O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati farg’onaning geografik o’rni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati farg’onaning geografik o’rni

Купить

MAVZU: O’LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATI
FARG’ONANING GEOGRAFIK O’RNI.
MUNDARIJA.
KIRISH …………………………………………………………………………....3
I BOB. FARG’ONA IQTISODIY GEOGRAFIK ROYONI.
1.1 Farg’ona iqtisodiy resurslar …………………………………………………...4
1.2 Farg’ona iqtisodiy geografik royoni iqlimi …………………………………….8
1.3 Farg’ona iqtisodiy geografik royoni resurslari ……………………………......13
II BOB. FARG’ONA IQTISODIY ROYONI TABIIY RESURSLARNI
IQTISODIY BAHOLASH.
2.1 Farg’ona iqtisodiy royoni viloyatlar tabiati ……………………………….......17
2.2 Farg’ona iqtisodiy royoni suvlari ……………………………………………..19
XULOSA ……………………………………………………………………...….23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ……..……………….…..24

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi : Farg’ona botig’ining iqlimi quruq, yozi issiq, qishi
mo’tadil, shu kenglikda joylashgan qo’shni Toshkent – Mirzacho’l okrugidan bir
oz farq qiladi. Botiqning atrofini o’rab olgan tog’lardan esadigan sovuq havo
qishda Farg’ona botig’ining markaziy qismida to’planib qoladi, natijada
yanvarning o’rtacha harorati – 30 S bo’ladi. Ba’zi yillari shimol va shimoli -
sharqdan sovuq havo massalari esib, tog’lardan oshib o’tadi va botiq haroratini
juda pasaytirib yuboradi.
Kurs ishining obekti va predmeti : Xom ashyo yetkazib beruvchi sifatida
qishloq xo'jaligi sektori sanoat bilan chambarchas bog'liq edi; Bu ingliz aholisining
asosiy manbai edi. O'simliklar yarmining yarmi yopilgan bo'lsa-da, yarmi o'rta
asrlik ochiq maydon tizimida qoldi. Angliya qishloq xo'jaligi iqtisodiyoti oziq-
ovqat va ichimlikdan katta miqdorda mahsulot ishlab chiqargan va eksporti tufayli
"Evropaning ekinzorlari" deb nomlangan. Biroq, ishlab chiqarish ko'p mehnat talab
qiladigan bo'lsa-da, yangi ekinlar paydo bo'ldi va ishsiz ish bilan bog'liq
muammolar mavjud edi. Shunday qilib, odamlar ko'p mashg'ulotlarga ega edilar
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Fargona vodiysining sanoati yanada
taraqqiy eta boshladi. Fargona vodiysi xududini yer usti tuzilishini xo’jalikda
foydalanish xususiyatiga ko`ra kuyidagi mintaqalarga ajratish mumkin. Tekislik
mintaqasi-Markaziy botiq-Qoraqalpoq va Ezevon qum cho’llari bor. İkkinchi
qismi-daryo va soylarinig keng eyilmalaridan iborat. Chirindi mikdori 4%ga
etadigan buz tuproqlar keng tarqalgan. Adir mintaqasi 600-1200m balandlikni o‘z
ichiga oladi. Asosan bahorikor dexqonchilik sug`orish
Sanoat inqilobi Angliyada jamiyatning qishloq xo'jaligidan sanoatga
yo'naltirilgan bo'lishiga olib keladigan bir qator omillar bilan boshlandi.
Buyuk Britaniyada sanoatlashtirish boshlanishiga sabab bo'lgan afzalliklar
qatoriga uning hududida ma'lum xom ashyoning mavjudligi kiradi. Ular orasida
temir va ko'mir sanoat v a transport uchun muhim bo'lga
2

I BOB. FARG’ONA IQTISODIY GEOGRAFIK ROYONI
1.1. Farg’ona iqtisodiy resurslar.
Iqtisodiy rayon , iqtisodiy-geografik rayon - tabiiy va iqtisodiy sharoitlari bir
xil va xalq xo jaligi tarixan tarkib topgan, ixtisoslashgan ishlab chiqarishga egaʻ
bo lgan hudud; mamlakatning hududiy-ishlab chiqarish maj-muidan iborat bir
ʻ
qismi. Har bir Iqtisodiy rayon o zining yetakchi, asosiy xo jalik tarmoqlariga ega
ʻ ʻ
bo lib, bu tarmoqlar Iqtisodiy rayonning iqtisodiy qiyofasini belgilaydi, ayni
ʻ
paytda, har bir Iqtisodiy rayonda shu rayonning yetakchi xo jalik tarmog iga
ʻ ʻ
xizmat qiladigan, uni to ldiradigan yordamchi tarmoqlar ham bo ladi. Iqtisodiy
ʻ ʻ
rayondagi asosiy omil hududiy ijtimoiy mehnat taqsimotidir. Shu taqsimot tufayli
ayrim rayonlar ishlab chiqarishning ma lum tarmoklari bo yicha ixtisoslashadi,
ʼ ʻ
rayon doirasida va rayonlararo iqtisodiy aloqalar amalga oshadi. Ilmiy jihatdan
to g ri tashkil etilgan Iqtisodiy rayonlar xalq xo jaligi soqalarini rivojlantirish va
ʻ ʻ ʻ
uni to g ri boshqarishga yordam beradi, milliy xo jalik tizimining hududiy
ʻ ʻ ʻ
tuzilmasini qulaylashtirishga, davlatning mintaqaviy siyosati vazifalarini hal
etishga xizmat qiladi.
Iqtisodiy rayonga bo lish ishlari ko pgina mamlakatlarda, shu jumladan,
ʻ ʻ
AQSH, Fransiya, Germaniya kabi rivojlangan mamlakatlarda ham amalga
oshirilgan. O zbekistonda mamlakat hududini Iqtisodiy rayonlarga bo lish
ʻ ʻ
bo yicha dastlabki ishlar istiqbolni rejalashtirish bilan bog liq holda O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
FA Iqtiso-diyot intida 60-y.lar boshida amalga oshirilgan. Bunga qadar G. N.
Cherdansev, N. G. Sapenko, V. M. Chetirkinlarning ilmiy ishlarida
respublika hududini Iqtisodiy rayonga bo lish masalalari bo yicha ayrim qarashlar
ʻ ʻ
olg a surilgan.
ʻ
Keyinchalik, 80-y.lar boshlarida O zbekiston FA Iqtisodiyot instituti va
ʻ
Ishlab chiqaruvchi kuchlarni o rganish kengashi tomonidan bu ish davom ettirildi,
ʻ
respublika hududini Iqtisodiy rayon lashtirishni takomillashtirish ishlab
chiqaruvchi kuchlarni rivojlantirish va joylashtirishning uzoq muddatli is-tiqbollari
ehtiyojlari, ilmiy-texni-ka progressining kompleks dasturini ishlab chiqish bilan
bog liq holda olib borildi. Iqtisodiy rayon muammolari va uni hal qilish bo yicha
ʻ ʻ
3

takliflar olimlardan S. K. Ziyodullayev, K. N. Bedrinsev va boshqalar asarlarida
yoritildi.
Dastlab, 60-y.lar o rtalarida respublika hududi 5 Iqtisodiy rayonga ajratilganʻ
edi (Toshkent, Farg ona, Zarafshon, Quyi Amudaryo, Surxondaryo). 80-y.lar oxiri
ʻ
- 90-y.lar boshida respublika hudu-dida ishlab chiqaruvchi kuchlarni rivojlantirish
va joylashtirishda yuz bergan o zgarishlarni hisobga olgan qolda yangi Iqtisodiy
ʻ
rayon o tkazildi va O zbekiston hududi takomillashgan 7 Iqtisodiy rayonga
ʻ ʻ
bo lindi (harita-sxemaga q.). Bu rayonlarning iqtisodiy rivojlanishi darajalarining
ʻ
qiyosiy tavsifi jadvalda berilgan.
Toshkent Iqtisodiy rayon (tarkibida Toshkent viloyati va Toshkent sh.)
iqtisodiy rivojlanish darajasining nisbatan yuqoriligi, mineral xom ashyo
resurslariga boyligi, aholining zich joylashganligi, qulay iqtisodiy-geogra-fik holati
(Markaziy Osiyoga va undan Rossiyaga chiqadigan transport yo lagi), poytaxt
ʻ
mintaqasi maqomi bilan ajralib turadi. Q.x. sertarmoq (pax-tachilik, donchilik,
kanopchilik, pil-lachilik, shahar atrofi bog dorchiligi, sabzavotchilik, go sht-sut
ʻ ʻ
chorvachiligi va b.) va rivojlangan. Mamlakatdagi yetakchi industrial rayon.
Sanoatning rivojlanish darajasi mamlakat bo yicha o rtacha ko rsatkichdan 2 marta
ʻ ʻ ʻ
yuqori turadi. Undiruvchi sanoat tarmoklari bilan bir qatorda ishlov beruvchi
sanoat tarmoklari ham ustunlik qiladi. BuIqtisodiy rayon sanoat majmuida
O zbekistondagi mashina va uskuna-jihozlarning 70% ni ishlab chiqaradigan
ʻ
mashinasozlik majmui yetakchi o rinda turadi (qarang x. mashinasozligi,
ʻ
to qimachilik mashina-sozligi, elektrotexnika), mamlakatda qora va rangli
ʻ
metallurgiya mahsulotlari ishlab chiqarishda asosiy o rinni egallaydi. O zbekiston
ʻ ʻ
metallurgiya ktida tayyor qora metallar prokati — 100%, Olmaliq kon-
metallurgiya ktida mis va ruxning asosiy kis-mi, ko mir qazib chiqarish (96,6%),
ʻ
asosiy kimyo va organik sintez kimyoviy mahsulotlari (mineral o g itlarning
ʻ ʻ
39,4%, xom ashyo etil spirtining 36,2%), ko pgina qurilish materiallari va
ʻ
konstruksiyalari (sementning 40%, shiferning 58,6%, linoleumning 100%, deraza
oynasining 23,8%) ishlab chiqariladi. rayon qudratli qurilish bazasi, qalin transport
4

tarmog iga ega, mamlakatning ilmiy, loyiha va konstruktorlik potensiali, kadrlarʻ
tayyorlash bo yicha muas-sasalarning asosiy qismi shu rayonda joylashgan.
ʻ
Jizzax - Sirdaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Jizzax va Sirdaryo viloyatlari)
yaqin o tmishda Toshkent Iqtisodiy rayonning chekka semiki tashkil qilar edi.
ʻ
Keyinchalik mustaqil Iqtisodiy rayonga ajratilgan. Mirzacho l va Jizzax cho llarini
ʻ ʻ
o zlashtirish munosabati bilan bu rayon jadal rivojlandi va muayyan xo jalik
ʻ ʻ
mustaqilligiga ega bo ldi. Mamlakatda paxta yetishti-ruvchi yirik rayon
ʻ
hisoblanadi (yalpi hosilning 25%). rayon sanoati shakllanish bosqichida, uning
tuzilmasida paxta tozalash sanoati va issiqlik energetikasi (keltiriladigan gaz
hisobiga)ning hissasi katta. Jizzax cho lini yanada o zlashtirish rayon rivojining
ʻ ʻ
asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Sanoat-fuqarolik qurilishi uchun yer
resurslarining ko pligi, qulay iqtisodiy-geografik va transport sharoitlari, Toshkent,
ʻ
Farg ona, Samarqand Qashqadaryo Iqtisodiy rayonlariga qo shniligi bu yerda
ʻ ʻ
ishlov beruvchi sanoat korxonalarini joylashtirish, aholini zich joylashgan
hududlardan ko chirib keltirish, istiqbolda erkin iqtisodiy zona barpo etish imkoni-
ʻ
yatlarini beradi.
Farg ona Iqtisodiy rayon (tarkibida Farg ona, Andijon, Namangan
ʻ ʻ
viloyatlari)da yersuv va mineral xom ashyo resurelari g oyat cheklangan, lekin
ʻ
mehnat resurslariga g oyat boy — O zbekistonda aholi eng zich joylashgan hudud.
ʻ ʻ
rayonni rivojlantirishning asosiy yo nalishi mavjud qishloq xo`jalik resurelari xom
ʻ
ashyosi (paxta, meva, sabzavot, pilla)ga mo ljallangan mehnattalab ishlab
ʻ
chiqarish tuzilmasini barpo etishdan iborat. Qishloq xo`jalik asosan, pax-tachilikka
ixtisoslashgan (yalpi paxta hosilining 26%). rayonda ipakchilik, kimyo sanoati
(mineral o g itlar ishlab chiqarish), neftni qayta ishlash (Ol-tiariq, Farg ona), butun
ʻ ʻ ʻ
Markaziy Osiyoda yagona bo lgan yengil avtomobillar ishlab chiqaradigan
ʻ
"O zDEU avto" qo shma korxonasi (Asaka sh.) muhim ahamiyatga ega.
ʻ ʻ
Samarkand - Qashqadaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Samarqand va
Qashqadaryo viloyatlari) mamlakatning markaziy qismini ishg ol qiladi. Uning
ʻ
hududidagi tog li va tog oldi adirliklarida qad. lalmikor dehqonchilik,
ʻ ʻ
bog dorchilik rivojlangan (jami lalmikor yerlarining 1/3 qismi shu rayonga to g ri
ʻ ʻ ʻ
5

keladi), ilgari qorako l qo ylari boqilgan cho l zonasida paxtachilik jadalʻ ʻ ʻ
rivojlanmoqda. rayon qattiq bug doy navlari, zig ir, beda kabi ekinlar, uzum,
ʻ ʻ
mayiz, mevalar, ertagi sabzavotlar yetishtiruvchi asosiy hududlardan biriga
aylanadi. rayon tarkibida Qarshi cho lini o zlashtirish negizida ingichka tolali
ʻ ʻ
paxtachilik bazasi bo lib qoladigan Qashqadaryo hududiy-ishlab chiqarish majmui
ʻ
shakllanmoqda. rayonda gaz (Sho rtan gaz majmui, Muborak gazni qayta ishlash
ʻ
zavodi), kimyo sanoati, mashinasozlik, metallga ishlov berish kabi sanoat
tarmoklari jadal rivojlanmoqda. O zbekistonda qazib olinadigan neftning 95%,
ʻ
tabiiy gazning 95,8% shu rayonga to g ri keladi.
ʻ ʻ
Buxoro — Navoiy Iqtisodiy rayon (tarkibida Buxoro va Navoiy viloyatlari)
Qizilqum cho lida joylashgan, rayon, asosan, gaz, neft, rangli va qimmatbaho me-
ʻ
tallar, qurilish materiallari uchun xom ashyo va b. mineral zaxiralarni qazib olish
negizida rivojlanmoqda. Navoiy konmetallurgiya k-ti, Navoiy, Zarafshon
(Muruntov), Uchquduq, Tasqazg an, Gazli sanoat bog lamlarida oltin qazib olish
ʻ ʻ
sanoati, rangli metallurgiya, kimyo (mineral o g itlarning ), gaz, qurilish
ʻ ʻ
materiallari (sementning 40,3%) sanoati korxonalari respublika iqtisodiyotida
salmoqli o ringa ega. Q.x.da paxtachilik, qora-ko lchilik va rayon ichki
ʻ ʻ
ehtiyojlarini qondiradigan meva-sabzavotchilik asosiy tarmoqlar hisoblanadi.
Amu-Buxoro mashina kapali bilan sug orish imko-niyatlari bu rayonda sug orma
ʻ ʻ
dehqonchilikni rivojlantirishni cheklaydi.
Quyi Amudaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Qoraqalpog iston Respublikasi va
ʻ
Xorazm viloyati) qad. sug orma dehqonchilik mintaqasida joylashgan. rayonda,
ʻ
ayniqsa, Ustyurtda 200 dan ortiq foydali qazilmalar konlari (tabiiy gaz, temir
rudasi, fosforitlar, osh tuzi va b.) topilgan, Bu hududda paxtachilik bilan bir
qatorda sholichilik, polizchilik (Xorazm qovunlari), urug lik beda, sabzavotchilik
ʻ
rivojlanadi. Boy mineral xom ashyo resurslaridan kompleks foydalanish asosida
yaqin istiqbolda 2 sanoat rni va bir kator sanoat bog lamlari paydo bo ladi.
ʻ ʻ
Orol dengizining qurib borishi va Orol bo yining saxroga aylanishi ja-
ʻ
rayonlari bilan bog liq holda vujudga kelgan murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat
ʻ
6

hududni rivojlantirish istiqbollarini qo shni TurkmanistonningToshhovuz viloyatiʻ
bilan muvofiklashtirilgan holda hal etishni talab etadi.
Surxondaryo Iqtisodiy rayon (tarkibida Surxondaryo viloyati)
O zbekistonning eng jan. qismini ishgol etadi. rayonning o ziga xos geografik
ʻ ʻ
holati (deyarli qamma tomoni tog lar bilan o ralgan) uning iqtisodiyotiga o z
ʻ ʻ ʻ
ta sirini ko rsatgan. rayon iqlimi subtropiklarga yaqin bo lgani sababli rayon
ʼ ʻ ʻ
ingichka tolali paxta, subtropik mevalar, ertagi sab-zavot yetishtirishga
ixtisoslashgan. Sanoati ko mir (Sharg un toshko mir koni), neft va gaz kazib olish
ʻ ʻ ʻ
(mahalliy iste mol uchun) asosida rivojlangan. Surxon-Sherobod cho lida yangi
ʼ ʻ
yerlarni o zlashtirish asosida bu hududda ingichka tolali paxtachilik, eksport
ʻ
yo nalishidagi subtropik mevachilik va ertagi sabzavotchilik rivoj topadi.
ʻ
aniqlangan foydali qazilmalar konlari ni o zlashtirish bu hududda kon sanoatini va
ʻ
rangli metallurgiyani rivojlantirish imkoniyatlarini yara-tadi: Xodiza, Sharg un —
ʻ
Sariosiyo (rangli metallar, ko mir, qurilish materiallari), Boysun (toshko mir,
ʻ ʻ
tabiiy gaz, qurilish materiallari) sanoat uzellari shakllanadi. Termiz sh.da va tuman
markazlarida, asosan, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari rivojlanadi.
7

1.2 Farg’ona iqtisodiy geografik royoni iqlimi
Iqlimi Farg’ona botig’ining iqlimi quruq, yozi issiq, qishi mo’tadil, shu
kenglikda joylashgan qo’shni Toshkent – Mirzacho’l okrugidan bir oz farq qiladi.
Botiqning atrofini o’rab olgan tog’lardan esadigan sovuq havo qishda Farg’ona
botig’ining markaziy qismida to’planib qoladi, natijada yanvarning o’rtacha
harorati – 30 S bo’ladi. Ba’zi yillari shimol va shimoli - sharqdan sovuq havo
massalari esib, tog’lardan oshib o’tadi va botiq haroratini juda pasaytirib yuboradi.
Ana shunday paytlarda eng past harorat – 30. 0 , - 31.0 S ga tushadi. Ammo qish
faslida sovuqlar bilan birga, ba’zan + 15. 0 S issiq kunlar ham bo’lib turadi.
Farg’ona botig’da bahor qisqa bo’lib, ob – havo tez –tez o’zgarib turadi, goh isib,
goh sovib ketadi. Harorat ba’zan aprel oylarida + 27, + 36 S gacha ko’tarilib.
Ba’zan -3 – 5 gardusgacha pasayib ketishi mumkin. Bahorda ob –havoning bunday
tez –tez o’zgarib turishi erta gullaydigan o’simliklarga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Bahorda ya’ni bahorning oxirlarida sovuq tushadigan kunlar 1 aprelgacha Quvada
davom etadi. Botiqda bahoning ohirlarida kuchli shamollar esib, jala tarzida
yomg’irlar va xatto, do’l ham yog’ib, ekinlarga va mevalarga zarar yetkazadi. Tog’
va adirlarga yoqqan jalalar tufayli sellar ham vujudga kelib, xalq xo’jaligiga zarar
keltiradi.
1.2 1- rasm
8

Farg ona viloyatining shimoliy qismini Qoraqalpoq vaʻ Yozyovon
dashtlari egallagan, janubdan Olay tizmasidan oqib tushadigan daryolarning
yoyilmalari bilan o ralgan.
ʻ Janubda adirlar Olay tizmasining tog ʻ oldilari bilan
almashinib turadi . Farg ʻ ona viloyati yuqori seysmik zona hisoblanadi .
Iqlimi kontinental . Qishi birmuncha yumshoq, ba zan havo juda sovib ketadi.
ʼ
Yanvar oyining o rtacha harorati
ʻ — 3,2 °C, iyulniki 28 °C. Eng past harorat —
27,9 °C. Eng yuqori harorat 42 °C. Vodiyning g arbida esadigan kuchli
ʻ `Qo qon ʻ
shamoli“ iqlimga salbiy ta sir etadi. Shamolning tezligi sekundiga ba zan 35–40
ʼ ʼ
metrga yetadi. Janubi-sharqida yozda garmsel esadi. Yiliga g arbida 100
ʻ mm dan
(Qo qon atrofi) sharqiy qismida 170
ʻ mm gacha, tog yon bag irlarida 270 ʻ ʻ mm
gacha yog in tushadi, asosan, bahorda yog adi. Vegetatsiya davri 210—240 kun.
ʻ ʻ
Viloyatning shimoli-g arbiy chegarasi bo ylab Sirdaryo oqadi. Olay tizmasidan
ʻ ʻ
Isfara, So x, Shohimardon, Isfayramsoy boshlanadi. Daryolar muzlikqor
ʻ
suvlaridan to yinadi. Iyul— avgustda to lib oqadi. Daryo suvlari sug orishga
ʻ ʻ ʻ
sarflanadi. Asosan, bo z tuproq va o tloqi botqoq tuproklar keng tarqalgan.
ʻ ʻ
Adirlarda aksari och va tipik bo z tuproqlar,
ʻ Sirdaryo terrasalarida allyuvialo tloqi ʻ
tuproqlar, viloyatning shimoliy qismida sho rxok o tloqlar va ajriqli o tloqlar
ʻ ʻ ʻ
mavjud. Markaziy Farg onadagi sho rxoklarda turli xil sho ra o sadi. Yerlarining
ʻ ʻ ʻ ʻ
kattagina qismi ekinzor. Vohalarda terak, tut, qayrag och, daryo vodiylarida keng
ʻ
bargli o rmonlar va archazorlar bor. Yovvoyi hayvonlardan Sirdaryo
ʻ
to qayzorlarida qobon, adir va Olay tizmasi tog oldilarida bo ri, tulki, chiyabo ri,
ʻ ʻ ʻ ʻ
quyon, bo rsiq, jayra yashaydi. Ondatra, nutriya iklimlashtirilgan. Qushlar,
ʻ
sudraluvchilar ko p. Suv havzalarida
ʻ marinka , usach, zog ora baliq, karp, oq amur, ʻ
do ngpeshona baliqlar bor.
ʻ Viloyat qishloq xo jaligining asosiy tarmoqlari: ʻ
Donchilik, paxtachilik, sabzavotchilik, bog dor-chilik va uzumchilik, go sht-sut
ʻ ʻ
chorvachiligi, pillachilik. Namangan viloyati mamlakatda yetishtirilayotgan pax-
taning 8–9% ini beradi. G allakorlik, polizchilik, tokchilik, sabzavotchilik,
ʻ
ipakchilik va chorvachilik rivojlangan. Tekislikdagi sug oriladigan tu-manlarda
ʻ
chorvachilik, asosan, kora-mol, tog oldilaridagi tabiiy o tloqlarda qo y va echki
ʻ ʻ ʻ
(jumladan, mayin junli) boqiladi. Qishloq xo jaligida foydalaniladigan yerlar
ʻ
9

maydoni 548,1 ming ga, shundan haydaladigan yerlar 219,8 ming ga, yaylovlar
287,9 ming ga, bog va ko p yillik daraxtzorlar 31,2 ming ga, tokzorlar 8,7 mingʻ ʻ
ga ni tashkil qiladi. Don ekinlari 80,4 ming ga, paxta 109,5 ming ga, kartoshka 1,3
ming ga, sabzavot 3,5 ming ga, poliz ekinlari 1 ming ga, ozuka ekinlari 14,4 ming
ga maydonni egallaydi, 7760 ga o rmonzor, 3 ming ga tutzor bor (2001).
ʻ Yerning
meliorativ holatini yaxshilash maqsadida 4 ming km kollektor drenaj tar-moklari
qurilgan. Viloyatning hamma tumanlarida sug oriladigan maydonning asosiy
ʻ
qismida paxta va don ekinlari ekiladi. Namangan viloyatida 134 shirkat xo jaligi,
ʻ
94,8 ming dexdon xo jaligi, 3,5 ming fermer xo jaligi bor. Jamoa va xususiy
ʻ ʻ
xo jaliklarda 667,1 ming qoramol (shundan 261,4 mingi sigir), 899,3 ming kuy va
ʻ
echki, 5,8 ming ot mavjud, par-randachilik bilan qam shug ullaniladi.
ʻ
Namangan viloyatida obikor dehqonchilik ustun turadi. Viloyat hududida
ko plab sug orish inshootlari - Shimoliy Farg ona, Oxunboboyev nomli, Chust,
ʻ ʻ ʻ
Chortog kanallari, O rtato qay suv ombori(Kosonsoy daryosida) va boshqalar
ʻ ʻ ʻ
qurilgan. Irrigatsiyaning rivojlanishi obikor yerlarni kengaytirish va melioratsiya
holatini yaxshilash imkonini berdi. Barcha ekin maydonlarining 27 foizidan
ko prog iga paxta ekiladi. Pop va Chust tumanlaridagi yaylovlarda qo y va echki
ʻ ʻ ʻ
ko p boqiladiasdsa. Qoramol hamma dehqonchilik tumanlarida boqiladi. Yaylovlar
ʻ
yetishmaganidan ko pgina xo jaliklar mollarni yozda tog yaylovlariga haydab
ʻ ʻ ʻ
boradilar. Pillachilik paxtachilik bilan birga rivojlantirilmoqda.
Viloyat hududining asosiy qismi Sirdaryoning o ng sohilida, keng Farg ona
ʻ ʻ
vodiysida joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekislik bo lib, shimoliyda qator
ʻ
tepaliklar va Chatqol hamda Qurama tog lari bilan o ralgan. Balandligi 350–800
ʻ ʻ
m. Tog va adirlar, tor vodiylar, vohalar to rtlamchi geologik davrning katta-kichik
ʻ ʻ
daryolari va irmoqlarning faoliyatidan hosil bo lgan. Viloyat hududi geologik faol
ʻ
zonada joylashgan va 8 ballgacha-zilzilalar bo lib turadi. Keng maydonni egallab
ʻ
yotgan va dehqonchilik ob yekti bo lgan Qoraqalpoq cho li neogen davrida paydo
ʼ ʻ ʻ
bo lgan. Foydali qazilmalardan Chodak oltin koni, tog kvarsi, sur-ma, mis, neft,
ʻ ʻ
gips, ohaktosh va boshqa qurilish materiallari, shifobaxsh mineral suvlar
(Chortoqda) topilgan. Chust-Pop yer osti suvining issiqligi 50° (1300 m dan
10

chiqadi). Suv tarkibida yod va brom bor. Chodaksoydan (450 m chuqurlikdan) 23°
issiklikdagi vo-dorod-sulfidli suv chiqadi. Chortoq, Shahand, Kosonsoy,
Uchqo rg on suvlari o zining minerallanish darajasi va harakteri bo yicha mashhurʻ ʻ ʻ ʻ
Matsesta, Chakrak, Tal suvlaridan qolishmaydi. Yer osti suvlari tog , adir, tog oldi
ʻ ʻ
botiqlarida va yoyilmalarda yirik toshli, shag alli va qumli qatlamlarda joylashgan.
ʻ
Sirdaryoga yaqin zonalarda yer osti ( sizot ) suvlari mavjud . Ikli - mi keskin
kontinental . Yozi uzok ,, issiq , qishi qisqa , nisbatan sovuq . Yillik o ʻ rtacha
temperatura 13°. Yanvarda temperatura –25° gacha pasayadi , iyunda 35–45° ga
yetadi . Vegetatsiya davri 229 kun . Viloyatning turli qismlarida yog ʻ in miqdori
turlicha . Namanganda o ʻ rtacha yillik yog ʻ in miq - dori 230 mm , g ʻ arbida 90–
190 mm , sharkiy tumanlarida 300–400 mm , tog
ʻ etaklarida 600 mm . Yog inning ʻ
eng ko p kismi bahor va kuzda yog adi. Daryolari yog indan, tog lardagi qor va
ʻ ʻ ʻ ʻ
muzliklardan suv oladi. Namangan viloyatida 16 dare va soy, ko plab mavsumiy
ʻ
soylar mavjud. Eng katta daryosi – Sirdaryo . U Norin va Qoradaryoning
qo ʻ shilishidan hosil bo ʻ ladi . Norin va Sirdaryoga Chatqol tog ʻ laridan oqib
tushadigan Pochchaotasoy , Chortoksoy , Chustsoy , Olmossoy , Chodaksoy ,
G ʻ ovasoy , Kosonsoy , Namangansoy kabi sersuv tog
ʻ daryolari kuyiladi . Kosonsoy ,
Chortoq , Eskiyer suv omborlari , Oxunboboyev , Shimoliy Farg ʻ ona , Katta
Namangan kanallari qurilgan . Bahor va yoz boshlarida sodir bo ʻ ladigan sel hodi -
salaridan saqlanish uchun sel omborlari barpo qilingan . Tuproklari pro - lyuvial ,
o ʻ tloq , o ʻ tloqi - botqoq , och tusli bo ʻ z , ayrim joylarda sho ʻ rxok , och tusli qo ʻ ng ʻ ir ,
jigarrang . Adirlar qumtosh , mergel , lyoss va chag ʻ irtoshlar bilan qoplangan .
Bahorda efemer o ʻ simliklar o ʻ sadi , chorva mollari boqiladi . Tekislik qismlarida
bo ʻ z , ko ʻ ng ʻ ir tuproqlar , qadimdan dehqonchilik qilib kelingnidan tabiiy holati
o ʻ zgargan va unumdorligi oshirilgan . Kosonsoyda tipik va qoramtir bo ʻ z tuproq ,
Namangan , Uchqo ʻ rg ʻ on , Chust tumanlarida och bo ʻ z tuproq tarqalgan . Tekislik
qismining ekin ekilmaydigan yerlarida sho ʻ ra , shuvoq , lola , otquloq , Sirdaryo
bo ʻ ylarida betaga , astragal va boshqa o ʻ sadi . Tog ʻ larda archazorlar , yovvoyi olcha ,
olma va yong ʻ oqzorlar uchraydi . Tog ʻ larning baland qismi subalp o ʻ tloklari –
yozgi yaylovlardan iborat . Namangan viloyatida deyarli o rmon yo q.
ʻ ʻ
11

1.3 Farg’ona iqtisodiy geografik royoni .
İqtisodiy rayon Andijon , Namangan va Fargona viloyatlarini uz ichiga oladi.
Maydoni 18,3 ming km kv., aholisi 7 mln 739,2 ming kishi (2009 y). Respublika
xududining 4,3% ini egallagan. Bu rayonda O’zbekiston aholisining 27 %i
yashaydi. O’zbekistonda ishlab chiqariladigan yalpi sanoat maxsulotining 1/4
qismi, qishloq xo’jalik maxsulotining 24,9% i shu jumladan paxtaning 27,0%i,
xomipakning 44,5%i shu rayon xissasiga tugri keladi.
Fargona iqtisodiy rayoni deyarli hamma tomondan tog tizmalari bilan
uralgan. Garbda Xo’jand darvozasi orqali ochiq. Fargona vodiysida tabiiy va
iqtisodiy sharoitning nisbatan, bu erdan qadimda buyuk ipak yulining
utganligi natijasida unda qishloq xo’jaligi, savdo, xunarmandchilik yaxshi
rivojlangan. Vodiyda 1876 yildan boshlab temir yul utkazildi. 1889 yilda butun
Fargona vodiysida 50 ming gektar erga paxta ekilgan bulsa, 1899 yilga kelib, 150
ming gektarga, 1916 yilga kelib esa 348 ming gektarga etkazildi. Temir yul
utkaziladigan joydan boshlab vodiyda sanoat ham rivojlandi. Oktyabr
tuntarishidan keyin Fargona vodiysining sanoati yanada taraqqiy eta
boshladi. Fargona vodiysi xududini yer usti tuzilishini xo’jalikda foydalanish
xususiyatiga ko`ra quyidagi mintaqalarga ajratish mumkin. Tekislik mintaqasi-
Markaziy botiq-Qoraqalpoq va Ezevon qum ch o’llari bor. İkkinchi qismi-daryo
va soylarinig keng eyilmalaridan iborat. Chirindi mikdori 4%ga etadigan buz
tuproqlar keng tarqalgan. Adir mintaqasi 600-1200 m balandlikni uz ichiga oladi.
Asosan baxorikor dexqonchilik sugorish mumkin bulgan joylarda sugorma
dexqonchilik qilinadi . Togli mintaqa 1100-1200 mdan boshlanadi. Soylarda
degqonchilik uchun yaroqli erlar xaydaladi. Vodiydagi barcha xaydaladigan
erlarning 16%i ana shu mintaqaga tugri keladi. Bu mintaqada kuproq baxorikor
dexqonchilikda foydalaniladi. Meva va tokzorlar maydoni kup.
Baland tog mintaqasi. Yaylov sifatida foydalaniladi. Vodiyda neft, gaz,
oltingugurt kabi foydali qazilmalar, suv quvvati resurslari qurilish materiallari va
shifobaxsh mineral suvlarga boy. Vodiyda 7 mln 464 ming aholi yashaydi.
1km kvga 293 kishi tugri keladi. Yiliga 100 ming kishiga kupaymoqda.
12

Aholining 32%i shaxarlarda yashaydi. 28 shaxar va 28 shaxarcha bor. İxtisosida
paxtachilik minimum bilan boglik bulgan tarmoqlararo majmui asosiy urinni
egallaydi. iqtisodiy rayon O’zbekistonda etishtiriladigan paxtaning 27% ini va
pillaning 44,5%ini beradi. Paxtachilik bilan birga dehqonchilikning
boshqa tarmoqlari ham sabzavotchilik, bog’dorchilik va uzumchilik rivojlangan.
Sanoati. İqtisodiy rayon sanoati respublika yalpi sanoat maxsulotining 5% ni
beradi.
Yoqilgi energetika xo’jaligi-uz resurslariga (neft, gaz, gidroenergiya
resurslariga), qisman qushni respublikalar resurslariga asoslanadi. Yirik
elektr stantsiyalari Quvasoy GRES idir. Fargona, Quqon, Andijon GES larida,
Shaxrixonsoy, Namangansoy daryolaridagi kichik GES ardan iborat. Andijon
suv omborida gidrouzelda katta quvvatli GES lar qurilgan. İqtisodiy yonga
respublika elektr quvvatining 5%i tugri keladi. Kelajakda aniq va
murakkab mashinasozlik yanada rivojlandi. Kimyo sanoati - mineral ugitlar,
gerbitsidlar, zaxarli ximikatlar, kimyoviy tolalar ishlab chiqaradi. Fargona azot
ugitlari, Quqon superfosfat zavodlari, Fargona gidroliz zavodlari shularga
misol bula oladi. qurilish materiallar sanoati bir qism elektrini qushni
respublikalardan oladi. U urta Osie va janubiy Kozogiston birlashgan energetik
tizimiga ega. İqtisodiy rayonda neft va gaz kazib olinadi. uazib olingan neft
Oltiarik va Fargona nefti. Neftni uayta ishlash zavodlarida uayta
ishlanadi. Mashinasozlik-irrigatsiya va meliratsiya mashinalari, qishloq xo’jaligi
mashinalari, paxta tozalash, tuqimachilik va boshqa sanoat tarmoqlari uchun
mashina uskunalar , elektro texnika maxsulotlari ishlab chikaradi. Andijon
irrigatsiya mashinasozligi zavodi xisoblanadi. U traktor va boshqa irrigatsiya-
meliratsiya mashinalari uchun asbob uskunalar, buldozerlar, skriperlar, erni
tekislash vositalari, irrigatsiya qurilishi uchun uskunalar ishlab chikaradi.bu
erdagi "stroymashina", "kommunar", "elektrodvegatil" zavodlari respublika
mashinasozlik zavodlarining yirik karxonalaridan xisoblanadi. Mashinasozlikning
ikkinchi markazi uukon shaxridir. Bu yerda Kimyosanoati uchun
uskuna va aparatlar, tuqimachilik mashinasozligi zavodi tuqimachilik sanoati
13

uchun uskunalar "elektroterm" zavodi elektr suv isitgichlari ishlab chikaradi.
Elektrotexnika mashinasozlik zavodlaridan Namangan transformator
zavodi, Andijondagi elektrotexnika mashinasozligi zavodini kursatish mumkin.
Namangan mashinasozlik zavodi-neft va gaz sanoati uchun Asakada UzDEU
zavodi, Fargonada gaz apparaturalari zavodi, Fargona va Markilon metalsozlik
zavodlarini uimoya kilib kursatish eng yirik Kuvasoy tsement zavodi. Uysozlik
kombinatlari-Andijon, Namangan, Fargona, Quqon va Kuvasoy shaxarlarida
joylashgan. Engil sanoat bu erda ip-gazlama, shoui gazlama, kimeviy tolalar
asosida gazlamalar tukiydi. Ular respublikada ishlab chikariladigan
gazlamalarining 43% ni ishlab chikaradi. Kun poyabzal fabrikalari - respublikadagi
charm poyabzallarning 45,7%ini etkazib beradi. Bu fabrikalar Fargona, Quqon,
Andijon, Namangan shaxarlarida joylashgan.
Oziq-ovqat sanoati respublikada ishlab chiqariladigan o’simlik
yogining 34,8% ni konservaning 34% ni beradi. Namangan, Andijon, Fargona,
Quva, Turaqurgon va boshqa joylarda joylashgan. Keng istemol mollari -
Kuvasoy chinni buyumlar zavodi, bir necha mebil fabrikalari, sapol buyumlari
pichog yasash, duppi, kashtachilik va boshqalar. Qishloq xo’jaligi. Vodiyda
umumiy ekin maydonlari 787,6 ming gektar. Shundan sugoriladigan ekin
maydonlari 758,2 ming gektar. Iqtisodiy rayon qishloq xo’jaligi yalpi sanoat
maxsulotining xajmi buyicha respublikada birinchi urinda turadi. Fargona
iqtisodiy rayonida sugoriladigan ekin maydonlarining asosiy qismiga paxta 467,5
ming gektarga eki butun ekin maydoning 63,5%i ekiladi. galla 76 ming gektar
erga ekiladi. Fargona iqtisodiy rayoni respublikaning bogdorchilik va uzumchilik
eng yaxshi rivojlan - gan rayonlardan biridir boglarning umumiy maydoni 85,5
ming gektarga teng . boglarda-uzum, urik, nok, begi, gilos, olma,anor, anjir
etishtiriladi. Kuva va Namangan anorlari mashkur. Chorvachiligi sut gusht
qoramolchiligi, kuychilik va echkichilikdan iborat.
Vodiy republikaning asosiy pilla rayonidir. Transporti - temir yul,
avtomobil, xavo, quvur transporti rivojlangan. iqtisodiy rayon respublikaning
boshqa mintakalari bilan uujand darvozasi orkali, Bekobod va Toshkent-Angren-
14

Quqon avtomobil orkali boglangan. Asosiy sanoat markazlari, shaxarlari.
Fargona-194ming aholi yashaydi. Fargona engil, Oziq-ovqat, Kimyosanoati
markazi xisoblanadi. Respublika ip-gazlama sanoatining tunugichi. Fargona ip
yigiruv fabrikasi xisoblanadi. U keyinchalik yirik ip gazlama kombinatiga
aylandi. Kombinat tarkibida-yigiruv, tukuv, kerza fabrikalari, poyafzal uchun
maxsus gazlama, tasma va boshqa maxsulotlar ishlab chikaradi. Bu erda
pillakashlik, trikartaj poyafzal fabrikalari mavjud. Oziq-ovqat sanoat korxonalari
ichida moy kombinati mashkur. Kombinat iqtisodiy rayonda tayerlanadigan
o’simlik moyining 1/3 qismini ishlab chikaradi. shaxarda konserva sut zavodlari,
neftni uayta ishlash, Kimyotolalar, azot ugitlari zavodlari mavjud. Marg’ilon-125
ming aholi yashaydi. Yirik ipakchilik sanoati xisoblanadi. Urush yillari bu erda
ipak yigiruv fabrikalari kurildi va xozir u mashkur ipak kombinatiga aylantirildi.
Bu erda yirik tamirlash-mexanika zavodi, bidiiy tikuvchilik fabrikasi, non va sut
zavodlvri, paxta tozalash va poyafzal fabrikalari mavjud. Quqon 176 ming
kishi. shaxarda engil, Oziq-ovqat mashinasozlik, Kimyosanotiga mansub yirik
korxonalar ishab turibdi. Paypoq fabrikasi yirik kuylak tikadigan fabrika paxta
tozalash, yigiruv tukuv fabrikasi, xrom charm ishlab chikarish, eg-moy
kombinati, konserva, kimeviy maxsulotlar, mashinasozlik sanoatining biruancha
korxonalari ishlab turibdi. Andijon. 20,7 ming
kishi. Andijon tuqimachilik kombinati ishlab turibdi. Paxta tozalash, pillakashlik
korxonalari badiiy buyumlar fabrikalari eg moy kombinati, konserva,
non zavodlari mavjud. Andijon yirik mashinasozlik sanoati markazi. Namangan
319 ming kishi. Kanada bilan hamkorlikda erkaklar kuylagi fabrikasi, xitoy va
Yaponiya bilan hamkorlikda Baqmal, pombaqmal gazlamalari ishlab chikilmokda.
Mashinasozlik korxonalaridan -tamirlash-mexanika zavodi, elektr
isitgich asboblar ishlab chikaradigan birlashma, avtoremont zavodlari mavjud.
qurilish materialari sanoatidan-uysozlik kombinati, temir beton konstrutsiyalari,
gisht, Kimyozavodi, mebil mavjud.
II BOB. FARG’ONA IQTISODIY ROYONI TABIIY RESURSLARNI
IQTISODIY BAHOLASH.
15

2.1. Farg’ona iqtisodiy royoni viloyatlar tabiati.
Andijon viloyatining Farg`ona viloyatining salmog`i (foiz hisobida)
salmog`i (foiz hisobida) Hududi – 0,9 Hududi – 1,5
Aholisining soni – 8,9 Aholisining soni – 10,9 Yalpi ichki mahsulot – 7,3
Yalpi ichki mahsulot – 9,3 Sanoat mahsulotlari – 9,9 Sanoat mahsulotlari – 11,6
Qishloq xo`jaligi mahsulotlari – 10,7 Qishloq xo`jaligi mahsulotlari – 11,1
Donli ekin maydoni – 6,2 Donli ekin maydoni – 8,9 Paxta ekin maydoni –
7,5 Paxta salmog`i (foiz hisobida) Hududi – 1,6 Aholisining soni – 7,9.Yalpi ichki
mahsulot–4,5 Mintaqa ma muriy‟ jihatdan Andijon , Namangan, Farg`ona
viloyatlaridan iborat bo`lib, ularning hududi 18,3 ming km 2
ga teng. Aholisi 6984
ming kishi (2002). Aholi zichligi 1 km 2
363 kishi ga to`g`ri keladi.
Mintaqa respublika hududining 4,0 foizidan ortig`i, aholining esa 25 foizdan
ko`prog`ini tashkil qiladi.
Farg`ona vodiysi tabiiy sharoitiga ko`ra respublika boshqa mintaqalaridan
keskin farq qiladi. Uning barcha tomoni tog`lar bilan o`ralgan. Mintaqa g`arbdan
sharqqa cho`zilgan bo`lib, bodom shakliga egadir. Vodiyning g`arbiy qismidagina
ochiq joy bo`lib, Ho`jand darvozasi orqali Mirzacho`l va Toshkent iiqtisodiy
rayonlariga chiqish imkoniyatiga ega. Tabiiy resurslarga ancha boy. Neft, rangli
metallar , qurilish xom-ashyolari va boshqalar alohida ahamiyatga egadir.
Respublikadagi dastlabki neft koni ham Farg`ona vodiysida topilgan (Chimyon).
Tabiiy sharoitning qulayligi bu yerda qadimdan aholining zich yashashiga
imkon beradi.
Mintaqa xo`jaligining rivojlanganligi bo`yicha Toshkent iqtisodiy rayonidan
keyin turadi. O`zbekistonda ishlab chiqariladigan yalpi sanoat mahsulotining 25
foizdan ko`prog`ini, qishloq xo`jalik mahsulotining 30 foizini, shu jumladan
paxtaning 27 foizi, pillaning 3/2 qismini shu iqtisodiy rayon yetkazib beradi.
Mintaqa aholisi hududlar bo`yicha notekis joylashgan. Aholi eng zich hudud
Andijon viloyati bo`lib, 1 km 2
ga 536 kishidan ortiq to`g`ri keladi. Aksincha
Namangan viloyati tog` yon bag`irlarida nisbatan kam. Mintaqada urbanizatsiya
darajasi ancha past. Jami aholining 32 foizga yaqini shaharlarda yashaydi. Lekin
16

shaharlar soni bo`yicha barcha iqtisodiy rayonlardan oldinda turadi. Bu yerda 28 ta
shahar, 26 ta shaharcha bor. Yeng yirik shaharlari Namangan , Andijon, Qo`qon,
Marg`ilon, Farg`ona va boshqalardir. Namangan shahri aholisining soni bo`yicha
poytaxt Toshkent shahridan keyin ikkinchi o`rinda turadi (9397 ming).
Mintaqada respublika sanoat mahsulotining 25 foizi ishlab chiqariladi. O`z
mahsulotining salmog`i bo`yicha mashinasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati
yetakchi o`rinda turadi.
Yaxshi rivojlangan sanoat tarmoqlaridan-mashinasozlik katta ahamiyatga
egadir. Bu yerda irrigatsiya va melioratsiya mashinasozligi , qishloq xo`jalik
mashinalari qismlari, to`qimachilik mashinsozligi va boshqalar rivojlangan.
Shuningdek mintaqada Markaziy Osiyodagi dastlabki avtomobil zavodi qurilib
ishga tushirilgan. Zavodda “Neksiya, Tiko, Damas, Matiz” avtomobillari ishlab
chiqarilmoqda. Hozirgi kunda avtomobil modeli “Lasetti” ishlab chiqarish yo`lga
qo`yildi.
Mintaqada kimyo sanoati ham yaxshi rivojlangan. Farg`onada azot o`g`itlar,
Qo`qonda superfosfat zavodi , Andijon gidroliz zavodi, Popda rezina texnika
buyumlari ishlab chiqarish va boshqalar katta ahamiyatga ega.
Shuningdek iqtisodiy rayonda yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati ham
yaxshi rivojlangan. Yirik markazlari Namangan , Marg`ilon, Qo`qon va boshqalar.
Farg`ona iqtisodiy rayoni eng yirik qishloq xo`jalik mintaqasi hamdir. Uning
asosini dehqonchilik tashikil etadi . Sug ` oriladigan yerlarda paxtachilik bilan
shug ` ullanishadi . Yordamchi tarmoq esa bug ` doy yetishtirishdan iborat .
Bug ` dorchilik va uzumchilik ham yaxshi rivojlangan . Ayniqsa Quva
anorlari , Namangan olmalari , Oltiariq turp va bodringlari juda mashhur . Keyingi
paytlarda issiq xonalarda limon yetishtirish rivojlanmoqda.
Mintaqada chorvachilik dehqonchilikka nisbatan ancha sust rivojlangan.
Tog` yaylovlari qo`shni respublikalar hududiga to`g`ri keladi. Qoramolchilik ham
rivojlanib bormoqda.Mintaqa transporti ham yaxshi rivojlangan. vodiy bo`ylab
yirik shaharlarni tutashtiruvchi xalqa yo`li qurilgan. Bu yerdagi Toshkent-
Namangan-Andijon, Toshkent-Marg`ilon-Andijon, Bishkek-Jalolobod temir
17

yo`llari yuk va yo`lovchi tashishda katta ahamiyatga ega. Barcha yirik
shaharlardan Toshkent shahriga havo yo`li ochilgan. slida ikkita sanoat inqilobi
bo'lgan.

18

2.2. Farg’ona iqtisodiy royoni suvlari.
Ichki suvlari Farg’ona botig’ida daryo va soylarning barchsi o’rab olgan tog’
tizmalaridan boshlanadi. Bu daryolarning ko’pchiligi Farg’ona vodiysida butunlay
sug’orishga sarf bo’lib, Sirdaryoga yetib kela olmaydi. Botig’dagi eng katta va
sersuv daryolar Norin, Qordaryo va Sirdaryodir. Norin daryosi Markaziy Tyanshan
tog’laridan boshlanuvchi Kichik va Katta Norin daryolarining qo’shilshidan
vujudga keladi. Norin qor va muzlarning erishidan to’yinadi. Norin daryosi
Namangan viloyatining Baliqchi qishlog’ida Qoradaryo bilan qo’shilib, Sirdaryo
nomini oladi.
Qoradaryo Farg’ona va Oloy tog’laridan boshlanuvchi Tor va Qorag’o’lja
daryolarining qo’shilishidan vujudga keladi. Qoradaryo qor va muzlarning
erishidan to’yinadi. Sirdaryo Norin va Qoradaryoning qo’shilishidan vujudga kelib
uni 300 km qismi Farg’ona okrugi hududidan oqib o’tadi.
Turkiston va Oloy tog’laridan boshlanadigan daryolar. Bulardan eng
kattalari – Xo’jabaqirg’on, Isfara, So’x, Shohimardonsoy, Isfayramsoy,
Aravansoy, Oqbura, Qurshob. Bu daryolarning ko’pchiligi Oloy tizmasining qor -
muzliklaridan to’yinganligidan suvi iyul – avgust oylarida to’lib oqadi, mart -
aprelda esa sayozlanib qoladi. Iyul – sentyabr oylarida yillik suv miqdorining
40foizi, ba’zi daryolarda So’x, Isfara suvining hatto 60 foizi oqadi. Tekshirishlar
shuni ko’rsatadiki, botiqda katta yer osti suvi havzasi bo’lib, bu suv turli hil jinslar
orasida qatlam – qatlam bo’lib joylashgan, Bu suv qatlamlari botiqning relyeftiga,
suv saqlovchi jinslarning qalin – yupqaligiga qarab bir necha metrdan 100-150 m
gacha, ba’zan 300-350 m gacha va xatto 450-500 metrgacha chuqurlikda
joylashgan. 500- 600 m chuqurliklardan ham hozir yaxshisifatdi suv
chiqarilmoqda.
Tuproqlari. Tuproqlari. Farg‘ona okrugining geologik va yer yuzasining
tuzilishi, iqlimi, yerosti suvlarining xususiyatlari bir xil bo‘lmaganligi sababli
uning tuproqlari ham xilma-xil. Uning markaziy past qismida, Sirdaryo qayirlarida
o‘tloq, o‘tloqbotqoq, grunt suvi yuza joylarda botqoq-sho‘rxok, sho‘rxok,
Yozyovon va Qoraqalpoq cho‘lida qumoq, qumli tuproqlar hosil bo‘lgan.
19

Okrugning yerosti suvlari chuqur bo‘lgan tekislik qismida va adirlarda och tusli,
oddiy (tiрik) va to‘q tusli bo‘z tuproqlar tarqalgan. O‘lkaning 300—500 m
balandliklarida och tusli bo‘z tuproqlar (chirindi miqdori 1 —1,5 foiz), 500 —800
m balandliklarda oddiy bo‘z tuproq (chirindi miqdori 1,5—2,5 foiz) tarqalgan.
Okean sathidan 800 —1400 m balandliklarda to ‘ q tusli bo ‘ z tuproqlar ( chirindi
miqdori 3,5—4 foiz ) tarqalgan .
O ’ simlik va hayvonot dunyosi . O ‘ simliklari va hayvonot dunyosi .
Okrugning markaziy qismidagi sho ‘ rxok yerlarda pashmak , baliqko ‘ z , seta , sho ‘ ra ,
yulg ‘ un , qumli yerlarida esa juzg ‘ un , quyonsuyak , saksovul o ‘ sadi . Sirdaryo
qayirlarida yantoq , yulg ‘ un , qamish , tol , yovvoyi jiyda uchraydi . Adirlarda
bahorda rang , qo ‘ ng ‘ irbosh , shaytonkavusho ‘ sadi , ular yozda qurib qoladi , so ‘ ngra
oq kavrak , oq shuvoq , qizil burgan , chalov o ‘ sishni davom ettiradi . Okrugga
tutashgan tog ‘ yonbag ‘ irlarida archa , terak kabi daraxtlar ham o ‘ sadi . Okrugning
markaziy qismidagi qumli yerlarda kaltakesak , yumronqoziq , qo ‘ shoyoq , ilonlar
hamda har xil hasharotlar yashaydi . Т o ‘ qaylarida chiyabo ‘ ri , qirg ‘ ovul , g ‘ oz va
o ‘ rdak uchraydi .
Botiqda eng ko ’ p uchraydigan hayvon turlaridan kalamush , qo ’ shoyoq ,
ko ’ rsichqon , bo ’ rsiq , bo ’ ri , tulki , jayra , ilon , kaltakesaklar , qushlardan esa
chumchuq , chug ’ urchuq , so ’ fito ’ rg ’ ay ; to ’ qay hayvonlaridan chiyabo ’ ri , g ’ oz ,
loyxo ’ rak , o ’ rdak va qirg ’ ovullar uchraydi . Farg ’ ona botig ’ ining tabiati go ’ zal ,
shifobaxsh va tabiiy resurslari xilma – xil bo ’ lganligidan uni Turkistoning
“ durdonasi ” deb aytishadi . Farg ’ ona okrugining muhim tabiiy resurslaridan biri ,
uning qazilma boyliklaridir . Bu yerda qazilma ko ’ p bo ’ lib , eng muhimlari neft
tabiiy gaz , oltigugurt . Tog ’ mumi , volfram , molibden , rux , marganes , dala shpati ,
o ’ tga chidamli gil , har xil qurilishg materiallari , kaliy tuzi va shifobaxsh yer osti
suvlaridir .
20

2.2 1- rasm .
Farg’ona botig’ining iqlimi quruq, yozi issiq, qishi mo’tadil, shu kenglikda
joylashgan qo’shni Toshkent – Mirzacho’l okrugidan bir oz farq qiladi. Botiqning
atrofini o’rab olgan tog’lardan esadigan sovuq havo qishda Farg’ona botig’ining
markaziy qismida to’planib qoladi, natijada yanvarning o’rtacha harorati – 30 S
bo’ladi.
Ba’zi yillari shimol va shimoli- sharqdan sovuq havo massalari esib,
tog’lardan oshib o’tadi va botiq haroratini juda pasaytirib yuboradi. Ana shunday
paytlarda eng past harorat – 30. 0 , - 31.0 S ga tushadi. Ammo qish faslida sovuqlar
bilan birga, ba’zan + 15. 0 S issiq kunlar ham bo’lib turadi.
Farg’ona botig’da bahor qisqa bo’lib, ob – havo tez –tez o’zgarib turadi, goh
isib, goh sovib ketadi. Harorat ba’zan aprel oylarida + 27, + 36 S gacha ko’tarilib.
Ba’zan-3 – 5 gardusgacha pasayib ketishi mumkin. Bahorda ob –havoning bunday
tez –tez o’zgarib turishi erta gullaydigan o’simliklarga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
21

Bahorda ya’ni bahorning oxirlarida sovuq tushadigan kunlar 1 aprelgacha Quvada
davom etadi. Botiqda bahoning ohirlarida kuchli shamollar esib, jala tarzida
yomg’irlar vaxatto, do’l ham yog’ib, ekinlarga va mevalarga zarar yetkazadi. Tog’
va adirlarga yoqqan jalalar tufayli sellar ham vujudga kelib, xalq xo’jaligiga zarar
keltiradi.

22

XULOSA.
Tabiat resurslari , tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va ma naviyʼ
ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xo jalikda foydalaniladigan hamda
ʻ
insoniyatning yashashi uchun zarur bo lgan, uni o rab turgan tabiiy muhitning
ʻ ʻ
barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat resurslariga Quyosh
energiyasi , Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali qazilmalar,
o simliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan
ʻ
(ko pgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning
ʻ
ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar)
boyliklarga bo linadi. Tabiiy xom ashyolarni ko p darajada iste mol qiluvchi
ʻ ʻ ʼ
kuchlarning jadal rivojlanishiga bog liq ravishda tabiat resurslari bilan ta minlash
ʻ ʼ
muammolari yanada dolzarblashib bormoqda.
Tuproq , atmosfera va gidrosferaning ifloslanishiga qarshi kurashishda
jahonning barcha mamlakatlari kelishib faoliyat yuritishlari zarur bo lib, tabiat
ʻ
resurslari muhofazasi global xarakterga ega bo lmoqda. Tabiat resurslarini
ʻ
o zlashtirishning muhim bosqichlari — ularni aniqlash (razvedka qilish),
ʻ
o rganish, alohida turlari bo yicha kadastrlar (masalan, yer kadastri, suv kadastri)
ʻ ʻ
tuzishdan iborat. O zbekiston Respublikasida
ʻ tabiat resurslari kadastrlarini tuzish
va yuritish O zbekiston Respublikasining "Davlat kadastrlari to g risida" qonuni
ʻ ʻ ʻ
(2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib boriladi.
Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud : texnologik ,
iqtisodiy , ijtimoiy . Tabiat resurslarini to ʻ g ʻ ri baholash ulardan foydalanishda eng
yuqori samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi . Inson tafakkuri o ʻ sishi
bilan bog ʻ liq holda tabiat resurslari turlari ham kengayib bormoqda , bunda eng
zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi . Ilmiy - texnik taraqqiyotni rivojlanib
borishi bilan tugaydigan tabiat resurslari o ʻ rnini bosuvchi yangi sun ʼ iy materiallar
ishlab chiqarilmoqda , Dunyo okeani boyliklari o ʻ zlashtirilmoqda . Ijtimoiy va
iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanishi yo ʻ lida tabiat resurslaridan samarali
foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni ta ʼ minlab turuvchi yangi sifatli
texnologiyalarni yaratish talab etilmoqda .
23

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .
1. Abdullaev . O . Iqtisodiy geografiya va ekologiya . Namangan 2002.
2. Atlas Mira stranni mira v kartax i faktax. M.: ZAO “kompaniya”,
ASTPRESS. 1999.
3. Axmedov.E., Sayidaminova.Z. O’zbekiston Respublikasi (qisqacha
ma’lumotnoma). T., 1998.
4. Lomakin V.K. Mirovaya ekonomika.Rostov-, izd-vo Yuniti. 2007
5. Mirovaya ekonomika. Ekonomika zarubejn ы x stran/Pod red.
V.P.Kolesova, M.I.Os ь movoy. –M., 2000.
6. Str ы gin A.V. Mirovaya ekonomika. –M., 2002.
7. Soibnazarov A. O’rgimchak to’ri. //“XXI asr” gazetasi, 2009 yil 23 aprel,
№ 17 (283)-son.
8. O’zbekiston milliy entsiklopediyasi. 1—14 jildlar. T., Davlat ilmiy
nashriyoti. 2000-2006.
9. O’zbekiston Respublikasi yillik statistik to’plam. –T., 2007.
10. Xodiev B. va boshq. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimovning “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarini o’rganish bo’yicha
o’quv qo’llanma. – T.: Iqtisodiyot, 2009.
11. Population Reference Bureau 2008 Word Population Data sheet.
12. Ohmae K. The Bordless World: Power and Strategy in the
Interlinked Economy. - Fontana, 1990
24

Ilovalar
Ilova.1 rasm
Ilova 2 rasm
25

Ilova 3 rasm
Ilova 4 rasm
26

Ilova 5 rasm
27

O’LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATI FARG’ONANING GEOGRAFIK O’RNI.

Купить