosiy uyushmasiga tegishli o‘lkalar chegaradosh bo‘lgan.
Avestoning eski qismlarida Axuramazda yaratgan “eng yaxshi o‘lkalar va
mamlakatlar orasida to‘rtinchi bo‘lib go‘zal va bayroqlari baland ko‘tarilgan
Bahdi mamlakati” atamasi uchraydi. Ayrim olimlarning fikricha bu “baxtar”
atamasiga mos kelsa kerak. Baqtriya haqidagi keyingi qadimgi ma’lumotlar
Axamoniylar podsholarining mixxatlarida va bo‘rtma tasvirlarida uchraydi. Misol
uchun, Axamoniylar podsholarining markazlaridan biri Persepol shahridagi saroy
devorlarida bo‘rtma rasmlarda baqtriyaliklar idishlar ko‘targan va ikki urkachli
Baqtriya tuyalari bilan tasvirlanadi. Demak, Baqtriya mustaqil satraplik sifatida
Axamoniylar davlatining iqtisodiy va madaniy hayotida muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan. 2
A.Sagdullayevning tadqiqotlariga ko‘ra, Baqtriya haqidagi turli ma’lumotlar
qadimgi yunon tarixchilari-Gerodot, Ktesiy, Arrian, Strabon, Kursiy Ruf,
Diador,Pliniy kabilarning asarlarida ham mavjud bo‘lib, ular bu podsholikning
qadimiyligi va yuksak madaniyati haqida ma’lumotlar beradi. Xususan, Ktesiy
Knidskiy Ossuriya podshosi Nin Belidning Baqtriyaga qilgan yurishi, uning
baqtriyalik ayol Semiramidaga uylanganligi, Baqtriya podshosi Oksiart va uning
boy xazinasi haqida ma’lumot beradi. Ktesiyning Baqtriya chegaralari haqidagi
ma’lumotlari ham qiziqarlidir. Uning xabar berishicha: g‘arb tomondan Baqtriya
2
A.Sagdullayev.”Ozbekiston tarixi”.T.2000
6

$tekisligiga boradigan yo‘lni tog‘lar to‘sib turadilar, ulardan faqat dovonlar orqali o‘tib borish mumkin. Baqtriya Tanaisdan Hind daryosiga cho‘zilgan bo‘lib, Tanais uni Yevropadan, Hind daryosi esa Hindistondan ajratib turadi. Gerodot o‘zining “Tarix” asrarida Baqtriya va baqtriyaliklarni 45 marta tilga oladi. “Baqtriya” atamasi Esxilning milloddan avvalgi V asrda sahnaga qo‘yilgan “Fors”lar tragediyasida ham uchraydi. Yana bir qadimgi tarixchi Strabon Baqtriyani “oriylar o‘lkasining javohiri” sifatida ta’riflaydi. Yozma manbalar ma’lumotlari ko‘p hollarda arxeologik ma’lumotlar bilan tasdiqlanadi. Arxeolgiya ma’lumotlarining guvohlik berishicha, milloddan avvalgi VII-VI asrlarda Baqtriyada shaharlar shakllanib bo‘lgan edi. Oltindilyortepa (Aorn), Baqtriya (Boloi Hisor) va Qiziltepa kabi ko‘hna shaharlar mustahkam himoya devorlar bilan o‘rab olinadiki, ular bu hududlarda davlatchilik rivojlanishining asosi edi. 3 Baqtriyaning Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida yozma va arxeologik ma’lumotlar nisbatan ko‘pchilikni tashkil etadi. Arxeologiya ma’lumotlariga ko‘ra, milloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga kelib, Amudaryodan kechuv joyida va daryo yoqalab yo‘llar bo‘yida qal’alar (SHo‘rtepa, Talashqon, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu holatni olimlar Ahamoniylar ma’muriyatining Baqtiriyadan Sug‘dga o‘tuvchi yo‘llarni qattiq nazoratda tutgan bo‘lishi mumkinligi bilan izohlaydilar. Bu davrga kelib Baqtriya aholisi joylashuvida ham sezilarli o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Bronza davrida o‘troq dehqonchilik manzilgohlari asosan Baqtriyaning shimoli-g‘arbida markazlashgan bo‘lsa, keyinroq bu ko‘lam kengayib shimoli-sharqiy qismlarni ham qamrab oladi. Tog‘ oldi hududlaridagi vohalarda aholi turmush tarzi yanada qizg‘inlashib borgan bo‘lsa, Surxondaryo, Konfirnihon, Vaxsh, Yavansuv atroflarda yangi vohalar o‘zlashtiriladi. E.V.Rtveladze Baqtriyadagi bu davrga oid tadqiqotlarni umumlashtirib, ushbu hududlardagi aholi joylashuvining quyidagi o‘nta vohasini ajratadi: 3 Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi. \ Loyiha rahbari, mas’ul muharrir: D.A.Alimova. – T.: Sharq, 2001. 7$

1. Ulanbuloqsoy-Amudaryoning irmog‘i bo‘lgan Ulanbuloqsoy vohasini
egallagan bo‘lib, uning hududlarida Kuchuktepa va Dabilqo‘rg‘on joylashgan.
2. SHerobod-Amudaryoning irmog‘i bo‘lgan SHeroboddaryoning o‘rta
oqimida joylashgan. Bronza davrida o‘ng qirg‘oq SHeroboddaryoda manzilgohlar
paydo bo‘ladi va keyinchalik chap qirg‘oq hududlari o‘zlashtirilib vohaning
chegarasi Angorgacha cho‘ziladi.
3. Urgul (Bandixon)-Bandixonsoyning o‘rta oqimida joylashgan. Ilgarigi
o‘ng qirg‘oqdagi Bandixon I va II inqirozga uchrab, chap qirg‘oqda yangi
manzilgoh – G‘ozimullatepa I paydo bo‘ladi.
4. Halqajar-Surxondaryoning o‘ng irmog‘i Halqajar vohasi hudularini
egallaydi. Bronza davrida bu yerdagi irmoqlar havzalari o‘zlashtirilgan bo‘lsa,
milloddan avvalgi VII asrdan boshlab daryoning chap qirg‘og‘ida manzilgohlar
paydo bo‘ladi. Bu vohadagi eng yirik yodgorlik Qiziltepa ko‘hna shahri
hisoblanadi.
5. Yuqori Surhon-Surxondaryoning o‘rta oqimi havzasida joylashgan
bo‘lib bu vohada ham ikkita manzilgoh aniqlangan. Ulardan biri SHerobodsoyning
o‘ng qirg‘og‘ida, ikkinchisi esa Dashnobodsoyning o‘rta oqimida joylashagan.
6. O‘rta Surxon-Surxondaryoning o‘rta oqimi havzasida joylashgan bo‘lib,
bu vohadan ham ikkita manzilgoh-Hayitobodtepa va Bandixonsoyning
Surxondaryoga quyilishi joyida joylashgan Nomsiztepa aniqlangan.
7. Amudaryo-Termizdan Boldirgacha bo‘lgan Amudaryoning o‘rta oqimi
havzasida joylashagan. Bu vohada Termizning pastki qatlamlari va
Kampirtepadagi 0,5 km. g‘arbda joylashgan Nomsiztepa milloddan avvalgi I ming
yillik o‘rtalariga oiddir.
8. Vaxsh – Yavan – Vaxsh va Yavansuv daryolarining o‘rta oqimida
joylashagan. Bu vohadan uchta manzilgoh – Tomoshatepa, Boldaytepa va
SHo‘rchi yaqinidan Nomsiztepa aniqlangan.
9. Quyi Kofirnihon – Kofirnihon daryosining quyi oqimlarini egallaydi.
Bu vohadan uchta – Qalaimir, Munchoqtepa va Xirmontepa manzilgohlari
aniqlangan.
8

10. Boytudasht-Panj vohasining yuqori qismidagi Boytudasht mavzesida
joylashgan. Bu vohadan unchalik katta bo‘lmagan sakkizta manzilgoh aniqlangan.
Shunday qilib, milloddan avvalgi I ming yilikning o‘rtalariga kelib qadimgi
O‘zbekistonning janubida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bog‘liq ko‘plab
o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Yuqoridagi sanab o‘tilgan vohalarning har biri ma’lum
hududiy-siyosiy birlashmani tashkil etgan bo‘lib, o‘z nomiga, ma’muriy
markazlariga, yirik shaharlariga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin edi. Misol uchun,
Surxondaryodagi Qiziltepa ko‘hna shahri atrofida to‘rtburchak shaklda qurilgan
qadimgi uy-qo‘rg‘onlari (Qizilcha) 3-4 ta qo‘shni uylardan iborat bo‘lib, alohida
joylashgan qishloq jamoasini tashkil etganlar. Har bir katta oila jamoasini ma’lum
uy-joy, chorva va yerga egalik qilib, ma’lum darajada iqtisodiy mustaqil bo‘lgan.
Qishloq jamoalarining hududiy, iqtisodiy va ijtimoiy birlashuvi, ibtidoiy davrlarga
oid urug‘-qabilaviy birlashuvdan tubdan farq qilib, ilk davlatchilik shakllari paydo
bo‘lganligidan dalolat beradi.
Milloddan avvalgi VII-VI asrlar Baqtriya jamiyatida hududiy bo‘linish
shakllanib, alohining o‘troqlashuv jarayonlari yanada kuchayadi. Ko‘hna shaharlar
qishloq xo‘jalik atroflariga ega bo‘lib, qal’alar paydo bo‘ladi, muhim savdo
yo‘llari bo‘ylarida tayanch istehkomlar barpo etiladi. Turli binolar bunyod etishda
mudofaa inshootlarining ahamiyati yetakchi o‘rin egallaydi. 4
Qadimgi Baqtriya dehqonchilik rayonlarining tuzilishi tabiiy-geografik
joylashuv va shart-sharoitlarga qarab turlicha bo‘lgan. Manzilgohlarning soni va
o‘zlashtirilgan yerlarning umumiy maydoniga qarab madaniy-xo‘jalik vohalar bir
nechta guruhlariga bo‘lingan. Vohalarning chegaralari sug‘orma dehqonchilik
hududlari va sug‘orish tarmoqlarning chegaralari bilan o‘zviy bog‘liq edi.
Tarixiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, davlatchilik jamiyatning ichida, o‘z ichki
qonuniyatlari asosida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Shakllana boshlagani 3,5 ming
yildan kam emasligi ilmiy jihatdan asoslangan Baqtriya davlatchiligi buning
yorqin misolidir. Strabon bergan ma’lumotlarga qaraganda, Antiox Marg‘iyonada
o‘z nomiga qurdirgan shahar - Antioxiyani ko‘chmanchilarning tinimsiz
4
Nizovya Amudari,Sarikamish,Uzboy.Moskva.1963.104-b
9

hujumidan himoya qilish maqsadida, Murg‘ob vohasi atrofini 250 km devor bilan
o‘rab oigan, ammo ko‘chmanchilarning hujumlari bu bilan to‘xtamagan. Ular u
yoki bu shahar devorlari ostida yoki ekinzor dalalar hamda voha bog‘larida
kutilmaganda paydo bo‘lar va yana tezda ko‘zdan g‘oyib bo‘lar edilar. Ana
shunday og‘ir bir vaziyatda Salavka 1 5
Hindistonga qarshi urush boshlaydi. Bu
urush uning mag‘lubiyati bilan yakunlanadi. Natijada, salavkiylarning 0 ‘rta
Osiyodagi obro‘siga putur yetadi, ularga qarshi qo‘zg‘olonlar bosh- lanadi.
Salavkiylar og‘ir ahvolga tushib qoladilar. Antiox mahalliy aslzodalarga bir qadar
yon bosib, og‘ir vaziyatning oldini oladi.
U Baqtriyaning sharqiy viloyatlari uchun davlatning o‘z pullarini zarb
etishga kirishadi. Antiox nomi bilan Baqtriyada pul zarb etilishi uning mustahkam
davlat siyosatini olib borayotganligini ko‘rsatar edi. Miloddan avvalgi 280-yilda
Salavka I vafot etadi. Salavkiylar davlatiga Antiox I bosh bo‘ladi. Ana shu davrdan
boshlab, sharqiy viloyatlar Antiox I faoliyatidan chetda qoladi. Chunki harbiy
viloyatlardagi harbiy vaziyat uning qo‘shin bilan birga bo‘lishini taqozo etar edi.
Bu davrda Baqtriya va Sug‘diyonada aholi dehqonchilik bilan shug‘ullanardi.
Shaharlarning o‘sishi hunarmandchilik va suv xo'jaligining taraqqiyotiga ta’sir
etgan. 0 ‘rta Osiyoning salavkiylar davlati tarkibida bo‘lishi so‘zsiz suratda Ellin
madaniyati ta’sirining o‘lka xalqlari orasida tarqalishiga sabab bo‘lgan omildir.
1.2. Qadimgi Baqtriyada boshqaruv tizimi .
Qadimgi baqtriyda o’ziga xos boshqaruv tizmi joriy qilingan. Yani bu
davrda Baqtriya Salavkiylar davridagi kabi boshqaruv tizmi joriy qilingan. Shu
sabab ham Baqtriyada shunday tizim joriy qilindiku u tizim barcha xalqlar xususan
Baqtriyaning madaniy siyosiy tasirida bo’lgan Marg’iyona va So’g’diyonada ham
joriy qilingan. Mustaqillikka erishgan Baqtriya Diodot I davrida qudratli davlatga
aylanadi. Bu davlatning poytaxti Zariasp-Bahtar hozirgi Afg‘onistonning Mozori-
Sharif shahriga 90 km yaqin qadimgi Balx shahri bo’lgan. Dastlab, u Salavka I
5
A.Sagdullayev “O’zbekiston Tarixi” Tosh.2000.55-b
10

tomonida turib, Parfiyaga qarshi boidi. Ammo Arshak II podsholigi davrida
Baqtriyadagi vaziyat Parfiya foydasiga o‘zgardi. Natijada, Arshak II bilan Diodot
II harbiy ittifoq tuzdilar.
Lekin Diodot 11 Arshak II bilan tuzgan harbiy ittifoqdan o‘z mavqeyini
mustahkamlashda foydalanishni eplay oldiki. Sababi, viloyat hokimlaridan biri
Sog‘diyona hokimi yunon Yevtidem Diodot II ga qarshi kurash boshladi. Bu
kurashda Ycvtidem g‘ohb chiqdi. U taxminan miloddan avvalgi 230-yilda Yunon-
Baqtriya davlatida o‘z hukmronligini o‘rnatdi. Yevtidem Baqtriyada o‘z
hukmronlik mavqeyini mustahkamlashga harakat ijildi. Chunki u kutilmaganda
sak-massaget ko‘chmanchi qabilalarining hujumga o‘tishlari mumkinligini yaxshi
bilardi. Ayniqsa, u I’arfiya bilan chegaradosh tumanlarga e’tiborini qaratdi. Buning
boisi Parfiya tomonidan xavf ehtimoli bor edi. Xuddi kutilganidek, 208-yilda
Paifiya podshosi Antiox III Yevtidemga - YunonBaqtriyaga qarshi urush
harakatlarini boshlab yubordi. Bu jangda Yevdidemning 10 ming kishilik qo‘shini
tor-mor qilindi, Yevtidemning o‘zi esa Baqtriya harbiy qal’asida yashirindi.
Bu qal’a kuchli istehkomga ega edi. Antiox III qal’ani yil davomida qamal
holatida saqladi. Ammo Baqtriyani egallay olmadi. Oqibatda ikki o‘rtada 207-yilda
tinchlik muzokaralari boshlandi, Yevtidem Antiox III ni Baqtriya podshosi deb tan
oldi. Ayni paytda, Yevtidem ham podsholik unvonini saqlab qoldi. Yevtidem
bitimga ko‘ra, Antiox III ni bir necha jangovar fillar berish va tashqi siyosatda u
bilan bamaslahat ish tutish majburiyatini ham o‘z bo‘yniga oldi. 0 ‘z imkoniyati va
kuchiga ishongan Antiox III Yevtidem Hindistonga urush e’lon qildi. U salavkiylar
davlatining viloyatlarini o‘ziga tobe etishni maqsad qilgan edi. Ammo salavkiylar
uchun Markaziy Osiyo abadiy yo‘qotilgan edi.
Miloddan avvalgi 206-yildan e’tiboran, Yunon-Baqtriya davlati uchun
salavkiylar xavfi yo‘qoldi. Chunki bu davrga kelib, Antiox III g‘arbda Suriya
uchun misrliklar bilan jang olib borar edi. Biroq shimoldan sak-massagetlar xavfi
kuchaygan edi. Shu bois, Yevtidem o‘z davlat chegaralarini kengaytirish uchun
harakat qilishdan cho‘chidi. Yevtidem boshliq davlat tarkibiga Baqtriya, Sug‘d,
Areya va Marg‘iyona hududlari qarar edi. Markaziy Osiyoning bu serunum yerlari,
11

shaharlarga boy viloyatlarida hunarmandchilik keng tarmoq bo‘ylab rivojlangan,
dehqonchilik madaniyati qadimdan sun’iy sug‘orishga asoslangan edi. 6
Cho‘l
zonalarida chorvachilik ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgandi. Yunon-Baqtriya
davlatining guilab-yashnagan davri mil. aw . HI asrning ikkinchi yarmi va mil.
aw . II asrning birinchi yarmiga to'g'ri keladi. Janubiy hududlardan bu davrga oid
Jondavlaltepa, Dalvarzin (pastki qatlamlar), Oyxonim, Qorobog'tepa, Kampirtepa
kabi yodgorliklardan hokimlar saroylari, ibodatxonalar, turar-joylar, mehnat va
jangovar qurollar, turli hunarmandchilik buyumlari hamda ko'plab tanga pullaming
topilishi bu hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotdagi rivojlanish
jarayonlaridan dalolat beradi. Yunon-Baqriya davlati markazlashgan davlat bo'lib,
hokimiyatni podsho boshqarar edi. Davlat bir necha viloyatlarga bo'lingan bo'lib be
viloyat hokimlari podshoga bo'ysunar edilar.
Ba’zi tadqiqotchilar So'g'd va Farg'ona ham Yunon-Baqtriya tarkibiga kirgan
desalar, ayrimlari bu davlatning chegaralari Amudaryodan nariga o'tmagan
deydilar. So'nggi yillarda olib borilgan qazishmalar natijasida topilgan juda ko'plab
irxeologik topilmalar Amudaiyoning o'ng va so'l qirg'og'i aholisini. III-II asriardagi
o'zaro aloqalardan darak beribgina qolmay, bu erlarni Yunon-Baqtriya davlati
tarkibiga kirganligidan dalolat beradi.
Aynan ushbu davrda Baqtriyadagi o’ziga xos boshqaruv tizimi davlatning
gullab yashnashiga olib keldi.aynan Baqtriya orqali boshqaruv boshqa hudularga
xususan So’g’diyona va Marg’iyonda joriy qilindi .Aholi joriy qilingan qonun-
qoidalarga doim amal qilganlar sababi kimdir qonunlarga rioya qilmay uni biuzsa
ushbu shaxs qattiq jazolangan.Bularning hammasi mamlaktda siyosiy tartib
o’rnatilgandan dalolat beradi.Har bir inson ushbu qoidalarga amal qilish
majburiyatini olgan.
Tarixchi olimlarning guvohlik berishicha ushbu davrdagi boshqaruv tizimi
keng muomilada qo’llanilgan boshqaruv tizimlaridan biri edi Yaqin va 0 ‘rta
Sharqning turli davlatlari, jumladan O'rta Osiyo nududiarida katta xronologik davr
yunon-makedon sulolalari siyosiy uikmronligi davri sifatida izohlanib fanda bu
6
Ya.G’ulomov.”O’zbekistonda arxeologiya” T.1956.60-b
12

davr-cllinizm davri deb ataladi. Ellinizm-(Bolqon yarim orolidagi Eilada shahri
nomi bilan bog‘liq)bu aniq tarixiy mavjudlik bo'lib, iqtisodiy hayotda. ijtimoiy va
siyosiy tuzumda, mafkura va madaniyatda ellin (yunon) va Sharq unsurlarining o
‘zaro uyg‘unlashuvi ifodasidir.
Aynan ushbu davrda Baqtriyada ham ellin davri va ellin madaniyati kirib
keladi.Xususan Baqtriya yunon madaniyati bilan tanishadi.O’z navbatida boshqa
davlatlar xusasan haykaltaroshlik, binokorlik ,hunarmandchilik ananalarini
o’zlashtirishdi.
Mamlakatning gurkirab rivojlanishiga asosan tashqi omillar sabab bo’lgan
yani uzoq vaqt boshqa davlatlarga siyosiy qaramlik Masalan Markaziy Osiyo
hududi Baqtriya va M argiyona bilan birga hisoblaganda 12 viloyatga boiinib idora
qilingan. Bu viloyatlar har yili Doroga 360 talant (soliq miqdori, 1 talant 34 kg ga
teng boigan) jarima toiagan. Parfiya, Xorazm, Sug‘d va Area birgalikda 16 viloyat
(satraplik) dan iborat boiib, 300 talant, saklar va kaspiylar esa 15 viloyat boiib, ular
har yili 250 talant jarima soliq toiagan. Markaziy Osiyo xalqlari qariyb 200 yil
(mil.avv. VI-IV asrlarda) Eron ahamoniylari hukmronligi ostida yashagan. Faqat
mil.avv. IV asrga kelib, ahamoniylar markaziy hokimiyati kuchsizlangach, bizning
ajdodlar o‘z mustaqilligiga erishish imkoniyatiga ega bo’ldi.. Xorazm
birinchilardan o‘z mustaqilligini qoiga kiritdi. Baqtriya esa to yunonlar bosqiniga
qadar ahamoniylar zulmi ostida edi. 7
Qadimda bosqinchilar qaysi yurtni egallagan
bo‘lsa, yurt va xalqni doimo talab kelgan. Bundan tashqari, tobe yurt va xalqlardan
hukmdorlarga sovg‘asalomlar ham kelib turgan. Biroq, shunday bosqinchi
hukmdorlar bo‘lganki, ular bu talonchiliklarga qo‘shimcha soliq tizimini ham
o‘ylab topganlar
Asosan shu tashqi omillar davlatning rivojlanishiga to’sqinlik qilgan
shunday bo’lsada mamlakt gurkirab rivojlandi.Mamlaktning keying taraqqiyotiga
asosan boshqaruv tizimiga tashqi omil tasir ko’rsatmadi.Boshqaruv timini
Salavkiylar davlatidan olgan bo’lsada uning o’zining asosiy boshqaruv tizimi
mavjud edi Salavkiylarning faqat malum qonun qoidalari joriy qilingan.Baqtriyada
7
Gerasimov.M “Lyudu kamennogo veka”.1964.M.
13

siyosiy tizim shunday rivjlangan va davlatning keying taraqqiyotini belgilab
bergan.
14

II BOB. YUNON-MAKEDON ISTILOLARIDAN
KEYINGI DAVRDA DAVLATCHILIK.
2.1. Yunon-Baqtriya podsholigi.
1. Yunon-Baqtriya podsholigining geografik o`rni, tabiiy sharoitlari va
aholisi. Yunon-Baqtriya Qadimgi Sharqda qisqagina umr ko`rgan davlatlardan biri
bo`lgan. U kuchaygan davrda unga O`rta Osiyoning janubiy, janubi-sharqiy qismi,
hozirgi Afg`oniston va Hindistonning shimoli-g`arbiy hududlari kirgan.
Yer yuzasi tog`lik va tekisliklardan iborat bo`lib katta qismini Oloy, Pomir
va Hindikush tog`lari egallab yotadi. Yunon-Baqtriya suv manbalariga boy,
mamlakat hududidan Oks-Amudaryo va uning hamma irmoqlari oqib o`tadi. U
o`simlik va hayvonot dunyosiga ham boy bo`lgan. Yunon-Baqtriya oltin, kumush,
mis, temir va qimmatbaho toshlari bilan qadimdan mashhur.
Yunon-Baqtriya insoniyat madaniyatining beshiklaridan biri hisoblanadi. Bu
o`lkada sakkiz yuz – bir million yildan beri odamlar yashab keladilar. Keyinchalik
bu yerda baqtriyaliklar, so`g`diylar, eroniylar, yunon-makedonlar, hindilar, sak va
tohar qabilalari yashaganlar. Bu o`lkaning qulay tabiiy sharoiti atrofda yashagan
qabilalar e`tiborini hamisha o`ziga tortib kelgan.
2. Yunon-Baqtriya podsholigining tashkil topishi va kuchayishi. Iskandar
vafotidan so`ng u tuzgan saltanat bir necha katta-kichik davlatlarga bo`linib
ketgan. Ularning biri Salavkiylar davlati edi. Bu davlatning hukmdori Salavka I
Nikator bo`lgan. O`rtayer dengizining sharqiy sohilidan O`rta Osiyo va Hindiston
chega-ralarigacha bo`lgan yerlar Salavka davlati tarkibida edi.
Salavka vafot etgach, uning vorislari davrida sharqiy viloyatlarda
qo`zg`olonlar boshlanadi. Bundan salavkiylarning Baqtriyadagi noibi Diodot ham
foydalanadi. U mahalliy zodagonlarning xayrixohligiga tayanib miloddan avvalgi
250-yilda o`zini Baqtriya podshosi deb e`lon qiladi. 8
Davlat ishlariga yunonlar va mahalliy baqtriyalik zodagonlar jalb
qilinganligi uchun bu davlat Yunon-Baqtriya podsholigi deb ataldi. Bu davlatning
8
Koy-kirilgan-kala.Moskva.Nauka.1967
15

asosi dastlabki Baqtriya bo`lgan, uning poytaxti Zariasp edi. Keyinchalik bu
shahar Baqtr nomi bilan mashhur bo`lib ketdi.
Diodot I va Diodot II lar davrida Yunon-Baqtriya So`g`diyona, Marg`iyona,
Choch, Davon, Sharqiy Eron hisobiga kengayadi. Miloddan avvalgi 230-yili
So`g`diyona noibi Evtidem I qo`shinlari Diodot II qo`shinlarini yengib Baqtriya
taxtini egallaydi.
Miloddan avvalgi 208–206-yillarda Salavka podshosi Antiox III bilan
Evtidem I o`rtasidagi ikki yilga cho`zilgan urush, sulh bilan tugaydi. Antiox III
Evtidemning shohligini tan olishga majbur boladi. Chunki shu davrda shimoldan
ko`chmanchi qabilalar xavf solib turgan edi. Evtidem I va uning o`g`li Demetriy
davrida Yunon-Baqtriya kuchayib Seyistondan Hind daryosigacha bo`lgan yerlar
Yunon-Baqtriya podsholigiga qo`shib olinadi.
3. Yunon-Baqtriya podsholigining parchalanishi va qulashi. Miloddan
avvalgi 175-yilda podsho Demetriy Hindistonda jang olib borayotgan edi. Shu
davrda uning sarkardasi Yevkradit qo`zg`olon ko`tarib Yunon-Baqtriya taxtini
egallaydi. Demetriy esa janglarning birida halok bo`ladi. Shundan keyin podsholik
ikkiga bo`linib ketadi. Birinchisi Yevkradit va uning vorislari boshqargan Yunon-
Baqtriya, ikkinchisi Demetriy va vorislari boshqargan Yunon-Hind davlatlaridir.
Miloddan avvalgi 162-yili Yevkradit Panjobga qo`shin tortib uni bosib oladi.
Lekin ko`p o`tmay Yunon-Hind shohi Menandr qo`shinlari Yevkradit qo`shinlarini
Panjobdan uloqtirib tashlaydi.
Shu davrda Parfiya podshosi Mitridat I Yunon-Baqtriyaning g`arbiy
viloyatlarini bosib oladi. Miloddan avvalgi 160-yili Yevkradit bilan o`g`li Geleokl
o`rtasida janjal chiqadi. Yevkradit o`z o`g`li Geleokl tomonidan o`ldiriladi.
Geleokl davrida Yunon-Baqtriya davlati kuchsizlanib, uning ixtiyorida
Baqtriyagina qoladi. Miloddan avvalgi 140–130-yillar orasida shimoli-sharq va
shimol tomondan sak va yuechji qabilalarining shiddatli hujumlari boshlanadi. Bu
hujumlar natijasida Yunon-Baqtriya davlati ag`darib tashlanadi. Shu bilan 120 yil
davr surgan Yunon-Baqtriya davlati ham barham topadi.
16

4. Yunon-Baqtriya podsholigining ijtimoiy tuzumi, xo`jaligi va
madaniyati. Yunon-Baqtriya o`sha zamonning quldorlik davlatlaridan biri
bo`lgan. Yunon-Baqtriya davlati tepasida podsho turgan. Podsholik taxti otadan
o`g`ilga meros bo`lib o`tgan. Podsholikmulklari viloyatlargabo`linib, uni viloyat
hokimlari – gipparxlar boshqarganlar. Gipparxlar esa to`g`ridan-to`g`ri
podshohlarga itoat etganlar. 9
Podsholikning Yunon-Baqtriya qismida urug`i Hindistondan keltirilgan
paxtaham ekilgan. Ehtimol ipak qurti ham boqilgandir.
Podsholikda qo`y, echki, qoramol, ot, tuya, qo`tos, o`rgatilgan fil, it va
parranda boqqanlar. Yunon-Baqtriya otlari va tuyalari juda mashhur bo`lgan.
Boshqa joylarga qaraganda Yunon-Baqtriyada shaharlar ko`p bo`lgan.
Shuning uchun qadimgi tarixchilar Pompey va Apolloderlar Yunon-Baqtriyani
«ming shaharlar mamlakati», deb bejiz aytishmagan. Eng yirik shaharlar Baqtra,
Termiz, Yevkratideya, Demetriya, Aleksandriya va boshqalar bo`lgan. Bu
shaharlarlarda hunarmandchilik va savdo-sotiq rivoj topgan.
Yunon-Baqtriyada savdo-sotiq ham juda rivojlangan edi. Yunon-Baqtriya
slpmoldan janubga, sharqdan g`arbga o`tadigan karvon yo`lining qoq o`rtasida
joylashgani savdo-sotiqning rivojlanishiga imkon bergan. Yunbn-Baqtriya
savdogarlari va podsholari Hindiston, Xitoy, Parfiya davlatlari, Oks va Yaksart
bo`yi xalqlari bilan savdo, iqtisodiy va madaniy aloqalar olib borganlar. Yunon-
Baqtriya podsholari savdoda qo`llaniladigan oltin va kumush tangalar
chiqarganlar. Yunon-Baqtriya madaniyatining ildizlari uzoq o`tmishga borib
taqaladi. Buni biz miloddan avvalgi X–V mingyilliklarga mansub Zarautsoy
suratlari misolida ko`ramiz.
Yunon-Baqtriyada yunon va mahalliy baqtr madaniyatining aralashuvi
natijasida ellin madaniyati vujudga kelgan. Haykaltaroshlik, rassomchilik,
naqqoshlik kabi tasviriy san`at ham rivoj topgan. Yunon-Baqtriyada hindlarning
buddizm, zardushtiylik va yunonlarning ko`p xudolik dinlari aralashib ketgan edi.
9
Q.Ergashev.”O’zbekiston tarixi”T.1998.70-b
17

Yunon-Baqtriya davlati 130–140 yil yashadi. Lekin u yerda yashagan xalqlar
yuksak madaniyat yaratib qo`shni xalqlar madaniyatiga barakali ta`sir ko`rsatgan.
Bu madaniyatning rivojida O`rta Osiyo, xususan o`zbek xalqi bobokalonlarining
ham katta xizmati bor.
Mamlakatning keyingi taraqqiyoti Kushon podshlogi bilan bog’liq bo’lgan.
Tadqiqotchilaming fikricha, Yunon-Baqtriya davlatining chegaralari doimiy
mustahkam bo‘lmasdan, harbiy-siyosiy vaziyatdan kelib chiqib o‘zgarib turgan.
MiLavv. III asming oxirlari 0 ‘rta Osiyo janubidagi harbiy-siyosiy vaziyat haqida
Polibiy ma’lumot beradi. Uning yozishicha, Salavqiylar tomonidan Baqtriyada
qamal qilingan Yevtidem ulaming hukmdori Antiox III ga “chegarada
ko‘chmanchi qabilalar turganligi va ular chegaradan o‘tadigan bo‘lsa har ikkala
tomonning ham ahvoli og‘ir bo‘lishi mumkinligini” bildiradi. Bu ko‘chmanchilar
mil.avv. III asming oxirlarida Zarafshon daryosiga qadar deyarli butun Sug‘dni
egallagan bo‘lib, bu hududlar Yunon-Baqtriya davlatining vaqtinchalik shimoliy
chegarasi edi. Shuningdek, g‘arbiy Hisor tog‘lari ham shimoliy chegaralar boigan
boiishi mumkin. Yunon-Baqtriya davlatining gullab-yashnagan davri mil.aw. III
asming ikkinchi yarmi va II asming birinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Janubiy
hududlardagi o‘sha davrga oid Jondavlattepa, Dalvarzin (pastki qatlamlar),
Oyxonim, Qorabog‘tepa kabi yodgorliklardan hokim saroylari, ibodatxonalar,
turar-joy, mehnat va jangovar qurollar, turli hunarmandchilik buyumlari hamda
ko‘plab tanga pullaming topilishi bu hududlardagi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotdagi rivojlanish jarayonlaridan dalolat beradi.
Yunon Baqtrya Osiyodagi eng yirik davlatlaridan biri bo`lgan. U ravnaq
topgan vaqtda Turonning sharqiy, janubi-sharqiy viloyatlari, g`arbiy Xitoy,
Baqtriya va Hindistonning katta qismini egallagan edi. Podsholik yerlarining katta-
katta maydonlari tog`lardan iborat. Hind, Oks, Gang, Braxmaputra va Jamna
daryolarining bo`ylari tekisliklardan iborat bo`lgan. Bu o`lka hayvonot,
o`simliklar, yer osti va usti qazilma ashyolariga juda boy edi.
O`lkaning boy tabiiy sharoiti bu yerda qadimdan odamlarning yashashlari
uchun imkon bergan. Bu o`lkada ilk tosh asridan beri aholi yashab keladi.
18

Podsholik katta maydonni egallagani uchun unda – hind, tohar, sug`d, baqtra,
yunon, usun va boshqa qabila va elatlar yashaganlar.
Shak qavmlariga mansub yuechji qabilalari Markaziy Osiyoning g`arbiy
qismida yashar edilar. Yuechjilardan sharqdagi bepoyon dashtlarda esa xunn
qabilalari yashar edilar. Uzoq yillar mobaynida yuechjilar o`tloq talashib xunnlar
bilan kurash olib borganlar. Bu janglarda goh xunnlar, goh yuechjilar g`olib chiqar
edilar. Keyinchalik xunnlar kuchayib, yuechjilarni Markaziy Osiyodan g`arbga
chekinishga majbur qilganlar. Ular dastlab Oloy va Dovonga (Farg`ona vodiysi)
ko`chib, so`ng So`g`diyona, Shimoliy Baqtriyaga, undan esa Janubiy Baqtriya
bo`ylab tarqalganlar. Yuechjilar xyumi, shuanji, guyshan, xise va dumi kabi bir-
biriga qarindosh qabilalardan iborat edilar. Aynan ushbu qabilalar Yunon baqtrya
davlatiga bostirib kirib barham bergan. 10
2.2. Yunon-Baqtriya davlatining ijtimoiy tuzumi,
xo`jaligi va madaniyati.
Bir tomondan yuechji, ikkinchi tomondan ko`chmanchi saklarning shiddatli
hujumlari natijasida Yunon-Baqtriya davlati ag`darib tashlanadi. Guyshan
qabilasining sardori Kudzula Kadfiz qolgan 4 qabilani birlashtirib Kushon
davlatiga asos solgan va o`zini «S hohlar shohi» deb e`lon qilgan.Shu tariqa
Kushon podhlogi tashkil topgach u Parfiya bilan zafarli urushlar olib boradi.
Kanishka davrida Qashqar, Yorkent va Xutan ham Kushon saltanati tarkibiga
kiradi. Shu davrda Kushon saltanatining yerlari Hindistondan Orol dengizigacha,
Parfiyadan Xutongacha yoyilgan edi. Bu davrda Kushonlaf saltanatining poytaxti
Baqtradan Peshavarga ko`chirilgan.Aynan Kushon podsholigiga ham Baqtrya
asosan tasir o’tkazgan.Unda Baqtryada bo’lgan siyosiy tizim joriy qilingan..
Xo’jalik rivojlangan davrida xo`jalikning hamma tartnoqlari rivoj topdi.
Gang, Hind, Oks, Jamna kabi katta-kichik daryolarning bo`ylaridagi unumdor
yerlar dehqonchilikning markazlari edi. Yunon Baqtrya davrida suv omborlari,
kanallar, ariqlar va suv inshootlari qurilishiga katta e`tibor berilgan. Ziroatkorlar
bug`doy, arpa, sholi, g`o`za, tariq, kunjut, mosh, no`xat kabi ekinlar ekib, ulardan
10
H.Murtazayeva.”O’zbekiston tarixi”.T 1999.67-b
19

mo`1 hosil olganlar. Dehqonlar podsholikning O`rta Osiyo qismida qovoq,
bodring, qovun, tarvuz ekib polizchilik bilan shug`ullanganlar. Podsholikning ko`p
joylarida, ayniqsa tog` va tog` oldi yerlarida, bog`bonlar olma, nok, o`rik, gilos,
shaftoli, anor, anjir kabi mevali daraxtlarni ekib parvarish qilganlar. Kushonlar
pod-sholigi davrida chorvachilik ham ancha rivoj topadi.
Baqtrya davrida hunarmandchilik ham rivoj topgan. Podsholikda
temirchilik, to `qimachilik, kulolchilik, qurolsozlik, me`morchilik, zargarlik,
kemasozlik ancha rivoj topgan edi. Hunarmandchilikning yirik markazlari –
shaharlar va yirik qishloqlar bo`lgan.
Baqtrya davrida savdo-sotiq ham rivoj topgan edi. Hind savdogarlari
«Buyuk Xitoy yo`li» va boshqa savdo yo`llarining tarmoqlari orqali Xitoy, O`rta
Osiyo, Old Osiyo mamlakatlari bilan savdo qilganlar.
Yunon Baqtrya podsholigida juda ko`p xalqlar va elatlar yashaganlar.
Shuning uchun ularning madaniyati rang-barang bo`lgan. Bu narsa tasviriy
san`atda, diniy e`tiqodda ham o`z aksini topgan. Yunon Baqtrya podsholigidagi
qabila va elatlar buddizm, zardushtiylik va ibtidoiy din shakllariga e`tiqod
qilganlar.
Yunon Baqtrya davrida ilmiy-amaliy bilimlar – falsafa, tarix, geografiya,
tabobat, matematika kabi fanlar rivoj topgan edi. Kushon madaniyati Qadimgi
Hindiston va O`rta Osiyo xalqlarining mashaqqatli mehnati bilan yaratilgan.
Salavkiylar davlatining еmirilish mustaqillikga intilishlari bilan birga Salavkiy
Antiox II ning o‘g‘illari Salavk II va AntioxXieraks o‘rtasida hokimiyat uchun
kurashlar ham sabab bo‘lgan. Salavkiylar davlatidan ajralib chiqqan Parfiya va
Baqtriyaning satraplari xam aynan grek bo‘lganlar. Pompey Trog va Strabonning
yozishicha, Baktriyaning ajralib chiqishi, Salavkiylar davlatiniga nisbatan grek
zadogonlarining qo‘zg‘oloni bo‘lgan. Ular buni qadimgi Sharq uchun odatiy hol
deb baholashadi.Diodotning keyin Sharqning barcha viloyatlari Salavkiylardan
ajralib ketgan deb xabar beradi Pompey Trog. Strabon xabariga ko‘ra, Sug‘diyona
satrapi Yevtidem ham mustaqil siyosat yuritgan. Bu haqda Yevtidem nomi bilan
sug‘d tangalari topilgan. Shuningdek, tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha,
20

Salavkiylar davlati tarkibidan ajralib chiqishi tinch yo‘l bilan amalga oshirilgan.
Buni xam tangalar asosida asoslangan. U o‘zini podsho deb e’lon qilishi bilan
birga, u bir tomonda o‘zi , ikkinchi tomonda Antiox II tasviri bo‘lgan tangalar zarb
qildirgan. Shuningdek, B.A.Litvinskiy, V.M.Masson, V.Tarnning olib borgan
tadqiqotlar inatijasida Grek-Baqtriya davlatining tashkil topish sanasi ham turlicha
berilgan: mil.avv.256, 250, 248, 245. Uning tugatilishi esa, mil.avv.141 yildan 128
yillar oralig‘i deb berilgan. Bu davlatga Grek –Baqtriya nomi 1738 yilda rus
akademigi X.Baer tomonidan ishlatilgan. Baqtriya Markaziy Osiyo markazida
joylashgan bo’lib shimolda Sug’diyona, shimoli-g’arbda Marg’iyona va g’arbda
Aria bilan chegaradosh bo’lgan. Sharqda Sirdaryoning yuqori oqimigacha boradi 2
Davlat tarkibiga hozirgi O‘zbekiston va Tojikistonning janubi va Afg‘oniston
hududi kirgan. Lekin uning geogrfik chegaralari harbiy yurishlar natijasida
o‘zgarib turgan. Yunon-Baqtriya podsholigi kuchaygan paytlarda unga Pokiston,
Shimoli-G‘arbiy Hindiston hamda Sug‘diyona ham bo‘ysungan. Diodot va
Yevtidem davrida Areya va Marg‘iyona ham kirgan. Poytaxti Baqtra (o‘rta
asrlardagi Balx) shahri bo‘lib, uning xarobalari Shimoliy Afg‘onistonda, Mozori
Sharif shahri yaqinida joylashgan. Bu davlat g‘arb va shimoli –g‘arbda Parfiya
bilan, Sharq tomonda Pomirgacha, Shimol tomonda esa, siyosiy vaziyat taqozasi
bilan o‘zgarib turgan. Diodot va Yevtidem davrida Sug‘diyonananing bir qismi
kirgan.
Keyingi davrlarda esa, u еrda mustakil davlatlar shakllangan. Tadqiqotlar
natijasida Sug‘d xududida bu davrda saklar xukmronligi bo‘lganligini aytish
mumkin. Janubda Demetriy davrida (200-185) Shimoli-G‘arbiy Hindistongacha
(Gandxara) xududlarigacha bo‘lgan. Diodot 1 va Diodot 2 xukmronligidan keiyn
Grek-Baqtriya davlatini kelib chiqishi Kichik Osiyodagi Magnesiya shaxridan
bo‘lgan Yevtidem 1 qo‘lga oladi. Eramizdan avvalgi 230 yilda So‘g‘diyona strapi
Yevtidem Diodotning vorisini taxtdan ag‘dardi. Uning barcha oila a’zolari qirib
yuboradi. U Parfiya bilan o‘zaro aloqalarni uzadi. Shuningdek, ulardan Marg‘iyna
va Areyyani ham qo‘shib oladi. U so‘zini salavkiy davlati davomichisi sifatida
baholaydi. Chunki salavkiylar malakasining qiziga uylangan bo‘lgan. Diodot I
21

(miloddan av. 256-248) Diodot II (248-235) Yevtidem I (235-200) Yunon-
Baqtriya bilan Parfiya o‘rtasida savdo yo‘llarini nazorat qilish borasida doimiy
urushlar bo‘lib turgan. Eramizdan avvalgi 209-208 yillarda salavkiy hukmdori
Buyuk Antiox III Salavkiylar saltanatini qayta tiklash uchun sharqqa yurish
boshlaydi. 208 yilda u Parfiyani mag‘lubiyatga uchratib, YunonBaqtriyaga qarshi
harbiy yurish qiladi. Antiox qo‘shinlari Yevtidem ustidan g‘alaba qozonadi va
Yunon-Baqtriya poytaxti Baqtrani qamal qiladi. Qamal ikki yil davom etgan.
Polibiyning aytishicha, Yevtidem, ko‘chmanchilarni yordamga chaqiraman deb
po‘pisa qilgandan keyin, Antiox qamalni to‘xtatib, 206 yilda tinchlik sulhini
tuzishadi. Antiox Yevtidemning shohlik unvonini tan oladi, va еvtidemning barcha
jangavor fillarini topshirish shartini qo‘yadi. Muzokaralarni Yevtidem nomidan
uning o‘g‘li Demetriy olib boradi. Polibey ma’lumoticha, Antiox Demetriyda
shohlik xususiyatini ko‘rib, sulh tuzishga va unga qizini berishga va’da beradi.
Mil.avv. 190-180 yillarda Demetriy Areya, Araxosiyani ( Afg‘onistonning
Xirot va Qandahor xududlari ), Drangiyona (Sharqiy Eron),Paropamisad
Hindiqushning janubiy yonbarg‘i, Afg‘onistonning bir qismi) va shimoli G‘arbiy
Hindistonni o‘z xududidaga qo‘shib oladi. V.Tarn fikricha, Demetriy Aleksandr
Makedonkiy yurishlarini davom qildirgan. Unga taqlid qilib, tangalarda shlem
kiygan holda tasvirlangan. Shlemda filning boshi tasvirida bo‘lgan.
Tangalarda xam ikki tilda grekcha va xind yozuvi bo‘lgan. Demetriy
Shimoliy Hindistonda o‘z qo‘shinlari bilan ancha muddat qolib ketadi. Bundan
foydalangan uning sarkardalaridan biri - Yevkradit 171 yilda Baqtra hokimiyatini
qo‘lga kiritadi. Mil. avv. 162 yilda Paropamisadga bostirib kirib, Demetriy
vorislaridan Panjobni ham tortib olgan. Bu davrda Parfiya podshosi Mitridat 1
Baqtriyaga hujum qiladi. Marg‘iyonav va boshqa xududlarni qaytarib oladi.
Yevkraditning podshohligi tarixda "behisob shaharlar podshohligi" degan nom
olgan. Xitoy manbalarida yozilishicha, eramizdan avvalgi 165 yilda Yettisoyga
(Semirechya) yuechjilarning xujumi boshlangan. Ular Sirdaryo orqali Amudaryo
sohillari tomon yo‘l olgan. Ular Baqtriyani egallashga ham muvaffaq bo‘lgan. 155
yilda Yevkradit Baqtriyaga qaytib kelganda, o‘z o‘g‘li Geliokl tomonidan
22

o‘ldiriladi. Geoliokl davrida Grek Baqtriya podsholigi ham barham topadi. Xuddi
shu davrlarda Yunon-Hind podshohligi tashkil topgan edi. 141-128 yillar Yunon-
Baqtriya podshohligining tanazzulga yuz tutish davri bo‘ldi. Taxminlarga ko‘ra,
yuechjilar Baqtriyani qo‘lga kiritgandan so‘ng shoh Geliokl Paropamisadda yoki
Araxosiyada hokimiyatni saqlab qolgan. O‘sha davrlarda saklar katta kuchga ega
bo‘lishgan. Ular Sug‘d xududida xukmronlik qilish bilan birga Baqtriyaga ham
xujum uyushtirib turgan. Bu olib borilgan arxeologik tadqiqotlar isbotlaydi.
Jumladan Kampirtepada (Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘ida, Termizdan 30km
uzoqlikda, Surxondaryo vil. Muzrob tumanida joylashgan.) mudofaa devoridan
saklarning uch zo‘g‘atali kamon o‘qlari, diniy e’tiqod buyumlaridan oltitasi
topilgan.( sopol idishi, qoshiqlar, voronki). Shu sabab xukmdorlar shimoliy
chegarani doimo mustaxkamlab borganlar. Hisor tog‘ tizmasidagi Darband
xududida eki qal’alar tiklanib, yangilari bunyod etilgan. –Kurgonzol, Uzundara,
Kapchig‘oy Machay.
Daraband darasini ng o‘zida esa, mustaxkam mudofaa inshooati bunyod
etilgan. Bu tarixda temir darvoza deb ataladi. Temir darvoza-Sarimas tog‘idagi
dara nomi. Uni Buzgala xona deb ham atashadi. Qadimgi Baqtriya bilan, Janubiy
Sug‘dyonanani bog‘lovchi yo‘l. Sug‘ddan bu yo‘l orqali Sho‘robsoyga va
Darbandga chiqilgan.
Temir darvoza G‘uzordan Oqrabot orqali Surxon vohasiga o‘tuvchi
avtomobil va temir yo‘ldan 2 km uzoqlikda joylashgan.) Yevtidem davrida shimol
tomonnni mutaxkamlash uchun butun mamlakat bo‘ylab 2 ta yirik himoya chizig‘i
o‘tkaziladi. Birinchisi, tog‘ xududdi, ya’ni Harbiy Xisor tog‘lari bo‘ylab
o‘tkazilgan bo‘lsa, ikkinchisi Oks daryosi bo‘ylab, yirik mutaxkam qal’alar
bunyod etiladi. Bular Eski Termiz (Tarmita), Kampirtepa (Pandaxeyon), Kelif
(Kerka).
Yunon-Baqtriya podsholigi Hindiston va O‘rta Osiyo hududlarini o‘zaro
bog‘lovchi hamda Xitoydan Badaxshon orqali Fors ko‘rfaziga olib chiquvchi
savdo yo‘llarini nazorat qilib, xalqaro iqtisodiy-savdo aloqalarida faol ishtirok
etgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan ko‘plab tangalar tovar-pul
23

munosabatlari rivojlanganligini ko‘rsatadi. Tangalar yunon standartlari asosida
kumush va jezdan quyilgan. Tangalarda (tetradraxma, draxma, obol va b.)
hukmdorlar qiyofasi yuksak did va aniqlik bilan tasvirlangan. Miloddan avvalgi III
asrning oxiri – II asrning birinchi yarmi davlatning eng rivojlangan davri
hisoblanadi. Miloddan avvalgi II asr o‘rtalaridan boshlab ichki nizolar kuchayib,
inqiroz davri boshlandi. Mamlakat alohida viloyatlarga bo‘linib, mahalliy hokimlar
(Antimax, Menandr, Appolodot va b.)o‘z nomidan tangalar zarb qilishgan. Yunon-
Baqtriya podsholigi miloddan avvalgi 140-135 yillarda O‘rta Osiyo xalqlarining
ozodlik harakati va ko‘chmanchi sak (oq xunlar), yuechji (toxar) qabilalarining
hujumi natijasida butunlay tugatildi. Shu bilan yunonlarning hukmronligi barham
topdi. Keyinchalik uning o‘rnida Kushon podsholigi vujudga keldi. Amudaryoning
o‘ng qirg‘og‘ida, Vaxsh va Panj daryolari quyilishida joylashgan Taxti Sangindagi
ibodatxona tuzilishi va topilmalari ellinizm dunyosiga xos diniy e’tiqodlar keng
tarqalganligini ko‘rsatib turibdi. Yunon-Baqtriya podsholigi Hindiston va O‘rta
Osiyo hududlarini o‘zaro bog‘lovchi hamda Xitoydan Badaxshon orqali Fors
ko‘rfaziga olib chiquvchi savdo yo‘llarini nazorat qilib, xalqaro iqtisodiy-savdo
aloqalarida faol ishtirok etgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan ko‘plab
tangalar tovar-pul munosabatlari rivojlanganligini ko‘rsatadi.
Tangalar yunon standartlari asosida kumush va jezdan quyilgan. Tangalarda
(tetradraxma, draxma, obol va b.) hukmdorlar qiyofasi yuksak did va aniqlik bilan
tasvirlangan. Miloddan avvalgi III asrning oxiri – II asrning birinchi yarmi
davlatning eng rivojlangan davri hisoblanadi. Miloddan avvalgi II asr o‘rtalaridan
boshlab ichki nizolar kuchayib, inqiroz davri boshlandi. Mamlakat alohida
viloyatlarga bo‘linib, mahalliy hokimlar (Antimax, Menandr, Appolodot va b.)o‘z
nomidan tangalar zarb qilishgan. Yunon-Baqtriya podsholigi miloddan avvalgi
140-135 yillarda O‘rta Osiyo xalqlarining ozodlik harakati va ko‘chmanchi sak (oq
xunlar), yuechji (toxar) qabilalarining hujumi natijasida butunlay tugatildi. Shu
bilan yunonlarning hukmronligi barham topdi. Keyinchalik uning o‘rnida Kushon
podsholigi vujudga keldi. Yunon-Baqtriya podsholigida yunon tili asosiy
boshqaruv tili bo‘lgan. Oyxonim shaharchasida topilgan kelib chiqishiga ko‘ra
24

oromey yozuvida bitilgan ostrak miloddan avvalgi P asrning ikkinchi yarmiga
tegishlidir. Oyxonimdagi topilma Yunon-Baktriya podsholigida, aftidan, uning
butun tarixi davomida yunon ish yuritashi bilan birgalikda, ehtimolki, eng avvalo
maxalliy aholiga xizmat kilgan oromey-baktriya ish yuritishi amal qilganligini
ko‘rsatadi.
Eng so‘nggi arxeologik tadqiqotlar natijalarini tahlil etar ekanmiz, Qiziltepa
(Surxondaryo), Yoztepa (Turkmaniston), O‘zunqir, Yerqo‘rg‘on (Qashqadaryo),
Afrosiyob, Ko‘ktepa (Samarqand) kabi ko‘hna shahar va manzilgohlar sopol
buyumlari va qurilish usullari bir-biriga nihoyatda o‘hshash ekanligining guvohi
bo‘lamiz. Ammo, Yerqo‘rg‘on, Kuchuktepa, Qiziltepa, Yoztepadan topilgan mil.
avv. IX-VII asrlarga oid buyumlarga o‘xshash buyumlar Xorazm hududlaridan shu
paytga qadar topilmagan.
Demak, qurilish usullari va moddiy madaniyatdagi o‘zaro o‘xshashlik, mil.
avv. I ming yillikning boshlari Baqtriya, Marg‘iyona va Sug‘diyona hududlari
o‘rtasida hech bo‘lmaganda etnik tarixiy – madaniy birlik mavjud bo‘lganligidan
dalolat berib, bu o‘xshashlik savdo-sotiq munosabatlari, o‘zaro almashinuv va
qadimgi savdo-tranzit yo‘llariga ham bog‘liq edi. Mil. avv. VI asrga kelib esa,
Xorazm mustaqil davlat sifatida tashkil topadi. Bu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki,
o‘zaro almashinuvda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan Xorazmdagi ilk temir davri
savdo-tranzit yo‘llari voha ichidagi ichki yoki ikkinchi darajadagi yo‘llar vazifasini
o‘tar edi. Asosiy savdo yo‘llari esa Baqtriyadan Janubiy Sug‘d (Qashqadaryo),
Markaziy Sug‘d (Samarqand) orqali Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysiga o‘tib
ketardi.
25

XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, mil.avv. V-IV asrlarda Xorazm va unga
qo‘shni bo‘lgan hududlarni urbanizatsiya jarayonlari qamrab olgan edi. Natijada bu
hududlarda tarixiy-madaniy dehqonchilik vohalari paydo bo‘ladi va ular ilk
davlatchilikning asosi edi. Mil.avv. VI asrdan boshlab esa hozirgi Xorazm
vohasida davlatchilik shakllanib u qadimgi Sharq sivilizatsiyasi markazlaridan
birga aylanib bordi.
Baqtriyaning Ahamoniylar davlati tarkibiga kirganligi haqida yozma va
arxeologik ma’lumotlar nisbatan ko‘pchilikni tashkil etadi. Arxeologiya
ma’lumotlariga ko‘ra, milloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga kelib,
Amudaryodan kechuv joyida va daryo yoqalab yo‘llar bo‘yida qal’alar (SHo‘rtepa,
Talashqon, Termiz, Xirmontepa) bunyod etiladi. Bu holatni olimlar Ahamoniylar
ma’muriyatining Baqtiriyadan Sug‘dga o‘tuvchi yo‘llarni qattiq nazoratda tutgan
bo‘lishi mumkinligi bilan izohlaydilar. Bu davrga kelib Baqtriya aholisi
joylashuvida ham sezilarli o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi. Bronza davrida o‘troq
dehqonchilik manzilgohlari asosan Baqtriyaning shimoli-g‘arbida markazlashgan
bo‘lsa, keyinroq bu ko‘lam kengayib shimoli-sharqiy qismlarni ham qamrab oladi.
Tog‘ oldi hududlaridagi vohalarda aholi turmush tarzi yanada qizg‘inlashib borgan
bo‘lsa, Surxondaryo, Konfirnihon, Vaxsh, Yavansuv atroflarda yangi vohalar
o‘zlashtiriladi.
26

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karim о v I. A. Bizdan о z о d va о b о d Vatan q о lsin. T.2. – T., 1996. –
379 b. Karim о v I. A. Vatan sajdag о h kabi muqaddasdir. T. 3. – T., 1996. – 366 b.
Karim о v I. A. Х avfsizlik va barqar о r taraqqiyot yo`lida. T. 6. – T., 1998. –b.
2. Karimоv I. A. Хavfsizlik va tinchlik uchun kurashmоq kеrak. T. 10. –
T., 2002. – 432 b.
3. Karimоv I. A. Tinchlik va хavfsizligimiz o`z kuch-qudratimizga,
hamjihatligimiz va qat’iy irоdamizga bоg`liq. T. 12. – T., 2004. – 400 b.
4. Karimоv I. A. Yuksak ma’naviyat – еngilmas kuch., 2008. – 176 b.
5. Karimоv I. A. Mamlakatimizni mоdеrnizatsiya qilish yo`lini izchil
davоm ettirish – taraqqiyotimizning muhim оmilidir // POSTDA. – 2010. – 11 dеk.
6. Karimоv I. A. O`zbеkistоn Rеspublikasi ichki ishlar idоralari
хоdimlariga bayram tabrigi // POSTDA. – 2007. – 25 оkt.
7. Mirziyoyev Sh . M . “ Erkin va farovon , demakratik O ’ zbekiston
davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz ” mavzusidagi Prezidenti
lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag ’ ishlangan Oliy Majlis palatalarining
qo ’ shma majlisidagi nutqi .- T .: “ O ’ zbekiston ” , 2016.-56.
8. Mirziyoyev Sh . M . “ Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta ’ minlash - yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O ’ zbekiston
Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag ’ ishlangan
tantanali marosimdagi ma ’ ruzasi . - T .: “ O ’ zbekiston ” , 2016.-48.
9. Mirziyoyev Sh . M . Tanqidiy tahlil , qat ’ iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo ’ lishi kerak . - T .:
“ O ’ zbekiston ” , 2016.-102 b .
10. Mirziyoyev Sh . M . Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz
bilan birga quramiz . - T .: “ O ’ zbekiston ” , 2016.- 488 b.

27

$Tarixiy adabiyotlar 1..Azamat Ziyo O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). T., 2000. 2.. Axmadjonov Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T., 2003 3. Ismoilova J. Farg‘ona vodiysida milliy ozodlik kurashlari. T., 2003. 4.. Istoriya Uzbekistana. – T.: Fan, 2012. 5.. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. T., 2004. 6.. Sagdullayev va boshqalar. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. T., 2000. 7 . .Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi. \ Loyiha rahbari, mas’ul muharrir: D.A.Alimova. – T.: Sharq, 2001. 8. Murtazayeva R.H. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik. –Toshkent: Universtitet, 2007. 9. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 13-jildlik. T.: O‘zME, 2000-2006. 10. O‘zbekiston tarixi. T.: Universitet, 1997. 3.Internet malumotlari 1.Wikipedia 2.Ziyonet.uz 3.Mirking.com 28$

O’LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATI BAQTRIYANING GEOGRAFIK O’RNI.

Купить

Информация о документе

Продавец

O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati baqtriyaning geografik o’rni

Похожие документы