O‘lkashunoslik fanining fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	78.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O‘lkashunoslik fanining fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi

Купить

MAVZU: TARIXIY O‘LKASHUNOSLIK FANINING FAN SIFATIDA
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI.
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………..……...3
I BOB. O’LKASHUNOSLIK TURLARI …………………………..……...4
1.1. Tarixiy o`lkashunoslikning rivojlanishi ………………………………..…4
1.2. O`rta Osiyo tarixini o`rganishda rus sharqshunoslarining roli ……….….11
II BOB. RUS SHARQSHUNOSLIGINING MAHALLIY
TARIXCHILIKKA TA`SIRI……………………………………….………17
2.1. Tarixiy o`lkashunoslikning 1917-yildan keyingi ahvoli ………….……..17
2.2. O`lkashunoslikning asosiy manbalari ……………………………………31
XULOSA……………………………………………………………………..37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………38

KIRISH
Kurs ishi dolzarbligi: Vatan haqidagi teran fikrlar turkiy tasavvuf
she`riyatining atoqli vakili xoja Ahmad Yassaviy xikmatlaridan birida quyidagicha
talqin etiladi:
Boshim tuproq, o`zim tuproq, jismim tuproq,
Haq vasliga etarman deb ruhim mushtoq.
Binobarin, tuproq — inson tug`ilib o`sgan o`lka, makon, tuproq Vatan.
Tuproq necha yuz yillardan buyon ne ne ulug` farzandlarini ardoqlab
kelayotgan Zamin. Shuning uchun biz uni e`zozlab ona tuproq deymiz. Demak,
barcha ishlar o`z ona tuprog`ini, o`z ona o`lkasini qadrlashdan boshlanadi. Ona
tuprog`ini, ona o`lkasini sevgan kishini el qadrlaydi, dunyo taniydi... O`z tarixini
ona yurtdan — ona tuproqdan qidirgan insongina haqiqiy inson bo`la oladi.
Tarixga nazar tashlasak, o`z o`lkasini sevmagan va uning tuprog`ini ardoqlamagan
biron ham zotni uchrata olmaymiz. Shuning uchun ham Vatanni sevmoq
iymondandir, deymiz. Zotan, ona yurt farzandlari uchun Vatanni sevish, uning
tarixini o`rganish, dilga jo etish muqaddas burchdir 1
.
Kurs ishi maqsadi: O’lkashunoslik to’g’risida dastlabki manbalarni o’rganish va
o’lkashunoslikni o’rganishda arxiv hujjatlarining o’rnini o’rganish.
Kurs ishi predmeti: Tarixiy o’lkashunoslikda yozma manbalarning o’rni va
o’lkashunoslikni rivojlantirishga arxivshunoslikning o’rni.
Kurs ishi mavzusi: O‘lkashunoslik fanining fan sifatida shakllanishi va
rivojlanishi.
1
Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.
3

I BOB. O’LKASHUNOSLIK TURLARI.
1.1. Tarixiy o`lkashunoslikning rivojlanishi
O`lkashunoslik uch turga bo`linadi:
1) ilmiy, ya`ni davlat o`lkashunosligi;
2) jamoat o`lkashunosligi;
3) maktab o`lkashunosligi1.
O`lkashunoslikning har uchala turi o`zaro bir-biriga aloqador bo`lib, biri
ikkinchisini to`ldiradi. Davlat o`lkashunosligi bilan respublika tarixiy va
madaniy yodgorliklarni muhofaza qilish hamda ulardan foydalanish qo`mitasi,
muzeylar, respublika Fanlar akademiyasi qoshidagi tarih arxeologiya ilmiy-
tadqiqot institutlari shug`ullanadi.
Jamoa o`lkashunosligi qishloq, ovul, qo`rg`on, tuman, shahar, viloyat
hududidagi tarixiy obidalarni saqlash va asrash ishlariga boshchilik qilish
bilan birga joylarda istiqomat qilib turgan xalqlarning kelib chiqishlari
(etnogenezi), urf- odatlarini o`rganadi hamda ilg`or mehnatkashlar, Mehnat
qahramonlari xotirasini abadiylashtirish uchun haykallar, mangu olovlar, hurmat
taxtalari tashkil qiladi. Bundan tashqari jamoat o`lkashunosligiga mustaqil
ravishda tanga pullarni o`rganuvchi mutaxassislar — numizmatlar, muhrlarni
o`rganuvchilar sfragistlar, tamg`a (gerb)larni o`rganuvchilar — geraldistlar, tosh,
metall, sopol va yog`ochdagi yozuvlarni o`rganadigan olimlar-epigrafistlar, eski
asbob-uskunalar va qurol-aslaha hamda shu kabi narsalarni to`plovchilar ham
uyushadi.
Maktab o`lkashunosligi esa maktablarda tarih inson va jamiyat fani
o`qituvchilarining bevosita rahbarligida tashkil qilinadi. Maktab
o`lkashunosligining a`zolari V-X (XI) sinflarning eng intizomli va a`lochi
o`quvchilaridan tuzilib, ular o`lka materiallarini to`rt guruhga bo`lingan holda
to`playdilar. To`plangan arxeologik, etnografik, toponimik va arxiv hujjatlari
maktab o`lkashunoslik va tarix muzeylarida namoyish qilinadi.
Maktab o`lkashunosligi ta`lim-tarbiyani turmush, ishlab chiqarish, yangi
jamiyat qurish tajribasi bilan uzviy bog`liq holda o`rganadi. O`qitish jarayonida
4

o`lka materiallaridan o`rinli foydalanish o`quvchilarning o`z o`lkasi tarixini bilib
olishga, chuqur bilim olishga, mustaqil ijod qilishga bo`lgan qiziqishini orttiradi va
kelgusi hayot yo`lini tanlab olishga yordam beradi. Maktab o`lkashunosligi fanlar
o`rtasidagi aloqani mustahkamlaydi hamda o`qituvchi zimmasiga katta mas`uliyat
yuklaydi. U dastur asosida, o`z a`zolarining bilim darajasi hamda ijodiy
qobiliyatlarini hisobga olgan holda (iloji boricha mutaxassislarning maslahatlari va
ko`rsatmalari asosida) tadqiqot o`tkazish ishining rejasi va ish hajmi hamda
uslubini ishlab chiqadi. O`lkashunoslikning butun muvaffaqiyati shu ishga
raxbarlik qilayotgan o`qituvchining bilimiga va tashkil qila olishiga bog`liq. Agar
o`qituvchi o`z o`lkasini yaxshi bilsa, bu haqdagi og`zaki va yozma manbalarni
muntazam o`rganish bilan birga o`quvchilarning ota-onalari, keksalar,
o`lkashunoslik tashkilotining xodimlari bilan suhbatlar olib borib, pedagogik
mahoratini ishga solsa, o`quvchilarning faolligi ortib boradi, o`tilgan materiallarni
to`liq o`zlashtirish bilan birga uni hayotga xam tatbiq qila boshlaydi. Natijada
o`quvchilarning puxta bilim olish bilan birga o`z o`lkasiga bo`lgan mehr-
muhabbati ortadi va tarixiy tasavvuri hamda tarixiy tushunchasi shakllanib boradi.
Tarixiy o`lkashunoslikning rivojlanishi 2
.
1917 yilga qadar o`lkani o`rganish masalasi. Rus olimi M. V. Lomonosov
o`z o`lkasini mukammal o`rganish maqsadida 1761 yili 30 savoldan iborat javob
varaqasi tuzib, aholi o`rtasida tarqatgan edi. Ayni vaqtda bu bilan o`lkashunoslik
faniga asos solingandi. O`lkani o`nganish masalasi O`rta Osiyo, shu jumladan
O`zbekiston hududida Rossiyadan anchagina keyinroq, ya`mi XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlanadi. Rus olimlari O`rta Osiyoning chorizm tarafidan
bosib oliiishidan ancha ilgari bu o`lkani o`rganishbo`yicha bir qancha ishlar qilgan
edilar. Biroq, XIX asrning birinchi yarmidagi o`lkani o`rganish, ya`ni mahalliy
tarixchilik ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotdagi biqiqliqka mos bo`lib,
feodal tuzum manfaatlari uchun xizmat qilar edi. Tarix fanidan feodal sinfining
manfaatlari, xonlar va ular sulola-sining taxtga egaligi va «odilligi»ni mafkuraviy
jihatdan asoslash uchun foydalanib kelindi. Saroy tarixchilari o`zlarining asosiy
2
Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996.
5

e`tiborlarini siyosiy voqeliklarni xonlarning faoliyati va o`z raqiblari ustidan
qozongan g`alabalarini ko`klarga ko`tarib maq-tash, saroydagi an`analarni
tasvirlashga qaratdilar. Chunki zamon o`zi shunaqa edi. Natijada bu davr
tarixchiligining mavzui jahon tarixchiligi mavzusidan bir qadar ajralib qoldi. X—
XV asrlardagi mahalliy tarixchilar Muhammad Narshaxiy, Tabariy, Rashididdin,
Nizomiddin Jomiy, Abulg`ozixon va boshqalarning asarlari o`zining
mazmundorligi, faktik materialga boyligi bilan bu davrda yozilgan tarixiy
asarlardan sezilarli darajada ajralib turadi. SHarqshunos A.
A. Romaskevich Rashididdinning «Jome ut-tavorix» nomli asari ustida so`z
yuritar ekan, haqli ravishda bu asar o`zining mazmuni va hajmi jihatidan
muhimligini ko`rsatib, biz bu asardan keyin eron tarixchiligida voqealarni bu xilda
bayon qilish uchun bo`lgan intilishni ko`rmaymiz, deb yozgan edi. Bu O`rta Osiyo
tarixchiligiga ham xos narsa edi. Shunday qilib, XIX asrning birinchi yarmida tarix
fani ham, boshqa fanlar singari, hukmron sinfning manfaati uchun xizmat qildi.
X1X asrning 30-yillarida Buxoro saroy tarixchisi Muhammad YOqub
yozgan «Gulshan ul-muluk» nomli asar o`sha davr tarixiy manbalaridan biri
hisoblanadi. Bu asar fors-tojik tilida yozilgan bo`lib, unda qadimgi zamonlardan
to XIX asrning 30- yillarigacha bo`lgan Buxoro amirligidagi siyosiy voqealar
bayoni beriladi. Asarda saroy voqeliklari, xukmron sinflar tarixi, o`zaro urushlar,
unda erishilgan g`alabalar, xonlikning keyingi sulolasining genealogiyasi
(nasabnomasi) ifodalanib, jamiyatning rivojlanishida asosiy kuch bo`lgan xalq
ommasining ahvoli, uning tilak-orzulari, xalq harakatlari va bu harakatning tub
mohiyatini yoritishga bo`lgan intilishni deyarli ko`rmaymiz.
Yana o`sha davrda fors-tojik tilida yozilgan ikkinchi manba Buxoro saroy
tarixchisi Muhammad Mir Olimning «Tarixi amir Nasrullo» nomli asaridir. Bu
asar Buxoro amiri Nasrulloning (1826—1860) topshirig`i bilan yozilgan. Asar
XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro amirligida yuz bergan siyosiy voqealarni,
ichki va tashqi voqeliklarni tasvirlash bilan boshlanib, amir Nasrulloning
hokimiyatga kelishi, uning dastlabki yillardagi davlatni boshqarishda tutgan
siyosati bilan tugallanadi. Asarda Buxoro amirligidagi 1821 — 1825 yillarda
6

bo`lib o`tgan xitoy-qipchoqlar qo`zg`oloni va uning bostirilishi haqida so`zlanadi.
Ammo asarda qo`zg`olontshg asosiy sabablari va mohiyati ochib berilmagan, bu
tabiiy hol bo`lib, saroy tarixchisidan buni kutish mumkin emas edi.
Yana shu yo`nalishda yozilgan tarixiy manbalardan biri mulla Ibodulla va
mulla Muhammad SHariflar tomonidan fors-tojik tilida yaratilgan «Tarixi amir
Haydar» nomli asardir. Asarda ashtarxoniylar bilan mang`itlar sulolasi tarixi, amir
Haydarning otasi amir SHoh murodning tug`ilishidan boshlab, to amir Haydar-
ning o`limi (1826) gacha Buxoro amirligida bo`lib o`tgan siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy voqealarga to`xtalib o`tilgan. Shu bilan birga, asarda 1820 yilda
A.F.Negri boshliq Rossiyadan Buxoroga yuborilgan elchilik tashrifi to`g`risida
xam ma`lumotlar berilgan'.
Muhdmmad Sharifning xuddi o`sha davrni aks ettiruvchi «Toj ut-tavorix»—
(«Tarixlar toji») nomli asarida mang`itlar nasabnomasi, turkiy va Mo`g`ul
qabilalari, CHingizxon, uning avlod-ajdodlari, shayboniylar, ashtarxoniylar
sulolasining tarixi beriladi. Umuman, asar ashtarxoniylar, ayniqsa mang`itlar
sulolasi vaqtida Buxoro amirligidagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy voqeliklarni
o`rganishda muhim rol’ o`ynaydi.
XIX asrning 40-yillarida yozilgan yirik tarixiy manbalardan biri Muhammad
Hakimxon to`raning «Muntaxab VI• takorix» nomli asaridir. Asarda XVIII asrning
70 millaridan to Qo`qon xoni Umarxonning vafoti (1822), undan so`ng taxtga
o`tirgan Madalixongacha bo`lgan davrdagi Qo`qon xonligi tarixiga doir siyosiy
voqealar tasvirlagan.
Hakimxon to`ra xon bilan birga yurib, XIX asrning birinchi choragidagi
voqealarga aralashadi. U saroydagi fisq-fujur, viloyaxlardagi siyosiy tortishuvlar,
xonlikning tashqi va ichki siyosatini, Buxoro amirligidagi siyosiy hodisalarni o`z
ko`zi bilan ko`rib, ularni o`z asarida aks ettirgan. Ashtarxoniylardan so`ng taxtga
o`tirgan o`zbeklarning ming sulolasi haqida, Umarxonning hukmronlik qilgan
(1810—1822) vaqtdagi siyosiy voqealar aniq va izchillik bilan ifodalangan.
Asarning qimmati shundaki, Rossiyaning O`rta Osiyoga nisbatan tutgan siyosati va
o`sha vaqtdan O`rta Osiyoliklarning Rossiyaga bergan bahosini aniqlashda u
7

muhim o`rin tutadi, chunki muallif Rossiyada bo`lib, u erdagi hayot bilan bevosita
tanishgan, Rossiya bilan bog`lanish masalasida ilg`or fikrlarni bayon qilgan.
Muallif o`z asarida 1821 — 1825 yillarda Buxoroda bo`lib o`tgan xitoy-qipchoqlar
qo`zg`olonida qatnashganlarni «xoin kishilar» deb qoralaydi. Bu esa muallif tutgan
yo`lni yaqqol ko`rsatib turibdi.
Qo`qon xonligi tarixiga oid manbalardan biri mulla Avaz Muhammadning
fors-tojik tilida yozilgan «Tarix jahonnumai» asari bo`lib, o`z ko`zi bilan
ko`rganlarining bayoni xamda tarixiy manbalar asosida yozilgan ikki kitob va
geografik qo`shimchadan iborat. Asarning birinchi qismida insonning paydo
bo`lishidan boshlab, to XVI asrgacha bo`lgan hukmdorlar tarixi berilgan. Asarning
ikkinchi qismida Qo`qon xoni Olimxon (1798-1810) va Umarxon (1810-1822)
hukmronligi davri siyosati to`liq berilgan.
Asarda Buxoro amirining xitoy-qipchoqlar va qoraqalpoq xalqlariga
nisbatan tutgan siyosati, Qo`qon xonligi bilan Buxoro amirligi o`rtasidagi
munosabatlar, rus askarlari tomonidan Samarqand va Kattaqo`rg`on erlarining
bosib olinishi, yo`l va imoratlar qurilishi, ayrim voqealarning sanalari va h. k. lar
berilgan. Shu bilan birga, asarda 1842 yili Qo`qonda ko`tarilgan xo`ja qalandar'
boshchiligidagi qo`zg`olon, 1847 yilda Toshkent hokimiga qarshi ko`tarilgan
harakat kabi muhim voqealar xaqida ham so`z boradi. Asarda keltirilgan bu
dalillar tarixni o`rganish uchun muhimdir. Biroq bu xildagi asarlar o`sha davr
hukmron feodal sinf mafkurasi ruhida yozilgan bo`lib, unga tanqidiy ko`z bilan
qarash talab qilinadi. Qo`qon xonligi tarixchiligida Mulla Niyoz Muhammadning
«Tarixi SHohruhiy» degan asari ham diqqatga sazovordir. Muallifning bu asari
Qo`qon xonligining XVIII va XIX asrning 70-yillarigacha bo`lgan tarixiga oid
muhim ma`lumot beradi. Bu ma`lumotlar shu davr tadqiqotchilari uchun juda
qimmatlidir.
Toshkentdagi qoryog`di mahallalik Muhammad Solih Qoraxo`ja o`g`lining
1880—1885 yillar orasida yozgan «Tarixi jadida-i Toshkand» («Toshkentning
yangi tarixi») nomli 1200 betdan iborat asari ham juda muhim ahamiyatga ega
bo`lib, u O`rta Osiyoda o`tgan uch xonlikda yozilgan tarixiy asarlardan birmuncha
8

farq qiladi. Asar fors-tojik tilida yozilgan. U hukmdorlar o`rtasidagi urushlar
tarixidan iborat bo`lib, ikkinchi qismi Qo`qon xonligi va Toshkent tarixiga
bag`ishlangan. Bunda muallifning yangicha tarix yozish niyatida ish boshlagani va
A. Kundan maslahatlar olganligi seziladi. Shuningdek, asarda Qo`qonning siyosiy
hayotida ustunlik rolini o`ynagan guruhlar va shaxslar, Toshkentda bo`lib o`tgan
siyosiy harakatlar, xalq qo`zg`olonlari, shu qo`zg`olonlarning yo`nalishi va
sabablari haqida (bu masala boshqa hech bir asarda bunchalik yoritilmagan)
mufassal ma`lumotlar berilgan. Bu asar yangi davr tarixchiligida yangi intilish edi.
Asar O`zbekiston Fanlar akademiyasining SHarqshunoslik institutida nodir asarlar
qatorida saqlanmoqda.
XIX asrning birinchi yarmida Xiva xonligida yozilgan tarixiy manbalardan
eng muhimi Munis va Ogahiylarning asarlari hisoblanadi.
Munis (1778—1829) ning otasi Avazbiy mirob Xiva xoni eltuzarga qadar
ham, uning hukmronligi vaqti (1804—1806) da ham saroy xizmatida bo`ladi.
eltuzarxonning hukmronligi vaqtida Munis saroy xizmatiga kiradi va xonning
topshirig`i bilan o`zining «Firdavs ul-iqbol» nomli mashhur tarixiy asarini yozadi.
eltuzarxon SHermuhammad Munisga bu asarni Firdavsiyning «SHohnoma»
asaridan ustun qilib yaratishni xam uqtiradi. Munis asari o`zbek tilida
yanatilgan.Xiva xonligining XVI —XVII asrlardagi tarixining yoritishda
Abulg`ozining asarlaridan foydalanadi. Xiva xonligining XVIII asrdagi tarixiga
oid voqealarni o`z ko`zi bilan ko`rgan kishilar, ayniqsa, otasining bergan
ma`lumotlari asosida ezadi. XVIII asrning ikkinchi yarmidagi eng muhim
voqealarni, 1812 yilgacha bo`lgan tarixiy voqealarni tasvirlash paytida unga xon
tomonidan boshqa vazifa, ya`ni Mirxondning mashhur asari «Ravzat us-safo»ni
fors tilidan o`zbek tiliga tarjima qilish topshiriladi. Munis bu asarning birinchi
kitobini tamomlab, ikkinchisini yozayotgan vaqtida to`satdan vafot etadi. Shunday
qilib, u qo`lyozmaning tarjimasini ham, o`z asarini ham tamomlay olmaydi.
Muhammad Rizo Ogahiy (1809 — 1864) Xiva xoni Olloquli (1825 — 1842) ning
topshirig`i bilan asarni davom ettirib, 1827 yillargacha bo`lgan voqealarni yozadi.
So`ngra u 1826—1842 yillardagi voqealar yoritilgan «Riyoz ud-davla», 1842 —
9

1845 yillardagi tarixiy voqealar yoritilgan «Zubdat ut-tavorix», 1846—1855
yillardagi voqealar yoritilgan «Jomi`ul-voqeoti sultoniy», 1856—1865 yillardagi
voqealar yoritilgan «Gulshan davlat» nomli asarlarni yozadi. Ogahiy «SHohidi
iqbol» nomli beshinchi asarini Xiva xoni Muhammad Rahimxon davri (1865 —
1910)ga bag`ishlaydi. Ammo bu asar tamomlanmay, 1872 yili voqealari bilan
tugaydi.
Munis va Ogahiylar saroy tarixchilari bo`lsalarda, ularning asarlari o`zining
dalillarga boyligi, xronologik izchilligi, o`zida aks ettirilgan siyosiy voqealarning
to`liq bayoni jihatdan o`sha davrdagi Buxoro va Qo`qon saroy tarixchilaridan
birmuncha yuqori turadi. Xiva saroy tarixchiligi va xususan| Munis, Ogahiy
asarlaridagi bu xususiyatni o`z vaqtida V. V. Bartol’d h,am «Istoriya kul’turnoy
jizni Turkestana» degan asarida ta`kidlab: «Munis va Ogahiyning kitoblari adabiy
va tarixiy asar sifatida kamchiliklariga qaramay, bayon qilishning to`liqligi va
daliliy Ma`lumotlarning soni jihatidan bizgacha etib kelgan Buxoro va Qo`qon
xonliklari tarixi bo`yicha bitilgan asarlarni «orqada qoldiradi», deb yozgan edi.
Xulosa qilib aytganda, XIX asrning birinchi yarmida mahalliy tarixchilar
tomonidan yaratilgan tarixiy asarlar mamlakatning xo`jaligi, iqtisodiy
munosabatlar, sinfiy kurash, xalq xarakatlari va siyosiy voqealarning ijtimoiy-
iqtisodiy ildizlarini ochib bera olmagan bo`lsa ham, tarixchilarimiz o`lkani
o`rganishda, solnomalar tuzishda, etnografik va toponimik materiallar to`plashda
bu nodir asarlardan, tanqidiy nuqtai nazardan qarab foydalanishlari mumkin. Bu
asarlar shuning uchun ham 1917 yilga qadar o`lka tarixini o`rganishda juda qo`l
keladi. runki ularning mualliflari bevosita o`sha davrda yashatan, ro`y berayotgan
voqea va xodisalarpi o`z ko`zlari bilan ko`rgan, shuningdek ularni oldingi davr
voqealari bilan qiyoslagan. Shu nuqtai nazardan bu asarlar muhim ahamiyat kasb
etadiyu
10

1.2. O`rta Osiyo tarixini o`rganishda rus sharqshunoslarining roli
O`rta Osiyo tarixini o`rganishda rus sharqshunoslarining roli. XIX asrning
ikkinchi yarmida o`rta Osiyo CHor askarlari tarafidan bosib olingach, bu erga rus
olimlari kelib ko`plab tadqiqot ishlarini olib bordilar. Shunday murakkab va og`ir
sharoitda ham o`lkashunoslar o`z fikr va mulohazalarini erkin bayon etishga
harakat qilganlar. O`rta Osiyoga kelgan olimlar o`lkadagi ilg`or mahalliy
ziyolilarning namoyandalari bilan yaqin aloqada bo`lardilar 3
.
Mustamlaka ma`muriyati O`rta Osiyo xalq ommasining milliy ongini
o`stirishga yordamlashishni aslo ma`qul ish deb bilmasdi, aksincha, mahalliy xalq
ommasi o`rtasida tarixiy bilimlarni biroz darajada keng targ`ib etish, ular diqqatini
qadimgi zamon yodgorliklarini o`rganishga tortish va hokazolar chorizmning
mustamlakachilik siyosatiga faqat zarar etkazishi mumkin, deb qo`rqardi.
Holbuki, O`rta Osiyoning yangi-yangi hududlarida Rossiya hukmronligining
o`rnatilishi, ularning Umumrossiya iqtisodiy taraqqiyoti yo`liga qo`shib
yuborilganligi munosabati bilan turmushning o`zi ilmiy tadqiqotlar o`tkazish
zarurligini taqozo qilardi. O`rta Osiyoning durustroq o`rganilmaganligi
mustamlaka ma`muriyatining ishlarini qiyinlashtiradi. Ilmiy tadqiqotlardan ba`zi
birlari o`zlarining ko`p yillik tarixiga, o`z urf-odatlari, xususiyatlari, turmush
tarziga ega bo`lgan million-million O`rta Osiyo xalqlari ommasini ekspluatatsiya
qilish tizimini to`g`ridan-to`g`ri uyushtirishga yordam berishi lozim edi.
Tabiiy boyliklari, madaniy merosi g`oyat boy bo`lgan va kam tekshirilgan
ushbu o`lka rus ziyolilarining taraqqiyparvar qismini juda qiziqtirardi. Mashhur rus
zoologi, zoogeografi va sayyohi, darvinizmning e`tiqodli tarafdorlaridan bo`lgan
N.A. Severtsov (1827 — 1886) Turkistonning ko`p joylarini fizik-geografik
jihatdan o`rganishda, jumladan, Pomir tizma tog`larining orografiyasini
o`rganishda ko`p mehnat va kuch sarf qildi. N. A. Severtsov sayohati vaqtida
zoologiya, botaniqa, mineralogiya va paleontologiyaga oid juda qimmatli
kollektsiyalar to`pladi.
3
Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996.
11

Mashhur rus geografi P. P. Semyonov-Tyan’shanskiy (1827—1914) O`rta
Osiyo, ayniqsa Tyanshan’ tizma tog`larining geografik o`rganilishiga asos soldi.
Uning to`plagan ma`lumotlari asosida Tyanshanda Al’p muzliklari mavjudligi
masalasi ijobiy hal qilindi, nemis geografi Gumbol’dtning Tyanshandagi vulqon
hodisalari h,aqidagi fikrlari rad qilindi. Tyanshanni tekshirish rus geografiya
fanining eng muhim xizmatlaridan biridir. Rus tabiatshunosi va sayyohi A. P.
Fedchenqo (1844—1873) Turkiston tabiatini o`rganishda katta rol’ o`ynadi. U
Farg`ona vodiysi bilan Oloyni birinchi marta tekshirib chiqdi; Oloy orqasidagi
tizma tog`lar va uning eng baland cho`qqioini ochish sharafi ham unga nasib
bo`lgan, u Zarafshon vodiysi bilan Qizilqumni ham tekshirib chiqqan»: Geolog va
geograf I. V. Mushketovning (1850 — 1902) ilmiy xizmatlari x.am katta.
SHimoliy Tyanshan tizma tog`i orografiyasining. geologik asoslarini dastlab u
ko`rsatib berdi. U Turkistondagi ko`pgina foydali qazilma konlarini ta`riflab,
Turkiston minerallarining dastlabki ro`yxatini tuzib chiqdi. 1877—1879 yillarda
Mushketov geologik tekshirish ishlarini bajarish maqsadida Oloy, Pomir, Buxoro,
Hisorga, Amudaryo bo`ylab va Qizilqumga sayohat qildi. 1880 yilda esa Zarafshon
muzligiga ilmiy safar uyushtirdi. Mushketov 1881 yilda (G. D. Romanovskiy bilan
birgalikda) Turkistonning birinchi geologiya xaritasini tuzdi. U O`rta Osiyo
geologiya tuzilishining birinchi ilmiy kontseptsiyasini taklif qildi, uni o`rganish
bosqichlarini ko`rsatib berdi. I. V. Mushketov o`z tadqiqotlarini va Turkistonni
o`rgangan boshqa olimlarning ilmiy ishlarini o`zining mashhur «Turkistonning
geologiya va orografiya ta`rifi» monografiyasida umumlashtirgan. Bu
monografiyaga yozilgan katta muqaddima tarixshunoslik nuqtai nazaridan
yondoshilgan «O`rta Osiyoni o`rganish tarixi»ga ilova qilingan.
O`rta Osiyo tuprog`ini o`rganishda h,am rus tadqiqotchilari ko`p mehnat sarf
qilishgan. Mashhur rus olimi, hozirgi zamon ilmiy tuproqshunosligiga asos solgan
V. V. Dokuchaev (1846—1903) o`zining ko`pgina asarlarida bu sohada dastlabki
(1898 yilda) ma`lumotlarni bergan.
Harbiy topograflar ham qunt bilan unumli ishlar qilganlar, Turkiston harbiy
topografiya bo`limi tuzilganga qadar (1867 yil) o`lka topografiya jixdtidan qariyb
12

butunlay o`rganilmagan edi. Faqat Kaspiy va Orol dengizi sohillarida, Sirdaryo va

Amudaryoning etak tomonlari, Balxash ko`li sohillari va boshqa ba`zi
joylarda bir qadar aniq yarim instrumental va ko`z bilan o`lchangan tasvirga
olishlar o`tkazilgan edi, xolos. Harbiy topografiya bo`limi oldida tabiiy
kontrastlari bir- biridan keskin farq qiladigan juda katta hududni keng ko`lamda
suratga tushirishdek mashaqqatli vazifa turardi. Bo`lim «xizmat yuzasidan lozim
bo`lgan» ba`zi bir zarur xo`jalik va harbiy ehtiyojlarni ta`minlash bilan cheklanib
qolmasdan, O`rta Osiyoning bosh xaritasini tuzish ishiga kirishib ketdi.
Turkiston bosib olingandan keyin o`lkani xaritaga tushirish va iqlimini
o`rganish uchun ilmiy baza yaratish masalasi tug`ildi. 1867 yilda Toshkent
meteorologik markazi tuzildi, bir oz vaqtdan keyin shunday markazlardan bir
qanchasi boshqa erlarda ham vujudga keldi.
Toshkentda falakiyotshunoslik rasadxonasi yaratish yuzasidan tayyorgarlik
ishlari olib borildi va 1874 yilda Russiyadagi eng qadimgi Pulkovo rasadxonasi
xodimlarining yordami bilan shunday rasadxona ochildi. SHart-sharoitning
qiyinligiga qaramay, bu sohada katta yutuqlar qo`lga kiritildi. Rasadxonaxodimlari
hozirgi O`rta Osiyo respublikalari hududida qariyb 870 falakiyot manzillarini
aniqladilar. Rasadxona xodimlari o`z tashabbuslari bilan ilmiy-tekshirish ishlari
olib bordilar. I. I. Pomerantsevning Farg`ona vodiysida geoid shakli ustida olib
borgan tekshiriolari (1896 yilda), D. D. Gedeonovning Toshkent kengligining
o`zgarishi haqidagi dadqiqotlari (1895 — 1896 yillarda) diqqatga sazopordir.
Biroq kadrlar etishmasligi va ajratilgai mablag`ning ozligi sababli rasadxona tadqi-
qot ishlaripi rsjali ravishda muntazam olib bora olmadi.
O`lkani o`rganishda statistika qo`mitalari ham muhim rol’ o`ynadi. 1868 yil
yanvarda Turkiston statistika qo`mitasi tuzildi. Uning tashabbusi bilan 1872 yildan
«Turkiston o`lkasi statistikasi uchun materiallar» nomli to`plam chiqarila
boshlandi: (1872—1876 yillar ichida hammasi bo`lib 5 to`plam chiqarildi.) 1887
yil birinchi yanvardan boshlab Sirdaryo (Toshkentda), Samarqand (Samarqandda),
Farg`ona (YAngi Marg`ilonda) viloyatlari statistika qo`mitalari tuzildi. qo`mitalar
13

viloyatlarga xos obzorlar nashr qilib, ularda «tabiiy va ishlab chiqarish ishlari»,
xalq xo`jaligi, sug`orish tizimlari, yo`llar, aholi va uning mashguloti, o`lpon va
soliqlar, ma`muriy tuzilish, sog`liqni saqlash va maorif, jamoat obodonchiligi, ob-
havo kuzatishlari va hokazolar haqidagi mufassal ma`lumotlar berildi. 1886—1913
yillarga oid «Sirdaryo viloyati obzorlari» (Toshkent, 1887—1916 yillar), 1884—
1913 yillarga oid «Farg`ona viloyati obzorlari» (YAngi Marg`ilon-Skobelev, 1889
—1916 yillar) nashr qilingan edi. qo`mitalar •bulardan tashqari yana o`z ishlari
haqida hisobotlar va boshqa kitoblarni ham nashr qildirdi.
O`rta Osiyo xalqlarining turmushiga bag`ishlangan, ilmiy va
o`lkashunoslikka doir turli xabarlar va maqolalar «Turkestanskie vedomosti»
hamda «Turkiston viloyatining gazeti» (Toshkent, 1870—1917 yillar) va boshqa
mahalliy matbuotda muntazam bosilib turdi. 1870 yilda Toshkentda
ochilgan Turkiston xalq kutubxonasi (hozirgi Alisher Navoiy nomidagi
O`zbekiston milliy kutubxonasi) o`lkani o`rganish bilan shug`ullanuvchi barcha
tadqiqotchilar, ayniqsa mahalliy xodimlar uchun katta ahamiyatga ega bo`ldi.
Kutubxona tashabbuskor bibliofillar (kitob muxbirlari) va bibliograflarning
ko`rsatgan faoliyati asosida o`lkani o`rganishga doir qimmatli asar va materiallar
bilan boyib bordi. Kutubxona ochilishi vaqtida faqat 1700 jild kitob bor edi, 1917
yilga kelib undagi kitoblar soni 80 ming jildga etdi^ Kutubxona fondida
saqlanayotgan adabiyot va manba majmualaridan «O`rta Osiyoga, ayniqsa
Turkiston o`lkasiga taalluqli Turkiston asarlar va maqolalar to`plami» juda ham
qimmatli asar bo`lib, shu kunlarda ham o`z axamiyatini yo`qotmagan.
Bu to`plamni tuzish ishlarini ko`zga ko`ringan rus bibliografi V. I. Mejov
Peterburgda 1868 yildan boshlab 20 yil davomida olib borgan edi. 1888 yilda
«Turkiston to`plami»ga kirgan katta-katta jildlarning soni 416 ga etganda (bular
1867—1887 yillarda to`plangan materiallar edi) o`lkadagi chor ma`muriyati-
buyrugi bilan «mablag` yo`qligi sababli» bu ishlar to`xtatilgan edi. V. I. Mejov
«Turkiston to`plami»ga uch kitobdan iborat sistematik va alfavit ko`rsatkich
tuzgan. 1872 yilda A. L. Kun va boshqa sharqshunoslar mashhur «Turkiston
al’bomi» (Turkiston o`lkasining etnografiya, arxeologiya, kasb-hunar va tarixiga
14

doir suratli al’bom)ni tuzib tamomladilar. Bu nodir asar hozirgacha ham o`z ilmiy
qimmatini yo`qotgani yo`q. Al’bom 1262 dona rangli va rangsiz fotosuratlar
yopishtirilgan 447 kartondan iborat bo`lib, Rossiyada faqat uch kutubxona —
imperator kutubxonasi, Fanlar akademiyasi kutubxonasi va Turkiston
kutubxonasigina faxrlana oladigan, badiiy jihatdan g`oyat noyob asar edi3.
1917 yilga qadar o`lkadagi ilmiy jamiyatlar tomonidan hammasi bo`lib Rus
geografiya jamiyatining Turkiston bo`limi «Axboroti»ning 13 jildi (1898—1917
yillar), Turkiston arxeologiya va havaskorlar to`garagining majlisi qarorlari va
axborotlaridan 21 to`plam (1896—1917 yillar), Turkiston qishloq xo`jaligi
jamiyati tomonidan «Turkiston qishloq xo`jaligi», jurnalidan 142 son (1906—1917
yillar), «Turkiston dehqoni» jurnalidan 60 son (1915 — 1917 yillar),
SHarqshunoslik jamiyati Toshkent bo`limi «Axboroti» ning 6 soni (1908—1909
yillar), bundan tashqari yana ilmiy-tibbiyot jamiyatlarining ko`pgina protokol
hamda asarlari va boshqalar bosib chiqarilgan edi.
Ozbekistonning va umuman butun Turkistonning yodgorliklari ko`pdan
buyon olimlarning diqqatini o`ziga jalb qilib kelardi. XIX asr davomida osori
atiqalar ustida arxeologik kuzatishlar, qidiruv ishlari olib borildi. Bu sohadagi
ishlar P. I. Lerh N. I. Veselovskiy, V. A. Jukovskiy, V. V. Bartol’d va mahalliy
turkistonshunoslardan M. S. Andreev, V. L. Vyatkin, A. L. Kun, A. A. Semyonov
va boshqalarning nomlari bilan bog`liqdir.
Sobiq Turkistonning qadimiy yodgorliklarini hisobga olish va tekshirishga
markazdagi ilmiy muassasalar imperator arxeologaya komissiyasi, ayniqsa Rus
arxeologiya jamiyatinyng SHarq bo`limi, shuningdek, 1903 yil aprelda tashkil
qilingan o`rta va SHarqiy Osiyoni tarixiy, arxsologik, lingvistik va etnografik
lsihatdan o`rganish qo`mitasi ham e`tibor berdi. Rus havaskor kollektsiyachilari
Barshchevskiy, Vyatkin, Dobromnslov, Kastal’skiy, Komarov, Petrov-Borzna,
Poslavskiy, Stolyarov, Terent’ev, Trofimov va boshqalarning to`plagan ko`pdan-
Ko`p ma`lumotlari hammaga mashhur edi.
Arxeologiya yig`malari 1871, 1874, 1889 yillarda Toshkent, Samarqand va
Farg`onada ochilgan muzeylarda saqlanadi.
15

O`rta Osiyo tarixiga oid eng muhim manbalardan biri Muhammad
Narshaxiyning «Buxoro tarixi» (X asr) asari N. S. Likoshin tomonidan rus tiliga
tarjima qilinib, 1897 yilda nashr etilishi (V. V. Bartol’d tahriri ostida) katta
ahamiyatga ega bo`ldi. Qadimgi me`morchilik yodgorliklaridan asosan Samarqand
yodgorliklari o`rganildi. 1895 yilda N. I. Veselovskiy rahbarligi ostida va me`mor
A. V. SHchusev va boshqa mutaxassislar ishtirokida Imperator arxeologiya
komissiyasi Go`ri Amirni me`morchilik, dekoratsiya nuqtai nazaridan o`rganish
uchun ilmiy safar uyushtirdi. Bu ilmiy safar ishlarining natijalari 1905 yilda ajoyib
al’bom holida nashr etildi!
16

II BOB. RUS SHARQSHUNOSLIGINING MAHALLIY TARIXCHILIKKA
TA`SIRI.
2.1. Tarixiy o`lkashunoslikning 1917-yildan keyingi ahvoli
O`rta Osiyo chor Rossiyasi tarafidan bosib olinganidan keyin
O`zbekistonning tarixi va arxeologiyasini o`rganish bilan birga, butun o`lkani
etnografik jihatdan o`rganish ishlari ham birmuncha kengaytirildi. Bu ishlarda
sharqshunos mutaxassislar bilan bir qatorda, havaskor o`lkashunoslar va
mansabdorlar, ko`proq harbiy-lar orasidan chiqqanlar ham qatnashdilar. O`lar
Turkiston o`lka idora organlaridagi xizmatlarining bergan imkoniyatidan
foydalanib, xalq turmushini o`rgandilar, turli joylarga borib mahalliy aholi bilan
aloqa bog`ladilar. V. V. Bartol’d, N. I. Veselovskiy, V. V. Radlov, A. N.
Samoylovich singari mashhur sharqshunoslarning ayrim asarlari etnografiya nuqtai
nazaridan katta ahamiyatga egadir. Turkistonda mahalliy aholi orasida ishlab
kelgan rus shifokorlarining e`lon qilgan maqola va ma`lumotlarida ham
etnografiyaga oid ko`pgina qimmatli ma`lumotlar bor. Etnografik kuzatishlar bilan
bir qatorda o`zbek xalqining turmushi va maishiy buyumlari (kiyim-bosh,zeb-
ziynat,qurol-yarog`,uy-ro`zg`or buyumlari,ishlab chiqarish qunollari)dan
kollsktsiyalar to`plash ishlari ham olib borildi 4
.
Ozbekiston aholisi tarkibini o`rganishga ham ma`lum darajada e`tibor
berildi. A. I. Pashino, P. S. Nazarov, I. I. Krauze kabi olimlarning` kasb-hunar
ishlarini o`rganishga bag`ishlangan asarlari bosilib chiqdi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O`rta Osiyo gilamlariga Rossiya va
Evropa mamlakatlari juda qiziqib qolishdi. 1908—1909 yillarda A. A. Bogolyubov
tomonidan tuzilgan al’bom bosilib chiqdi. Bu al’bomda juda ko`p xil gilam
nusxalari (Ko`proq turkman gilamlari, qisman o`zbek gilamlari va boshqalar)
ko`rsatilgan edi. Bogolyubov bu al’bomda birinchi marta ularni ilmiy asosda
tasniflashga urinib ko`rgandi. Bogolyubov al’bomidan so`ng A. Fal’kerzam, S. M.
Dudin va boshqalarning O`rta Osiyo gilamlarini mufassal ta`riflagan kitoblari chop
etildi.
4
Ochildiev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. Toshkent. 2008 y
17

O`lkani o`rganishda zarur talablar olimlar oldiga yangidan-yangi vazifalarni
ko`ndalang qilib qo`ydi. Bu vazifalarni xal qilish uchun katta-katta mablag` kerak
edi. Biroq o`lkada davlat ilmiy-tekshirish muassasalari deyarli butunlay yo`q edi.
Bu xam o`lkadagi olimlarni, umuman rus ziyolilari namoyandalarini Moskva va
Peterburgdagi yirik olimlarning qo`llab-quvvatlashi bilan o`lkada ilmiy jamiyatlar
tuza boshlashga undadi. Ilmiy jamiyatlarning paydo bo`lishi bu erda mahalliy
turkistonshunos xodimlar paydo bo`lganligidan va ularning ishlarini o`zaro
muvofiqlash zarurligidan dalolat berardi.
Qisqa muddat ichida Turkiston ilmiy jamiyatlari o`lkani o`rganish tarixida
mustahkam o`rin oldilar. Bulardan ba’zi birlari faqat mahalliy axdmiyatga ega
bo`lgan jamiyatlar (masalan, O`rta Osiyo olimlar jamiyati, ilmiy-tibbiyot jamiyati)
bo`lsa, boshqalari Umumrossiya ilmiy jamiyatlarining bo`limlari (Rus geografiya
jamiyati, Rus texnika jamiyatining xamda tabiiyot, arxeologiya, antropologiya va
etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bo`limlari) edi.
1870 yilda O`rta Osiyo olimlari jamiyati paydo bo`ldi. Bu jamiyat o`z oldiga
O`rta Osiyo tarixi, geografiyasi, etnografiyasi, statistikasi, iqtisodiyotiga oid
ma`lumotlarni to`plash, ishlash va tarqatishni maqsad qilib qo`ygan edi. O`ning
birinchi ochiq majlisi 1871 yil 28 yanvarda bo`ldi.
Shu bilan bir vaqtda A. P. Fedchenkoning faol ishtiroki bilan tabiiyot,
arxeologiya, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston
bo`limi ochildi. Bo`lim a`zolari orasida N. A. Severtsov, I. V. Mushketov, V. F.
Oshanin kabi rus olimlari bor edi. Bo`lim 1879 yilda «Tabiiyot, arxeologiya,
antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyati Turkiston bo`limining
xotiralari» degan o`zining birinchi va so`nggi asarini bosib chiqardi. Bu to`plamga
kirgan maqolalar orasida N. A. Severtsovning «Pomir umurtqali faunasidan
ma`lumotlar» maqolasi, N. B. Teyxning o`lka iqlimi ta`rifiga bag`ishlangan ishlari
va boshqalar diqqatga sazovordir. Bo`lim bu jamiyatning Moskvada 1872 yilda
18

tashkil qilingan ikkinchi politexnika ko`rgazmasida Turkiston bo`limining
ishtirok etishiga tayyorgarlik ko`rish yuzasidan katta ishlar olib bordi. O`rta Osiyo
olimlar jamiyatida bo`lgani singari, bu bo`lim majlislarida ham qimmatli ilmiy
axborotlar va ma`ruzalar tinglandi. Jamiyatning 1878 yilda V. F. Oshanin
rahbarligi ostida tashkil qilingan ilmiy safari natijasida Buyuk Pyotr tizma tog`lari
ochildi, Mug`suv daryosining manbalaridagi muzlik topilib, unga A. P. Fedchenko
nomi berildi. Mablag` yo`qligi tufayli bo`lim juda katta qiyinchiliklarni boshidan
kechirdi va taxminan 1893 yilda o`z faoliyatini to`xtatishga majbur bo`ldi.
O`lkada ishlab turgan havaskor arxeologlar 1895 yilda Turkiston
arxeologiya havaskorlari to`garagiga birlashdi. Fanning boshqa sohalarida
bo`lgani singari bunda ham tadqiqot ishlari rejali tashkil qilinmasdi, mutaxassislar
yo`qligi tufayli tadqiqot ishlarini olib borishga imkor ham yo`q edi. Arxeologiya
ishlari asosan yozuv manbalariga qarab qadimgi zamon yodgorliklarini
o`rganishdan, ayrim arxeologiyaga oid manzillarni tekshirib, aniqlashdan iborat
bo`lardi, ahyon- ahyonda arxeologiyaga oid qazishmalar o`tkazilardi. Turkiston
arxeologiya havaskorlari to`garagi a`zolari tomonidan Farg`ona tog`
tizmalaridagi Soymaylitosh degan joyda toshga o`yib solingan juda ko`p
suratlarning togshlishi, mashhur Biyanayman ossuariylari va hokazolarning
ochilishi fan solnomalariga juda ham muhim ilmiy kashfiyotlar bo`lib
kirdi.
To`garak a`zolarining to`plagan haqiqiy ma`lumotlari, ilk marta topgan
materyallari uidan keyingi tadqiqotchilar uchun yordamchi ma`lumot bo`ldi va
o`tmish yodgorliklarining zamonlar o`tishi bilan yo`qolib ketgan ko`plab
tafsilotlarini, shu yodgorliklar bilan bog`liq bo`lgan fol’klor va yozma manbalarni
qayd qilishga imkon berdi.
To`garak a`zolarining o`rtaga qo`ygan masalalari va mulohazalari, garchi
munozarali va zamon sinoviga bardosh bera olmagan bo`lsada, x.ar holda butun
davr uchun shubhasiz, katta ahamiyatga ega edi. Ularning bu ishlari tadqiqotchilik
fikrining rivojlanishiga turtki bo`ldi, unga ilmiy jamoat diqqatini tortdi. Mashhur
rus sharqshunosi V. V. Bartol’d to`garak ishlariga katta yordam ko`rsatdi.
19

Mahalliy ilmiy xodimlardan bir guruhi (V. F. Oshanin, S. I. Jilinskiy va
boshqalar)ning tashabbusi bilan 1897 yil boshida rus geografiya jamiyatining
Turkiston bo`limi tashkil qilingan edi. Bu jamiyat bo`limi orqdli Orol dengizi va
Balxash ko`li, Turkiston muzliklari va hayvonot dunyosini o`rganish singari juda
muhim ishlar olib borildi. Foydali qazilmalar qidirib topilib tekshirildi, O`rta
Osiyoda zilzila sabablari va oqibatlarini aniqlash ishlari olib borildi va hokazo.
Turkiston qishloq xo`jalik jamiyati mahalliy qishloq xo`jalik ishlab chiqarishini
rivojlantirishga kattagina hissa qo`shdi. Jamiyat hozirgi zamon agrono miya bilimi
va usullarini tashviqot qildi, paxtachilik, ipakchilik, asalarichilik va
shunga.o`xshash sohalarga oid yangi adabiyotlar tarqatdi. Jamiyatning o`lkada
yangi, yaxshilapgap g`o`za navlarini o`rganish, kashf qilish va yoyishda na
umuman, paxtachilik xo`jaligini samarali usulda olib borish sohasida qilingan
ishlarni qayd etib o`tmoq kerak. Jamiyat ko`pdan-Ko`p qishloq xo`jalik-sanoat
ko`rgazmalari tashkil qildi, qish^.oq xo`jalik xodimlarini s`ezdlarini uyushtirdi.
(1900 yilda Toshkentda qishloq xo`jalik muzeyi ochildi, kontrol urug`chilik
stantsiyasi va boshqa yordamchi muassasalar tashkil etdi.
O`lkada hammasi bo`lib 15 ga yaqin ilmiy jamiyat ish olib bordi (faol ish
olib borib, fanda iz qoldirgan ilmiy jamiyatlar nazarda tutiladi). Ular geologiya,
geografiya, zoologiya, botaniqa, iqtisodiyot (qishloq xo`jaligi, sanoat), tarih
sharqshunoslik, arxeologiya, etnografiya, antropologiya, ilmiy tibbiyot va shu kabi
bilim tarmoqlari va yordamchi ilmiy fanlar sohasida tadqiqot ishlarini olib
borganlar.
Mustamlaka Turkiston sharoitida ilmiy jamiyatlarning faoliyati mahalliy
aholi o`rtasiga yoyilmadi. Ilmiy tibbiyot jamiyatlari bundan bir qadar mustasnodir.
O`lkada Farg`ona tibbiyot jamiyati (1892—1910 yillar), Turkiston
shifokorlar jamiyati,(1899 — 1909 yillar), Turkiston tibbiyot jamiyati (1900—
1908 yillar), Turkiston o`lka tibbiyot, tabiatshunoslar va shifokorlar jamiyati
(1913 — 1922 yillar) ish olib bordi.)Bu jamiyatlar maxsus tibbiyot kutubxonalari
barpo etdi, shifokorlik ishlarini tashkil etish va yaxshilash masalasini, kishilarning
20

sog`lig`i va hayotiga zararli bo`lgan o`rta asrchilik qoldiqlariga qarshi kurash olib
borish masalalarini o`rtaga qo`yib, ularni muhokama qildi.
Toshkentda, Andijonda va o`lkaning boshqa shaharlarida (garchi mablag`
yo`qligidan juda oz miqdorda bo`lsada) yangi tibbiyot markazlari, erkak va ayollar
uchun ambulatoriyalar, kasalxonalar ochilganligi, ularda tekinga yoki juda arzon
narx bilan mahalliy aholiga tibbiyot xizmati ko`rsatilganligi tibbiyot
jamiyatlarining xizmatidir. Shu tibbiy muassasalar o`n minglarcha betoblarga
xizmat ko`rsatdi, bularning ko`pchiligi umrida birinchi marta jur`at etib malakali
tibbiy yordam so`rab murojaat qilgan edi.
Ilmiy jamiyatlar huzurida faol o`lkashunoslar, mahalliy muxbirlar paydo
bo`ldi. Masalan, o`tgan asrning 80-90-yillaridayoq Turkistonda ko`proq rus
tadqiqotchilari, kollektsiyachilari va ilmiy jamiyatlarning ta`siri ostida osori atiqa
xavaskorlari, qadimgi yodgorliklarni to`playdigan xavaskorlar etishib chiqdi. Bular
orasida samarqandlik Mirzo Buxoriy, Mirzo Abdulalarning nomi alohida ajralib
turadi. Mirzo Buxoriy juda ko`p arxeologik-numizmatik kollektsiyalar to`plagan
bo`lib, bularning bir qismi ermitaj kollektsiyalariga kirgan. Ajoyib san`atkor-xattot
Mirzo Barot Mullo Qosimov Samarqand va uning atroflaridagi ko`pdan-Ko`p
qadimgi zamon yodgorliklari suratini chizgan. Ulug`bek madrasasining g`oyat aniq
eskizini tayyorlagan edi. A.L.Kunning Iskandarko`l ilmiy safarida qatnashgan
Mirzo Abdullo Abdurahmon fanga qadimgi toshlarga va qabr toshlariga yozilgan
xatlar qayd qilingan ajoyib kundalik daftar qoldirib ketgan. Buxoroda qadimgi
gilamlar, qo`lyozmalar, nodir sopol idishlar to`plagan Muxdmmad Vafo tez orada
mashhur bo`lib ketdi. Havaskor geograflardan Olimxo`ja YUnusov, Mirza Hakim
va boshqalar Rus geografiya jamiyati Turkiston bo`limining xodimlari bo`lib
ishlashardi (Bular haqida batafsilroq ma`lumot keyingi bandlarda beriladi).
Turkiston o`lkasida tug`ilib o`sgan kishilardan ancha-munchalari foydali
qazilmalar topish va ularni tavsiflash, qadimgi zamon yodgorliklarini qidirib topish
va shu kabi ishlarda qatnashdilar.
XX asr boshlarida ham Turkistondagi ilmiy jamiyatlar o`z faoliyatini davom
ettirdi. Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo`limi o`lkani tabiiy-tarixiy
21

jihatdan o`rganish, uning o`simlik va hayvonot dunyosini, iqlimini tadqiq etish
borasida kattagina ishlar qildi. Jamiyat bo`limi tomonidan, olib borilgan ishlar
orasida L.S.Bergning (1876—1950) tadqiqotlari katta o`rin tutadi. U 1899—1903
yillar ichida O`rta Osiyoning eng katta suv havzalari — Orol dengizi bilan Balxash
ko`lini tadqiq qilib chiqdi. 1908 yilda L. S. Bergning «Orol dengizi» degan
monografiyasi bosildi. Unda bu katta ko`lni xdr taraflama o`rganish natijalari
bayon qilingan va ulardan xulosalar chiqarilgan. L.S.Berg asarida suv rejimi
o`zgarishi va dengiz sathi o`zgarib turishi munosabati bilan Amudaryo va
Orolbo`yi sohillariga aholi joylashtirilishiga oid boy tarixiy ma`lumsuglar berilgan.
Jamiyat bo`limi Turkiston muzliklarini o`rganish sohasida katta ishlar olib
bordi. G.B.Leonov Talas Olatovi muzliklarini, N.L.Korjenevskiy Seldara va
qorasel muzliklarini tadqiq qildi (bulardan birinchisiga Fedchenko nomi,
ikkinchisiga Mushketov nomi berilgan), V. G. Gorodetskiy Zailiy Olatov
muzliklarini tadqiq qildi.
V.F.Oshanin o`lka hayvonot dunyosini tadqiq qylishni davom ettirdi; N. A.
Zarudniy Turkiston parrandalarini o`rgandi; B. A. Fedchenko va uning onasi O. A.
Fedchenko o`lkaning o`simlik dunyosini tadqiq qildi. Bu ishlar natijasida jamiyat
bo`limining asarlarida o`simlik va hayvonot dunyosining 80 xil yangi urug`, tur va
kichik turlarini ta`riflovchi ma`lumotlar e`don qilindi.)
B. A. Fedchenkoning 1915 yilda e`lon qilingan «Turkiston o`simliklari»
degan asarida O`rta Osiyoda ma`lum bo`lgan 5030 dan ko`proq o`simlik xillari
ko`rsatib o`tilgan. Turkistonda bo`lgan zilzilalarni B. YA. Korolenko, G. B.
Leonov va boshqalar o`rgangan. (Sharqshunoslik jamiyati Toshkent bo`limining
faoliyati (1901 — 1913) ham diqqatga sazovordir. Bu bo`lim tashabbusi bilan
o`lkada tub joy aholining rus tilini o`rganishi uchun bepul kechki kurslar tashkil
qilingan. Bu kurslarda hunarmand-kosiblar va shahar aholisining quyi tabaqasidan
bo`lgan boshqa kishilar o`qigan) 1906 yilda jamiyat bo`limi Sl M. Solov’yovning
«Boshlang`ich o`qish uchun rus solnomasi»ni nashr qildi, buni o`zbek tiliga N. S.

22

Likoshin tarjima qilgandi. Bu asar 2700 nusxada bo`lib, rus-tuzem
maktablariga bepul tarqatildi. Bunda, albatta, umumiy ta`lim maqsadigina emas,
shu bilan birga, siyosiy maqsadlar ham ko`zda tutilgan edi. Toshkentda
sharqshunoslik o`quv yurti ochish yo`lida qilingan xdrakatlardan natija chiqmadi.
1907 yilda bibliograf I. V. Dmitrovskiy rahbarligi ostida «Turkiston
to`plami»ni tuzish ishlari yangidan boshlandi. 1917 yilga qadar to`plam jildlarining
soni 394 ga etkazilgan edi (hozir to`plam Alisher Navoiy nomli O`zbekiston
Davlat xalq kutubxonasida saqlanadi1). YUqorida ko`rsatib o`tilganidek, bu
to`plam juda hdm qimmatli va nodir yodgorlik hisoblanadi. Unda 1952 yilda
Mosqvadagi Davlat xalq kutubxonasida «Turkiston to`plami»ning yana 29 jildi
topildi.
O`rta Osiyo va unga qo`shni bo`lgan SHarq mamlakatlarining tarixi,
arxeologiyasi, etnografiyasi, adabiyoti, iqtisodiyoti, madaniyat tarixi va boshqa
masalalariga oid keng ma`lumotlar bor. O`rta Osiyo tarixi va arxeologiyasi XX asr
boshidan chuqurroq tekshirila boshlandi. Bunda birinchi va rahbarlik o`rnida,
shubhasiz, g`oyat bilimdon olim, mashhur sharqshunos akademik V. V. Bartol’d
(1869-1930) turgan edi. U sharq tillarini yaxshi bilganidan xamisha uning ilmiy
faoliyati markazida turgan.
O`rta Osiyo tarixinigina emas, shu bilan birga, butun «musulmonlar SHarqi»
tarixiga ham oid juda ko`p birinchi manbalarni puxta o`rganish imkoniyatiga ega
bo`ldi. Uning «Turkiston Mo`g`ullar xuruji davrida»"(1898 — 1900 yillar) singari
asarlari puxta to`plangan, tadqiq qilingan, asl nusxali ma`lumotlarga boyligi
jihatidan O`rta Osiyoning o`tmishini o`rganishda fanga qo`shilgan g`oyat katta
hissadir. V. V. Bartol’dning «Ulug`bek va uning zamoni», «Turkistonning
sug`orish tarixiga doir» nomli asarlari va boshqa ko`p kitob, maqola, tadqiqot va
mulohazalari g`oyat qimmatli va o`z axamiyatini yo`qotmagan asarlardir. V. V.
Bartol’dda katta tashkilotchilik qobiliyati ham bor edi. Darhaqiqat, O`rta
Osiyoning tarixi va arxeologiyasini o`rganish sohasidagi biron kattaroq tadbir V.
V. Bartol’d ishtirokisiz bo`lmagan.
23

Polkovnik A. G. Serebrennikov to`plagan O`rta Osiyoni zabt etish tarixiga
oid 70 ta katta-katta jilddan iborat ma`lumotlar O`rta Osiyoning 1839 yildan 1876
yilgacha o`tgan davr tarixini o`rganishda ma`lum darajada qiziqarli manbadir.
Bular Peterburg, Moskva, Orenburg, Tiflis va Omsk arxiv ma`lumotlari asosida
tanlab olingan. Bulardan faqat 14 jildi nashr qilingan, xolos. Mahalliy
arxeologlardan V. L. Vyatkinning (1869 — 1932) ishlari diqqatga sazovordir. Bu
olim 1908 yilda Samarqanddagi mashhur Ulug`bek rasadxonasining qoldiqlarini
ochdi, Samarqand yodgorliklarini o`rganish va saqlash bilan shug`ullandi, qadimgi
Afrosiyob qo`rg`oni va uning atroflarini tadqiq qildi. V V. Bartol’d o`zining 1894
yilda bosilib chiqqan «Turkistonda arxeologik tadqiqotlar masalasiga doir»
kitobida o`lkani jiddiy ravishda o`rganish hali oldimizda turibdi, bu ishda bosh
rolni mahalliy ilmiy kuchlar o`ynamog`i lozim, degan edi. Uning taklifi bilan 1895
yili oktyabr’ oyida Turkiston arxeologiya xavaskorlari to`garagi va uning nizomi
tasdiqlandi. Nizomda jumladan shunday deyilgan edi:
1. Turkiston o`lkasidagi qadimgi yodgorliklarni o`rganish;
a) ularni ta`riflab, o`lkaning arxeologik xaritasida aks ettirish;
b) arxeologik yodgorliklarni saqlash;
v) hudud egalarining ruxsaty bilan undagi arxeologik yodgorliklarni qazish;
g) arxeologik materiallarni nashrga tayyorlash.
2. To`garak faxriy va xdqiqiy a`zolardan hamda hamkor (xodim)lardan
tuziladi.
3. To`garakning hdqiqiy va hamkorlik a`zoligiga mahalliy arxeologiya
masalalari bilan qiziquvchi, unga a`zolik badallarini to`lab turuvchi har bir
kishy saylana oladi. Saylanuvchilarning unvoniga, kelib chiqishiga, millatiga va
jinsiga qaralmaydi.
4. Haqiqiy a`zolar o`z ichidan bir yil muddatga boshqarma saylaydi.
Boshqarma rais, kotib va xazinachidan iborat bo`ladi.
5. Boshqarma to`garakdagi ishlarni olib boradi, qaysi yodgorlikni qazish,
tadqiq qilish kerakligini aniqlaydi, mahalliy idoralar va Rossiya arxeologiya
komissiyasi bilan aloqa ishlarini olib boradi va hokazo.
24

6. To`garakning umumiy majlislariga har bir qiziquvchi kishi qatnasha oladi.
7. To`garakning bo`limlarini boshqa shaharlarda ham ochish mumkin4.
8. To`garak mablag`i xdqiqiy a`zolar, hamkorlar to`laydigan badallardan
hamda arxeologiya havaskorlari tomonidan beriladigan hadyalardan tashkil topadi.
To`garakka Turkiston general-gubernatori baron B.A.Vrevskiy faxriy rais qilib
saylangandi. To`garakning 108 a`zosi bo`lib, bular ichida V.V.Bartol’d,
D.M.Levshin, N.S.Likoshin, K.V.Aristov, V.F.Oshanin va boshqa mashhur
kishilar hdm bor edi. To`garakda ilg`or kayfiyatdagi rus ziyolilarining ta`siri kuchli
edi. Ular O`rta Osiyo tarixi va qadimgi yodgorliklarga hurmat bilan qarab, jiddiy
ilmiy-tekshirish ishlarini jonlantirib yuborgan edilar.
Arxeologik va me’moriy yodgorliklarning o‘lkashunoslikda tutgan o‘rni.
O`lkashunoslik besh asosiy manbaga: arxeologiya, etnografiya,
toponimika va arxiv hujjatlari xamda muzey materiallariga tayanib ish tutadi.
Qishloq, rayon, shahar yoki viloyat hududining tarixini o`rganishda shu
manbalardan birontasi ham diqqat-e`tibordan chetda qolmasligi lozim, busiz o`lka
tarixini mukammal o`rganib bo`lmaydi.
O`sha besh manbadan biri bo`lgan arxeologiya to`g`risida gap
borganda, avvalo maktab tarixi kursining qaysi qismida, qaysi sinfda va
qanday qilib, qachon arxeologiyaga oid materiallardan foydalanish mumkin
degan savolga javob berish kerak bo`ladi. Chunonchi, V sinf tarixi kursida
O`zbekiston xalqlarining eng qadimgi ibtidoiy jamoa davri: odamlar to`da
holda yashagan davr, ona urug`i (patriarxat) davri, ona urug`ining rivojlanishi,
kaltaminorliklar chaylasi, ota urug`i (patriarxat) davri, temirning tarqalishi,
sug`orishning kelib chiqishi davridan boshlab, quldorlik jamiyati, feodalizm
davri, nihoyat XVIII asrning ikkinchi yarmida feodalizmning emirilishi
va kapitalistik munosabatlarning rivojlanishigacha bo `lgan juda katta tarixiy
davr o`z ifodasini topgan. Demak, bu kursda ayrim mavhum tarixiy tushunchalar
haqida o`quvchilar ma`lum tasavvur hosil qilishida, tarixiy faktlarni ishonarli
qilib tushuntirishda arxeologiyaga oid materiallardan o`rinli foydalanish juda
muhimdir.
25

«Arxeologiya» so`zi lotin tilidan olingan bo`lib, «arxayos» — qadimgi,
«logos» — fan, ya`ni qadimgi davrni o`rganuvchi fan degan ma`noni bildiradi.
Arxeologiya — o`lkashunoslik va tarix fanlarining asosiy manbalaridan biridir.
Dunyo xalqlarining bir necha yuz ming yillardan beri davom etib
kelayotgan tarixi bor. Lekin shu uzoq tarixiy taraqqiyotning eng keyingi 5 —
6 minginchi yillaridan boshlabgina yozma asarlar bo`lib, undan avval xalqlarda
yozuv va yozma tarix bo`lmagan.
Yozuv paydo bo`lgandan keyin xam ko`pgina voqealar yozilmay
qolgan, podsholarning buyruqlari, ruhoniylarning diniy ta`limotlari, xazinalarning
hisob- kitoblari hamda turli urushlar haqidagi yozma asarlar esa o`z zamonasining
ishlab chiqarish usullari va vositalarini, xalqning maishatini etarlicha aks
ettirmagan. Demak, qadimgi shahar va qishloqlar qazib ko`rilganda, u
erlardan qadimgi xalqlarning uy-joy qoldiqlari, uy-ro`zg`or asboblari, zeb-ziynat
buyumlari, e`tiqod yodgorliklari topiladi; bu narsalar esa yozma tarixdagi
ma`lumotlarga qaraganda o`sha davr turmu-shini har taraflama va aniqrok, yoritib
berishga yaraydi. Yozma tarix paydo bo`lgungacha o`tgan bir necha yuz ming
yillik davr tarixini hamda yozma tarix chiqqandan keyingi davr hayotini
to`la o`rganish zaruriyati o`sha davr xalqlaridan qolgan buyumlarni tekshirib
ko`rishni taqozo etadi. Bunday yodgorlik buyumlarini tekshiruvchi fan
arxeologiyadir, Arxeologiya ibtidoiy odamlar yashagan makonlarni, sinfiy
davrdan qolgan shahar, qishloq va mozorlarni qazib ko`rib, tarixni aniqlaydi.
Arxeologlar qazishma usuli bilan ish ko`radilar. Ayniqsa yozuvlar
paydo bo`lmasdan burungi davr tarixini arxeologiya qazishmalarida topilgan
buyumlar to`ldiradi, arxeologiya qazishmasining natijalari matbuotda keng yoritib
boriladi. Katta qurilishlardao`tkaziladigan yer qazish ishlarida arxeologiya
buyumlariga ehtiyot bo`lish yuzasidan ilmiy tushuntirishlar o`tkaziladi.
Arxeologiya fani hali boshqa fanlarga qaraganda yosh bo`lishiga karamasdan,
dunyoda katta e`tibor qozongan va hammani qiziqtirgan fandir.
Tarixiy ma`lumotlarga qaraganda, tarixchilik O`rta Osiyoda juda ham
qadimdan boshlangan. Xorazmlik mashhur olim Beruniyning yozishiga ko`ra,
26

arab istilochilari O`rta Osiyodagi mahalliy olimlarni yo`qotibgina qolmay,
mahalliy til va mahalliy yozuvdagi asarlarni ham yo`q qilib, yondirib
yuborganlar. Shu sababli eng qadimgi zamonlarda yozilgan asarlar
saqlanmagan. Ming yil davomida yozilib kelgan tarixiy asarlar juda ko`p.
Muhammad Narshaxiyning «Buxoro tarixi», Bal`amiyning «Tarix tabari tarjimasi»
kabi asarlari yozilganiga ming yildan oshdi. Lekin O`rta Osiyoda arxeologiya,
yuqorida aytilganidek juda yosh fan. Rossiyada bu fan XVIII asrning o`rtalarida
paydo bo`lib, XIX asrda ancha rivojlangan. O`sha vaqtda olimlar Rossiya
erlarida ko`p topilgan O`rta Osiyo qadimgi tanga pullarini to`plab, ularni
tekshirib, Rossiya bilan O`rta Osiyo xalqlarining qadimdan iqtisodiy aloqada
bo`lib kelganligini isbot etdilar. XIX asrning ikkinchi yarmida, O`rta Osiyo
Rossiya tomonidan bosib olingandan keyin, bu erga kelgan har bir mutaxassis va
savodli kishi qal`alar xarobasini, sun`iy tepalarni, shaharlar xarobalarini, qadimdan
qolgan bino xarobalarini ko`rib, ularning tarixini surishtira boshladilar.
Natijada 1870 yillarda Toshkentda chiqa boshlagan gazeta va jurnallarda bu
tarixiy yodgorliklar haqida turli ma`lumotlar e`lon qilina boshlandi. Bunday
xarobalarni tekshirish jarayonida, hatto «xazina» izlab ba`zi tepalarni buzib
yuborishgacha ham bordilar. Bir guruh taraqqiyparvar rus ziyolilari —
arxeologiya havaskorlari hozirgi tarix muzeyini tashkil etib, har joyda topilgan
arxeologiyaga oid yodgorliklarni bu erga to`plashga kirishdilar. Rus
sharqshunoslari N. I. Veselovskiy, V.V.Grigor’ev, I.Kallaur, V.V.Bartol’d,
V.L.Vyatkin, shuningdek, o`zbek arxeologlaridan Akrompolvon Asqarov va
boshqalar bu yodgorliklarni tarixshunoslik nuqtai nazaridan o`rganish ishida
tashabbuschi bo`ldilar. O`rta Osiyoning cho`llari, tog`lari va qishloq erlaridagi
ba`zi yodgorliklar haqidagi turli afsona va xabarlarni matbuotda e`lon qilish
odat bo`la bordi. Bu ishga qozoq, o`zbek, tojik, turkman havaskorlari ham
tortildi.
Hozir Toshkentdagi tarih san`at va tabiat muzeylarida to`plangan boy
arxeologiyaga oid ashyolar to`plamining katta qismi o`sha havaskorlar tomonidan
XIX asrda yig`ilgan. Bundan tashqari, ular bir qancha muhim yodgorliklarda
27

qazishma ishlari ham olib bordilar. Bu borada, ayniqsa, arxeolog-sharqshunos
V.L.Vyatkinning xizmatlari alohida tahsinga loyiqdir.
Rus sharqshunoslari buzib tashlangan Ulug`bek rasadxonasining izlarini
topish uchun ko`p urindilar, nihoyat, Samarqandda istiq.omat qiluvchi
V.L.Vyatkin qadimgi vasiqalarni o`rganish asosida rasadxonaning o`rnini aniqladi.
1908—1909 yillarda bu joy arxeologik yo`l bilan qazildi va rasadxonaning
g`ildirak shakldagi binosining kursisi, binoning buzilgan g`isht va naqshlari
hamda rasadxonaning sakkizdan bir qismi topildi. Bu ish tarix fani uchun katta
kashfiyot bo`ldi. Shu bilan birga, arxeologiya havaskorlari qadimgi
Samarqanddagi «Afrosiyob» tepaligida birmuncha qazishmalar o`tkazdilar.
XX asrning 20- yillarigacha O`rta Osiyoda arxeologiya mustaqil fan
darajasiga ko`tarilmadi. Arxeologlar arxeologiya yodgorliklarini ma`lum tarixiy
bosqichdagi ishlab chiqaruvchi kuchlarning taraqqiyot natijasi deb baholay
olmadilar, ishlab chiqarish munosabatlari qanday bo`lganini payqay olmadilar,
madaniyatni ishlab chiqarish taraqqiyoti va ijtimoiy munosabatlar mahsuli deb
tushuna olmadilar, balki uni bironta din bilan yoki birorta «alohida iqtidorli
shaxslar» bilan bog`ladilar. So`ngra arxeologiya yo`li bilan topilgan
buyumlarga faqat yozma tarixni tasdiqlovchi material sifatidagina qarab,
arxeologiyaning imkoniyatlarini chegaralab qo`ydilar. Shuning uchun ham ular
tarixning uzoq o`tmish davrlari ni o`rganishga kirisha olmadilar.
Natijada, arxeologiya ham, tarixshunoslik singari, idealistik nazariya
bilan sug`orilgan holda tarixchilarga jiddiy yordam bera olmadi. Tarixchilikning
katta yutuqlaridan biri arxeologiyaga katta e`tibor berganligi bilan belgilanadi.
Jamiyat tarixi ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivoji va shu asosda ishlab chiqarish
munosabatlarining turli davrda o`zgarib borishidan iborat ekanligi fanda e`tirof
etilgach, tarixni ijtimoiy -iqtisodiy tuzumlarga ajratib davrlash masalasi kun
tartibiga qo`yildi.
Tarixchilikda butun insonyyat tarixi quyidagi davrlarga bo`lib o`rganiladi:
1. Ibtidoiy jamoa tuzumi davri. 2. quldorlik davri. 3. Feodalizm davri. 4.
Kapitalizm davri.
28

Hozirgi fanning aniqlashiga ko`ra, kishilik jamiya-ti tarixi bir million
yilga yaqinlasha boradi. Shu uzoq davrning oxirg`i ming yillaridangina
sinfiy jamiyat, ya`ni quldorlik jamiyati vujudga kelgan bo`lib, unga qadar
o`tgan davrlar ibtidoiy jamoa davrini, ya`ni sinf paydo bo`lgunga qadar o`tgan
davrni o`z ichiga oladi. O`zbekistonda tarix fani rivoj topgunga qadar, birinchidan,
tarixni ishlab chiqarish usullariga qarab davrlashtirish yo`q edi.
O`zbekistonda, umuman O`rta Osiyoda ibtidoiy jamoa davri
bo`lganligiga shubha bilan qaralgan edi. Ikkinchidan, O`rta Osiyoga aholi
eron va SHimoliy Hindiston tomondan ko`chib kelgan, deb taxmin qilinar
edi. quldorlik davri ham go`yo bo`lmagan, eng qadimgi zamonlardan tortib,
so`nggi Buxoro amirlari yamonigacha O`rta Osiyo xalqlarining ha yotida
o`zgarish bo`lmagan, deb uqtirilar edi.
Tarixni davrlashtirish masalasining qo`yilishi tarixchilar va arxeologlarni
ishga solib yubordi. Birinchi besh yillik oxiridayoq sobiq SSJI tarixini, shu
jumladan, O`zbekiston tarixini davrlashtirish masalasi yuzasidan yozma
manbalarni o`rganishga kirishish bilan birga, arxeologiya yodgorliklarini qazib
topishga ham jiddiy e`tibor berila boshlandi. Bu ishning boshida Moskva,
Sankt-Peterburg va O`zbekiston arxeologlari: A. Y. YAkubovskiy,
G.V.Grigor’ev, S.P.Tolstov, M.E.Masson, V.A.Shishkin, Y.G`ulomov va
boshqalar turdilar. Birinchi ish O`zbekistonning alohida rayonlarida
arxeologiyaga oid qidirish o`tkazishdan boshlandi. Masalan, 1925-1930 yillarda
Samarqandda V.L.Vyatkin, 1926—1928 yillarda Termizda B. P.Denike, 1929—
1930 yillarda A. A.Potapovlar Farg`ona vodiysida hamda 1932 — 1933 yillarda
Namangan viloyatining o`chqo`rg`on rayoni Norin daryosi bo`yida
elektrostantsiya qurish tayyorgarligi munosabati bilan Sankt-Peterburg
arxeologlaridan B.A.Latinin Farg`ona vodiysining shimoli-sharqiy rayonlarida;
1934 yili Sankt-Peterburg arxeolog G. V. Grigor’ev YAngiyo`l rayonida;
o`sha yili professor A.Y.YAkubovskiy boshliq Sankt-Peterburg va O`zbekiston
arxeologlari Buxoro viloyatining sharqiy qismida, yana o`sha yili arxeolog
29

M. E. Masson boshliq arxeologlar Ohangaron vodiysida jiddiy arxeologik qidiruv
ishlarini o`tkazdilar5.
1936 -1937 yillarda bu ish kengayib, qadimgi Termiz shahrini qazish
yuzasidan ilmiy ishlar kuchaytirilishi bilan birga prof. S.P. Tolstov
boshchiligida Xorazmda, V.A.SHishkin boshchiligida Buxoro viloyatining
g`arbiy qismida yangidan tekshirishlar boshlandi. Bu ilmiy safarlar katta
miqyosda uyushtirilib, bularning hammasida Moskva, Sankt-Peterburg va
O`zbekiston arxeologlari hamkorlik qildilar. Bu ilmiy safarlar 1939 — 1940
yillarda O`zbekistonda sug`orish soxasida xalq qurilishlari boshlanishi
munosabati bilan arxeologiya kuzatishlari o`tkazdi, bu borada Farg`ona vodiysida
katta natijalarga erishildi.
30

2.2. O`lkashunoslikning asosiy manbalari
O`lkashunoslikning asosiy manbalaridan biri xisoblangan arxivshunoslik
Vatan tarixini, shu jumladan uz o`lkasining tari-xini xar tomonlama va
chuqur o`rganishda talabalarga katta yordam bera-di.
Shuni takidlab utish kerakki respublikamizning xamma tuman va
viloyatlarida davlat arxivlari mavjud, rayon arxivlari uz kuli ostidagi barcha
muassasa va tashkilotlardagi davlat axamiya-tiga ega bulgan xujjatlarni yigib oladi
va ma`lum muddatdan sung VDA lariga, ular esa uz navbatida respublika davlat
arxivlariga yoki boshqarmaning vazirliklariga ular xam uz navbatida bir qancha
muddat saqlaganlaridan sung, UzRMDA ning konun koidalariga rioya kilgan
xolda xujjatlarni tayyorlab, sung UzRMDA ga topshiradi. O`zbekiston
UzRMDAdagi xujjatlar uz axamiyatiga qarab bir umr yo bir necha yil saqlanadi
yoki yokib tashlanadi.
Gerodotning “Tarix”, Strabonning “Geografiya”, Pomiponiy Melaning
“Xorografiya”, Pliniyning “Tabiiy tarix” nomli asarlarida ko'pgina toponimik
ma'lumotlarni uchratish mumkin.
Sharqda, jumladan, O'rta Osiyoda ham toponimikaga qiziqish qadimdan
boshlangan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg'u bilig”, Abu Rayhon Beruniyning
“Qonuni Ma'sudiy”, “Hindiston”, “Saydana”, Mahmud Koshg'ariyning “Devonu
lug'atit turk”, Ibn Sinoning “Dengiz qirg'oqlari” asarlarida toponimikaga oid juda
ko'p ma'lumotlarni topish mumkin. Toponimik ma'lumotlar muallifi noaniq
“Hudud al - olam” nomli geografik asarda ham mavjud. Zahiriddin Muhammad
Boburning “Boburnoma” asari mumtoz o'lkashunoslik asari bo'lishi bilan birga
unda toponimikaga oid juda ko'p ma'lumotlar bor 5
.
X - XI asrlarda yashagan Abu Rayhon Beruniy o'z davrining buyuk olimi -
astronom, matematik va geograf bo'lgan. U 973 yili 4 sentabrda Xorazmdagi Kot
(hozirgi Beruniy) shahrining chekkasida tug'ilgan va 1048 yilda 75 yoshda
G'aznada vafot etgan. Uning ilmiy merosi orasida toponimikaga oid ma'lumotlar
ko'p uchraydi. Uning geografik va toponimik merosi “At - Tafhim”, “Qonuni
5
Ochildiev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. Toshkent. 2008 y
31

Ma'sudiy”, “Geodeziya”, “Hindiston”, “Minerologiya”, “Osori boqiya”, “Saydana”
kitoblarida keltirilgan.
Abu Rayhon Beruniyning “Hindiston” asarida toponimika qonuniyatlariga
oid bir qancha fikrlari mavjud. Chunonchi, yunonlar va arablar turkiy so'zlarni
buzib, o'z talaffuzlariga moslab ishlatganliklari oqibatida ayrim so'zlarning
ma'nosi o'zgarib ketganini aytadi. Masalan, turkiycha tosh so'zini arablar shosh
deb talaffuz qilishidan ma'no o'zgarganini aytadi. “Saydana” kitobida 400 dan
ortiq qishloq, tog', daryo, shahar va orollarning nomlari tilga olingan. “Qonuni
Ma'sudiy” kitobida 603 ta joy nomi ko'rsatilgan.
Abu Rayhon Beruniy Mo'lton shahri nomiga quyidagicha izoh bergan
(H.H.Hasanov, 1985): “Mo'ltonning (asl) nomi Koshiyapura edi. Keyin Hansapura,
keyin Bashapura, keyin Sanbhapura va keyin Mo'lastxona, ya'ni “Asl joy” deb
nomlanadi; mo'l - “asl”, tona - “joy” demakdir” deydi. “Mineralogiya” kitobida
konlarning geografik tarqalishi, qaysi toshning qaysi tog', qaysi daryo vodiysi va
qaysi qishloqdan qazib olinishi haqida yozishi bilan birga ayrim tosh, minerallarga
izoh ham bergan. Beruniyning dunyo xaritasida qirqqa yaqin joy nomlari berilgan.
Muallifi noma'lum “Hudud al - olam” (X asr) kitobida ham geografik
toponimika va terminshunoslikka oid ma'lumotlar ko'p. Bu kitobda Buxoro, Farob,
Poykent, So'g'd, Tavovis, Karmina, Dabusi, Arbinjon, Kushoniya, Samarqand,
Kesh, Termiz, Zomin, Jizzax, Farg'ona, Axsikat, Qubo, Shosh, Kot va boshqa
joylar haqida ma'lumotlar bor.
Zahiriddin Muhammad Boburning (1483 - 1530) “Boburnoma” kitobi
mumtoz o'lkashunoslik kitobi bo'lishi bilan birga, unda toponimikaga va
terminshunoslikka oid ma'lumotlar juda ko'p. Xususan Farg'ona vodiysidagi
geografik nomlar ma'nosi, etimologiyasiga alohida ahamiyat berilgan. Andijon,
Kandibodom, Isfara, Xo'jand, Ahsi, Xo Darvesh, Sayhun, Marg'ilon haqida batafsil
ma'lumotlar mavjud.
Bulardan tashqari, Abu Hayyon (XIII - XIV asrlar), Jaloliddin Turkiy (XIV -
XV asrlar), Mirzo Ulug'bek (XIV - XV asrlar), Abulg'ozixon (XVI asr), Qori
Rahmatulla Buxoriy (Vozix) (XIX asr) asarlarida toponimikaga va geografik
32

terminshunoslikka oid ma'lumotlar keltirilgan. Bu jihatdan Abulg'ozixonning
“Shajarai turk”, Mirzo Ulug'bekning “To'rt ulus tarixi”, Qori Rahmatulla
Buxoriyning “Xotiralar”, “Sayram risolasi” nomli asarlari ayniqsa diqqatga
sazovordir 6
.
Mamlakatimizda toponimika va geografik terminshunoslikning XX asrdagi
rivojlanishida mahalliy tadqiqotchi olimlar bilan birga O'rta Osiyoni o'rgangan rus
olimlarining ham hissasi katta bo'ldi. Bular orasida V.V.Bartold, V.P. Semenov -
Tyanshanskiy, E.M. Murzayevlarni alohida ko'rsatish mumkin. V.V.Bartold o'zi
tarixchi, uning toponimikaga oid maxsus ishi yo'q. Toponimik ma'lumotlarining 9
jildli tarixiy asarida uchraydi. Uning joy nomlarini tushuntirish sodda, ancha aniq
va ko'p fikr-mulohazalari ishonarlidir. U o'z asalarida mahalliy geografik
terminlardan yaxshi foydalanadi. Uning asarlarida ariq, jo'y, kom, qir, rabod,
tarxon, to'rtko'l, shahriston, yurt kabi terminlar talqinini bergan.
V.V.Bartold hayoti va ilmiy faoliyatining katta bir davri O'rta Osiyo,
xususan O'zbekiston va Toshkent bilan bog'liq. Olimning yaratgan 685 asaridan
320 nafari, faqat Turkistonga bag'ishlangan...”1.
V.P.Semyonov - Tyanshanskiyning “Aholi punktlarining mahalliy
nomlarida geografik manzara qanday aks etadi” (1924) asari toponimik jihatdan
o’quvchida katta qiziqish uyg'otadi. Bu asarda muallif geografik nomlarning
paydo bo'lishida tabiiy sharoitning ta'siri haqida yozgan.
E.M.Murzayev yirik geograf olim, toponimist. U O'rta Osiyo, Sinjon,
Mongoliyadagi geografik nomlar va xalq terminlarini o'rgangan. Uning “ Словарь
народных географических терминов ” (1984) asari terminshunoslikda katta o'rin
tutadi. Unda mahalliy geografik atamalar ma'nosini ochib beradi. Uning “ Средняя
Азия ” (1957) kitobida 100 dan ortiq geografik nomlarning izohi berilgan.
Masalan, Oqsuv, Oloy, Amudaryo, Orol, Bodxiz, Darvoz, Qoraqum va boshqalar.
O'rta Osiyo o'lkasidagi geografik nomlarni o'rganishda vengriyalik olim
Armeniy Vamberiy (1832 - 1913) ning xizmati katta. O'rta Osiyoga mahfiy
sayohat qilgan bu olimning “Buxoro tarixi”, “Markaziy Osiyoning geografik
6
Isomiddinov M.H, Yarkulov A.A Naxshab hunarmandchilik tarixi. (V-IX asrlardagi kulolchilik, temirchilik va
shishasozlik materiallari asosida). –T.: Yangi nashr, 2014
33

nomlari” kitoblari diqqatga sazovor. Uning lug'atida 600 ga yaqin geografik nom
va termin berilgan.
O'zbekistonda toponimika va geografik terminshunoslikni rivojlantirishda
H.H.Hasanovning (1919 - 1985) xizmatlari katta. Uning toponimikaga oid fikr,
mulohaza va ma'lumotlari “O'rta Osiyo joy nomlari tarixidan” (1965), “Geografik
nomlar imlosi” (1962), “Yer tili” (1977), “Geografik nomlar siri” (1985)
asarlarida, terminshunoslikka oid ishlari “Geografiya terminlari lug'ati” (1964)
kitobida, geografiya va terminshunoslik tarixiga oid ishlari “O'rta Osiyolik geograf
sayyohlar” va ko'pdan - ko'p maqolalarida o'z aksini topgan. Bu olimning
toponimikaga oid kitoblarining ikkinchi qismi izohli lug'atlardan iborat bo'lib, bu
mazkur asarlarning qiymatini yana ham oshiradi.
O'rta Osiyo o'lkasi, xususan O'zbekiston toponimlarini tadqiq etgan yana bir
tadqiqotchi S. Qorayevdir. Bu tadqiqotchi toponimlarning etimologiyasiga oid
ancha ish qilgan. U toponimlarni, xususan etnotoponimlarini chuqur o'rgangan.
Uning ilmiy xulosalari “Geografik nomlar ma'nosi” (1978), “Geografik nomlar
ma'nosini bilasizmi?” (1970), “Toshkent toponimlari” (1991) kitoblarida bayon
etilgan. O'zbekistondagi joy nomlarini o'rganish va tadqiq etishda filolog
tadqiqotchilardan H.Egamov, Z.Do'simov va T.Nafasovlar ishlari ham muhim
manba bo'lib xizmat qiladi.
Toponimlarning paydo bo'lishi va xususiyatiga ko'ra turlari. Geografik joy
nomlari juda turli - tuman, ba'zi nomlar g'aroyib, g'alati. Ularning kelib chiqishi
ham juda xilma - xil. Ularni turlarga ajratish ham juda murakkabdir. Ko'pincha til
qoidalari nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Yana shakllanish bosqichlariga,
bunyodga kelishiga, nimalar bilan bog'langanligiga ko'ra ham turlarga ajratiladi10.
Quyidagi turlarga ajratish joy nomlarining kelib chiqishi, qanday hodisa va
voqealarga bog'langanligiga qarab amalga oshirilgan. Geograflar uchun shunday
yo'l bilan turlarga ajratish ma'qulroq ko'rindi.
1. Joyning geografik o'rniga bog'liq holda paydo bo'lgan nomlar. Masalan:
Nordkap (Shimoliy burun), Severnaya Zemlya (Shimoliy Yer), Xokkaydo
(Shimoliy orol), Janubi - sharqiy burun, Shimoliy dengiz, Sharqiy Xitoy dengizi,
34

Rio - Grande del - Norte (Shimoliy katta daryo), Orqa Oloy, G'arbiy Dvina va
boshqalar.
2. Ayrim geografik nomlar o'sha joyning, geografik obyektning o'ziga xos
xususiyatlaridan paydo bo'ladi. Bunday nomlar orasida relyef shakllariga bog'liq
nomlar ancha ko'p uchraydi. Qrimdagi Ayiqtog', Turkiyadagi Tavr (grekcha buqa)
tog'i, Shimoliy Muz okeanidagi Shpisbergen (Nayzatog'), Dunay vodiysidagi
Temir darvoza (dara nomi) shular jumlasidandir. Bizning o'lkamiz - O'rta
Osiyoda bunday nomlar ko'p: Qumtepa, Egartosh, Belisiniq tizmasi, Odamtosh,
Supatog', Beshiktog', Yo'g'ontepa, O'radaryo, To'rg'ay supasimon o'lkasi,
Chuqursoy, Qo'ytosh bularga misol bo'ladi.
Relyefdan boshqa xususiyatlarga ko'ra paydo bo'lgan nomlarga Qizil dengiz,
Oq dengiz, O'lik dengiz, Sariq dengiz, Islandiya (Muz o'lkasi), Monblan (Oqtog'),
Issiqko'l, Kungay Olatov, Terskay Olatov, Bog'ishamol, Qoraqum, Qoraqurum,
Shamolli orollar, Shamolsiz orollar, Polineziya, Mikroneziya, Melaneziyani misol
qilib ko'rsatish mumkin.
3. Suv bilan bog'liq nomlar (gidronimlar). Okean, dengiz, daryo, ko'l,
muzlik, buloqlar nomlari gidronimlar deyiladi. Gidronimlar ham suvning
xususiyatlariga ko'ra turlicha bo'ladi. Daryo, ko'l, buloq va quduqlar suvining
rangi, sho'rligi, toza (tiniq)ligi, chuqurligi va boshqa xususiyatlariga qarab har xil.
Yer osti suvlaridan, sizot suvlardan hosil bo'lgan daryolar Qorasuv,
Qoradaryo deb, tog'lardagi qor va muzlardan suv oluvchi daryolar ko'pincha
Oqdaryo deb, suvi tiniq, toza bo'lsa Ko'ksuv deb, loyqa suvli daryolar Sarisuv,
Xuanxe (Sariq daryo) deb nom olgan. Tiniq va toza suvli ko'llar Oynako'l,
Ko'kko'l, loyqa suvli bo'lsa Ayronko'l, sho'r bo'lsa Sho'rko'l, Achchiqko'l,
Achchiko'l deb nomlanadi.
Farg'onadagi Tentaksoy, Surxondaryodagi Jinnidaryo bahorgi toshqin
vaqtida jo'shqin bo'lib, o'zanini o'zgartirib, qirg'oqlarini buzib oqqanligi uchun
shunday nom olgan. Buloq hamda quduqlar nomi ko'pincha suvning xususiyatlari
- harorati, tozaligi, tarkibida qanday minerallar, tuzlar mavjudligiga qarab, yer
ostidan qanday tarzda chiqishiga qarab qo'yiladi. Masalan: Sho'rbuloq, Qo'tirbuloq
35

(suvi tarkibida oltingugurt mavjud), Obirahmat (shifobaxsh, suvi shirin buloq),
Issiqsuv, Obigarm, Arashon, Qaynarbuloq, Jimbuloq. Quduqlar ham huddi
shunday xususiyatiga qarab Shirinquduq, Sho'rquduq, Chuqurquduq kabi
nomlarga ega. Yog'ingarchilik vaqtlarida suv oqib, ko'p vaqt qurib yotadigan
kichik daryolar ko'pincha Quruqsoy deb ataladi.
4. O'simliklarga bog'liq nomlar (fitonimlar). O'simliklarga bog'liq holda
paydo bo'lgan joy nomlari mamlakatimizda ham, boshqa mamlakatlarda ham ko'p
uchraydi. O'simliklar bilan bog'liq nomlar ba'zan aniq miqdorini bildiradi.
36

XULOSA
Maktab o`lkashunosligi ikkiga bo`linib, o`quv jarayonida (o`quv dasturi
asosida) va dasturdan tashqari (maktabning tarbiyaviy ishlar rejasiga asoslangan
holda) amalga oshiriladi. O`quv jarayonida (sinfda) olib boriladigan o`lkashunoslik
ishlari ham ikki maqsadni ko`zlaydi. Biri – o`z o`lkasining o`tmishini arxeologik,
etngorafik, toponomik, qo`lyozma asarlar va arxiv xujjatlari asosida o`rganish va
o`lkashunoslik materiallarini bir tizimga solish; ikkinchisi — to`plangan
o`lkashunoslik materiallaridan tarix hamda inson va jamiyat darslarida
foydalanish. Sinfda olib boriladigan o`lkashunoslik ishlariga barcha
o`quvchilariing ishtirok etishi majburiydir. Maktabdan tashqari olib boriladigan
o`lkashunoslik ishlari, ya`ni sayohatlar, arxeologik ilmiy safarlarda O`zbekiston
Fanlar akademiyasi tarix hamda arxeologiya institutining tavsiyasi bilangina shu
ishga layoqatli o`quvchilar ixtiyoriy ravishda ishtirok etadilar. Maktab
o`lkashunosligi tarix hamda inson va jamiyat fanlaridan olgan bilimlarni
oydinlashtiradi, kengaytiradi hamda har xil fanlarning o`zaro aloqasini
ta`minlaydi 7
.
Maktab o`lkashunosligi tarixiy obidalarni saqlash va himoya qilish, qadimiy
manzilgohlarni topishda ham katta rol’ o`ynaydi. U jamoa bo`lib yashash, ishlash
va ijod qilishga o`rgatadi. O`quvchilarda sinchkovlik, tirishqoqlik, tevarak-atrofga
havas bilan boqish, tadqiqotga qiziqish, Vatanni sevish va uni ardoqlash hislari
shakllanib boradi.
Darhaqiqat, maktab o`lkashunosligi o`quvchilarda o`z Vataniga mehr
uyg`otish bilan birga, ularni estetik ruhda tarbiyalashga xdm munosib hissa
qo`shadi.Vatanga bo`lgan mehr tuyg`usi o`z o`lkasini o`rganishdan boshlanadi.
Maktab o`lkashunosligida ana shunday tuyg`u shakllanadi.
7
Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. –Toshkent.: “O’ZBEKISTON”. 2015.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga
bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq. –T.; O‘zbekiston 2016.
2. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. –T.; O‘zbekiston 2017.
3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. T. 1997.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. 2008 y.
5. Karamatov H. O‘zbekistonda moziy e’tiqodlar tarixi. 2009 y.
6. Nabiev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. — T., 1996.
7. Ochildiev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. Toshkent. 2008 y
8. Isomiddinov M.H, Yarkulov A.A Naxshab hunarmandchilik tarixi. (V-IX
asrlardagi kulolchilik, temirchilik va shishasozlik materiallari asosida). –T.: Yangi
nashr, 2014.
9. Vaxidov M.M., Mirzaev Sh.R. Me’morchilik. 1-qism. Me’morchilik
tarixi. –T.: Tafakkur, 2010.
10. Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. –Toshkent.:
“O’ZBEKISTON”. 2015.
38

O‘LKASHUNOSLIK FANINING FAN SIFATIDA SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI.

Купить