O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati ustrushonaning geografik o’rni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	153.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’lkamizning tarixiy-madaniy viloyati ustrushonaning geografik o’rni

Купить

MAVZU: O’LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATI
USTRUSHONANING GEOGRAFIK O’RNI.
MUNDARIJA:
KIRISH . .........................................................................................................3- 6
I BOB USTRUSHONANING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR DAVRI
TARIXI
I.1. Ustrushona tabiiy geografik o‘rni va qadimgi tarixiga umumiy
tavsif ............................................................................................................... 7-17
I.2. Yozma manbalarda Ustrushonaning o‘rta asrlar davri tarixining
yoritilishi .......................................................................................................18-29
II. BOB USTRUSHONA XALQLARI MADANIYATI
II.1. Ustrushona xalqlari amaliy san’ati – hunarmandchiligi ........................30-36
II.2. Ustrushona xalqlari ma’naviy –diniy hayoti ........................................37-47
XULOSA.............................................................................................. ........48 - 50
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…….................. . .... 51 - 53
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Ustrushona Turon zaminining qadim va o`rta asr
tarixida muhum o`rin egallagan bir bo`lagi, ajralmas qismidir. Sirdaryo va Jizzax
viloyatlarining tog` va tog` oldi mavzelari qadimdan aholi zich joylashgan
madaniy o`lkalar qatoriga kirgan. Ko`plab chashma, buloq, soy va daryolar
havzasida hosil bo`lgan katta kichik bu vohalarda lalmakorlikdan tashqari suniy
sug`orish tizimlariga asoslangan dehqonchilik va o`troq hayot ancha qadimdan
boshlangan. Bu esa Ustrushonaning mazkur hududlarida muqim istiqomat qiluvchi
qadimgi aholining ilk tarqalish davri jarayonlari o`sish dinamikasi va xo`jalik
faoliyatida muhim ahamiyat kasb etgan.
O‘rta Osiyoda qadimgi davrlardan dehqonchilik vohalari atroflari bo‘ylab
aholi sonining ortib borishi, yangidan-yangi yerlarning o‘zlashtirilishi va u
yerlarning obod dehqonchilik vohalariga aylanib borishi kuzatiladi. Evro Osiyo
dashtlaridan ko‘chmanchi chorvador aholilarning kirib kelishi va janubiy
mintaqalarga o‘tib borishi Ustrushonadagi madaniy jarayonlarga katta ta’sir
ko‘rsatgan. SHunga bog‘liq holda, o‘lkada qadimgi (antik va ilk o‘tra asrlar)
davrga oid juda ko‘p arxeologik yodgorliklari mavjud bo‘lib, ularning aksariyati
yaxshi saqlangan.
Qadimgi davrdan o‘rta asrlarga o‘tish, ya’ni Qang‘ davridagi barqaror
ijtimoiy siyosiy vaziyat tufayli Ustrushonada ham o‘troq va ko‘chmanchi aholining
bir-biriga uyg‘un va bir-birini to‘ldiruvchi madaniyati shakllanib, sayqal topib
borgan. Bu kabi jarayonlar ilk o‘rta asrlarda ham davom etib, qadimdan mavjud
bo‘lgan ikki til sohiblari chegarasi Sirdaryodan Amudaryoning o‘rta havzalariga
ko‘chib, VI-VII asrlarda turk – so‘g‘diy etno – madaniy madaniyatining
shakllanishiga olib kelgan. Endi, Ustrushona (Farg‘ona va CHoch) madaniyatiga
xos xususiyatlarning Baqtriya, So‘g‘d va Xorazm kabi tarixiy madaniy vohalar
madaniyatidan farqli ko‘rinishlari ham kamayadi. Bir necha asr davomi sodir
bo‘lgan ijtimoiy siyosiy va etno madaniy jarayonlarning mahsuli fanda umumiy
tarzda, Qovunchi madaniyati nomi bilan atalmoqda. Tarixni o‘rganish davomida,
Qovunchi madaniyatini o‘rganishning ilmiy ahamiyati tobora ortib bormoqda va
3

uning Ustrushona xalqlari madaniyati tarixida tutgan o‘rnini aniqlash va ko‘rsatib
berish ham dolzarb hisoblanmoqda.
Bugungi global davrda, dunyoda kechayotgan ommaviy madaniyat
ko‘rinishidagi tahdidlar, xalqlarning milliy qadriyatlari va ma’naviy me’rosiga
ham rahna solmoqda. Unga qarshi kurashishning eng samarali usuli madaniyatimiz
– milliy qadriyatlarimizni targ‘ib qilish orqali, yoshlarimizda ma’naviy
immunitetni shakllantirish, boy moddiy va ma’naviy merosimizga nisbatan yuksak
hurmat va sodiqlik ruhini shakllantirish zarur 1
. Bunda xalqimizning haqiqiy tarixi,
jumladan uning ajralmas qismi bo‘lgan Ustrushona xalqlari qadimiyati, urf odat va
marosimlarini tadqiq qilish va shu orqali, azaliy qadriyatlarimiz va yuksak
ma’naviyatimizni targ‘ib qilish dolzarb vazifalarimizdan biri hisoblanadi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Qadimgi Ustrushonada mustaqillik
yillarida arxealogiya qazuv- tadqiqotlari doirasi ancha kengaydi. Jumladan,
Xarkana rustokining ilk o`rta asr yodgorliklari Qing`irtepa, Almantepa,
Jalmantepa, Lapaktepa, Nushkent, Xavos, Sag‘anaktepa, Eski Xavos, Oqtepa,
Qultepa O`rta Osiyoning IX-XII asrlardagi tog`-kon metalurgiyasi makonlaridan
biri, Turkiston tizmalarida joylashgan Mik qal`asi ochib o`rganildi. Tadqiqotlar
o`tkazilgan yodgorliklar geografik jihatdan – tekislik dasht, tog` oldi va tog`
mavzelarda joylashgan. Ustrushonadagi yodgorliklar XX asrning ikkinchi
yarmidan 90- yillariga qadar qisman o‘rganilgan. Asosiy tadqiqotlar
Ustrushonaning sharqiy va janubiy qismi (Tojikiston hududi)da keng qamrovli olib
borilgan. Bu erda, N.N. Negmatov, E.D. Saltovskaya, T.P. Kiyatkina, A.K.
Mirboboev, R.Z. Avzalov, S.SH. Marafiev kabi arxeologlar tomonidan olib
borilgan uzoq yillik izlanishlar natijasida ko‘plab yodgorliklar ochib o‘rganilgan 2
.
Biroq, hozirgi vaqtga qadar bu tadqiqotlar O‘zbekiston hududida joylashgan
yodgorliklardan topilgan moddiy ashyolar bilan qiyosiy solishtirib o‘rganilmagan.
Ustrushonaning shimoliy va shimoliy-g‘arbiy qismida yodgorliklar ancha
1
Mirziyoev SH.M. “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash-davr talabi”
mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqi. / Xalq so‘zi. 2017 yil 16 iyun.
2
Пардаев М.Ҳ., Тўйчибоев Б.Б. Уструшона қадимда ва илк ўрта асрларда. Тошкент, 2017, Toshboyev F.E.
Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati. Toshkent, 2014. Б.10
4

ko‘p saqlanib qolgan. Ular asosan Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining tog‘ va tog‘
oldi hududlarida Mirzacho‘l sarhadlarida joylashgan. Bu yodgorliklarning ba’zilari
S.R. Rahimov, O‘.A. Alimov, E. B. Anorboev, M.H. Pardaev, A.A. Gritsina, F.E.
Toshboev va J.I. G‘ofurovlar tomonidan qisman o‘rganilgan. Mazkur tadqiqotlarda
yodgorliklarning paydo bo‘lishi, arxeologik manbalar tavsifi, yodgorliklarning
davriy sanasi, yodgorlik sohiblarining qaysi xalqlar va etnik guruhlarga mansubligi
to‘g‘risida ilmiy fikrlar berilgan. Aytish mumkinki, Ustrushonadagi yodgorliklar
qisman tadqiq qilingan bo‘lib, bu ma’lumotlar orqali mazkur tarixiy madaniy
vohada yashagan ajdodlarimiz o‘tmishi va ularning o‘lka tarixida tutgan o‘rni
masalalari yoritilgan.
Qayd etilgan va o`rganilgan yodgorliklarning aksariyati milodiy IV-V va VI-
VIII asrlarga mansubdir. SHimoli-g‘arbiy Ustrushona xududlarini va xususan
Jizzax vohasini muqim, o`troq xayot tarziga o`tgan ko`chmanchi xalqlar
tomonidan ommaviy o`zlashtirilishi xuddi shu davrlarga to`g`ri keladi. SHu sababli
mazkur regionning antik va ilk o`rta asr davriga oid yodgorliklarini o`rganish
arxeologiya fani uchun muhim ma`lumotlar beradi.
Tadqiqotning maqsadi. Ustrushonaning tarixi va madaniyatini arxeologik
hamda yozma manbalar orqali yoritish.
Tadqiqotning vazifalari.
- Bizgacha etib kelgan yozma manbalardagi Ustrushona tarixi haqidagi
ma’lumotlarni tahlil qilish;
- Ustrushonaning tabiiy geografik o‘rniga umumiy tavsif berish;
- Ustrushonaning qadimgi davr tarixini yoritish;
- Ustrushonaning o‘rta asrlar davri tarixiga tavsif berish;
- Qadimgi davrdagi Ustrushona xalqlari madaniyatini yoritish;
- Ustrushona hududida shaharsozlik madaniyatining vujudga kelishini o‘rganish;
- Ustrushona xalqlari amaliy san’ati – hunarmandchiligi tarixini o‘rganish;
- Ustrushona xalqlari ma’naviy –diniy hayotini tahlil qilish;
- Umumta’lim maktablarida Qadimgi Ustrushona tarixi va madaniyati mavzusini
interfaol usullarda o‘rganish kabilardan iborat.
5

BMI ning ob’ekti va predmeti. Tadqiqotning ob’ektini asosan Ustrushona
tarixi va madaniyatini yoritish tashkil etadi. Uning predmetini esa o‘rganilgan
manbalarni tavsiflash orqali Ustrushona xalqlari tarixi va madaniy hayotining
barcha shakllarini tahlil qilish kabilar tashkil etadi.
BMI ning nazariy uslubiy asoslari. Tadqiqot mazmun mohiyatini ochib berishda,
tarixiy haqiqat va xolislik nuqtai-nazaridan yondashilgan. Prezident SH.M.
Mirziyoevning asarlarida tarixchi olimlar oldiga qo‘yilgan vazifalar, “O‘zbekiston
Arxeologiyasi taraqqiyoti konsepsiyasi”da qayd etilgan amaliy tadbirlardan kelib
chiqib mavzu yoritilgan. Bunda jahon va respublikamizdagi taniqli arxeolog
olimlarning tadqiqotlari va ularda ilgari surilgan ilmiy farazlarga tayanildi.
BMI ni yoritishning metodlari. Mavzuni o‘rganish va tahlil qilishda tarixiy-
falsafiy uslublardan, ya’ni tahlil, taqqoslash, umumlashtirish, qiyosiy solishtirma
va xronologik uslublardan foydalanilgan.
BMI ning tuzilishi va hajmi. Ushbu BMI kirish, 2 bob, xulosa, foydalanilgan
manba va adabiyotlardan iborat.
6

I BOB USTRUSHONANING QADIMGI VA O‘RTA ASRLAR DAVRI
TARIXI
I.1. Ustrushona tabiiy geografik o‘rni va qadimgi tarixiga umumiy tavsif
O`zbekistonning markaziy qismida joylashgan Jizzax vohasining tog` va
tog` oldi mavzelari qadimdan aholisi zich joylashgan tarixiy madaniy o`lkalar
tarixiga kirgan. Sangzor va Zominsuv daryolari ko`plab soy va buloqlar xavzasida
hosil bo`lgan vodiylarda lalmikorlikdan tashqari suniy sug`orish tizimlariga
asoslangan dehqonchilik- va o`troq xayot ancha qadimdan boshlangan.
SHuningdek, vohaning shimoliy va shimoli-g`arbiy sarxadlarida yastangan
Mirzacho`l cho`l-dasht mavzelarida arxaik va ilk antiq davrdagi ko`chmanchi
chorvadorlar faoliyati arxealogik materiallarda o`z aksini topgan. Bu mavzelardan
neolit va bronza davri jamoalarning moddiy madaniyat namunalari qayd etilganini
xisobga olsak bu mo`jaz tarixiy madaniy o`lkada inson istiqomati va xo`jalik
yuritish faoliyati ancha qadimdan yo`lga qo`yilgani tasdiqlash mumkin bo`ladi.
O‘lkaning katta qismini y er tuzilishi tekisliklardan iborat bo‘lgan Mirzacho‘l
egallagan. U janubi sharqdan shimoli-g‘arbga tomon pasayib boradi. Tekislik
qismi shimoliy-g‘arbga tomon nishab bo‘lib, o‘rtacha balandligi 250-300 m ga
teng. Janubdagi tog‘ etaklarida balandlik 450-530 m gacha etadi. Janubiy qismi
relefini Turkiston tizmalari va uning g‘arbiy Morguzar va CHumqartov tog‘lari
(balandligi 2500-3000 m gacha, Jizzax qismida 800 m) tashkil etadi 3
. SHimol va
shimoli-sharqdan zinapoyasimon shakldagi tekisliklar tog‘liklar tomon ko‘tarilib
boradi. Bu o‘lka O‘zbekistonning baland va o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar, tog‘
etaklaridagi tekislik vohalari, sho‘rxok va cho‘l landshaftliklardan iborat g‘oyat
noyob mikromintaqani tashkil qiladi 4
.
Turkiston tizmasining shimoliy davomi hisoblangan Morguzar tog‘ining
o‘rtacha balandligi 1500-2000 m., ayrim cho‘qqilari esa 2621 m ga etadi. U
shimol tomon davom etib, Sangzor daryosining vohasi orqali Nurota tog‘idan
ajraladi. Sangzor vodiysining eng tor joyi Ilon o‘tdi darasi ( kengligi 120-130 m)
3
Пардаев М.Ҳ., Тўйчибоев Б.Б. Уструшона қадимда ва илк ўрта асрларда. Тошкент, 2017. Б. 14.
4
Алибеков Л.А., Нишанов C.A. Природные условия и ресурсы Джизакской области. –Ташкент:
Узбекистан, 1978. – Б. 6-8.
7

hisoblanadi. Ustrushonaning suv manbalariga e’tibor beraylik. Hududning eng
yirik suv manbai – Sirdaryo bo‘lib, daryo vodiysining Mirzacho‘l bilan tutash
kengligi 15 km ga etadi. Daryo o‘zanining qirg‘oqlari tik, vodiyda qoldiq o‘zanlar
uchraydi. Bu qoldiq o‘zanlarning ayrimlari ko‘l va botqoqliklardan iborat.
Ustrushonaning katta qismini egallagan Mirzacho‘lni suv bilan ta’minlaydigan
barcha shohariq va ariqlar Sirdaryodan boshlanadi. SHimoli-g‘arbiy
Ustrushonaning asosiy suv manbalari ko‘pchilik hollarda janub-shimol yo‘nalishi
bo‘yicha oqadigan daryochalar, soy, buloq va chashmalardan iborat.
Sangzor daryosi Turkiston tog‘larining 3300 m balandlikdagi SHungqor
tizmasi shimoliy yonbag‘ridagi ikki tog‘ soyi Guralash va Jontakaning
qo‘shilishidan hosil bo‘ladi va Morguzar tizmasini yoqalab sharqq a, Jizzax
tomon oqadi. Uning suv yig‘ish maydoni - 2,580 km 2
ni, ilk manbasidan Qili
qishlog‘igacha bo‘lgan uzunligi 123 km ni tashkil qiladi. Sangzor daryosining
o‘rtacha suv oqimi miqdori 6,9 m 3
. sekundga, ba’zi seryomg‘ir yillarda eng
yuqori holatdagi suv sarfi 250-300 m 3
sekundga, sel kelganda 411 m 3
sekund
teng 5
.
Kattaligi jihatidan Sangzor daryosidan keyingi asosiy suv manbai
bo‘lgan Zominsuv Turkiston tizma tog‘larining baland cho‘q- qilaridan
boshlanuvchi Qashqasuv, Ko‘ksuv va Qizilmozor soylarining qo‘shilishidan
hosil bo‘ladi. Uning suv yig‘ish maydoni 694 km 2
, uzunligi 41km ni tashkil
etadi 6
. O‘tmishda Zominsuv Ustrushonaning Zomin rustoqi va mazkur nom bilan
ataluvchi Zomin-Sarsanda shahrining ichimlik va xo‘jalik yuritish ishlari
ta’minotiga sarflangan. Tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, daryo suvi Mirzacho‘l
sarhadlarida joylashgan qadimgi Qoratepa shahrigacha etib borgan 7
.
Xo‘jamushkentsoy, Erganakli qishlog‘ida ko‘plab buloq suvlarining
yig‘ilishidan hosil bo‘ladi. U Oyuvli qishlog‘ida o‘ziga o‘nlab irmoqlarni qo‘shib
olib Savat dashtiga tomon, chap irmog‘i esa hozirgi Dashtobod shaharchasi
5
Нишонов С.А. Жиззах вилояти. Т. : Ў збекистон, 1980. – Б. 1 5 .
6
Нишонов С.А. Жиззах вилояти... – Б.16.
7
Пардаев М.Ҳ., Тўйчибоев Б.Б. Уструшона қадимда ва илк ўрта асрларда. Тошкент, 2017. Б. 42.
8

yaqinidagi Qoratepa shahar yodgorligigacha etib borgan. Uning o‘rtacha suv
oqimi miqdori 9,7 m 3
. Sekundga teng bo‘lib bu nafaqat Xovos rayoni mintaqasi
uchun balki , Ustrushona uchun ham ancha sersuv hisoblanadi. Taqqoslash uchun
keltiradigan bo‘lsak, Ustrushona poytaxti Bunjikat va uning atrofidagi ko‘plab
qishloq makonlarini suv bilan ta’minlagan. SHaxristonsoyningsuv oqimi miqdori 5
m 3
. Sekundga teng bo‘lgan.
Ustrushonaning navbatdagi suv manbai Ravotsoy esa Morguzar tizmalari
tarkibiga kiruvchi Etimtog‘ va Kattatog‘ning sharqiy yonbag‘irlaridan
boshlanuvchi Ko‘rpasoy va Uvobsoyning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Bu
soylarning havzasida hosil bo‘lgan kichik suvli vodiyda turli davrga oid
arxeologiya yodgorliklari zich joylashgan va ularning asosiy guruhi Ravot va
Uchqiz qishloqlari atrofida jamlangan 8
. Seryog‘in yillari va sel kelish
mavsumlarida Ravotsoy suvi Y O yilma qishlog‘igacha (50km) etib borgan.
Sayxonsoy bulog‘i Morguzarning shimoli – sharqiy yonbag‘ridagi 1000 m
chamasi balandlikdagi Og‘ajon ungirlaridan boshlanadi. Sayxonsoy ancha
kamsuv bo‘lsa-da, uni havzasidagi Xasangoba, Quduqcha, Sayxon, Tuyoqli
qishloqlarining asosiy suv manbai hisoblanadi. SHuningdek, o‘rganilayotgan
mintaqada Turkmansoy, Achchisoy, Qo‘shchisoy, Jaloyirsoy kabi daryocha va
soylar ham mavjud bo‘lib, ular ham Turkiston tizmasining shimoliy yon bag‘ridan
boshlanadi. YUqorida sanab o‘tilgan soylarning suvi bahorda biroz ko‘payib,
yozda kamayadi, ba’zilari umuman qurib qoladi 9
.
Jizzax vohasining shimoliy qismi va Sangzorning quyi oqimida Tuzkon
ko‘li joylashgan. U hududda mavjud bo‘lgan yagona ko‘ldir. 1895 yil
ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘l yildan – yilga qurib borgan. 1920 yillarda
Tuzkonning hajmi 100 km 2
dan 40 km 2
gacha qisqargan. XX asrning ikkinchi
yarmida Mirzacho‘l cho‘lini keng miqyosda o‘zlashtirilishi, sho‘r yerlarni yuvish
va sizot suvlarni tashlash natijasida, Tuzkon va uning atrofida, Arnasoy botig‘i
8
Акчаев Ф.Ш. Жиззах воҳаси муқаддас қадамжолари ва зиёратгоҳлари. Тарих фанлари бўйича фалсафа
доктори (PhD) диссертацияси авторефарати. Тошкент, 2020
9
Нишонов С.А. Жиззах вилояти... – Б.17-18.
9

deb ataluvchi katta hududda, umumiy maydoni 2300 km 2
dan oshiq Arnasoy
ko‘llar tizimi hosil bo‘lgan 10
.
Ustrushonada y er tuzilishiga ko‘ra, och va tipik bo‘z tuproqlar tarqalgan. Ular
orasidagi chegara taxminan 450 m balandlikdan o‘tadi. Bu hududning janub va
janubi-g‘arbiy qismi asosan tekis qalin lyossimon qumoq va qumloqlar bilan
qoplangan. Past joylari (markaziy va shimoli-g‘arbiy qismi)ni sho‘rhoq va
sho‘rtob tuproqlar egallagan. Mintaqada och tusli bo‘z tuproqlar, daryo bo‘ylarida
o‘tloq va o‘tloq-botqoq tuproqlar keng tarqalgan bo‘lib, bu yerlar turli xildagi
o‘simliklar va to‘qayzorlarga boy 11
.
O‘lkada cho‘l, adir, tog‘ va yaylov mintaqalariga xos o‘simliklar mavjud.
CHo‘l hududlari sho‘ro‘zak, qorabosh, burgan, lolaqizg‘aldoq kabi efemerlar va
kurg‘oqchilikka chidamli shuvoq, yantoq, chalov, sho‘ra, yulg‘un va tuyaqorin
kabi o‘simliklarga boy. Tog‘ etaklari va undan yuqorida irg‘ay, zirk, pista, yovvoyi
bodom, na’matak, olma, olcha, saksovul kabi buta va daraxtlar o‘sadi. Turkiston
tog‘ tizmasining 1500-2500m dan balandlik qismida archazorlar uchraydi. 2800-
3000 m dan balandda qo‘ng‘irbosh, rang, yovvoyi arpa kabi o‘tlar o‘suvchi yaylov
mintaqasi boshlanadi. Sirdaryo bo‘yidagi to‘qaylarda yulg‘un, tol, turong‘il, jiyda
kabi butalar o‘sadi 12
.
Xullas, o‘rganilayotgan mintaqaning geografik qulayliklari tufayli uning ilk
o‘zlashtirilish tarixi uzoq o‘tmish bilan bog‘liq. Dastlabki urug‘ jamoalar
chorvador hamda o‘troq dehqonlar uchun qulay tabiiy shart-sharoit va unumdor
erlar, ayniqsa oqar suv manbalari mavjudligi vohada inson faoliyati bilan bog‘liq
ijtimoiy jarayonlarning o‘zaro moddiy va boshqa madaniy turlarning baravj
rivojlanishiga asosiy sabab bo‘lgan. Bir paytning o‘zida chorvani mavsumiy tarzda
qishda – cho‘lli mintaqada, yozda esa–tog‘ o‘tloq yaylovlari mintaqasida boqish
imkoniyati chorvachilik xo‘jaligining ham rivoj topishiga imkon yaratgan. Yaylov
(o‘tloq) imkoniyatlarining har tomonlama qulayligi bu yerda chorvachilik
10
Нишонов С.А. Жиззах вилояти... – Б.16.
11
Алибеков Л.А., Нишанов C.A. Природные условия и ресурсы Джизакской области...– С. 35.
12
Алибеков Л.А., Нишанов C.A. Природные условия и ресурсы Джизакской области...– С. 36-37
10

madaniyatining ham o‘troq dehqonchilik madaniyati bilan hamohang tarzda
taraqqiy etishiga sabab bo‘lgan 13
.
Yuqorida aytib o‘tilgan tabiiy qulayliklar tufayli Ustrushona hududi ham
O‘rta Osiyoning boshqa dehqonchilik vohalari kabi qadimdan jadal o‘zlashtirilgan.
Bunga, Forish tumanining “ CHimqo‘rg‘on ” jamoa xo‘jaligi hududidan topib
o‘rganilgan, o‘rta paleolit davrida yashagan neandertal odamlar tomonidan
Qayroqtoshdan ishlangan va o‘lchami 54 x 53 x 21 mm bo‘lgan nukleus – tosh
o‘zaklar qoldiqlarini 14
, CHordara, Ko‘ksuvtepa shaharchalari atroflaridan hamda
Ettisoy vohasidan topilgan o‘rta paleolit davridan to tosh davrining
yakunlovchi bosqichi - neolitgacha bo‘lgan davrga oid arxeologik ashyolarni,
hamda Tuzkon ko‘li atroflari, Qolgansir sho‘rko‘li g‘arbiy qismlari va Xon –
CHorvoq darasidan neolit davriga oid chaqmoqtoshdan yasalgan tosh qurollar
hamda bronza davriga tegishli sopol buyum parchalarini misol keltirishimiz
mumkin. Mazkur qadimiy ashyolar ushbu hudud ham o‘zining ilk odamzod izlari
bilan bog‘liq ibtidoiy tarixiga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Ustrushona hududida so‘nggi bronza va ilk temir davriga kelib o‘zida shahar
belgilarini mujassam qiluvchi yirik manzilgohlar barpo etila boshlanadi. Inson
faoliyati bilan bog‘liq ijtimoiy jarayonlar tufayli Ustrushonada ham ilk temir davri,
xususan, mil. avv.gi VII-VI asrlarda shahar qurilishiga asos solinib, fanda
“Nurtepa madaniyati” nomi bilan qayd etilgan, ilk shaharmonand manziloh
Nurtepa vujudga kelgan 15
. O‘rta Sirdaryo havzasida o‘troq turmush tarziga o‘ta
boshlagan ko‘chmanchi qabilalar, vaqt o‘tishi bilan esa Ustrushona hududining
boshqa qismlariga, xususan tog‘ oldi hududlariga (Xontepa, Qo‘rg‘ontepa) ham
yoyila boshlagan. Hududda joylashgan arxeologik yodgorliklarda (Nurtepa,
Xontepa, Qaliyatepa va boshqalar) aniqlangan me’moriy inshootlar: yerto‘la,
yarim yerto‘la va yer usti inshootlari ham so‘nggi bronza, ilk temir davrlarida bu
yerda ko‘chmanchi aholining o‘troqlashuv jarayoni boshlanganligidan dalolat
13
Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati. Toshkent, 2014.Б. 18.
14
Сайфуллаев Б.К. Палеолит долины реки Зарафшан и северо – восточных Кызылкумов (технико –
типологическое исследование). Афтореф. канд. ист. наук. Самарканд, 2003 . – С. 5.
15
Пардаев М.Ҳ., Тўйчибоев Б.Б. Уструшона қадимда ва илк ўрта асрларда. Тошкент, 2017. Б. 60.
11

beradi. Nurtepa madaniyatning ta’siri ostida Kiropol deb e’tirof etilgan, mil.
avv.gi VI asr boshlarida asos solingan Mug‘tepa, Aleksandr Makedonskiyga qarshi
qo‘zolon ko‘targan shaharlar sifatida qayd etilgan, Kurkatdagi SHirin, Savatdagi
Xontepa, Sog‘anoqtepa I, II kabi ilk shahar yodgorliklari bunyod etilgan. Tabiiyki,
qadimdan voha va uning atrofidagi dashtliklarda yashovchi chorvador aholining
Ustrushonadagi madaniy taraqqiyot jarayonlariga ta’siri katta bo‘lgan. Bu aholi
avvalo, Evro Osiyoning bepoyon kengliklari va bu ulkan hududlarda yashovchi
ko‘chmanchilar olami bilan kuchli bog‘langan edi. Mavsumiy tarzda ko‘chuvchi
chorvadorlar uzoq shimol o‘lkalarigacha borar, qishda esa qishlovlariga qaytib,
Ustrushonaning dehqonchilik vohalari va hatto janubiy mintaqalar bilan ham
bog‘lanib turardi.
Antik davrda kechgan ijtimoiy siyosiy va ekologik vaziyat bilan bog‘liq
ulkan migratsiya jarayonlari ko‘plab ko‘chmanchi chorvador aholining voha va
uning atroflariga kirib kelishi va o‘troqlashishini yanada tezlashtirgan. Bu
mavzuda arxeolog M.H. Pardaevning ta’kidlashicha, “ilk antik davrda
Ustrushonada aholining shaharlashuvi, demografik o‘sish jarayonlari natijasida,
yangi shaharlarning paydo bo‘lishi mamlakatning shimoliy, shimoliy-g‘arbiy
qismida – Zominsuv va Sangzor daryolari havzasida izchil suratda amalga oshgan.
Mil. avv. IV-III, II-I asrlarda eski Xovos, O‘rdatepa, Qaliyatepa, Oydinsoytepa,
Qo‘rg‘ontepa shahar yodgorliklari vujudga kelgan” 16
. Ta’kidlash lozimki, bu
paytda, nafaqat, Sangzor yoki Zominsuv kabi vohalar balki, dehqonchilik uchun
sharoit mavjud bo‘lgan mikrovohalarda ham aholining yanada gavjumlashuvi,
yangi yerlarning jadal o‘zlashtirilishi va bu yerlarda mustahkamlangan jamoa
manzilgohlari – qishloq makonlari soni tezlik bilan ko‘payib borgan.
Ustrushonaning dehqonchilik vohalari haqida bayon qiluvchi, ilk yozma
xabarlar qadimgi yunon tarixchilarining Aleksandr Makedonskiy harbiy yurishlari
haqidagi asarlarda yoritilgan. Bu manbalarning aksariyatida, Eron shohi Kir
davrida qurilgan yetti shahar va bu shaharlarning bir-biri bilan bog‘liq holda
16
П ардаев М.Х. К вопросу об эволюции планировки замков- рабатов в Северо-Западной Уструшане // Тез,
докл.науч.конф. посвящ.80-летию акад. Я.Г.Гу л ямова,-Т. : 1 988. -С.72.
12

Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targanligi haqida malumotlar berilgan. Ularda
yoritilishicha, Maroqand va uning atrofidagi qishloqlarni o‘ziga tobe qilgan
Aleksandr ko‘p sonli armiyasi bilan Ustrushona orqali Sirdaryo tomon yurish
qiladi. Oldingi pozitsiyadagi oziq-ovqat va otlarga yem-xashak yig‘uvchi makedon
otryadini mahalliy axoli (ustrushonlar) butunlay qirib tashlaydi va ko‘tarilish juda
qiyin bo‘lgan tik qoyali tog‘ ustiga chiqib ketishadi. Aleksandr bu qoyani katta
qiyinchilik va talofat bilan egallaydi. Jang paytida uning o‘zi ham qattiq
yaralanadi. Ustrushonaning tog‘li qoyalarida ilk bor mag‘lubiyat alamini tortgan
Aleksandr, o‘zining jahonda tengsiz hisoblagan armiyasini tog‘lik qoyalarda jang
olib borish taktikasi kuchli emasligini anglab qolgan. Ustrushonaliklar esa bunday
qoyalarda jang olib borishni nihoyatda yaxshi o‘zlashtirgan edilar. Biroq,
Aleksandr qo‘shinlarining bir necha baravar ko‘pligi va ularning zamonaviy
qurollanganligi urush taqdirini hal qiladi. Arrianning yozishicha, - “Tog‘
cho‘qqisidagi ximoyachilarni bir qismi joyida qirib tashlanadi, ko‘plari dushman
qo‘liga tushmaslik uchun qoyadan o‘zlarini tashlab halok bo‘lishadi” 17
.
Nisbatan tezlik bilan Sirdaryo bo‘yiga yetib kelgan Aleksandr bu yerda qisqa
muddatda o‘z qo‘shini uchun harbiy qarorgoh vazifasini o‘tagan Esxata (CHekka)
Aleksandriya shahrini quradi. Arriannning yozishicha, bu vaqtda Ustrushonada
mavjud bo‘lgan yettita shaharda isyon ko‘tarilib ular o‘zlarining mustaqilligini –
Aleksandrga bo‘ysunmasligini e’lon qiladilar. Aleksandrning ularni yana qaytadan
bo‘ysundirishiga to‘g‘ri keladi. Manbalarda ta’kidlanishicha ikki kun ichida besh
shaharni vayron qilib tiz cho‘ktirgan Aleksandr, ”daryo bo‘yi varvarlari”ning eng
katta shahri Kiropolga tomon yuzlanadi. U yaxshi mudofaa istehkomlari va ko‘p
ming kishilik jangovar himoyachilar qarshiligini tezda sindirolmagach, shaxsiy
jasorat ko‘rsatib oz sonli guruh bilan shahar ichkarisiga yorib kirib
qo‘zg‘olonchilardan shafvqatsiz o‘ch oladi. Kiropolni o‘zida 8 ming tub aholi qirib
tashlanadi 18
.
17
Пардаев М. Ҳ., Ғофуров Ж.И. Уструшонанинг илк ўрта аср қишлоқ маконлари (ёзма ва археологик
манбалар асосида). Тошкент, 2016. Б. 39
18
Ў збекистон ССР тарихи . Т.: 1970 . –Б. 96- 99 .
13

Aleksandr olti shaharni vayron qilganidan so‘ng y ettinchi shahar-Mamakena
sari yul oladi. Kvint Kursiy Rufning ma’lumot berishicha,- “Mamakenaliklar
shaharni topshirmaslikka ahd qilishadi. Ularga taslim bo‘lishsa jonlari omon
qolishiga va’da berib Aleksandr 50 otliq, jangchisini shaharga elchilikka yuboradi.
SHahardagilar elchilarni barcha rasm- rusumlarga amal qilgan holda izzat bilan
kutib olishadi, keyin esa, mehmondorchilik va sharobxo‘rlik tasirida tezda uyquga
ketgan 50 chavandozning hammasi qilichdan o‘tkaziladi. Bundan qattiq
g‘azablangan Aleksandr darhol hujumga o‘tadi, hujum natijasiz tugagach,
lashkarboshilar Meliogr va Perdikkega shaharni qamal qilishni buyuradi. Hech
qachon, hech qaysi shahar qamalga bunchalik qahramonlarcha bardosh bermagan
edi. Aleksandrning o‘zi ham boshidan tosh tegib qattiq, yaralanadi va hushidan
ketadi. Ko‘plar uni o‘ldi deb hisoblashadi. Lekin, u hushiga kelgach qamalni
yanada qattiq va shafqatsizlik bilan davom ettiradi. Mamakena shahri mudofaa
devorlari ostidan lahm kovlanib, devorning bir bo‘lagi qulab tushgandan keyingina
makedoniyaliklar shahar ichiga yopirilib kirishadi. SHahar zabt etiladi va vayron
qilinadi”. N.N. Negmatovning yozishicha Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olon
ko‘targanlar, Ustrushonaning tekislik qismida joylashgan Kiropol, Gaza, Baga,
Kurkat, Sabat, SHavkat va Xovost shahar aholisi bo‘lgan 19
. A.A. Gritsinaning
yozishicha “Aleksandrga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan shaharlardan biri Xantepa
(Sobot) bo‘lgan” 20
.
Antik davr muarrixlaridan Arrian (milodiy 90/95–175 yillar), skiflarning
jangovarlik jasorati, ularning Iskandar qo‘shiniga kutilmaganda paydo bo‘lib, ilk
bor zarba bergan jasur xalqlar ekanligi haqida noyob ma’lumotlar beradi. Ushbu
muarrix o‘z asarida, ayniqsa, o‘lka xalqlarining Iskandarga qarshi ozodlik
kurashlari, jumladan, So‘g‘ddan Tanaisga qarab yurishda, (Ustrushona)tog‘lik
qoyalarda bo‘lgan jang, Iskandarning mahalliy aholi tomonidan yarador qilinishi,
qahramon vatanparvarlarning tengsiz janglarda, dushman qo‘liga tushishdan ko‘ra
o‘zlarini halok etishni afzal ko‘rib, tog‘ qoyalaridan tashlab halok bo‘lishi, O‘z
19
Негматов Н.Н. Историко-географический очерк Усрушаны с древнейших времен п о Х в.н.э ... -С.23 2-236.
20
Грицина А. А ., Сверчков Л. М. Археологические исследования в Сырдары ин ской области . // ИМКУ Вып.
23. Ташкент, 1990. – С. 11 7.
14

qo‘shini skif jangchilari bilan to‘ldirgan Spitamen, Iskandar qo‘shinlarining katta
qismini o‘rab olib qirib tashlashi, boshqa bir qismini asir olib hammasini o‘ldirishi,
kabi voqealarni ishonarli tarzda yozib qoldirgan. Kvint Kursiy Ruf,
“Makedoniyalik Iskandar tarixi” asarida, Baqtriyaning rang- barang tabiati,
hosildor bug‘doy eqiladigan erlari, Iskandarning harbiy yurishlari, uning skiflar
bilan to‘qnashuvi, So‘g‘diyonaning keng dashtli mamlakat ekanligi, uning atroflari
bo‘ylab yashaydigan ko‘chmanchilar haqida to‘xtaladi 21
. Pompey Trog, YUstin
(mil. avv.gi II-I asrlar) kabi muarrixlar ham O‘rta Osiyo ko‘chmanchi
qabilalarining turmush tarzi, urf odatlari va mashg‘ulotlari to‘g‘risida ma’lumotlar
beradi.
Antik tarixchilardan Strabon (mil. avv. I asr) birinchi bo‘lib O‘rta Osiyo
ko‘chmanchi xalqlarini umumiy bitta (skif) nomi bilan emas alohida hududiy
joylashishiga qarab, mayda guruhlarini ham sanab ko‘rsatadi.
Uning yozishicha
“Skiflarning katta qismi Kaspiydan boshlab sharqka tomon daxlar deyiladi.
Ulardan sharqda esa sak va massaget yashaydi” 22
. “... Baqtriyadan yuqorida Oks
va YAksart daryolari oralig‘ida so‘g‘dliklar va ko‘chmanchilar o‘rtasidagi chegara
joylashgan”, “... saklar so‘g‘dliklardan YAksart orqali, so‘g‘dliklar esa
Baqtriyadan Oks orqali ajralib turadi” 23
. Dionisiy Perieget ko‘chmanchilar haqida
shunday ma’lumot beradi, “So‘g‘d ortida YAksart daryosi bo‘ylab barcha
kamonda jang qiluvchilar orasida eng mohiri va bexato otuvchilari hisoblangan
saklar yashaydi”. YUqoridagi ma’lumotlardan So‘g‘diyonaning sharqiy
chegaralari Sirdaryoning chap sohili bo‘ylab o‘tganligi ko‘rinadi. I.V. Pyankov
ma’lumotlariga ko‘ra, antik davr tarixchilari O‘rta Osiyo ko‘chmanchilarini
quyidagicha tasavvur etgan: O‘rta Osiyoning g‘arbida cho‘l va dasht qismlarida
”Massaget" (“Derbik”) qabilalari ..., sharqida tog‘ va dasht qismlarida “Sak”
qabilalari ..., Tanais (Sirdaryo) bo‘ylari va uning nariyog‘ida “Dai”lar
istiqomat qilishgan. Ustrushonada antik davrning mil. avv. tarixiy voqealari haqida
21
Бойназаров Ф.Б. Ўрта Осиёнинг антик даври, Ўқитувчи, – Т.: 1991. – Б., 25-27.
22
Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati. Toshkent, 2014.Б. 21.
23
Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati... Б. 29
15

bizgacha, asosan, yuqorida keltirilgan ma’lumotlar etib kelgan. Keyingi uzok, davr
mobaynidagi tarixiy yozma manbalarda Ustrushona haqida xabarlar uchramaydi.
Keyingi yillarda nafaqat Evro Osiyoning Xitoyga chegaradosh hududlari
balki O‘rta Osiyo haqida ham Xitoy yozma manbalari qimmatli ma’lumotlar
borligi ma’lum bo‘ldi 24
. Qadimgi Xitoy podsholiklarida mil. avv. 2205 yildan
boshlab SHimoliy Xitoydagi kichik xokimliklar tarixini yoza boshlagan «shi» deb
atalgan yilnomachilar g‘arbiy va shimoliy chegaralarda «xu» yoki «xulu» deb
atalgan chorvador turkiy zabon qabilalar yashaganliklarini takidlaydilar.
Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, bu joylarda, ya’ni SHimoliy Xitoy kichik
podsholiklarining shimoliy va g‘arbiy chegaralarida andronovo madaniyati
qabilalari keng tarqalgan edi 25
.
Xitoy yilnomalarida ko‘chmanchi sak qabilalari tomonidan asos solingan
Qang‘ konfederatsiyasi va Sirdaryo havzasidagi mulklar to‘g‘risida ma’lumotlar
berilgan. CHjan-Syanning yozishicha, Qang‘ 90000 kishilik qo‘shinga ega bo‘lib
uning farg‘onaliklarga yordamga kelishi xitoyliklarning Farg‘ona poytaxtini qamal
qilishdan voz kechishiga sabab bo‘ladi. Qang‘ning markazi Farg‘onaning poytaxti
Guyshan shahrida 200 li (taxminan 1000 km) shimoli - g‘arbda joylashgan.
Boshqa bir Xitoy manbasi – Syan-Xan-shuda, Ansi (Parfiya) shimolda Qang‘uy
bilan chegaralangan deyiladi.
Qadimda saklar atab kelingan Ustrushona va uning atrofida yashovchi turkiy
chorvador qabilalar o‘rta asr manbalarida o‘g‘uzlar deb ataladi. Abu Nasr Al-Utbiy
Samarqand amiri Abu Ibroxim Muntasir bilan Qoraxoniylar eloqxoni o‘rtasida
bo‘lib o‘tgan janglar haqida ma’lumot berib, O‘rta Sirdaryo bo‘yi chap sohillari,
Ustrushonaning shimoliy va g‘arbiy chegaralarida yashovchi chorvador o‘g‘uzlar
va ularning (Ustrushona) dehqonchilik vohalari bilan aloqalari haqida yozgan. Ibn
Havqal “bu (Zomin) shaharning orqa tomoni Ushrusana tog‘lariga, oldi tomoni esa
g‘uzlar mamlakatiga qaragan. U tekis dashtdan iborat bo‘lib , unda tog‘lar yo‘q”
deb ma’lumot beradi. N.N.Negmatov ham IX-X asrlarda o‘g‘uzlar
24
Хўжаев А. Қадимги Хитой манбаларидаги туркий халқларга оид этнонимлар. « Ў збекистан ў рта асрларда:
тарих ва маданият». – То шкент, 2003. –Б. 178-184 .
25
Асқаров А. А. Ўзбек халқи этногенез ва этник тарихининг баъзи бир назарий ва илмий методологик
масалалари... – Б. 6.
16

Ustrushonaning shimoliy-g‘arbiy chegaralari, Mirzacho‘l dashtlari va Sirdaryo
bo‘ylab ko‘chib yurishganligini ta’kidlab o‘tgan 26
. Ustrushonada barcha paytlarda
chorvador aholi bilan dehqon aholining aloqalari faol kechib, u O‘rta Osiyo
dehqonchilik vohalari va Evro Osiyoning bepoyon dashtliklari aloqasida muhim
ahamiyat kasb etgan.
26
Н.Н. Негматов Историческо - географичесое очерк Уструшаны сдревных времен по Х веков н.э ... – С. 246-
247.
17

I.2. YOzma manbalarda Ustrushonaning o‘rta asrlar davri tarixining
yoritilishi
Milodning III asri oxirlarida qudratli Kushon saltanati va Qang‘ konfederativ
davlati parchalanib ketdi. Bu uning tasarrufidagi katta geografik hudud, asosan,
O‘rta Osiyoning ikki daryosi (Sirdaryo, Amudaryo) oralig‘idagi barqaror o‘troq
hayot tarzidagi madaniy vohalarda mustaqil taraqqiyot jarayonlari boshlanishiga
sabab bulgan. Bu Ustrushona mulklari uchun ham ta’lluqli bo‘lib bu y erda ham
IV-V asrlarda mustaqil boshqaruv tizimi qaror topa boradi. Ilk o‘rta asrlarga oid
manbalarda O‘rta Osiyoning So‘g‘d, CHoch, Farg‘ona kabi dehqonchilik mulklari
qatorida Ustrushona haqida ham eslatiladi. Bunday ma’lumotlar ilk bor Xitoy
yilnomalarida uchray boshlaydi. Xitoy imperatorlarining sulolaviy (“Sin Tan shu”
-Tan saroyi tarixi) yilnomasida bu davlat ya’ni SHarqiy Sao (davlati) –
SHuaydushana, Suduyshana, Szebutseyuyna (Szebudana), Sudushini kabi to‘rtta
nom bilan ataladi. ”Suyshu”(Suy sulolasi tarixi) ning 83- bobida Farg‘onadan
Sutrishona (Suduyshana) davlatigacha 500 li (288) deb ta’kidlangan 27
. “Veyshu”da
Kangiya (Qang‘) davlati o‘rnida tashkil topgan o‘n bitta davlatlar qatorida Sao
hokimligi ham sanab o‘tilgan 28
. YUqoridagi matnda keltirilgan "Szebudana"
transkripsiyasi A.G. Malyavkinning fikricha SHarqiy Sao haqidagi malumotlarga
tasodifan tushib qolgan. Bundan tashqari Tan saroyida sharqiy Saoni “Layviy”,
yani “O‘rta podsholikni tan olib buysungan davlat” deb ham atashgan.
Ustrushona hududi va ularning chegaralari haqidagi ma’lumotlar IX-X
asrlarga taalluqli arab geograflarining asarlarida mufassal berilgan bo‘lib, unda
ta’riflab va sanab o‘tilgan joylar, ancha oldin yoritilgan manbalar hamda ilk o‘rta
asrlardagi chegarasidan deyarli farq qilmaydi. X asrda yashagan arab geografi,
Abul-Qosim Muhammad ibn Havqalning yozishicha “Ushrusana – bu (bir)
viloyatning nomi, xuddi as-Sug‘d ham viloyat nomi (bo‘lganidek). Unda bu nomli
shahar yo‘q. Ushrusanani Movaraunnahrning boshqa viloyatlari o‘rab turadi:
sharqdan Farg‘ona va Pomirning bir qismi, g‘arbdan Samarqand hududlari,
27
Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар. “Фарғона” нашриёти 2013. – Б.80.
28
Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар.... – Б. 147.
18

shimoldan ash-SHosh va Farg‘onaning bir qismi, janubdan esa Kesh, as-
Sag‘oniyon, SHumon, Voshjird va ar-Roshtning ba’zi hududlari tutashgan” 29
. Al-
Istahriyning (Mamlakatlarning masofalari kitobi) asarida keltirilgan Ustrushona
chegaralari haqidagi ma’lumotlar, ibn Havqal estaliklariga mos keladi. Unda
yozilishicha, “Ustrushona mamlakatning nomi, bu nom bilan ataluvchi shahar
yo‘q, katta qismi tog‘lardan iborat. Ustrushona sarhadlari g‘arbda Samarkand,
shimoldan SHosh va Farg‘onaning bir qismi, janubdan Kesh, Sag‘aniyon, SHuman
Vashxird va Rashtning ayrim hududlari, sharqdan Farg‘onaning bir qismi bilan
chegaralanadi”. Ustrushonaning chegaralari haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilgan
V.V. Bartold “Samarqand va Xo‘jand o‘rtasidagi deyarli barcha kenglik Osrushana
yoki Sutrushana mamlakatini tarkibiga kirgan” deb ta’kidlagan edi 30
. M.E.
Massonning yozishicha “Aynan Ustrushona nomi bilan Jizzax va O‘ratepa
oralig‘idagi keng manoda tushuniladigan hududlar atalgan. Unga janub tomondagi
tog‘lik viloyat Buttam qo‘shilganidan so‘ng mazkur nom boshqa o‘lkalarga
nisbatan ham qo‘llanilgan”. N.N. Negmatov Ustrushona hududiga hozirgi
O‘zbekiston respublikasining Jizzax, Sirdaryo viloyatlari, Tojikiston
respublikasining O‘ratepa, Xo‘jand viloyatlari va Qirg‘iziston respublikasining
Laylak tumanlari to‘g‘ri kelishini ta’kidlagan 31
. Biz ham ushbu ko‘rsatilgan
hududlar qadimgi Ustrushona mulklariga to‘g‘ri kelad i degan fikrdamiz.
Ustrushona nomi VIII asrning boshlariga taalluqli bo‘lgan Mug‘ g‘oridan
topilgan so‘g‘d yozma xujjatlarida ham bir necha bor qayd etilgan. Panjikent
hokimi Devashtichga uning xizmatkori Fatufarn tomonidan yozilgan maktubda
Ustrushonada bo‘layotgan voqealar, ustrushonaliklarning arablarga qarshi
kurashda kursatayotgan yordamlari bayon qilingan. Ustrushona va uning rustoqlari
hakidagi batafsil malumotlarni o‘rta asr arab geograf va tarixchilarining asarlarida
uchratish mumkin. Ular Ustrushonada Bunjikat (O‘ratepa), Arsubonikat, Kurkat
(SHirin), Fankon – Fag‘non (Dizak), Zomin, Sarsanda, Susanda (Zomin), Xarqona,
29
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард (Араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Ш.С. Камолиддин).
Тошент: ”Узбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2011. –Б: 68.
30
Пардаев М. Ҳ., Ғофуров Ж.И. Уструшонанинг илк ўрта аср қишлоқ маконлари (ёзма ва археологик
манбалар асосида). Тошкент, 2016. Б. 39.
31
Негматов Н.Н. Историко-географический очерк Усрушаны с древнейших времен п о Х в.н.э ... -С. 23 9.
19

Yangiqo‘rg‘on ( G‘allaorol), Burnamad (Baxmal), Sabat (Kultepa–Savat), Nujket
(Nushkent), Marsmanda, Mink nomi bilan ataluvchi rustoqlar, ularning obod
markaziy shaharlari, o‘nlab rabod, qa’la, karvonsaroylar mavjud bo‘lganligini o‘z
asarlarida yozib qoldirishgan. Mazkur shahar va qa’la rabodlarning ko‘pchiligining
o‘rni hozirgi kunda arxeologik tadqiqotlar orqali aniqlangan, ma’lum tarixiy
yodgorlik bilan bog‘langan (2- rasm).
SHimoliy-g‘arbiy Ustrushonaga geograflar tomonidan tekis, cho‘lliklarga
tutash rustoqlarga ega bo‘lgan dehqonchilik vohalari sifatida ta’rif berilgan. Ibn
Havqalning yozishicha, “Ustrushonada kema yursa bo‘ladigan daryo ham ko‘l ham
yo‘q, lekin uning ekinzorlari, yaylovlari va qishloqlari obod hosildor va (turli-
tuman) mahsulotlarga boy 32
... Uning yirik shahri ustrushonaliklar tilida Bunjikat
deb ataladi. Unga quyidagi shaharlar qarashli: Arsubonikat, Kurkat, G‘azak,
Fag‘kat, Sobot, Zomin, Dizak, Nujkat, Xarqona. Bular Ustrushonaning
shaharlaridir. Hukmdorlari yashaydigan bosh shahar Bunjikat bo‘lib, unda erkak
aholining soni taxminan o‘n ming kishini tashkil etadi. Binolari esa paxsa va
g‘ishtdan qurilgan” 33
. Muarrix yuqoridagi shaharlarning har birida rustoqlar
borligini ta’kidlab, shaharlari mavjud bo‘lmagan Bashog‘ar, Masxo, Barg‘ar,
Farg‘ontom, Mink, Baskan va Isbikat rustoqlar haqida ham to‘xtalgan 34
. Ushbu
sayyohning bergan ma’lumotidan Ustrushonaning tog‘ mavzelarida joylashgan
rustoklarida shaharlar mavjud bo‘lmaganligini anglash mumkin. Rustoqni eas
tuman deb atash mumkin, ushbu tumanning markaziy qa’la –shahri ham bo‘lgan.
Masalan, Fankon rustoqining bosh shahri Dizak bo‘lgan, shahar atrofidagi
qo‘rg‘onlar esa rabot deyilgan. Ibn Havqal rustoqni quyidagicha tushuntiradi.
”Devor ichida joylashgan hamma narsa shaharniki, devor tashqarisidagilar esa
rustoqniki hisoblanadi” 35
. Rustoqlarning ma’muriy-markaziy bosh shahri mavjud
bo‘lgan. Har bir rustoq mahalliy sulola – dehqonlar tomonidan boshqarilgan. Har
bir dehqon o‘z qo‘shiniga ega bo‘lgan. Barcha dehqonlar Ustrushonaning oliy
hukmdori – “afshin”ga bo‘ysingan.
32
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 70.
33
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 68.
34
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 70
35
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 69.
20

N.N. Negmatovning yozishicha, Ustrushonaning tekislik qismidagi rustoqlar –
Bunjikat, Sabat, Zomin, Fag‘non, Nujkat va Xarqona deb atalgan bo‘lsa, tog‘li
qismidagi rustoqlar – Mink, Asbanikat, Biskar, Bangam, Vakr, SHagar, Mascha,
Burgar, Buttam deb nomlangan 36
. Davlat poytaxti - Bundjikat SHahristonsoy daryo
qirg‘oqlarida, hozirgi SHahriston qishlog‘i va uning tog‘oldi hududlarida qad
rostlagan. Bu davrda Bundjikat Markaziy Osiyoning katta shaharlaridan biriga,
iqtisodiyot, savdo va madaniyat markaziga aylangan. Yozma manbalarida
ta’kidlanishicha, shaharda 10 mingga yaqin aholi yashagan, shahar uchta qismdan-
kuhandiz, shahriston va rabotdan iborat bo‘lgan. Har bir qism o‘zining himoya
devorlariga ega bo‘lgan. Undan tashqari, shaharning dushmandan himoya qilinishi
uchun umumiy tashqi devor qurilgan. Qal’ai Qahkaxaning arxeologik
qazilmalaridan ma’lumki, afshinlarning saroyi arxitektura jihatidan o‘zining
bahaybatligi va go‘zalligi bilan ajralib turgan. Saroy 230 kv.m. maydonida
joylashib, uch qavatli katta zal va 95 kv. m. kichik zal, yotoqxonalari, saroy
arsenali, bir- birini bog‘lab turadigan xonalar, dahlizlar, oshxonalar va
novvoylardan iborat bo‘lgan. M ehmonxona intererlari ham afsonaviy mazmundagi
monumental tasviriy panno va frizlar bilan bezatilgan. Markaziy donjonning fasad
devorlari figurali pishgan g‘ishtlar bilan terilganligi o‘ziga xosligini belgilaydi.
Saroy katta zalining kirish eshiklaridagi yog‘ochli timpani o‘ymakorlik naqshinkor
rasmlari bilan ajralib turgan. Timpan uchta massiv taxtadan poluoval shaklda
yasalgan (eni 293 sm, bo‘yi143 sm, qalinligi 8-9 sm) 37
. SHakllar orasida bo‘sh
uchburchaklarida odamlar qo‘llarini ko‘tarib tepadagi shakllarini ushlab turganini
ko‘ramiz. Figuralar mo‘jaz shaklda bo‘lishiga qaramay, tasvirchi barcha
atributlarni mayda detallargacha yaratishga to‘liq muvaffaq bo‘lgan.
Saroyda oziq-ovqatni to‘plash va saqlash uchun omborxona joyi ham bo‘lgan.
1972 yilda o‘tkazilgan arxeologik qazishmalar natijasida 158 litrdan 295 litrgacha
bo‘lgan sig‘imda 47 ta xum topilgan. Barcha xumlarning sig‘imi 10 ming litr
36
Пардаев М. Ҳ., Ғофуров Ж.И. Уструшонанинг илк ўрта аср қишлоқ маконлари (ёзма ва археологик
манбалар асосида). Тошкент, 2016. Б. – С. 43 .
37
В.А. Воронина, Н.Н.Негматов. Открытие Уструшаны. // Наука и человечество. Международный
ежегодник. Москва, 1974, - С. 51-71.
21

bo‘lganligini hisobga olsak, saroyda bir vaqtning o‘zida 10 tonna oziq-ovqat
saqlash mumkinligidan dalolat beradi. Maxsus arsenalda 5300 dona katta toshlar
va hisobi yo‘q mayda toshlar saqlanganligi saroyning doimiy himoyaga
tayyorligini bildirgan. Ushbu saroy 893 yilda somoniylar tomonidan Ustrushonani
bosib olishi va afshin sulolasining yo‘q qilinishi natijasida buzilib, yonib ketganligi
haqida ma’lumotlar saqlanib qolgan.
Ustrushonaning shimoli-g‘arbiy rustoqlari mamlakatning ajralmas qismi
sifatida uning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Bosh shahar
Bunjikat rabodining to‘rt darvozasidan ikkitasi shimoli-g‘arb shaharlari nomi bilan
“Zomin va Nujket darvozalari” 38
, deb atalgani bejiz bo‘lmasa kerak.
Ustrushonada bosh shahar Bunjikat dan keyin ikkinchi bo‘lib Zomin tilga
olinadi 39
. Zomin shu rustoqning bosh shahri bo‘lib, u Farg‘ona bilan So‘g‘gdni
bog‘lovchi katta karvon yo‘li yoqasida, tog‘ oldi o‘lkasida joylashgan. Bu Haqda
ibn Havqal “U Farg‘onadan as-So‘g‘dga olib boruvchi yo‘lda joylashgan uning
boshqa nomi Savsanda. U erda eski shahar ham bor, lekin u xaroba holatida.
Bozorlar, jome masjidi va aholisining hammasi Savsandaga ko‘chirilgan. Bu yangi
shaxar atrofida devor yo‘q. U Butun as-So‘g‘ddan Farg‘onaga ketayotgan
yo‘lovchilarning to‘xtov y eridir. Unda oqar suvlar, bog‘lar, tokzorlar va ekinzorlar
bor” deb ma’lumot beradi 40
. Yuqoridagi ma’lumotdan anglash mumkinki, ibn
Havqal Zominga kelgan paytda eski shahar vayronaga aylangan bulib, bozorlar va
jome masjidi Sarsandaga ko‘chirilgan bo‘lgan. SHunga qaramay, Zominga ko‘plab
sayyoh va savdogarlar to‘xtashgan. Ular Xitoydan to, ajam va arab
mamlakatlarigacha bo‘lgan o‘lkalardan bo‘lib, turli xil tovar, molu-matohlar olib
kelishgan. Zominda oqar suv, bog‘, uzumzor, bug‘doyzorlar va chorva mollari
ko‘p bo‘lgan.
Zomin so‘zi so‘g‘dcha, z’yh “er” va men(a) “qishloq”, “mahalla” so‘zlaridan
yasalgan 41
. Zomin atamasi esa, ilk bor, Panjikent hokimi Divashtichning VIII asr
38
Бетгер Е.К. Извлечения из книги «Пути и страны» Абу-л-Касима ибн Хаукаля . Труды САГУ. – Т ошкент :
1957. – С. 21 .
39
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 69.
40
Ўша манба. Ўша жойда...
41
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 225.
22

boshlariga taaluqli arxiv xujjatlarida qayd etilgan. IX asrda yashab o‘tgan al –
Yoqubiyning yozishicha, “Zomin va uning atrofida ko‘plab rabotlar faoliyat
ko‘rsatgan”. Ibn Xurdodbex esa, boshqa zamondoshlari kabi faqatgina Zomin
shahri va unga tegishli masofalarni emas, balki, Zominnning geografik
xususiyatlari, shahar tarixi haqida ham qisman bo‘lsada ma’lumot berishga harakat
qilgan. Uning yozishicha “Zomin ash-SHosh, Farg‘ona va turklar o‘lkasida olib
boruvchi yo‘llar kesishgan chorraxada joylashgan” 42
. O‘rta asr mualliflarining
Zomin haqidagi ba’zi ma’lumotlari munozaralidir. Xususan, yuqorida
ta’kidlaganidek, ibn Havqal Zomin – Sarsandaninig mudofa devorlari yo‘q deb
ma’lumot bersa, aksincha, X asrda bitilgan “Hudud ul-Olam” asarida Zomin
shahristoni qudratli devorlar bilan o‘rab olingani haqida yozgan.
Ustrushonaning shimoli-g‘arbiy rustoqi Faknonning tarixiy hududi hozirgi
ma’muriy bo‘linishlar bo‘yicha, taxminan Jizzax shahri va tumani hududiga
to‘g‘ri keladi. U shimoli-g‘arbiy Ustrushonaning eng chekkasida, ko‘chmanchilar
dashti bilan chegarada joylashgan. Faknon rustoqining bosh shahri Dizak aholisi
zich joylashgan shahar bo‘lib, ko‘p sonli uylari, bozorlari, bog‘lari, musofir va
savdogarlar uchun karvonsaroylari bilan mashhur bo‘lgan. O‘rta asr tarixchi –
geograflari Ibn Havqal, al- Istahriy, al- Muqaddasiylarning yozishlaricha, – “Dizak
tekislikda (joylashgan) shahar.Uning yonida Fankon nomli rustoqi bor. Urush
vaqtida unda Samarqand aholisi to‘planadi. Unda ko‘p sonli odamlarni
sig‘diradigan rabotlar bor... Dizakda oqar suvlar va bog‘lar bor. U hosildor
shahar” 43
. Fankon rustoqi yerlarini sug‘orishda Sangzor daryosidan qazib
chiqarilgan kanaldan foydalanishgan. SHuning uchun bo‘lsa kerakki, Fankon so‘zi
ham so‘g‘dcha fra-kana – “kavlomoq”, “qazimoq” fe’lidan yasalgan deb taxmin
qilinadi 44
. Dizakliklar jun va tivitdan kiyim kechak tikishga, gilam to‘qish va
namat bosish ishlariga nihoyatda usta bo‘lganlar, manbalarda jizzaxliklar
dehqonchilik borasida ham mohir bo‘lganligi ta’kidlanadi. Bu o‘lkada mevalar shu
42
Ибн Хордадбех. Книга “Пути и страны”... – С. 86 .
43
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард...–Б: 69.
44
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард...–Б: 228.
23

qadar ko‘p y etishtirilganki, hatto, mevalar bilan uy hayvonlari boqilgan. SHaharda
hunarmanchilik, shahar atrofida ziroatkor – dehqonchilik taraqqiy etgan.
Noma’lum muallif tomonidan yozilgan “Hudud ul- Olam” asarida ham Dizak
haqida malumotlar bor. Unda yozilishicha, “Dizak oqar suv yaqinidagi uncha katta
bulmagan shahar. Uning yo nida Mar asm and degan joy bor, h ar yili u yerda bir
marta yarmarka b o‘l adi va aytishlaricha bir kunlik savdo muomalasi 100000
dinordan oshadi ” 45
. IX-X asrlarda Dizak sha h ri mu h im h arbiy strategi k a h amiyatga
ham ega b o‘ lgan. Dizak bu davrda dashtdan kirib keluvchi ch o‘ll iklarning
talonchilik yurishlariga q arshi zarba beruvchi islom lashkari “ g‘o ziylar ”
q arorgo h iga ay l angan. SHu sabab l i Dizakda nafa q at ustrushonaliklarni balki
samar q andliklarni xususiy rabodlari q ad k o‘ targan 46
. Jizzax vohasida rabodlarni
boshqa inshoatlarga nisbatan ko‘p va mohirlik bilan qurishgan. Xudaysar
rabodining ovozasi esa uzoq ellarga qadar ma’lum bo‘lgan. Ehtimol shuning uchun
xam yana bir o‘rta asr muallifi Ahmad al-Kotib Ustrushona haqida “bu ulkan va
muhim ahamiyatga ega mamlakat, unda 400-ta qa’la va bir qancha yirik shaharlar
mavjud”,- deb ta’kidlagan 47
. “Qala va rabodlar mamlakati” bo‘lgan
Ustrushonaning, Fag‘non rustoqi, boshqa ma’muriy hududlar qatori Somoniylar
davlatiga qo‘shib olingandan keyin ham bu yerda bir necha yangi shahar va
qishloqlarga asos solingan.
Xarqona (Xarkana) mamlakatning So‘g‘d bilan tutash chegarasida –
Samarqanddan 8 farsax masofada 48
, So‘g‘d-SHosh karvon yo‘li yoqasida (hozirgi
G‘allaorol tumani, Saribozor qishlogi atrofida) joylashgan. Al-Istahriy, ibn Havqal
va al- Muqaddasiylarning “Xarqona Ustrushona shaharlaridandir” deb yozishlariga
qaraganda rustoq va uning boy shahri yagona nom bilan atalgan, hamda raboti
bo‘lgan. Xarqona (Xarana)so‘zining lug‘aviy ma’nosi haqida yagona to‘xtamga
kelinmagan. Mavjud fikrlarga ko‘ra, bu nom qadimgi yunoncha “qo‘nalg‘a”,
45
Сверчков Л.М. Поселение Мык - источник по истории средневековой Уструшаны:
Автореф.дисс. ...канд.ист.наук.- Самарканд,1991. –С.1 5.
46
Пардаев М. Ҳ., Ғофуров Ж.И. Уструшонанинг илк ўрта аср қишлоқ маконлари (ёзма ва археологик
манбалар асосида). Тошкент, 2016. Б.69 .
47
Грицина А.А. Уструшанские были... –С. 33.
48
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 226.
24

“istehkom“, “manzilgoh” so‘zlaridan, boshqa bir fikrga ko‘ra, so‘g‘dcha “olg‘a
yurmoq”, yoki qadimgi turkiy “qo‘rg‘oshin” (Mahmud Qoshg‘ariyda) so‘zining
so‘g‘dcha shakli bo‘lganligi haqida fikrlar mavjud 49
. Bizningcha “Xarqona” bu
turkiycha “qora” – kuchli, qudratli, mustahkam va forscha “xona” – uy, joy,
so‘zlarining o‘zgarishga uchragan shakli. Qora so‘zi nafaqat kishilar balki,
mustahkam qa’lalarga nisbatan (Masalan, Qoratepa) ham ko‘p qo‘llanganligi
ma’lum. Ustrushona shaharlari orasidagi masofalar o‘lchamini berayotgan
mualliflar aksariyat hollarda Xarqona rustoqini boshlama harakat yo‘nalishlari
me’zoni qilib olishgan, Xususan, al-Istahriyni yozishicha “Xarqonadan
Dizakkacha - besh farsah, Xarqonadan Zomingacha - to‘qqiz farsah va Nujketdan
Xarqonagacha –ikki farsah” 50
.
Nujkat xususida yozma manbalar juda qisqa malumotlar bilan chegaralanib
qolgan. Bunjikat darvozalaridan biri shu nom bilan atalgan. “Nujkat” so‘zining
lug‘aviy ma’nosi, so‘g‘dcha “yangi qishloq” ma’nosini beradi. N.Negmatov
Nujkatni hozirgi Baxmal tumanidagi Mo‘g‘ol va Baxmal qishloqlari orasida
bo‘lgan deb taxmin qiladi 51
. A.E. Berdimurodov bu masalaga yanada oydinlik
kiritib, “... Nujkat, bu hozirgi Sangzor daryosini yuqori oqimidagi Nujket
qishlog‘ida joylashgan IX-XI asrlarga oid yodgorlik o‘rnida bo‘lgan” deb
ta’kidlaydi 52
. Nujkatning shahar ekanligi aytilsada, uning xususiyatlari, qaysi
rustoq tarkibida ekanligi, geografik o‘rni haqida ma’lumotlar berilmagan.
Burnamad, Feknon va Xarkanadan janub va janubi-sharqda, Samarqanddan
Zominga boradigan katta yo‘l yoqasida, So‘g‘dning Yarkat rustoqi bilan
chegaradosh hududda joylashgan 53
. Rustoqning g‘arbiy tomoni tog‘lik, sharqi
cho‘llikdan iborat bo‘lgan. Istaxri va al-Muqaddasiylar, Burnamat katta bo‘lmagan
49
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард... –Б: 226.
50
Пардаев М. Ҳ., Ғофуров Ж.И. Уструшонанинг илк ўрта аср қишлоқ маконлари (ёзма ва археологик
манбалар асосида). Тошкент, 2016. Б. 52.
51
Негматов Н.Н. Усрушана в древности и раннем средневековье // Труды ИИАЭ АН ТаджССР. Т. 55.
Сталинабад: 1957. – С. 40.
52
Б ердимуродов А.Э. Раннесредневековые археологические памятники Джизакского оазиса (Северо-
Западной Уетрушаны V -Х вв .).: Автореф.дис.. канд.ист.наук.-М. : 1985 . – С. 1 2.
53
Негматов Н.Н. Историко-географический очерк Усрушаны с древнейших времен п о Х в.н.э ... – С. 2 47.
25

qishloq bo‘lib, aholisi ham ko‘p emas degan ma’lumotni, Ibn Havqal esa,
aksincha, Burnamadda ko‘plab qishloqlar borligi haqida yozadi. Bu erda X asrda
machit ham, y erni sug‘oradigan daryo ham bo‘lmagan. Dehqonchilik uchun buloq
suvlari va qor va yomg‘irdan foydalanishgan. Burnamad Barkatdan 9 farsax,
Zomindan esa 4 farsax masofada joylashgan. N.N.Negmatov Burnamad rustoqini,
Pshag‘ar, Ko‘rpa va Taylan qishloqlari atrofida joylashgan deb hisoblaydi. A.A.
Gritsina esa Burnamadni, Ravotsoy havzasidagi hozirgi Poymard qishlog‘i o‘rnida
bo‘lgan 54
degan fikrni beradi.
Ustrushona shaharlaridan deb e’tirof etilgan Sobot, So‘g‘dni SHosh bilan
bog‘lovchi karvon yo‘lida, Samarqanddan 20 farsax masofada joylashgan. Ibn
Xo‘rdodbexning yozishicha Sobot bilan Zomin orasidagi masofa 2 farsax,
Istaxriyning yozishicha 3 farsax bo‘lgan. Arab geograflarining ba’zilari (Istaxri,
ibn Havqal, Yoqut kabilar) Sobotni Ustrushona shaharlaridan desa, boshqalari (al-
Muqaddasiy va Qudama) katta qishloq deb ta’riflashgan. Arab muarrixlari Sobotni
karvon yo‘lidagi muhim bekat deb ta’riflashdan tashqari, unda oqar suv bo‘lib,
bog‘lar bilan o‘ralganligi, usti ayvon shaklida yopilgan bozorlar mavjud
bo‘lganligini ham yozishgan 55
. A.A. Gritsinaning yozishicha, uning xarobalari Eski
Savat qishlog‘idan 3 yoki 4 km janubi-g‘arbda Xo‘jamushkentsoy bo‘yida
joylashgan, hozirgi Kultepa shahar yodgorligi o‘rnida bo‘lgan 56
. Sobot so‘zining
ma’nosi haqida yagona fikr yo‘q, ayrim manbalarda u arabcha “usti yopiq yo‘l”,
yoki so‘g‘dcha “chap tomon”, ma’nosini berishi, yoki Sebat, ya’ni “uch
karvonsaroy” ma’nosini anglatishi 57
haqida yozilgan.
Shunday qilib, ko‘rinib turibdiki, yunon, xitoy va arab yozma manbalarida
qadimgi va o‘rta asrlardagi Ustrushona davlati tarixi, moddiy madaniyati haqida
g‘oyat qimmatli, xolis, birmuncha umumiy va bazan bir-birini inkor etuvchi
54
Грицина А.А. Уструшанские были. .. –С. 152.

55
Грицина А.А.
Археологические памятники Сырдарьинской области. – Т ашкент : Фан , 199 2. –С. 29
56
Грицина А. А ., Сверчков Л. М. Археологические исследования в Сырдары ин ской области . // ИМКУ Вып.
23. Ташкент, 1990. С. 11 9., Грицина А.А.
Археологические памятники Сырдарьинской области ... –С. 29
57
Мухаммаджонов А.Р. К этимологии топонимов «Сабат» и «Рабат» // К изучению рабатов на торговых
путях. Тезисы. Ургенч 1991. – С.63.
26

malumotlar berilgan. Keyingi yillarda qilingan arxeologik tadqiqotlar bu tarixiy
yozma manbalarni yangi malumotlar bilan to‘ldirishga imkon yaratmoqda.
Mavjud manbalar Ustrushonada ikkita sulola hukmronlik qilganligini
ta’kidlaydi. Birinchi sulolaga mansub CHirdmish, Satachari I, Raxanch I,
Satachari II, Satachari III, Raxancha II va Raxancha III kabi humdorlar, ikkinchi
sulolaga mansub afshinlardan Xarabugra (720-738), Xanaxara (738-800), Kovus
ibn Xanaxara (800-825), Haydar ibn Kobus (825-840), Hasan (840-869), Abdulloh
(860-880), Sayr (880-893) kabilar eslatiladi 58
. Birinchi sulola (IV-VIII asrlar)ga
mansub hukmdorlar haqida yozma manbalar saqlanmagan. Hozircha, ular
tomonidan zarb qilingan tangalar asosiy manba bo‘lib qolmoqda. Ushbu hukmdor
– afshinlardan CHirdmish, Satachari III va Raxancha III tomonidan zarb etilgan
tangalar o‘rganilgan 59
. Ayniqsa, A.A. Gritsina tomonidan, ushbu tangalardagi
tasvirlar va hukmdorlarning qiyofasiga ilmiy nazar bilan yondashib berilgan
ta’riflar (CHirdmish – kuluvchi shoh, Satachari III –o‘qituvchi va h...), tarixiy
voqealarni yanada jonli tasavvur etishga xizmat qiladi.
VIII asr boshlarida arablarga qarshi kurashlar kechayotgan bir paytda, kelib
chiqishiga ko‘ra turkiy bo‘lgan, Xarabugra (Qora Bug‘ro F.T.) hokimyatni o‘z
qo‘liga oladi va taxtga yangi afshinlar sulolasi keladi. Bu sulola davrida
Ustrushona yanada gullab yashnagan. IX asrning 20 yillarigacha Ustrushona
afshinlari sirtdan qaraganda arablarga qaram ko‘rinsada, aslida, ular chorvador
turklarga suyangan holda arablarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borib, ichki
boshqaruv, qadimiy e’tiqod va an’analarini saqlab qolgan holda, o‘zini mustaqil
davlat sifatida tutishga harakat qilgan. Bu holat, ya’ni o‘zini arablarga tobe deb
hisoblamaslik, Qutayba ibn Muslim tomonidan O‘rta Osiyo bosib olingandan (704-
715) 100 yil keyin ham davom etgan. Faqatgina 822 yilda Ustrushona arablar
tomonidan to‘la bosib olinib, Toxiriylar davlati tarkibiga qo‘shib olingan. SHu
vaqtdan Tohiriylarga 50 ming dirham miqdorida o‘lpon to‘lay boshlagan. Biroq,
bu paytda ham Ustrushonada obodonchilik va ma’murchilik davom etgan.
58
Грицина А.А. Уструшанские были. .. –С. 53.
59
Грицина А.А. Уструшанские были. .. –С. 38-42.
27

Ayniqsa, Ustrushona hukmdori Kovusning o‘g‘li afshin Haydar davrida qurilish
va obodonchilik ishlariga alohida e’tibor qaratilgan. Aynan shu davrda qurilgan
ko‘plab inshoatlardan, Xudaysar rabodini alohida ta’kidlash lozim. Ibn
Havqalning malumotiga ko‘ra “Uning hududidagi eng diqqatga sazovor bo‘lgan
rabot Xudaysar raboti bo‘lib u shahar (Dizak F.T.) dan ikki farsah masofada
joylashgan. Bu Movaraunnahrdagi eng mashhur rabotlardan biri bo‘lib uni al-
Afshin qurdirgan” 60
. Uning ko‘rinishi shunday mahobatli bo‘lganki, hatto uni
Y o qut “Movarounnhr sarhadidagi shahar” deb etirof etgan 61
.
SHunday qilib, IX-X asrlarda Ustrushona o‘zining obod vohalardagi rabot
va karvonsaroylari bilan butun xalifalikka mashhur bo‘lib, SHarq va G‘arbni bir-
biri bilan bog‘lab turgan Buyuk Ipak yo‘lining ahamiyati Ustrushona xalqlari
iqtisodi va madaniyati, jumladan xo‘jalik madaniyatiga katta ijobiy ta’sir
ko‘rsatgan. Eng serqatnov karvon yo‘li Bog‘dod – Tabriz – Koshon – Marv –
CHorjuy – Buxoro – Samarqand – Xarakana – Dizak yo‘nalishi bo‘lib, Dizakdan
so‘ng yo‘l ikkiga, hatto uchga bo‘linib ketgan va barcha holatlarda ham u arab va
ajam mamlakatlarini Movarounnahr va Xitoy bilan bog‘lagan. SHunday qilib
Ustrushonada bir tomondan dehqonchilik, hunarmandchilik va savdoning
rivojlanishi, ikkinchi tomondan voha atrofining chorvadorlar bilan
gavjumlashgani, ichki va tashqi savdoning hamda tovar pul munosabatlarini
kengayishi yuz bergan. Ustrushonaning so‘nggi afshini – Sayr ibn Abdulloh
davrida (893 yil) Ustrushona Somoniylar davlati tarkibiga qo‘shib olingan va
afshinlar sulolasiga barham berilgan. Xullas, biz, Ustrushonaning dehqonchilik
vohalari tarixi bilan bog‘liq tarixiy jarayonlar haqida yuqoridagi ma’lumotlar bilan
cheklandik.
II. BOB USTRUSHONA XALQLARI MADANIYATI
II.1. Ustrushona xalqlari amaliy san’ati – hunarmandchiligi
Ustrushona hududida maqsadli tarzda olib borilgan arxeologik izlanishlar
60
Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал –ард...–Б: 69
61
Негматов Н.Н. Историко-географический очерк Усрушаны с древнейших времен п о Х в.н.э ... – С. 2 46.
28

natijasida, ajdodlarimiz hayot tarzi, ularning dafn etish bilan bog‘liq urf odatlariga
oid ko‘plab ashyoviy manbalar qo‘lga kiritilgan. Ularda o‘rganilgan kulollik
idishlari, qurol-yarog‘, zeb-ziynat va boshqa ro‘zg‘or buyumlari aholining
hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqarish borasida yuksak madaniyat
sohiblari bo‘lganligidan guvohlik beradi.
Ustrushona yodgorliklarida o‘rganilgan kulolchilik buyumlarining asosiy
qismini o‘troq aholi va ko‘chmanchilar dashtlarida uchraydigan, qo‘lda yasalgan
sopol idishlar tashkil etadi. Sopol idishlar kulolchilik charxida, toza mayin tuproq
loyidan yasalgan va sirtiga sarg‘ish-qizil angob berilgan. Qolganlari tarkibida
ko‘plab aralashmalar mavjud bo‘lib, bo‘z tuproq loyidan qo‘lda yasalgan. Deyarli
barcha sopol idishlar sirti jigarrang, oq, oq sarg‘ish, sariq va qizil rangdagi suyuq
angob bilan bo‘yalgan 62
.
Sopol idishlar orasida xurmachalar ko‘pchilikni tashkil etib, ular ancha
pishiq va silliq yasalgan. Barcha sopol idishlarni, jumladan, xurmachalarni
pishirish sifatli tarzda amalga oshirilgan. Xurmachalarning ko‘pchiligi girdig‘um-
past bo‘yli, tagdoni tekis va keng, og‘iz qismi bilan idishlar balandligi ancha yirik
bo‘lib, diametri 1:1 ni tashkil etadi.
Ularga chizma naqshlar berish uchun to‘lqinsimon va to‘g‘ri chiziqlardan
foydalanilgan. Ayrim xurmachalarga esa umuman bezak berilmagan. CHiziqli
bezaklar esa, o‘tkir uchli asbob yordamida idishning hali qotib ulgurmagan sirtiga
chizilgan. Masalan, Jizzax shahridagi Pardaqultepa, Qaliyatepa, Rasulboyqultepa,
Yoqubbobotepa va G‘ulbo, SHirinsoy mozorqo‘rg‘onlaridan topilgan
xurmachaning sirtiga maxsus ishlov berilib silliqlangan va oqish angob bilan
bo‘yalgan. Tana qismidan to‘rtta o‘yib ishlangan gorizontal chiziq o‘tkazilgan.
Ulardan biri to‘lqinsimon bo‘lib chiziqlarning pastidan tortilgan. Ulardan
ba’zilarining sirti sarg‘ish angob bilan qoplangan, tagdoni tekis, disksimon
ko‘rinishda, elkasidan ikkita chuqurchali chiziq o‘tkazilgan. Ko‘plari sariq oxra
bilan bo‘yalgan, gardish qismi og‘zi siniq holdagi sopol xurmachaning yelkasi va
62
Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati. Toshkent, 2014. Б. 89.
29

tana qismiga to‘lqinsimon chiziqchalar tortilgan va bu chiziqlar orasidan to‘g‘ri
gorizontal chiziqlar o‘tkazilib, bezaklar mukammallashtirilgan.
Uning tag va ust qismlari proporsionalligi, zoomorf tutqichli ekanligi
kabilarga asoslanib, ko‘chmanchilarning o‘z ustalari tomonidan yasalganligini
ta’kidlash mumkin. Ehtimol, ushbu ko‘za endi o‘troqlasha boshlagan
ko‘chmanchilarning o‘z ustalari yoki ularning buyurtmasi asosida, o‘troq aholi
hunarmandlari tomonidan yasalgan. Ushbu sopol idishlar Qovunchi madaniyati
dastlabki bosqichlariga oid bo‘lib, bu kulolchilik idishlariga akademik A.A.
Asqarov shunday ta’rif berganlar, ”... yupqa devorli, hajmi kichikroq, asosan
kulolsozlikning sekin aylanuvchi charxda ishlangan.Bu davr keramikasida – xum
va xumchalar hamda xurmachalar sirtida to‘q jigarrang oqizma rang taramlarini
paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Xumcha va xurmachalarning aksariyati
qo‘shquloqli, krujkalar dastasi hayvon figurasi ko‘rinishida ishlangan. Ko‘za va
xurmachalar orasida qator nov shaklli chizgilar bilan bezatilgan Jetiasar
madaniyatiga xos idishlar, xayvon dastali, jo‘mrakli ko‘zalar uchraydi”
Ustrushona hududida joylashgan yodgorliklarda maqsadli tarzda olib borilgan
arxeologik izlanishlar natijasida, ko‘chmanchilar hayot tarzi, ularning dafn etish
bilan bog‘liq urf odatlariga oid ko‘plab ashyoviy manbalar qo‘lga kiritildi.
Yodgorliklarda o‘rganilgan kulollik idishlari, qurol-yarog‘, zeb-ziynat va boshqa
ro‘zg‘or buyumlari chorvadorlarning hunarmandchilik mahsulotlari ishlab
chiqarish borasida yuksak madaniyat sohiblari bo‘lganligidan guvohlik beradi.
Mavjud arxeologik, yozma va etnografik manbalar ko‘chmanchilar uy-ro‘zg‘or
buyumlari orasida to‘qimachilik mahsulotlari –gilam, kigiz, olacha, so‘zana, turli
xil kiyim bosh, ot anjomlari, xurjun va h... kabilar yasash ham keng yoyilganligin
ko‘rsatadi.
Ustrushonada o‘rganilgan yodgorliklar atroflarida yashash, uy qoldig‘i
izlarining yo‘qligi, ularning ko‘pchiligi asosan o‘tovlarda yashaganligini
ko‘rsatadi. Jizzaxliklar to‘qima buyumlari orasida ayniqsa, o‘tov, alohida e’tiborga
molik. U yasalishi jihatdan yuksak badiiy, estetik did bilan to‘qilgan o‘ziga xos
mo‘‘jizaviy yashash makonidir. Uni istalgan manzilga o‘rnatib, har qanday fasl va
30

sharoitda yashash mumkin bo‘lgan. O‘tovning dastlabki xillari mavsumiy
ko‘chishlar paytida paydo bo‘lgan. Ko‘chmanchi chorvachilik turmush tarzida
turar-joyni ko‘chirib olib yurish eng qulay usul bo‘lib, u yuksak aql va tadbir
mahsulidir.
O‘tov uch ming yildan buyon turli xil ko‘rinishda bo‘lib kelgan va barcha
ko‘chmanchilarda bir xilda bo‘lmagan. Uning katta qismi tuya junidan qilingan.
To‘qimachilik sanoatida tuya juniga bo‘lgan talab juda katta va yuqori baholanadi.
Dunyo bozorlarida dag‘al qo‘y junlariga nisbatan bir necha barobar qiymatli
hisoblanadi.Tuya junini issiqlikni saqlashga va yuqori namlikni o‘tkazmaslik
xususiyatiga ega. Tuya junidan suzuvchilarga, uchuvchi va dengizda xizmat
qiluvchilarga, ekspeditsiya xodimlari va safarlarda yuruvchi kishilar uchun kiyim
kechak tikilgan.
Turk xoqonining o‘tov – chodiri Vizantiya imperatori elchisi Menandrni,
chunonchi, “Vlaxern saroyining hashamatlarini ko‘rgan kishini hayratga soladi” 63
.
O‘tovdagi manzara, undagi ramziy tasvirlar, aholining yashash tarzi,
ko‘chmanchilarni o‘rab to‘rgan xaqiqiy borliqni aks ettiradi.
Odatda o‘tovlar shakliga ko‘ra ikki xil farq qilingan. Ular konussimon
shakl dagi mo‘g‘ul tipi va gumbaz shaklidagi turk tipi. Qozoq, qirg‘iz, o‘ zbeklarda har
ikkala tip uchraydi, turkmanlarda faqat turk tipi keng tarqalgan.
Aholining butun kiyim bosh va to‘qima ro‘zg‘or buyumlari chorva
mollarining yung va terilaridan tayyorlangan. Qang‘ davri bilimdoni K.SH.
SHoniyozovning yozishicha, “Qang‘arlar davrida charmdan ishlangan buyumlar
ham keng tarqalgan. ... CHarm mahsulotlaridan qilingan buyumlar hamda
kiyimlarni ko‘chmanchi va yarim o‘troq yashab, chorva bilan shug‘ullanib kelgan
qang‘arlar ishlatganlar. CHarmdan o‘qdonni solib yuradigan charm xaltalar pichoq
qinlari, sanoch, mesh va boshqa buyumlar tayyorlangan” 64
. Keyinchalik ham bu
an’ana davom etib, CHoch va Ustrushona o‘zining charm mahsulotlari bilan
mashhur bo‘lgan. Yaqin vaqtlargacha charmdan oyoq buyami (choriq) – poshnasiz
63
Гумилев Л.Н. Қадимги турклар.(Таржима, кириш сўз муаллифлари ва нашрга тайёрловчилар Б.Ўрдабекли
ва А. Айритомий) – Тошкент: Фан, 2007.– Б. 82.
64
Шониёзов К.Ш. Қанғ давлати ва қанғлилар... – Б. 110.
31

etik, otda yurishga mo‘ljallangan baland poshnali etik, po‘stin va tumoqlar yasab
kiyishgan. To‘shama buyumlar, g‘ilof, mesh va boshqa zaruriy ro‘zg‘or buyumlari
tayyorlangan. Ayni paytda ham Ustrushona chorvador aholisi orasida charmdan
ko‘plab buyumlar tayyorlash amaliyoti saqlanib qolgan.
Qo‘y va echkilarning junidan kiyim kechaklar bilan birgalikda, pishiq va
chidamli, turli xil naqshlar tushirib bezatilgan to‘shama materiallar – olacha,
gilam, xurjun va kigizlar to‘qilgan. Xitoyshunos olim A.Xo‘jaev, xitoylik Vang
CHjungxan tadqiqotlaridan quyidagilarni keltiradi. “Xunlarning arxeologlar
tomonidan ochilgan qabrlarini o‘rganish jarayonida topilgan gilamlar ularning bu
sohadagi san’ati yuksak bo‘lganligini ko‘rsatadi. Masalan №6 raqamli hun
qabridan uzunligi 2,6 m, kengligi 1,95 m keladigan bir rangli gilam topilgan. Uni
to‘qishda yashil, sariq, to‘q qizil va qora qizil rangli iplar ishlatilgan. Gilamning
atrofiga 24-28 mmli kichik katakchalar shaklida naqsh solingan. Uning o‘rtasga
yashil ip bilan 9 ta daraxtning shakli tushirib to‘qilgan. Daraxtlar oralig‘iga 4 juft
bug‘u va qush, 5 juft arslon va yer haydashda ishlatiladigan ho‘kiz tasviri
tushirilgan. Ushbu rasmlar atrofiga yashil, sariq, qora, qizil, to‘q qizil rangli ip
bilan to‘rtburchak, yumaloq, ingichka burchak va qo‘shish belgisi shaklida
naqshlar tushirilgan” 65
. Ushbu manbadan, turkiy qabilalar madaniyatining umumiy
va bir-biriga o‘xshash ekanligini hisobga olsak, Ustrushona chorvadorlarida ham
to‘qimachilik sohasi juda qadimdanoq keng taraqqiy etganligi oydinlashadi. Bu
topilmani hozirgi paytda chorvador aholi tomonidan to‘qiladigan to‘shama
buyumlar bilan solishtirib ko‘radigan bo‘lsak, ularda farq kam bo‘lib, u
to‘qimachilik an’anasining juda qadimdan mavjud bo‘lganligini anglatadi.
Qadimgi xalqlarning kiyim boshi, issiq va sovuqqa mosligi, tog‘u- toshda
yurish, otda chopish va hamda ximoyalanish uchun juda qulayligi tarixiy yozma
manbalarda ko‘p yoritilgan. Qadimgi hind xalq dostoni Maxabxarata” da
tasvirlanishicha, hind podshosi Yudixashtxira tomonidan ruhlarga atab qurbonlik
keltirish bayrami tantanali ravishda o‘tkaziladi. Bu tantanaga qatnashish uchun
turli mamlakatlardan (shak, toxar, qang‘ va b...) elchilar keladi. Bu elchilar
65
Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар... – Б. 228.
32

topshirgan sovg‘a-salomlar ichida jundan, paxtadan, shoyi tolalaridan to‘qilgan
juda ko‘p matolar bo‘lgan. Bundan tashqari ular, paxtadan, ipdan va qo‘y junidan
to‘qilgan nafis gazlamalardan tikilgan kiyimlar, ... musallasning bir necha xili, turli
zirovarlar hamda qimmatbaho javohirlar keltirishgan 66
. Ushbu ma’lumotdan
anglashimiz mumkinki, o‘lkamizda yashagan chorvadorlar nafaqat jundan, balki
paxta va ipakdan ham nafis gazlamalar va kiyimlar to‘qishni o‘zlashtirishgan.
Qo‘shni o‘troq voha aholisi jang kiyimlarining aksariyati chorvadorlardandan
andoza olib yasatgan. “Mil. avv. IV asrda yunonlar ta’qibi natijasida saklarning bir
guruhi sharqqa – Xitoy chegara atroflarigacha ko‘chib kelgan. Ayni paytdagi
CHjou hukmdorligining boshqaruvchisi Ulin (mil. avv.gi 325-298 yillar) ushbu
g‘uz (hu)lar (dashtdagi ko‘plab xalqlarni xitoyliklar shunday atashgan F.T.) kiyimi
ot minishga va o‘q yoy otishga qulay ekanligini anglab, odamlarining ko‘rsatgan
qattiq qarshiligiga qaramay, ularni g‘uz (hu)lardek kiyinishga da’vat etgan” 67
.
Arrian, skiflar uchun bebaho terilar va undan tayyorlangan turli xil buyumlar oltin
va kumush darajasida qadrlangani, hayvonlarning mayin junlaridan qahraton
qishlarni ham pisand qilmaydigan o‘tovlar yasalgani, hatto hayvonlar terisidan o‘q
o‘tmaydigan qalqon, egar jabduqlar tayyorlanganini ta’kidlaydi 68
. Echki va
tuyaning juni hamda, ot dumi va yollaridan eng pishiq arqonlar to‘qilgan.
Arxeologik ekspeditsiyalar vaqtidagi kuzatishlarda chorva mollari yungi va
terisidan yuqorida sanab o‘tilgani kabi buyumlarni to‘qish va yasash
Ustrushonaning tog‘lik hududlarida hozir ham davom etayotganligining guvohi
bo‘ldik.
Ayni paytda Ustrushona tog‘larida uloq ko‘pkari uchun tayyorlangan otlarni
ko‘p uchratish mumkin. Ulardan ba’zilarining astoydil parvarish qilingani,
egasining har qanday vaziyatdagi holatiga tushunishi sezilib turadi. Ot jabduqlari
alohida e’tiborga loyiq. Egarning orqa suyanchig‘i qulay, mustahkam va keng, old
qoshi baland va qayrilma bo‘lib, ikkita qalin (jarma F.T.) to‘qim ustiga qo‘yilgan.
Bu ot ustidagi sarboz uchun har qanday sharoitda ham juda qulaylik tug‘diradi.
66
Шониёзов К.Ш. Қанғ давлати ва қанғлилар... – Б. 109.
67
Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар... – Б. 203.
68
Пардаев М.Ҳ., Тўйчибоев Б.Б. Уструшона қадимда ва илк ўрта асрларда. Тошкент, 2017, Б 98
33

Ba’zi joylarda yuqoridagi egar-jabduqdan farq qilib, ayildan egar orqali
quyushqonga alohida yana bir tortma tortilganligiga guvoh bo‘ldik. Bu oddiy
ko‘ringan ot anjomlari Ustrushona tog‘liklarida pastga tushishni engillatishga
xizmat qiladi. G‘ulboning 1- va 4- mozorqo‘rg‘onida marhumning otda ketayotgan
chavandoz ko‘rinishida oyoqlarining uchburchak shaklida qo‘yilgani bu jangchi-
chavandozning zarur bo‘lganda, birdaniga hujumga o‘tib kamon va arqonlardan
foydalangani va vaziyatga qarab, tezda g‘oyib bo‘lganligiga ishora qiladi.
Ustrushonadagi yodgorliklarda qayd etilgan temirdan yasalgan o‘tkir tig‘li
qurollar Ustrushonada hunarmandchilikning metallsozlik sohasi ham yuksak
darajada taraqqiy etganligini ko‘rsatadi. Darhaqiqat, chorvadorlar harbiy tadbirlar
muvaffaqiyatini belgilovchi temir qurollar ishlab chiqarishda mohir usta
bo‘lishgan. SHarqiy Turkistonning Tangritog‘ yonbag‘irlari (Oloy soyi)da saklarga
oid qabrlar va turar joy qoldiqlaridan qazib olingan narsalar ichida tilla, kumush,
mis, temir, sopol, yog‘och, ipak va lak buyumlari asosiy o‘rinni egallagan.
“Saklarda ayniqsa tilladan yasalgan buyumlardan foydalanish birinchi o‘rinda
turgan” 69
. Vizantiya elchisi Zemarx unga turkutlar sotiladigan temirni taklif
qilganlarida hayron bo‘lib qoladi va bu uni chalg‘itish uchun ataylab qilinayapti,
degan shubhaga boradi, “odatda ularda temir topilishi ancha mushkul” degan gap
yurardi 70
. Aslida turkiylar metallurgiyani taraqqiy ettirib, o‘z qo‘shinini qayta
qurollantirib, zirxli suvorilardan tanlangan zarbdor qismlar tashkil eta olgan edilar.
Ular shoxli yoy, zirh ko‘ylak, nayza, qilich, o‘tkir suvoriy shamshirlari bilan
qurollanishgan.
1984 yili Sirdaryodan topilgan, bundan 2000 yil oldin yasalgan dubulg‘aning
zirhi qo‘shqavat bo‘lib, turli metall qotishmalaridan iborat bo‘lgan. Mutaxassislar
uni yasash uchun maxalliy xom ashyo, jumladan, Qoramozor rudasi asosiy
material bo‘lib xizmat qilgan deb taxmin qiladilar 71
. YOdgorliklarda qayd etilgan
arxeologik materiallar Ustrushona mozorqo‘rg‘onlaridagi ashyolar orqali yana bir
bor o‘z tasdig‘ini topmoqda.
69
Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар... – Б.208.
70
Гумилев Л.Н. Қадимги турклар…–Б. 75 . ж
71
Комсомольская правда, 1984, 10- февраля; Совет Ўзбекистони, 1984, 18- февраль.
34

S.L.Sverchkov tadqiqotlariga ko‘ra Turkiston tog‘larining shimoli-g‘arbida
morguzar, janubi g‘arbida CHimqartov joylashgan bo‘lib, ularning har ikkalasining
dengiz sathidan 3000 balandlikda joylashgan. Ana shu joylardagi ko‘plab
buloqlardan Zominsuv va Sangzor daryolari boshlanib ular pastga oqqani sari
o‘nlab irmoqlar qo‘shilib boradi. Ayni paytda Ustrushona tog‘larida 4 ta tog‘
metall zonasi CHimqortog‘dagi Lyataband, Bog‘mozor, Morguzar tog‘laridagi
SHoyboqsoy va Miqsoy mavjud bo‘lgan. Ruda qazib olish va qayta ishlash
markazlari SHoyboqsoy va Miqsoyda mavjud bo‘lgan 72
.Bu erdagi metallurgiya
sohasi mo‘g‘ullar bosqinigacha davom etgan. SHimoliy Ustrushonadagi Miq
konchilik markazining Miq I, Miq II va Miq III bo‘limlarida O‘rta Osiyodagi
yirik, rudani qazib olishdan, qora metalldan tayyor yasashgacha bo‘lgan, ishlab
chiqarishning to‘liq shakli, ixtisoslashgan metallurgiya markazi mavjud bo‘lgan 73
.
Aynan mana shu miqliklarning xo‘jalik faoliyati boshqalardan farqli (temir rudasi
qazib olish) bo‘lib davlat o‘zi unga xomiylik qilgan.
SHunday qilib arxeologik va yozma manbadardagi tahlillar, chorvadorlar
amaliy san’atining yuqori darajada rivojlanganligidan dalolat beradi.
72
Сверчков Л.М. Поселение Мык - источник по истории средневековой Уструшаны: дисс. ...канд.ист.наук.-
Самарканд,1991.- С.13-14 .
73
Сверчков Л.М. Поселение Мык - источник по истории средневековой Уструшаны ... - С. 145-146 .
35

II.2. Ustrushona xalqlari ma’naviy –diniy hayoti
Ustrushona ko‘chmanchilarining ma’naviy hayoti, dini ularning tasavvurlarida
ham aks etgan. Qang‘uylar, jumladan, O‘rta Sirdaryo bo‘yi xalqlari zoroastrizm
dinidagi xudolardan bo‘lgan Farn ilohiga sig‘inishgan. Ushbu iloha
hukmdorlarning panohi va qo‘riqlovchisi, shuningdek uy, oila, sog‘liqni saqlovchi
xudo hisoblangan. Bu xudo qo‘y ko‘rinishida deb qabul qilingan 74
. M ilod
boshlarida qang‘uy qabilalari Qovunchi madaniyati soxiblari zomorf tutqichli
sopol idishlardan ko‘p foydalanishgan.
Qovunchitepada olib borilgan arxeologik qazishmalar Kang‘ davlati
aholisining turmush tarzini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Qovunchi manzilgohi
qatlamlaridan me’morchilik qoldiqlari, suyak va metalldan yasalgan buyumlar va
ish qurollari (o‘roq, pichoq, motiga), kamon o‘klarining uchlari, matolarning bir
necha xil namunalari, shuningdek, turli hajmdagi sopol idishlar (ko‘za, xum,
xurmacha, kosa, tog‘ora, qo‘ra va b.) topilgan 75
. Sopol idishlar ko‘pincha qizil
angob bilan bo‘yalgan, ba’zi idishlarda hayvonlarning boshi tasvirlangan.
Keyingi tadqiqotlar sak -massaget va boshqa ko‘chmanchi qabilalarga xos
bo‘lgan quyoshga siginish e’tiqodi zardushtiylik diniga ham o‘tgan degan fikrlarni
o‘rtaga tashlamoqda. Zardusht ta’limoti keyinchalik qovunchiliklar (qang‘arlar)
orasida ham keng tarqalgan. Qovunchi II qarorgohidan topilgan II - IY asrlarga oid
loydan yasalgan tumorlarda quyosh tasviri solinganligi fikrimizning dalilidir.
Qovunchiliklar hayvonlar (ayniqsa, ho‘kiz va qo‘chqor) qudratiga ham
ishonganlar. Ular sopol idishlarga bu hayvonlarning tasvirlarini ham chizganlar.
O‘sha davr kishilari ho‘kiz boshiga himoya kuchiga ega bo‘lgan, baxtsizliklarni
oldini oluvchi ilohiy kuch sifatida qarashgan. Zardushtiylik dinida qo‘chqorni
Qo‘riqlovchi, himoya qiluvchi sehrli kuch (farn, farnax)ga ega deb bilishgan.
Qovunchiliklar uchun qo‘chqor to‘kinlik, boylik ramzi hisoblangan. Bu e’tiqodlar
haligacha o‘z ta’sirini yo‘qotmagan.
74
Пардаев М.Ҳ., Тўйчибоев Б.Б. Уструшона қадимда ва илк ўрта асрларда. Тошкент, 2017, Литвинский Б.А.
Кангюйско-сарматский фарн.. –С. 3.
75
Литвинский Б.А. Кангюйско-сарматский фарн.. –С. 3. Григо горьев Г. В. Келесская степь в
археологическом отношении (К истории культуры древних с аков) // Известия АН КазССР. -Алма-Ата, 1984,
№ 1. -С. 51; Ўша муаллиф. Каунчитепа. Ташкент, 1940.
36

YUqoridagi boblarda ko‘rib o‘tganimizdek ustrushonaliklarda qo‘y, echki, it,
bo‘ri, ho‘kiz kabi hayvonlarni ilohiylashtirish bilan birgalikda ilohiy farn – otga
sig‘inishi ham mavjud bo‘lgan. Qalai Qahqaxadagi saroy majmuasida podsho
taxtining juft ot ko‘rinishida bo‘lganligi, yoki maxsus kirish yo‘lagi tagida otning
boshsiz tanasi skletining to‘liq anatomik holda archadan yasalgan taxtada yotgan
holatda saqlanganligi kabilar 76
otni ilohiylashtirish bilan bog‘liq tasavvurlar
Ustrushonada keng yoyilganligidan guvohlik beradi. Bundan tashqari, ham mavjud
bo‘lib, ular haqida oldingi paragraflarimizda so‘z yuritgan edik.
Manbalar Ustrushonada buddizm dinining ham mavjud bo‘lganligini,
Hindiston bilan madaniy aloqalar ancha kuchli bo‘lganligi ta’kidlamoqda. Baxmal
tumanidagi Nushket qishlog‘ida joylashgan va milodiy I-II asrlarga oid Budda
ibodatxonasi deb atalgan yodgorlikdan, muqaddas sher va itlar bilan o‘tirgan
Budda va Bodisatvani tasvirlangan haykalchalar o‘rganilgan 77
. Bekobod
yaqinidagi, antik davrga oid Munchoqtepa shahar yodgorligidan yuz metr
sharkdagi qabrlarning biridan esa, Xind ma’budi Vajrapani tasvirlangan ostadon
bo‘lagi topilgan 78
.
Ustrushona afshinlaridan CHirdmish, Satachari va Raxancha tomonidan zarb
etilgan tangalar ham e’tiborga molik 79
. CHirdmish o‘zi zarb qildirgan tangalarda
qanotli toj kiygan holda, boshi buddaviy ikonografikasiga xos burilganroq
ko‘rinishda tasvirlangan. A.A. Gritsina Ustrushona so‘zini kelib chiqishini, IV-V
asrlarda Hindiston bilan bo‘lgan kuchli aloqalar natijasida kirib kelgan budda
ilohlaridan biri bo‘lgan Sudurshana nomi bilan bog‘laydi 80
. Satachari III
tangalarida esa hindlarning filsifat xudosi, donishmandlik timsoli, savdo-sotiq
himoyachisi Ganesha ko‘rinishida boshi o‘rniga fil rasmi tushirilgan va Janob
Satachari yozuvi aks ettirilgan. Satachari ismi esa sanskrit tilidagi “Sadacharya”–
76
Средняя Азия и Дальний Восток в эпоху средневековья ( Средняя Азия в раннем средневековье ) . –С. 122.
77
Альбаум П.И. Буддийский храм в долине Санзар . // Докл. АН УзССР. - Т.: 1955. – С. 57-59.
78
Гайдукевич. В.Ф. Работы Фарходской Археологической экспедиции в Узбекистане в 1943-1944.
КСИИМК вып. XIV . М.,1947.
79
Грицина А.А. Уструшанские были. .. – С. 38-42.
80
Грицина А.А. Уструшанские были. .. – С. 38.
37

”o‘qituvchi” ma’nosini beradi 81
. YUqoridagi holatlar Baqtriyada keng yoyilgan
buddizm dinining Ustrushonada ham mavjud bo‘lganligi va uning sharqiy o‘lkalar
(Xitoy va YAponiya) ga yoyilishida Ustrushonaning ham muhim rol
o‘ynaganligini ko‘rsatadi.
Qizilsoy qabristonidan topilgan VI-VIII asrlarga oid xum –ostadondan odam
suyaklari yonidan bir nechta buyum va bir dona tanga topilgan. Ular ichida
metalldan yasalgan bilaguzuk, baldoqlar qo‘ng‘iroqcha va odamlar shakli kabi
buyumlar mavjud. Bronzadan yasalgan mo‘jaz odamlar haykalchalari orqali aslida
ma’bud sanamlar tasvirlangan bo‘lib, bunday topilmalar Markaziy Osiyoning turli
mintaqalaridan topilgan. Ularning davriy sanasi milodiy I asrning ikkinchi
yarmidan VI-VIII asrlargacha bo‘lgan davr bilan belgilanadi 82
. Bronza topilmalar
orasida eng qiziqarli topilma xochsimon ko‘rinishga ega, qo‘llarini yoyib turgan
odam tasviri tushirilgan zirakdir. Unda odamning oyoqlari jips yig‘ilgan, qo‘llari
uchi yuqori qaratilgan, qo‘llaridan pastda usti kiyimi etaklari yoki qanot patlariga
o‘xshash tasvirlar berilgan. Zirakning tepa qismiga nozik ilgak o‘rnatilgan.
Bizning fikrimizcha, ushbu topilmada qanotli odam (daho) , ya’ni najot farishtasi
tasvirlangan bo‘lib , uning siymosiga qadim va o‘rta asrlar tasviriy san’atida keng
o‘rin berilgan. Markaziy Osiyo xalqlari ma’naviy hayotida muhim o‘rin egallagan
najot farishtasi “ Fravash” deb atalgan. Mazkur holatda esa qanotli farishta obrazi
qadimgi davrlarga oid mifologik tasavvurlar bilan bog‘liq holatda tasvirlanga
bo‘lishi mumkin.
O‘rta asr manbalari ma’lumotiga qaraganda, eski Zomin shahridagi arablar
tomonidan ko‘chirilgan masjid o‘rnida istiloga qadar zardo‘shtiylik dini
ma’budlaridan biri Zamga bag‘ishlab qurilgan ibodatxona bo‘lgan. YOzma
manbalarda ta’kidlanishicha, Ustrushonada ilk o‘rta asrlarda bosh manbasi
Zaravax kitobida yoritilgan “oq e’tiqod” va qimmatbaho taqinchoqlar bilan
bezatilgan, yog‘och haykal – but bo‘lgan. But va mug‘lar kitobi maxfiy saqlanib,
uni afshin Haydar o‘zi bilan olib yurgan. Idollar Ustrushonaninng o‘zida ham
81
Грицина А.А. Уструшанские были. .. – С. 40-41.
82
Қадимий Зомин (тарих, археология, нумизматика, этнография). Тошкент, 2018.– Б. 138.
38

mavjud bo‘lgan 83
. Qa’lai Qahqahadagi butlar ibodatxonasi, Nov yaqinidagi
Oqtepa yodgorligidagi “Olov uyi”, CHilxujra va SHaxriston yaqinidagi
CHorshaxatepada o‘rganilgan yog‘och sanamlar bilan bezatilgan ibodatxona,
Kurkat yaqinidagi qoya dahmalari 84
, Ustrushonaning ko‘plab joylarida qayd
qilingan ostadon va xumli qabrlar yoki Ustrushona hukmdori CHirdmish nomining
Sug‘d tilida Zardo‘shtiylik dinidagi Quyosh (hosildorlik, dehqonchilik keng
yaylovlar xomiysi) – Mitra bilan bog‘liq bo‘lib, “Mitradan tarqalgan” ma’nosini
bildirishi 85
, Eski Xovos xududida miloddan avvalgi III-II asrlarga oid bo‘lgan
Anaxita xaykalchasining topilishi 86
, kabilar Ustrushonada zardo‘shtiylikning keng
yoyilganligini, hukmdorlar saroyidagi butlar esa mazdaizmning alohida mahalliy
ko‘rinishini ifoda etgan but va sanamlarga sig‘inish mavjud bo‘lganligini
ko‘rsatadi.
SHunday qilib, diniy e’tiqod borasida Ustrushona aholisi, totemizmning har
xil ko‘rinishlari bilan birgalikda, mazdaizmning olov va butlarga sig‘inuvchi
maxalliy variantiga ham e’tiqod qilgan.
Manbalarda ko‘chmanchilarning quyoshga, ajdodlar arvohiga, butun xalqqa
tegishli bo‘lgan ko‘k ruhi (tangri) ga sig‘inish va tog‘lar, suv manbalari (daryo va
ko‘llar) ga topinish kabi diniy marosimlari eslatiladi. Xitoy yilnomasi “Veyshu”da
ham turklar diniga xos bir nechta aqidalar ko‘rsatilgan 87
. Turkutlarda qahramon
ajdodlar arvohlariga sig‘inish bo‘lgan, bu totemistik dunyoqarashdan hosil
bo‘lgan, unga zid ravishda turkut xalqi tabiatni ilohiylashtirish – animistik aqidaga
ishongan 88
. Biroq, turkiy xalqlarda eng keng tarqalgan diniy e’tiqodlardan biri
animizm va totemizm bilan qorishib ketgan shomoniylik bo‘lgan. SHomonlar turli
kasalliklarni davolash va daf etish, yo‘qolgan odamlar, jonivor hamda narsa-
buyumlarni topish, kelajakni oldindan bashorat qilish, turli makon va zamonda
sodir bo‘layotgan voqea va hodisalardan bohabar bo‘lish, tabiat hodisalarini
83
Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati. Toshkent, 2014. Б. 122.
84
Мирбобоев А.К. Раскопки Куркатских склепов // АРТ – Душанбе: 1980. –№ ХV – С 295-303.
85
Грицина А.А. Уструшанские были. .. – С. 38.
86
Грицина А.А. Анахиты согдийская и уструшанская // Самаркандский вестник. 22 июля 2015 г. № 61,
87
Сагдуллаев А.С. Ўзбекистон тарихи. –Т.: Университет, 1999. –Б. 41.
88
Гумилев Л.Н. Қадимги турклар…–Б. 93.
39

o‘rganish, o‘limdan so‘ng marhumlar ruhini oxiratga kuzatib borish va hatto yovuz
ruhlar bilan jang qilish qobiliyatiga ham qodir deb hisoblangan. Mavjud
adabiyotlarda shomonlik termini bilan birga “shomonizm” atamasi ham uchraydi.
SHomonlik deganda shomon faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan marosim va asotirlar
tushuniladi. SHomoniylik atamasi esa kundalik hayotida shomonlar mu h im rol
o‘ ynagan xalqlar qarashlari tizimini anglatadi.
Qadimiy turkiy xalqlar shomonlarni qomlar deb nomlaganlar. Bu udumlar
bir-birii bilan qorishib ketgan holda ham uchraydi. Turkiston (Morguzar) tog‘ining
dengiz sathidan 2750 m dan baland tog‘ daralari o‘zining barcha tabiiy
xususiyatlari bilan yaylov chorvachiligini rivojlantirishga imkon bergan. Bu erdagi
O‘riklisoy darasi, O‘riklisoy oromgohidan 200 m o‘tib ikita ulkan daraga bo‘linib
ketadi. Har ikki dara qalin archazor va har xil butalar va soy ichidagi buloqlarga
boy vodiy uzoq davom etadigan baland tog‘ cho‘qqisi tomon ko‘tarilib boradi.
O‘riklisoyning mana shu ikki daraga bo‘linib ketishiga etmasdan sharq tomonda,
tabiiy ximoyalangan tekis, chorvani to‘plash, yotqizish va chorvadorlar qo‘nishi
uchun barcha qulayliklargia ega maydon (qo‘ton) mavjud. Maydonda toshlar bilan
aylana shaklida o‘ralgan taxminan 2 x 1,5 o‘lchamidagi 7 ta mozorqo‘rg‘on ham
aniqlandi. Uning g‘arb tomonidagi tog‘ qoyasida esa sharqqa (quyosh chiqishiga)
qarab turgan ulkan (5 x 3 m o‘lchamidagi) shaman –tosh xudo (Tangri sang)
mavjud. Mohir musavvir va sangtarosh ajdodlarimiz tomonidan ishlangan bu
noyob san’at asari. Tangri sang tabiiiy toshdan shunday ishlanganki, uning to‘g‘ri,
ro‘parasidan qarasangiz sizga ma’noli boqib turadi, tog‘ tomonga yurib yon
tomondan qarasangiz, go‘yo sizni ko‘z nigohlari bilan kuzatib qo‘yayotganday
tuyuladi. Uning, ko‘zlar biroz qisiq, qovoqdor, burunlar o‘rtacha joylashgan, yuzi
yumaloq, shaklga keltirilgan, sochlari yig‘ib o‘rilgan va orqaga tashlangan. Bu
kabi qiyofa Oltoy, g‘arbiy Xitoy va Markaziy Osiyoning ko‘plab joylarida
o‘rganilgan turk hukmdorlari qiyofasini eslatadi. Hattoki, Markaziy Osiyo voha
davlatlari hukmdorlarining ham sochlarini o‘rib yurishganligi manbalarda
keltiriladi 89
. Soch o‘rish yoki sochni o‘rib elkaga qo‘yish turklarga xos odat bo‘lib,
89
Toshboyev F.E. Ustrushona chorvadorlarining antic davrdagi madaniyati. Toshkent, 2014. Б. 189.
40

bu Markaziy Osiyoning turli hududlaridan topilgan VI-VIII asrlarga oid tosh hakal
(balbal)lar hamda SHimoli-SHarqiy Xitoydan topilgan turk hoqonligi
amaldorlariga tegishli qabrtosh (bo‘rtma tasvirlar)da, Sug‘d, CHoch, Farg‘onada
turk tudun va ixshidlari tomonidan zarb etilgan tangalar hamda saroy devoriy
suratlarida o‘z aksini topgan 90
. Ushbu shamanning ikki (undan 30 m baland
(g‘arb) va past (janub) tomonda ilohning qo‘riqchilari tasviri aks etgan. Ulardan
birinchisi tepa (g‘arb)da toshdan o‘yib ishlangan tasvir – bir qarashda odamni
eslatadi. Pasti (janub) da esa xuddi bo‘ri qiyofasini eslatib turadigan toshlardan
shakl berib yasalgan tasvir mavjud (30- rasm). Qo‘riqchilarnig odam va bo‘ri
qiyofasida ishlanishida ham mantiqiy fikr mavjud bu bo‘rini o‘z totemi — ilk
ajdodi, urug‘ining boshlanishi deb bilganligiga ishora hisoblanadi. Bu qo‘riqchilar
esa, shamanning o‘zini ham barcha kulfatlar, kasalliklar va yovuzliklardan asrov -
chi homiy, ximoyachi, qo‘riqchi sifatida tasavvur qilganligini anglatadi.
Joylashishiga ko‘ra bu yodgorlik chorvani toqqa haydab ketish uchun eng
katta ikkita daraning boshlanish joyi va kechasi yotoqqa qaytarib, quyosh chiqishi
bilan chorvani haydab yo‘lga chiqishi oldidan sig‘inadigan ilohi bo‘lgan. SHuning
uchun bo‘lsa kerak, ushbu qoya tasvirlari ayniqsa, quyosh chiqqan paytda
nihoyatda aniq ko‘rinadi. Uning qiyofasi shunday mohirlik bilan ishlanganki,
to‘g‘risiga kelganingizda boshqacha, yon tomoniga o‘tganingizda boshqacha
qiyofada aks etadi. YA’ni sizni kuzatayotganda g‘amgin, kutib olayotganda esa
xush kayfiyatdagi ko‘rinish seziladi. Tabiiyki, bu shaman tasviri tushirilgan -
sanam bu erda yashagan chorvador aholining sig‘inadigan muqaddas maskani
bo‘lgan. Bu yodgorlik esa Ustrushonada yashovchi chorvador aholi orasida
shomoniylik e’tiqodi bilan bog‘liq tasavvurlar keng yoyilganligidan guvohlik
beradi.
Ustrushonada yashovchi chorvador aholi orasida hozirda ham shomoniylik
e’tiqodi bilan bog‘liq tasavvurlar keng yoyilganligini kuzatish mumkin.
Tadqiqotlar, bu tasavvurlarning juda qadimiy ildizga ega bo‘lib antik davrdayoq
90
Аширов А.А. Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари. Тошкент, А.Навоий номидаги
Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашри, 2007.
41

keng yoyilganligidan guvohlik beradi. CHorvadorlarda keng tarqalgan
shomoniylik diniy amallari, tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, animistik
e’tiqodlarning ma’lum bosqichida paydo bo‘lgan 91
. Ustrushona ko‘chmanchi
chorvadorlari yordamchi ruhlar, ya’ni parixonlar, otaxonlar va momolar
mavjudligiga, shuningdek, dev va jinlar borligiga qattiq ishonganlar. Asosan
ayollar shug‘ullanadigan shamoniylik e’tiqodi Ustrushonaning chorvadorlar
yashaydigan (hatto shahar aholisi orasida ham) barcha vohalarida qadimiy
an’analari asosida bugungi kungacha, deyarli asl holicha saqlanib qolgan bo‘lib, u
alohida tadqiqotlar mavzusi bo‘la oladi.
Bu o‘lkada keng yoyilgan shomonlikning asosiy belgisi ruxlar yordamida
tanlangan, o‘rgatilgan odamlarning ruxlar bilan aloqada bo‘lishiga, shuningdek,
ularning iloxiy kudratiga ishonishdan iborat 92
. SHomonlar jazava holatida ruxlar
bilan muloqotga kirganlar. Bunda homiy ruh sho mon bilan bir butun bo‘lib
birlashadi yoki u homiy ruh ko‘rinishini oladi. CHorvadorlarda bu diniy qarashga
oid amallarni ijro etuvchilar maxsus tanlangan ayollar bo‘lgan.
Mil. avv.gi V asrda yashagan yunon tarixchisi Gerodot massagetlar ibodat
qiladigan yagona tangri – quyoshdir. Quyosh xudosiga otni qurbonlik uchun
keltiradilarki, g‘ayratli tangriga g‘ayratli va tez chopar jonlikni qurbon kilish
lozim deb hisoblaydilar” 93
, deb, bergan ma’lumotiga e’tibor qaratsak.
Ustrushonaliklarning dafn udumlaridagi olov bilan bog‘liq amallarida ham
avvalo, tabiat hodisalari, jumladan, quyoshga sig‘inish bilan bog‘liq tasavvurlar
mujassamlashganligini anglash mumkin.
Milodiy I asrda yashagan Rim tarixchisi Kvint Kursiy Ruf o‘zining mashxur “
Buyuk Iskandar tarixi” asarida , “ Skiflar boshqa varvarlardan farq qiladilar,
ularning fikr ifodalashlari qo‘pol emas, madaniyati ham durust edi. Ularning o‘z
donishmandalri bo‘lib, guzal nutqi va qiziq udumlari bor” - deb ta’kidlaydi 94
.
91
Аширов А.А. Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари. Тошкент, А.Навоий номидаги
Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашри, 2007.
92
Потапов Л.П. Туркояз ычных народов мифология. Т.2 . // Мифы народов мира. –М. : 1992 . –С.534.
93
Геродот. История в девяти книгах.Книга четвертая. М.,1985, 224 с.
94
Квинт Курц Руф. История Александра Македонского.М.,МГУ.1963 , 281 с.
42

Milodning I asrida yashagan yunon tarixchisi Plutarxning “Qo‘shaloq
hayotnomalar” majmuasidan faxrli o‘rin egallagan “Aleksandr” asarida,
“Aleksandr “ varvar” larning urf-odatiga rioya qiladi. Xatto ularning milliy
kiyimlarini kiyib yurishni ma’qul ko‘radi”,- deb yozadi 95
.Antik davr
mualliflarining asarlarida keltirilgan bu ma’lumotlar o‘lkamizda yashagan
chorvadorlarning o‘sha darlarda ham yuksak madaniyatga ega bo‘lganligidan
darak beradi.
Ustrushonaliklarda do‘stlik, vafo va sadoqat juda qadrlangan. Bolalar hali
go‘dakligidayoq do‘st tutintirilgan. CHorvadorlar, bu do‘stlik rishtalarini abadiy
saqlanib qolishi uchun maxsus marosimlar o‘tkazishgan. Aksariyat hollarda,
yigitlar ulg‘aygandan keyin o‘ziga vafodor do‘st tanlagan. Do‘stlik rishtasi
bo‘lgan amallarni saqlash ancha murakkab bo‘lib, bu udumlarning belgilari hozir
ham saqlanib qolgan. Qipchoqlarda do‘st va og‘a-ini tutinmoqchi bo‘lgan kishilar
igna bilan barmog‘idan qon oqizib mis idishga tomizib uni yagona ajralmas
kishiga aylanishi uchun birgalikda ichadilar va shundan so‘ng ular umrbod bir-
birlariga qondosh do‘st hisoblanadi. Do‘stlik rishtasi tomirchilik bilan bog‘lansa
yanada kuchli bo‘lgan. “Tomirlar”, deb yozadi D. Kshibekov,–“bir-birini pichoq
dastasidan tutib qon oqizib, uni tatib ko‘rib birodarlanadi” 96
. Bular tomir do‘stlar
hisoblanib, ular barcha do‘stlardan ulug‘ hisoblangan.
CHorvadorlar bo‘sh paytlarida ular altibakan, oqsuyak, oshiq, chuvilloq kabi
o‘yinlar, turli xil musobakalar (uloq ko‘pkari kurash va h..) o‘tkazishgan.
Qo‘yning oshig‘i bronza davriga ta’luqli arxeologik manzilgohlardan ham
topilgan. Mil. avv. II-I ming yillikka oid oshiq o‘yinining turli xil ko‘rinishlari
bo‘lib, u bilan ko‘proq yoshlar va o‘rta yashar kishilar o‘ynagan 97
. Saklarga
mansub qabrlarda qayd qilingan oshiqlar ham bu o‘yinning keng tarqalganligidan
ma’lumot beradi. Hozir ham Ustrushona chorvador aholisi orasida ko‘plab oshiq,
chillak, oqsuyak kabi qadimiy xalq o‘yinlarini, ular bilan bog‘liq maqol, suxbat
va xikoyalarni uchratish mumkin.
95
Тўйчибоев Б, Қашқирли Қ. Зоминнинг тил қомуси. Тошкент, 2010. Б. 109.
96
Кшибеков Д. Кочевое общество... –С.133.
97
Тўйчибоев Б, Қашқирли Қ. Зоминнинг тил қомуси. Тошкент, 2010. Б. 102.
43

Dashtdagi hayot tarzi bepoyon sahroda chorvani aniq belgilangan mavsumiy
yaylovlar bo‘ylab boqish, yulduzlar harakatiga qarab harakatlanish, va ob-havoni
oldindan bilish kabilar ko‘chmanchilarda astronomik bilimlarning keng
rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Kuchli astronomik bilimlar natijasida, chorvador
aholi orasida ob-havoni turli xil afsun va jodular bilan boshqarish (yada) ham juda
yaxshi rivojlangan.
CHorvadorlarning udum va marosimlari haqida Mahmud Qoshg‘ariyning
“Devonu lug‘otu turk” asarida ham ma’lumotlar berilgan. ”Unda tun kun topun
tangriga buyinmag‘il korkun angar iymani o‘ynamag‘il”, ya’ni kecha kunduz ulug‘
tangriga ibodat qil yo‘ldan ozib adashma, xudodan qo‘rq, undan uyal degan
jumlalarni o‘qish mumkin. Bunda xudo sifatida Ko‘k Tangriga e’tiqod
ta’kidlanmoqda. Ko‘k Tangriga sig‘inish - O‘rhun bitiklarida ham qayd etilgan.
Unda ta’kidlangan, “Avval yuqorida moviy osmon, quyida qora er paydo bo‘ldi.
Ular o‘rtasida inson bolalari vujudga keldi”, degan jumlalardagi “osmon”
atamasida aynan, Ko‘k Tangri nazarda tutilgan. Bu holat ajdodlarga sig‘inishning
totemistik aqidasi ko‘chmanchilar madaniyatida katta ahamiyat kasb etganligini
ko‘rsatadi. Bunda ajdodlar qo‘llovchi arvohlar sifatida emas, balki tangrilar
huzuridagi vakillar va homiylar sifatida namoyon bo‘ladi. Ko‘k tangriga sig‘inish
va unga atab turli xil marosimlar o‘tkazish odati Turkiston tog‘i shimoliy
yonbag‘rida yashovchi xalqlarda hozirgi paytda ham uchraydi. Keyinchalik Osmon
ruhi Quday (xudo) nomini olgan.
Ayni paytda ona zaminni ulug‘lash va unga sig‘inish bilan bog‘liq tasavvurlar
ham paydo bo‘lgan. Unda asosiy o‘rinni er bilan bog‘liq ma’budlar (er-su –er-
suv)egallab, ular chorvaning, demakki butun aholining yashash manbai bo‘lgan
yashil olamni yaratuvchi aqidasiga uyg‘un bo‘lgan. Suv va suv manbalarini
ilohiylashtirish bilan bog‘liq qarashlar O‘rta Osiyoning barcha hududlari uchun
xos bo‘lib, ular qadimgi ma’naviy-diniy qarashlarda ko‘p uchraydi. Ma’lumki, suv
bilan bog‘liq ilohiy qarashlar zardo‘shtiylikda alohida o‘rin tutadi. Bu tushunchalar
Ustrushona chorvador aholisi orasida kuchli bo‘lib ayni paytda ham buloqlar
boshiga, suv mo‘l ko‘l bo‘lishi niyatida jonliqlar so‘yib qurbonlik qilish odatlari
44

mavjud. Bunda so‘yilgan molni qoni buloqqa oqib tushishi shart degan qarash
mavjud bo‘lgan, shuningdek, Nurota tog‘i janubiy yonbag‘irlarida yashovchi aholi
orasida buloqlarning muqaddasligi, ulardagi baliqlarni Nurotadagi chashmaga
borib-kelib turishlari haqida rivoyatlar keng tarqalgan.
A.A. Ashirovni ta’kidlashicha, Farg‘ona vodiysida suv parilari bilan bog‘liq
qarashlar mavjud bo‘lib, suv parilari – suv to‘lqinlarida bo‘lib, suvni jilovlantirgan.
Kishining diqqatini o‘ziga tortib, ko‘pincha suvga tushgan begunohlarni cho‘kib
ketishdan saqlaganlar. Ularni faqat suvga cho‘kkan kishilargina ko‘rinishi
mumkin. Suv parilari juda chiroyli bo‘lib, tashqi go‘zalligi bilan kishini o‘ziga rom
qilib olish qudratiga ega bo‘lar ekan. SHuning uchun shomdan keyin kishilarning
daryolarda cho‘milish taqiqlangan 98
. Bu kabi qarashlar Ustrushona aholisi orasida
hozir ham mavjud.
CHorvador xalqlarda er bilan bog‘liq ma’budlar qatorida tog‘larga sig‘inish
bilan bog‘liq urf odatlar ham keng yoyilgan. L.P. Potapov tog‘-qirlarga e’tiqod
qilishni ishlab chiqarish sohasining kuchayib borishi va urug‘chilik an’analarining
o‘zaro qorishib ketishida ko‘radi 99
. Har-bir urug‘ (chorvasi) ni boqadigan o‘z
muqaddas yaylov (va tog‘lari)lari bor. U bilan bog‘liq udumlarda tog‘, daryo, ko‘l
ruhlariga emas, balki tog‘, daryo, ko‘llarning o‘ziga topinishni, tabiatni
timsollashtirishni emas, jonlantirishni ko‘ramiz. Bu animistik dunyoqarashning
animatizm deb ataladigan eng ibtidoiy shaklidir.
Ustrushona mozorqo‘rg‘onlaridagi jasad yonida qayd qilingan it, bo‘ri, qo‘y,
echki, ot, qoramol kabi hayvonlarnning suyaklari va ular bilan bog‘liq dafn
udumlari bu o‘lkada yashagan xalqlarda totemistik qarashlar kuchli bo‘lganligidan
guvohlik beradi. Totemistik tasavvurlar mohiyati osmon va tabiat kuchlari yoki
ma’lum bir guruh aholining, jonivorlar va o‘simliklar olami bilan urug‘doshligi
haqidagi tasavvurlariga asoslangan. Ma’lumki, barcha qabilalar kabi kabi
Ustrushona chorvadorlari ham urug‘-aymoqlarga bo‘lingan. Ularning bu
bo‘linishlarida ma’lum totemistik qarashlar ham mavjud bo‘lgan. Har bir urug‘
98
Аширов а.А. Фарғона водийси аҳолисининг сув билан боғлиқ мифологик қарашлари ва урф одатлари //
Ўзбекистон тарихи. № 1. 2018. – Б.82.
99
Тўйчибоев Б, Қашқирли Қ. Зоминнинг тил қомуси. Тошкент, 2010. Б. 156
45

o‘zaro biron-bir hayvon, o‘simlik, ashyo (aksariyat hollarda hayvon-o‘ngin) bilan
bog‘langan. Totemizmga daxldor fikrlarni to‘ldirish va dalillashda ibtidoiy
zamonga oid turli hayvonlar tasvirlari aloxida ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy adabiyotlarda chorvador turkiy xalqlarning o‘tmishda bo‘ri, ayiq,
burgut, ilon, echki, qo‘y, ho‘qiz, turli daraxtlar, tog‘lar va boshqa totemlarga
e’tiqod qilganliklari ta’kidlanadi. Jumladan, Zomin tumanining Qorong‘isoy
qishlog‘ida ilon, O‘riklisoy qishlog‘ida ayiq, Jaloyir qishlog‘ida Qoplon (bu
qishloqda asosan qirg‘iz millatiga mansub kishilar sig‘inadigan Qoplon ota
ziyoratgohi ham mavjud), qolgan barcha qishloqlarida esa, bo‘ri totemining keng
yoyilgan.
Ustrushona chorvadorlarida tog‘ takasini ilohiylashtirish yoki (uning ramzi
sifatida bo‘lsa kerak) oddiy uy hayvoni – taka bilan bog‘liq ilohiy qarashlar keng
yoyilgan. Tog‘ takasini ilohiylashtirish juda qadimdan mavjud bo‘lib, u sak
qabilalarida keng yoyilganligi B.A. Litvinskiy tadqiqotlarida ko‘rsatib o‘tilgan 100
.
Ustrushonaliklar orasida hozirgacha saqlanib qolgan tasavvurlarga ko‘ra, yovuz
jin, taka qiyofasida namoyon bo‘ladi. U bilan bog‘liq har xil voqeiy hikoyalar
qadim ilohiy tasavvurlarning davomi sifatida, hozirgi kunda ham uchrab turadi.
Abulg‘ozi Bahodirxonning “SHajarayi tarokima" asarida qayd etilishicha,
O‘g‘uzxon davrida shunqor, ukki, kuykanak, ko‘baksari, turumtoy, qarg‘u, qizil
qarchig‘ay, kuchgan, lochin, saricha, baxri, xumoy, olato‘g‘onoq, bug‘daynoq,
xumay, burgut, anchari, yog‘alboy, bayqu, qarchig‘ay, italg‘u, tuyg‘un,
charaqarchig‘ay kabi jonivorlar muqaddas totem hisoblangan 101
. Totem tasviri
turar joylar, ashyolar va mozorlarga qo‘yilgan. Odamlar badanlariga ham totemlar
tasvirini solar edilar. Bora-bora totem hisoblangan hayvon yaratuvchi va asrovchi
ekanligi haqidagi diniy e’tiqodlar zaiflashgan va uning o‘rnini milliy tushunchalar
egallagan. SHundan keyin u hayvonning butun tanasi yoxud biror a’zosi
ko‘plarning yalovlari va tamg‘alarida etnomilliy ramz, tarixiy bir yodgorlik sifatida
o‘rin olgan.
100
Литвинский Б.А. Древние кочевники «Крыши мира». .. – С. 144-149 .
101
Абулғози Баҳодирхон. Шажарайи тарокима. – Тошкент: Чўлпон, 1995, 22-23 б.
46

YUqorida ta’kidlab o‘tkanimizdek, O‘g‘uzxon o‘g‘illari va yigirma to‘rt
nabirasidan har birining o‘ziga daxldor, turkiy qavmlarga mos bir hayvon —
o‘nguni bo‘lgan. O‘ngunlar asosan ovchi qushlar bo‘lgan. Boshqa qabilalarda esa
hayvonlar o‘ngun hisoblangan Qadimgi turkiy xalqlarda har bir urug‘ tomonidan
muqaddaslashtirilgan hayvon — o‘ngunlar ham bo‘lgan. Masalan, elshunos olim
K. SHoniyozovning yozishicha, Qorluq davlatida Arslonxon va Bug‘raxon
unvonlari bo‘lib, bu nomlar qorluq va boshqa qator turkiy qavmlarning muqaddas
o‘nguni hisoblangan 102
. Bunda arslon va tuya kabi hayvonlarga nisbat berilmoqda.
Totem bilan o‘ngun o‘rtasidagi farq shundan iboratki, totemizmda qavmlar
o‘zlariga totemlar nomini beradilar, bu qavm ichida biri boshqasiga uylanmaydi.
O‘ngunlarda esa bu shartga amal qilinmaydi. O‘ngun sifatida topinilgan jonzot
go‘shti eyilmagan, unga o‘q otilmagan va tabiiyki, aslo ranjitilmagan, chunki urug‘
ushbu jonivordan tarqalgan degan g‘oyaviy tushuncha mavjud bo‘lgan 103
. SHunday
qilib, totem kishilarning ilohiy jihatdan o‘tmishi sifatida urug‘ va uning barcha
a’zolari hayoti faoliyatining unga bog‘liqligi bilan ifodalangan. Ko‘plab rohib
(shomon)lar kiyimida hayvon tasviri tushirilgan bo‘lib, ular afsonaviy ajdod
bo‘lmish jonivor nomidagi urug‘ga mansubligini ifoda etadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, chorvadorlarning qadimdan shakllangan
ma’naviy hayoti turli urf-odat va marosimlarga juda boy bo‘lib, bu udum va
marosimlarda umuminsoniy qadriyatlarning e’tirof etilgan eng sara ko‘rinishlari
namoyon bo‘lgan. Asrlar davomida ularning urug aymoqchilikka asoslangan
yashash tarziga xos qat’iy an’analar asosida shakllanib borgan udumlarida
umumbashariy ezguliklar; insoniylik, ajdodlar me’rosiga sadoqat, adolatparvarlik,
jamoani, oilani muqaddas bilish, uning sha’ni uchun kurashish kabilar hamisha
e’zozlab kelingan.
102
Шониёзов К.Ш. Қарлуқлар давлати ва қарлуқлар. –Тошкент: Шарқ , 1999. –Б. 189
103
Аширов А.А. Ўзбек халқининг қадимий эътиқод ва маросимлари... –Б. 126
47

Xulosa
O‘rta Osiyoning ikki daryosi (Sirdaryo, Amudaryo) oralig‘idagi
Baqtriya,So‘g‘d, CHoch, Farg‘ona kabi barqaror o‘troq hayot tarzidagi madaniy
vohalarda qadimdan taraqqiyot jarayonlari faol kechgan. Bu Ustrushona mulklari
uchun ham ta’lluqli bo‘lib bu erda ham IV-V asrlarda mustaqil boshqaruv tizimi
qaror topa boradi. Ilk o‘rta asrlarga oid manbalarda Ustrushona haqida ham
eslatiladi. “Sin Tan shu” -Tan saroyi tarixi yilnomasida bu davlat ya’ni SHarqiy
Sao (davlati) – SHuaydushana, Suduyshana, Szebutseyuyna (Szebudana),
Sudushini kabi to‘rtta nom bilan ataladi.
Ustrushona hududi va ularning chegaralari haqidagi ma’lumotlar IX-X
asrlarga taalluqli arab geograflarining asarlarida mufassal berilgan. Unda
yozilishicha, “Ustrushona mamlakatning nomi, bu nom bilan ataluvchi shahar
yo‘q, katta qismi tog‘lardan iborat. Ustrushona sarhadlari g‘arbda Samarkand,
shimoldan SHosh va Farg‘onaning bir qismi, janubdan Kesh, Sag‘aniyon, SHuman
Vashxird va Rashtning ayrim hududlari, sharqdan Farg‘onaning bir qismi bilan
chegaralanadi”. Ustrushona hududiga hozirgi O‘zbekiston respublikasining Jizzax,
Sirdaryo viloyatlari, Tojikiston respublikasining O‘ratepa, Xo‘jand viloyatlari va
Qirg‘iziston respublikasining Laylak tumanlari to‘g‘ri keladi.
Ustrushonaga geograflar tomonidan tekis, cho‘lliklarga tutash rustoqlarga ega
bo‘lgan dehqonchilik vohalari sifatida ta’rif berilgan. Ibn Havqalning yozishicha,
“Ustrushonada kema yursa bo‘ladigan daryo ham ko‘l ham yo‘q, lekin uning
ekinzorlari, yaylovlari va qishloqlari obod hosildor va (turli-tuman) mahsulotlarga
boy. Uning yirik shahri ustrushonaliklar tilida Bunjikat deb ataladi. Unga quyidagi
shaharlar qarashli: Arsubonikat, Kurkat, G‘azak, Fag‘kat, Sobot, Zomin, Dizak,
Nujkat, Xarqona. Bular Ustrushonaning shaharlaridir. Hukmdorlari yashaydigan
bosh shahar Bunjikat bo‘lgan. Rustoqlarning ma’muriy-markaziy bosh shahri
mavjud bo‘lgan. Har bir rustoq mahalliy sulola – dehqonlar tomonidan
boshqarilgan. Har bir dehqon o‘z qo‘shiniga ega bo‘lgan. Barcha dehqonlar
Ustrushonaning oliy hukmdori – “afshin”ga bo‘ysingan.
48

Ustrushonaning shimoli-g‘arbiy rustoqlari mamlakatning ajralmas qismi
sifatida uning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Bosh shahar
Bunjikat rabodining to‘rt darvozasidan ikkitasi shimoli-g‘arb shaharlari nomi bilan
“Zomin va Nujket darvozalari”, deb atalgan.
Ustrushonada bosh shahar Bunjikat dan keyin Zomin, Faknon rustoqlari tilga
olinadi.Dizak aholisi zich joylashgan shahar bo‘lib, ko‘p sonli uylari, bozorlari,
bog‘lari, musofir va savdogarlar uchun karvonsaroylari bilan mashhur bo‘lgan.
O‘rta asr tarixchi – geograflari Ibn Havqal, al- Istahriy, al- Muqaddasiylarning
yozishlaricha, – “Dizak tekislikda (joylashgan) shahar.Uning yonida Fankon nomli
rustoqi bor. Dizakliklar jun va tivitdan kiyim kechak tikishga, gilam to‘qish va
namat bosish ishlariga nihoyatda usta bo‘lganlar, manbalarda jizzaxliklar
dehqonchilik borasida ham mohir bo‘lganligi ta’kidlanadi. Bu o‘lkada mevalar shu
qadar ko‘p etishtirilganki, hatto, mevalar bilan uy hayvonlari boqilgan. SHaharda
hunarmanchilik, shahar atrofida ziroatkor – dehqonchilik taraqqiy etgan.
Ustrushona hududida maqsadli tarzda olib borilgan arxeologik izlanishlar
natijasida, ajdodlarimiz hayot tarzi, ularning dafn etish bilan bog‘liq urf odatlariga
oid ko‘plab ashyoviy manbalar qo‘lga kiritilgan. Ularda o‘rganilgan kulollik
idishlari, qurol-yarog‘, zeb-ziynat va boshqa ro‘zg‘or buyumlari aholining
hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqarish borasida yuksak madaniyat
sohiblari bo‘lganligidan guvohlik beradi.
Ustrushonadagi yodgorliklarda qayd etilgan temirdan yasalgan o‘tkir tig‘li
qurollar Ustrushonada hunarmandchilikning metallsozlik sohasi ham yuksak
darajada taraqqiy etganligini ko‘rsatadi. Darhaqiqat, chorvadorlar harbiy tadbirlar
muvaffaqiyatini belgilovchi temir qurollar ishlab chiqarishda mohir usta
bo‘lishgan.
SHunday qilib arxeologik va yozma manbadardagi tahlillar, chorvadorlar
amaliy san’atining yuqori darajada rivojlanganligidan dalolat beradi.
CHorvadorlarda hunarmand, uning ustaxonasi va u yasagan buyumlar nihoyatda
qadrlangan. Ming yillar mobaynida temirchi, duradgor, to‘quvchi, kosib va h...
ustaxonasi, shuningdek, tegirmon, juvozxona joylari ham muqaddas sanalgan. Bu
49

inshoatlar o‘rni muqaddas sanalib toza va ozoda saqlagan, bu joylarga atab tez-tez
qurbonliklar qilib turishgan. Bu an’analar bugungi kunda ham davom etmoqda va
ularini o‘rganish ma’naviy barkamol avlodni shakllantirishda muhim ahamiyatga
ega.
Ustrushona ko‘chmanchilarining ma’naviy hayoti, dini ularning tasavvurlarida
ham aks etgan. Qang‘uylar, jumladan, O‘rta Sirdaryo bo‘yi xalqlari zoroastrizm
dinidagi xudolardan bo‘lgan Farn ilohiga sig‘inishgan. Umuman olgan, diniy
e’tiqod borasida Ustrushona aholisi, totemizmning har xil ko‘rinishlari bilan
birgalikda, mazdaizmning olov va butlarga sig‘inuvchi maxalliy variantiga ham
e’tiqod qilgan.
Mil. avv.gi V asrda yashagan yunon tarixchisi Gerodot massagetlar ibodat
qiladigan yagona tangri – quyoshdir. Quyosh xudosiga otni qurbonlik uchun
keltiradilarki, g‘ayratli tangriga g‘ayratli va tez chopar jonlikni qurbon kilish
lozim deb hisoblaydilar” 104
, deb, bergan ma’lumotiga e’tibor qaratsak.
Ustrushonaliklarning dafn udumlaridagi olov bilan bog‘liq amallarida ham
avvalo, tabiat hodisalari, jumladan, quyoshga sig‘inish bilan bog‘liq tasavvurlar
mujassamlashganligini anglash mumkin.
104
Геродот. История в девяти книгах. Книга четвертая. М.,1985, 224 с.
50

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T.,O‘zbekiston 1998.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotira va inson omili – buyuk kelajagimizning
garovidir. T., “O‘zbekiston”, 2012.
3. Karimov I.A. YUksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: Ma’naviyat,
2008.
4. Mirziyoev SH.M. “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas
dinimizning sofligini asrash-davr talabi” mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqi. /
Xalq so‘zi. 2017 yil 16 iyun.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi 4947-
sonli Farmoni “ O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi”. / Xalq so‘zi. – 2017. 8 fevral.
6. Abulg‘ozi Bahodirxon. SHajarayi tarokima. – Toshkent: CHo‘lpon,
1995.
7. Alibekov L.A., Nishanov C.A. Prirodnыe usloviya i resursы
Djizakskoy oblasti. –Tashkent: Uzbekistan, 1978.
8. Akchaev F.SH. Jizzax vohasi muqaddas qadamjolari va
ziyoratgohlari. Tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi
avtorefarati. Toshkent, 2020
9. Asqarov A.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi. 1.T. – Toshkent: 1992.
10. Asqarov A.A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. Toshkent, 2015.
11. Gritsina A. A . Severnaya Ustrushana v seredine I t ы sechiletiya do n.e.
nachalo XIII vv. n.e. (arx.-top. iss.) // Avtoref. dis….kand. ist. nauk.
12. Gritsina A.A. Ustrushanskie b ы li. – T ashkent : Izdatelstvo narodnogo
naslediya im. A. Kadыri , 2000. , Samarkand: 1990.
13. Gumilev L.N. Qadimgi turklar.(Tarjima, kirish so‘z mualliflari va
nashrga tayyorlovchilar B.O‘rdabekli va A. Ayritomiy) – Toshkent: Fan, 2007, –
B. 359.
51

14. Ibn Havqal. Kitob surat al –ard (Arab tilidan tarjima va izohlar
muallifi SH.S. Kamoliddin). Toshent: ”Uzbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat
ilmiy nashriyoti, 2011.
15. Pardaev M. H., G‘ofurov J.I. Ustrushonaning ilk o‘rta asr qishloq
makonlari (yozma va arxeologik manbalar asosida). Toshkent, 2016. Pardaev M.X.
Komilbobotepa qal’asi// O‘MMT № 32.. Toshkent: 2001.
16. Pardaev M.H., To‘ychiboev B.B. Ustrushona qadimda va ilk o‘rta
asrlarda. Toshkent, 2017. B. 14.Pardaev M.H. Qo‘y va bo‘ri ruhiga sig‘inishning
o‘zaro bog‘liqligi haqida // O‘IF (ONU). – Toshkent: Fan, 1995. –№ 1-2- 3. –B.
41-45.
17. Pardaev. M.X.Qadimiy Jizzax vohasida o‘troq dehqonlar va
ko‘chmanchi chorvadorlar madaniyati // O‘MMT –№ 33. Samarqand: 2003.
18. Pardaev M.X. Jizzax voxasining IV-VI asrlar dagi kulollik idishlari //
IMKU. Vыp. 29. Samarkand, 1998. S.145-151.
19. Pardaev M.H. Ilk o‘rta asrlarda cho‘l madaniyatining Jizzax va
Buxoro voxasiga ta’siri. / / ONU №4-5. Toshkegnt: 1998.
20. Sagdullaev A.A. O‘zbekiston tarixi. – Toshkent: 1999. – B. 82.
21. Sverchkov L.M. Poselenie Mыk - istochnik po istorii
srednevekovoy Ustrushanы: diss. ...kand.ist.nauk.- Samarkand,1991.
22. Toshboev F.E. Ustrushona chorvadorlarining ant ic davrdagi
madaniyati. Toshkent, «TAFAKKUR QANOTI» 2014. – 237 B.
23. Toshboev F.E. Ikki xil xo‘jalik yagona iqtisodiy tizim. // O‘zbekiston
arxeologiyasi №1. T., Fan, 2010, 76-81b.,
24. Toshboev F.E.Ustrushona xalqlarining harbiy qurollari haqida
dastlabki mulohazalar. // O‘zbekiston arxeologiyasi № 7 Toshkent-Samarqand,
2013. – 66-73 B.
25. To‘ychiboev B, Qashqirli Q. Zominning til qomusi. Toshkent, 2010.
26. SHaydullaev SH.B. O‘zbekiston hududida davlatchilikning paydo
bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari (Baqtriya misolida). Tarix fanlari doktori diss.
Samarqand, 2009
52

27. SHoniyozov K.SH. Qang‘ davlati va qang‘lilar. Toshkent, 1990.
28. Xo‘jaev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar. Farg‘ona, 2013.
29. eshov B. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi.T.,”Ma’rifat”, 2009.
30. Umumiy o‘rta ta’lim Davlat ta’lim standartilari.T.1999yil,2-son,86-
bet.
31. Ta’lim taraqqiyoti. O‘zbekiston Respublikasining Xalq ta’limi
vazirligining Axborotnomasi 2-Maxsus son, 2019 yil. Umumiy o‘rta ta’limning
davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. - T., “SHarq”, 1999 y.O‘zbekiston
Respublikasi Oliy ta’lim tizimini isloh qilish bo‘yicha me’yoriy hujjatlar. I qism.-
Toshkent, 2017 yil.
32. Yo‘ldoshev J., Yo‘ldosheva F., Yo‘ldosheva G. Interfaol ta’lim sifat
kafolati. T., 2008, 29 b.
33. YUsupov F.O‘qituvchi individual tayyorgarliklarini oshirishning
pedogogik-psihologik jihatlari. Xalq ta’limi №5, 2005 yil
34. Ta’lim taraqqiyoti. O‘zbekiston Respublikasining Xalq ta’limi
vazirligining Axborotnomasi 2-Maxsus son, 2019 yil 28 b.
35. YUsupov R.K. Tarixni o‘qitish uslubi. Samarqand. Universitet, 2001.
83 b.
36. N.Tayloqov. Xalq ta’limiga Zamonaviy axborot texnologiyalarini
joriy qilish ta’lim sifatini oshirishning omili sifatida. Xalq ta’limi. 2005 yil № 5
soni
37. N.Saidaxmedov. YAngi pedagogik texnologiyalar. T.”2015. 79-bet.
53

O’LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATI USTRUSHONANING GEOGRAFIK O’RNI.

Купить