O.P.Kobzeva tadqiqotlarida “Buyuk Ipak yo‘li” tarixi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	334.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

O.P.Kobzeva tadqiqotlarida “Buyuk Ipak yo‘li” tarixi

Купить

O.P.Kobzev a t adqiqot larida “ Buy uk Ipak y o’li” t arixi

Insoniyat sivilizatsiyasi tarixida turli siyosiy, diniy va etnik
an’analarga ega bo‘lgan mamlakatlar va xalqlar o‘rtasidagi uzoq
muddatli o‘zaro manfaatli madaniy va iqtisodiy hamkorlikning
ko‘plab misollarini keltirish mumkin. Masalan, Rossiya va
Skandinaviya mamlakatlari (Shvetsiya, Norvegiya, Daniya) o'rtasida
uzoq vaqt davomida ishlagan afsonaviy "Varangiyaliklardan
yunonlarga" yo'nalishi mavjud edi. Tarixda ma'lum bo'lgan tuz
savdo yo'li Afrika qit'asidan o'tgan, asosan Sahroi Kabir cho'li orqali
o'tgan.

Ammo dunyoda eng muhim, keng ma'lum bo'lgan Buyuk Ipak yo'li
bo'lib, u Atlantika okeani qirg'oqlaridan Tinch okeani
qirg'oqlarigacha cho'zilgan, butun Osiyo qit'asini kesib o'tgan va
qadimgi davrlarda O'rta er dengizi mamlakatlarini Uzoq Sharq bilan
bog'lagan. va o'rta asrlar. Bu shunchaki yo'l yoki hatto okeandan
okeanga o'tadigan yo'llar tizimi emas, balki Sharq va G'arb
o'rtasidagi eng murakkab madaniy va iqtisodiy ko'prik bo'lib,
xalqlarni tinchlik va hamkorlikka intilishda bog'lagan.Buyuk Ipak
yoʻlining paydo boʻlishi miloddan avvalgi 2-asrga toʻgʻri keladi.
Miloddan avvalgi. “Buyuk Ipak yo‘li” atamasining o‘zi esa 19-asr
olimlari tomonidan tarix faniga kiritilgan, shundan so‘ng 1877 yilda
nemis sayyohi va geografi F.F.Rixtofen o‘zining “Xitoy ” asarini
yozgan va unda u birinchi marta sharq mamlakatlari bo‘ylab bu
savdo yo‘lini aniqlagan. Ipak yo‘li deb ataladi.

Ta’kidlash joizki, O‘rta Osiyo va Qadimgi Sharq hududida Buyuk Ipak yo‘li
shakllanishidan ancha oldin urush va tinchlik maqsadlariga xizmat qilgan yo‘llar
mavjud bo‘lgan. Katta qo'shinlar va kichik otryadlar ular bo'ylab oldinga siljishdi, qonli
janglar avj oldi, ular bo'ylab joylashgan shaharlarga hujum qilindi; Tinchlik davrida bu
yo'llar siyosiy, savdo va madaniy hayotning bog'lovchi iplari bo'lib xizmat qilgan.
Aynan shu funktsiyani xalqlar doimo qadrlab kelgan.Eng qadimgi yo'llardan biri -
"lapis lazuli" - miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklarda shakllangan. Pomir togʻlaridan
boshlanib, Eron orqali Gʻarbiy Osiyo va Misrga oʻtgan. Pomirda (Badaxshonda)
Amudaryoning yuqori mintaqasida qazib olingan yarim qimmatbaho tosh lapis lazuli
(lapis - azure) Shumer (Mesopotamiya) va Misr kabi qadimgi Sharq davlatlari
zargarlari tomonidan yuqori baholangan. Qabrlarni qazish jarayonida ulardan
Badaxshon lapis lazulidan yasalgan buyumlar topilgan.Boshqa yo'l - Ahamoniylarning
mashhur "qirollik yo'li" - VI-IV asrlarda bog'langan. Miloddan avvalgi. Kichik Osiyo
shaharlari Efes va Sardis, O'rta er dengizi sohilida, Eron poytaxtlaridan biri va Suza
shahri. Yana bir yoʻl Erondan Baqtriya, Soʻgʻdiyona, Toshkent vohasi va Qozogʻiston
hududi orqali Oltoyga olib borgan.deb atalmishlar bor edi. "dasht", "jade", "oltin" va
boshqa usullar. IV asrda. Miloddan avvalgi. Iskandar Zulqarnayn so‘nggi Ahamoniylar
shohi Doro qo‘shinini mag‘lub etdi. Miloddan avvalgi 329 yil bahorida O'rta Osiyo
chegarasida paydo bo'ldi. Kuchli qarshilikka qaramay, Iskandar Zulqarnayn o'zini
o'rnatadi- 6 -hukmronlik. U juda koʻp Iskandariyaga asos solgan, ulardan eng uzoqi
Sirdaryo boʻyida, hozir Xoʻjant shahri joylashgan. Iskandar Zulqarnayn va Salavkiylar
yurishlarining katta tarixiy ahamiyati asosan Gʻarb madaniyatining Oʻrta Osiyoga faol
kirib borishidadir. Agar yunon bosqinchilari tomonidan Margʻiyona, Baqtriya,
Soʻgʻdning siyosiy boʻysunishi qisqa muddatli boʻlib chiqsa, ellinlashuv jarayoni, yunon
va Oʻrta Osiyo madaniyatlarining qoʻshilishi maʼnaviy va moddiy madaniyatning jadal
yuksalishiga xizmat qildi. Bu davrda Oʻrta Osiyo bilan Hindiston va Sharqiy Oʻrta yer
dengizi madaniyatlari oʻrtasida aloqalar saqlanib qolgan.

Taxminan 3-asr Miloddan avvalgi. Xitoy bilan aloqalar o'rnatila boshlandi.
Ma'lumki, Xitoy imperatori Vu Di miloddan avvalgi 138 yilda. oʻz oʻgʻli, elchi
Chjan Jianni Xitoyning shimoliy chekkalarini vayron qilayotgan xunlarga
qarshi kurashda ittifoqchilar izlash uchun yubordi. Sayohat chog‘ida elchi
to‘liq o‘n yil davomida hunlar qo‘liga tushdi. U qochishga muvaffaq bo'ldi va
Markaziy Tyan-Shanning baland dovonlari orqali Issiqko'lga yetib bordi va
Norin daryosi bo'yidan o'tib, Farg'ona vodiysiga tushib qoladi. Vodiyda bir
davlatga birlashgan ko'plab shaharlar mavjudligi uni ajablantirdi. U Farg‘ona
vodiysi hukmdori bilan muzokaralar olib borishga harakat qildi, biroq u faqat
savdo aloqalarini o‘rnatishga rozi bo‘ldi va Chjan Tszyan imperatorga O‘rta
Osiyoda bo‘lganligi to‘g‘risida batafsil hisobot taqdim etdi, qulay savdo
yo‘llarini ko‘rsatib berdi, bu esa keyinchalik X. Buyuk Ipak yo'li. Imperator
unga "Buyuk sayohatchi" unvonini berdi.Xitoy va Oʻrta Osiyo oʻrtasidagi
almashinuv haqidagi maʼlumotlar, asosan, miloddan avvalgi 1-asrdan
boshlangan Xitoy yilnomalarida uchraydi. Miloddan avvalgi. 7—8-asrlarga
koʻra. AD Ilk maʼlumotlarga koʻra, imperator saroyiga Oʻrta Osiyo mintaqasi
davlatlaridan sovgʻalar yuborilgan. Agar Xitoy u yerdagi hukmdorlardan birini
o‘ziga tortmoqchi bo‘lsa, bu yerdan sovg‘alar ham jo‘natilgan. Oʻrta Osiyo
sovgʻalaridan mashhur Davani otlari, xitoylar “samoviy ”, “qanotli” deb atagan
tez oyoqli otlar alohida qadrlangan. Va ular Xitoyda afsona borligi sababli
qadrlangan: o'zining ilohiyligini tasdiqlash va o'lmaslikka erishish uchun
imperator g'ayrioddiy otlar jamoasi yordamida osmonga ko'tarilishi kerak
edi. Xitoyga "samoviy " otlarni olib kelgan Chjan Jian edi. Bu sarguzasht
sayohatchi- 7 -U Oʻrta Osiyodan nafaqat otlar, balki ular uchun ozuqa – beda
urugʻini ham olib kelgan. Tez orada beda ekinlari butun Xitoy bo'ylab tarqaldi.

Markaziy Osiyo va Xitoy o‘rtasidagi savdo aloqalari izchil mustahkamlanib bormoqda.
Har yili imperator sudi bir necha yuz soqchilar hamrohligida g'arbga kamida beshta
missiya yubordi. Oʻzlari bilan ipak va metall buyumlar olib kelishgan, ularni Oʻrta
Osiyodan otlar, nefrit, marjon va boshqa tovarlarga almashtirganlar.Xitoy
mahsulotlari nafaqat Markaziy Osiyo uchun mo'ljallangan edi. Fors va uning
g'arbidagi shtatlarda noyob ipak matolarga katta ehtiyoj bor edi.Evropada ipak
daraxtlarda o'sadi va bu madaniyat sirini faqat xitoylar bilishadi, deb ishonishgan.
Oktavian Avgust hukmronligi davrida (miloddan avvalgi 1-asr) Rim Xitoy ipakiga jun
buyumlar, ziravorlar va shisha idishlar bilan toʻlagan. Xitoyliklar o'zlari uchun
monopoliya va ushbu qimmatbaho matoning eksportini ta'minlagan bunday
afsonalarni rad etish niyatida emas edilar. Hududi orqali savdo amalga oshirilgan
parfiyaliklar ham ipakchilikning texnik jihatlari haqida hech qanday ma'lumot
tarqatish uchun asos ko'rmadilar, ammo ular ipak yo'llari o'tgan ko'plab keyingi
sulolalar singari ipak savdosidan katta daromad oldilar.Rimliklarning bu mato bilan
birinchi uchrashuvi alohida shon-shuhratga ega emas edi. Suriyadagi triumvirat
aʼzosi, konsul, Rim gubernatori Mark Licinius Krass Makedoniyalik Iskandar izidan
borib, uning Sharqdagi gʻalabalarini takrorlashni orzu qilgan. Miloddan avvalgi 53
yilda u Parfiyaga qarshi Furot daryosi orqali yetti legionni boshqargan. Biroq, Rimda
shov-shuv ko'targan g'alaba haqidagi xabar yoki mag'lubiyat haqidagi sarosima
emas, balki tasodifan sodir bo'lgan voqea, ya'ni ipakning topilishi edi. Bu
legionlarning mag'lubiyati bilan bog'liq edi.Jang paytida parfiyaliklar yashin tezligida
egarga o'girilib, ta'qib qilayotgan legionerlarga o'q yomg'irini yog'dirish uchun
ko'rinish uchun qochib ketishdi - bu mashhur Parfiya oti edi. Bundan tashqari, ular
to'satdan quyoshda ulkan, yorqin va miltillovchi bannerlarni ochib, askarlarni
shunchalik qo'rqitdilarki, ular taslim bo'lishdi. Birga aylandi- sakkiz -Rimning eng og'ir
mag'lubiyatlaridan biri. Oltin bilan tikilgan bannerlar esa rimliklar ko'rgan birinchi
ipak edi.

Bir marta ko'rilgan bu mato keyingi asrlarda Rimni "ipak isitmasi" ga solib qo'ydi: "bulutdek
yorug'lik" va "muzdek shaffof " bu salqin matoni Rimliklar "Xitoy pardasi" deb atashgan.Xitoydan
chiqib ketayotgan karvonlar Shimoliy Tyan-Shan togʻlari tomon yoʻnalgan, Oʻrta Osiyo hududini
kesib oʻtgan, soʻngra Xuroson (Amudaryoning gʻarbida) Mesopotamiya va Oʻrta yer dengiziga yetib
kelgan.Buyuk Ipak yoʻlining uzunligi 12 ming kilometr boʻlganligi sababli butun Ipak yoʻli boʻylab
kam sonli savdogarlar toʻliq sayohat qilgan. Asosan, ular smenada sayohat qilish va yarim yo'lda
tovar almashishga harakat qilishdi. Buyuk ipak yoʻli boʻylab karvonlar oʻtadigan shahar va
qishloqlarda karvonsaroylar (mehmonxonalar) boʻlgan. Ularda savdogarlar va karvon xizmatchilari
uchun hujra (“dam olish xonalari”), tuya, ot, xachir va eshak xonalari, zarur yem-xashak va oziq-
ovqatlar bo‘lgan.Karvonsaroylar savdogarni qiziqtirgan tovarlarni ulgurji sotish va sotib olish, eng
muhimi, eng so'nggi savdo yangiliklarini, eng avvalo, tovarlar narxini bilib olish mumkin bo'lgan joy
edi.Xorazm, So'g'diyona va Farg'ona obod savdo markazlariga aylandi. Ipak yoʻli Oʻrta Osiyoning ot
va yem-xashak ekinlari, uzum va paxta kabi tovarlariga boʻlgan ehtiyojni kuchaytirdi. Shaharlarda
hunarmandlar hunarmandchilikning yangi turini: shishadan metall buyumlar ishlab chiqarishni
o'zlashtirdilar.1-asrda AD Oʻrta Osiyo hududida Kushon davlati tuzilib, uning birinchi hukmdori
Qudzula Kadfi z boʻlgan. Davlatning poytaxti Surxondaryo vodiysidagi Dalverzin tepa oʻrnida
joylashgan shahar boʻlsa kerak. Kudzula Kadfi z davrida Oʻzbekiston va Tojikistonning janubiy
viloyatlari bilan bir qatorda Afgʻoniston va Kashmir Kushonlar davlati tarkibiga kirdi. Kanishka
davrida (milodiy 78-123) Kushonlar davlati oʻz faoliyatini Sharqqa kengaytirdi: Hindistonda oʻz
mulkini mustahkamladi, davlat poytaxti Baqtriyadan Peshovarga (Hindistonning shimoliga)
koʻchirildi. Kushonlar davlati Hindiston va Xoʻtandan tortib Oʻzbekistonning janubi va
Afgʻonistongacha boʻlgan hududlarni egallab, ulkan imperiyaga aylandi. Yangi shaharlar
qurilmoqda, hunarmandchilik rivojlanmoqda va- 9 -Hindiston, Xitoy va Rim imperiyasi bilan savdo
aloqalari oʻrnatilgan. Farg‘onalik otlar savdoda ayniqsa yuqori baholangan.Aynan Kushonlar davrida
xalqaro savdo keng miqyosga ega bo‘lib, bu Buyuk ipak yo‘lining mustahkamlanishiga xizmat qildi.
Savdo munosabatlarining yo'nalishi quyidagicha belgilandi: sharqda - O'rta Osiyodan jun matolar,
gilamlar, zargarlik buyumlari, lapis lazuli va zotli otlar olib kelingan Xitoy bilan; Xitoydan esa ipak
gazlamalar, temir, nikel, moʻyna, choy, qogʻoz, porox keltirildi; janubda - Hindiston bilan, u erdan
ziravorlar va tutatqilar eksport qilgan. Hindistonga olib boradigan yo'l tor, baland balandlikda
osilgan, tog'lardagi kornişlar tufayli "osilgan dovon" deb nomlangan; g'arbda - Suriya va Rim bilan
Eron orqali, bu erda Xitoy ipagi oltinga teng edi; shimolda - Sharqiy Yevropa bilan Xorazm orqali.

Shunisi e'tiborga loyiqki, Buyuk Ipak yo'lining asosiy yo'llaridan tashqari, ularga
tutash karvon yo'llari ham bo'lgan. Ma'lumki, "oltin" yo'l bor edi.
A.Sagdulaevning yozishicha, u Kuramin va Oltoy togʻlarining, shuningdek,
Zarafshon daryosining ajoyib boyligi tufayli shunday nom olgan va Pap va
Zarkent yoʻnalishi boʻylab konchilar manzilgohlari va koʻchmanchilar lagerlariga
borgan. Va A.Asqarovning yozishicha, bu issiqkoʻl qirgʻogʻi boʻylab Davan
(Fargʻona) orqali oʻtuvchi Sibir yoʻli boʻlib, u orqali oltin tashilgan. Ammo bu
ikkala yo'l ham ishlagan bo'lishi mumkin.Shuningdek, “kumush” deb ataluvchi
yoʻl ham boʻlgan, u orqali Oʻrta Osiyo kumushlari bilan oʻsha davlatlarga
karvonlar borgan.- o'n -qaerda etishmayotgan edi: Xazar xoqonligi orqali Bolgar
davlati - Kiev Rusiga va Evropa mamlakatlariga. Tangalar zarb qilish uchun Shosh
konlarida va Kuxi-sim tog'ida ("Kumush tog'") qazib olingan kumush ishlatilgan.
Rossiya, Germaniya va Boltiqbo'yi mamlakatlarida topilgan kumush tangalar -
dirhamlarga qaraganda, ular pul sifatida ham, tovar sifatida ham eksport
qilingan. Savdo asosan ayirboshlash, pul faqat hisob birligi sifatida xizmat
qilgan. Savdogarlar o'z tovarlarini ma'lum miqdorda baholab, uni xuddi shu
qiymatdagi boshqa mahsulotga almashtirdilar.Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab
savdogarlar, diplomatlar, oson pul va sarguzasht izlovchilar, oddiy ishchilar,
hunarmandlar va dehqonlar, shuningdek, ziyoratchilar karvonlar bilan G‘arb va
Sharqqa jo‘nab ketishdi. Ayniqsa, ko'plab buddist rohiblar va Buddaga
sig'inuvchilar karvon yo'llari bo'ylab kezib yurishgan. Ularning harakati
maqsadsiz emas edi, aslida ular dinni yoyishni amalga oshirdilar. Asta-sekin
Hindistondan buddizm Buyuk Ipak yo'li bo'ylab joylashgan mamlakatlarga kirib
boradi. Mashhur buddaviylar ziyoratgohi Airtam (Shimoliy Baqtriya, milodiy II
asr) Buddizmning Oʻrta Osiyoga faol kirib borishi davriga toʻgʻri keladi.

Arxeologlar Termiz shahrida, Dalverzin shaharchasida olib borilgan qazishmalarda
buddizmning ayniqsa kuchli markazi topilgan. Buddaga bag'ishlangan butun
ibodatxonalar majmuasi mavjud. Qazishmalarga ko‘ra, u O‘rta Osiyoning janubidagi
kuchli va juda uzoq muddatli buddizm markazi bo‘lib, shu yerdan bu din O‘rta
Osiyoning barcha hududlarida keng tarqala boshlagan va Kushonlar imperiyasi
davrida davlat diniga aylangan.Soʻngra karvon yoʻli boʻylab buddizm asta-sekin
Xitoyga tarqaldi, soʻngra Yaponiya, Janubi-Sharqiy Osiyo va Indochina
mamlakatlariga koʻchib oʻtdi.Buyuk ipak yo‘lidan dalolat beruvchi manbalarni
tavsiflab shuni aytishimiz mumkinki, O‘rta Osiyo aholisi va uning atrofidagi
hududlar o‘rtasidagi savdo aloqalari haqidagi ma’lumotlar miloddan avvalgi 3-2
ming yilliklarga to‘g‘ri keladi. Bu rishtalarning paydo bo'lishiga ko'p jihatdan yarim
qimmatbaho toshlar: Badaxshon tog'larida lapis lazuli (lapis lazuli) va Yarkent
daryosining yuqori oqimida nefrit konlarining o'zlashtirilishi yordam berdi. Yozma
va arxeologik manbalar lapis lazuli Badaxshon viloyatidan Eron, Mesopotamiya va
undan keyin Suriya, Misr va Anatoliyaga yetkazilgan savdo yo'li mavjudligidan
dalolat beradi.- o'n bir -Qadimgi Sharq. Bu yoʻl Xuroson va shimoli-sharqiy Midiya
orqali oʻtgan. Ossuriya hukmdori Tiglat-Pileser III har yili Zairening narigi tomoniga
9 tonna lapis lazuliga to'g'ri keladigan miqdorda o'lpon to'laganligi ushbu yo'nalish
bo'ylab harakatlanishning katta hajmidan dalolat beradi. Ahamoniylar davrida bu
aloqalar ancha kengaydi. G'arbiy Osiyo mamlakatlariga lapis lazulidan tashqari,
So'g'diyona va Baqtriyadan karnelian, Xorazmdan firuza eksport qilingan. "Lapis
lazuli" yo'li bilan bir qatorda qadimda Xo'tan va Yorkand viloyatlarini Shimoliy Xitoy
bilan bog'laydigan "nefrit" yo'li bo'lgan. 19-asr yevropalik olimlari A.Steyn, P.Pelliot
va F.Bergmanlar ekspeditsiyasi materiallaridan maʼlum boʻlishicha, mahalliy aholi
neolit davrida nefrit buyumlar (silliq bolta) yasashni oʻzlashtirgan.

E’tiboringiz
uchun
rahmat

O.P.Kobzeva tadqiqotlarida “Buyuk Ipak yo‘li” tarixi

Купить