O`quv muassasalarida kurashchilarning chidamliligini oshirish usullari va sifatlari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	174.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

O`quv muassasalarida kurashchilarning chidamliligini oshirish usullari va sifatlari

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI JISMONIY MADANIYAT FAKULTETI SAFAROV GULBOY NURMAHMATOVICHning 5112000-jismoniy madaniyat ta`lim yo`nalishi bo`yicha bakalavr darajasini olish uchun “O`quv muassasalarida kurashchilarning chidamliligini oshirish usullari va sifatlari ” mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI Ilmiy raxbar: SHODIQULOV S. “Himoyaga tavsiya etildi” Jismoniy madaniyat fakulteti dekani _______Eshpulatov.F. “_____”__________ 2016yil Qarshi-2016 1

MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................... ..…...2 1- Bob. TALABALARDA CHIDAMLILIKNI TARBIYALASHNING UMUMIY ASOSLARI……………………………………………………………9 1.1. Muammoning qo‘yilishi .......................................................................... .….. ..9 1.2. Chidamlilik va uning tushunchasi to‘g‘risida .......................................... ……11 2- Bob.CHIDAMLILIKNI KOLLEJ TALABALARIDA RIVOJLANTRISH ....................................................................................... ……26 2.1. Chidamlilikni rivojlantirish ..................................................................... ….. 26 2.2. 15-17 yoshli talabalarning jismoniy rivojlanishi ..................................... ….. 37 XULOSA ....

KIRISH. Mavzuning dolzarbligi : O’zbekistan Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning «Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch» nomli kitobida ma’naviyat sohasidagi vujudga kelayotgan dolzarb muammolar, halqimiz ma’naviyatning inson va jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyati, bugungi globallashuv davrida ma’naviyatini asrash va yuksaltirish, ayniqsa yosh avlodning qalbi va ongini turli zararli g‘oya va mafkuralar ta’siridan saqlash va himoya qilish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Prezidenti Islom Karimovning «Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch» asari muallifning «Nafaqat davlat rahbari, avvalambor, buyuk tarix, ma-daniyat va ma’naviyat egasi bo‘lgan xalqimizning bir farzandi sifatida, ana shu bebaho boylikni asrab-avaylash, uni har xil oshkora va pinhona hujumlardan himoya qilish haqida qayg

Undama’naviyatni to‘la anglab yetish, uni shakllantiradigan asosiy mezonlar hamda ma’navii va moddiy hayot uyg‘unligi hayotiy misollar orqali atrof-licha yoritilgan. «Mustaqillik - ma’navii tiklanish va yuksalish» nomli 2-bobda' milliy g‘oya va ma’navii hayot, ma’naviyat va jamiyatning yangilanishi, islohotlar hamda uning mustaqillikni mustahkamlashdagi tarixiy ahamiyati haqida fikr yuritilgan. 3-bobda «Ma’naviyatga tahdid, o‘ziligimiz va kelajagimizga tahdid» mavzusi ilgari surilgan. Unda fikrga qarshi fikr, g‘oyaga qarshi g‘oya, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish bugungi globallashuv jarayenlari va ma’navii tahdidlar davrida har qachongidan ko‘ra muhim ahamiyat kasb etishi asoslab berilgan. «Vatanimiz taraqqiyotining mustahkam poydevori» deb nomlangan 4-bobda asosan ta’lim-tar

Har qanday millatning ijtimoiy qiyofasi, mentaliteti uning ma’naviy madaniyatida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga har bir millat, elat, xalq va boshqa ijtimoiy birliklarni umuminsoniyat sivilizatsiyalari tarixining natijalari sifatida olib qaraydigan bo‘lsak, milliylik va umuminsoniylik, ma’lum ma’noda, shartli ekanligini ko‘ramiz. Ayniqsa, hozirgi davrning globallashishi, integratsiyalashish, universallashish jarayonlari inson ma’naviy madaniyati yangi sifat darajasiga ko‘tarilganligini ko‘rsatmoqda va ma’naviyatdagi individuallik (milliylik) hamda ijtimoiylik (umuminsoniylik) munosabatlarini yangi mezonlar asosida baholashni taqazo qilmoqda. Har bir kishi o‘zi yashayotgan jamiyat mamlakat yoki davlatning maqsadini, uni ifoda etadigan g‘oyalarini bilishi, aniq tasavvur etishi kerak. Shund

yo‘lida xizmat qiladigan yoki shunga undaydigan, safarbar etuvchi kuchga ega bo‘lgan g‘oyalar, maqsadlarni o‘zida mujassam etgan ruhiy, ma’naviy kuch-quvvat manbaidir. Milliy istiqlol g‘oyasi milliy-ma’naviy va umumbashariy negizga ega bo‘lib, undan oziqlanadi. U avvalo milliy-ma’naviy hodisa sifatida har bir xalq, millatning ma’naviy-ruhiy, tarixiy, madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy hayotidagi xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan ma’naviy voqeliqdir. o‘zbekistonning milliy istiqlol g‘oyasi, uzbek xalqining o‘ziga xos xususiyatlari, maqsad va manfaatlarini o‘zida ifoda etadi. Uning milliy-madaniy merosi asosiy tayanch negizidir. Milliy istiqlol g‘oyasi ana shu negizga tayangan holda mamlakatda yashaydigan turli xalqlar va millatlarning ham xususiyatlarini, maqsad va manfaatlari bilan o‘z

vazifasi hisoblanadi» deyiladi. 2 Chidamlilikni oshirish uchun bir qator mutaxassislar o‘z uslubiyatini tavsiya etishgan. Lekin hozirgi kun da o‘quvchilarni tayyorlashda umumiy chidamlilikka kam e’tibor berilmokda. Eng avvalo bolalik davri-dan boshlab sport yuklamalarini yaxshi taqsimlash kerak, umumiy chidamli likni rivojlantirishga katta e’tibor qaratish lozim . Inson chidamli bo‘lishi uchun organizmdagi turli tizimlarning yaxshi rivojlani-shiga erishish lozim. Chidamlilik darajasini oshishi, birinchidan: yurak-qon tomiri faoliyatini kuchaytirishni; ikkinchidan, funksional tizimlarning faoliyati jarayonida paydo bo‘ladigan quvvatni tejab-tergab sarflashni; uchinchidan, funksional imkoniyatlardan iloji boricha to‘la foydalanishni ko‘zda tutadi. Umumiy chidamlilikni tarbiyalashda, trenirov

BMIning vazifasi : Kurashchilarning sport tayyor-garligini oshirishda umumiy chidamlilikni vositalardan foydalanish, ularda chidamlilik samaradorligini oshiradi. Tajriba-sinov tadqiqotlari bazasi: Kasb-hunar kolleji bazasida o‘tkazildi. BMI obyekti : Kollej o‘quvchilarini chidamlilik qilib tarbiyalashga qaratilgan, jismoniy tarbiya darslari va sinfdan tashqarida olib boriladigan kurash bo‘yicha mashg‘ulotlar. Ishning yangiligi : Respublikada birinchi marotaba: Ishda chidamlilik o‘quv yili davomida turli hajmlarda sport mashg‘ulotlari bilan shug‘ullangan talabalarning o‘zlashtirishlarga ta’sirini o‘rganish; Uzlashtirishning musobaqa Yuklamalariga bog‘liq holda o‘zgarish darajasini o‘rganish; Sinov-imtihon mavsumi davomida talabalarning ruhiy-fiziologik ko‘rsatkich o‘zgarishlarini kuzatish.

1- Bob. TALABALARDA CHIDAMLILIKNI TARBIYALASHNING UMUMIY ASOSLARI 1.1. Muammoning qo‘yilishi. Mashg’ulot yuklamalari tuzilmasi sportchilar tayyorlash uslubiyati-ning markaziy bo’limlari qatoriga kiradi. M.Y.Nabatnikova fikricha, yuklamaning umumiy hajmi dinamikasi uchun xos bo’lgan yo‘nalishlarni bi-lish bilan cheklanish yaramaydi. Yuklamalarning umumiy tavsiflaridan turli parsial xajmlarni aniq va batafsil ochib berishga utish zarur. Trenirovka Yuklamalari tizimi muayyan ixtisoslik uchun xos bo’lgan maxsus sifatlarning rivojlanishini ta’minlashi lozim. M.A.Godik ishlarida yuklamaning umumiy tavsiflari -ixtisoslashganligi, yo‘nalishi, xajmi va koordinatsion murakkabligini asoslab bergan xamda yuklamani nazorat kilish uslublarini ishlab chiqqan. Biroq yillik tayyorgarlik sikli boskichlarida

boskichlarining yo‘nalishini, tuzilish xususiyatini to‘g‘ri aniqlashga imkon yaratadi. Musobaka faoliyati (MF) tuzilmalarini sportchilar organizmining funksional imkoniyatlari bilan, MF ko’rsatkichlari bilan birga sportchi lar mashhlanganligi tuzilmasining anik son ifodasi bilan boglanganda trenirovka jarayonini oqilona tuzish mumkin bo’ladi. Bu ishlarda MF birlamchi hisoblanadi. U mashg’ulot vositalari va tuzilmalarini tanlashni xamda yuklamalarni rejalashtirishni aniqlab beradi. Biroq yuklamalarni meyorlash zarurligi to‘grisidagi takliflar amalga oshirilmay kolmokda. L.P.Matveyev ta’kidlaydiki, darsda yuklamani boshkarish uning op-timal xajmi va shiddatini ta’minlash demakdir. Yuklamani optimillash-tirish muammosi ko’p jihatdan uning jismoniy mashkdarda meyorlanishiga boglik. Jismoniy ma

1.2. Chidamlilik va uning tushunchasi to‘g‘risida. Talabalarda chidamlilikni tarbiyalash muammosi mamlakatimizda ilmiy tadqiqotlar predmeti sifatida mualliflar tomonidan ilgari surilgan edi. Ular mazkur harakat sifatiga «Organizimni charchash vaqtini orqaga suruvchi yoki charchash jarayonini keltirib chiqaradigan omil-larning paydo bo‘lishiga zid ravishda ish faoliyatini davom ettirish» xusu-siyatiga ta’rif berishgan. Keyinroq chidamlilik tushunchasi birmuncha kengaydi. Bunga sabab unga tashqi va ichki salbiy omillar xarakatidagi barqarorlik ham kelib qo‘shildi. Chidamlilik organizmning mehnat qobiliyatini saqlash muddatining davomiyligi va uning charchash yoki tashqi muhitning salbiy omillari ta’si-riga bardosh berish, qarshilik ko‘rsatish darajasi sifatida tavsiflanadi. So‘nggi yillarda

kurashchilarning sparringa tayyorlash uslubiyotini aniqlash va detallashtirish (batafsil o‘rganish) imkonini berdi. Fiziologik tamoyillar asosida jismoniy mashqlarni hisobga olish, qo‘llanadigan mashg‘ulot vositalarini ularning organizmga ta’sir hilish xususiyati va darajasiga ko‘ra aniq hamda tabaqalab ro‘yxatga olish uchun yo‘l ochadi. So‘nggi yillarda chidamlilik haqida gap ketganda, pedagogik va fi ziologik tushunchalarning birikib ketganligini kuzatish mumkin. Kundalik nutqimizga aerob va anaerob chidamlilik degan tushunchalar kirib keldi. Chidamlilik turlariga talab qiladigan sport mashgulotlar ta’siroti yo‘nalishini aniq ochib bera olmayapti, shuning uchun endi chidam lilik kichik turlarga ham tasniflanadigan bo‘ldi. Shu tariqa aerob chi damlilik qisqa muddatli, aerob, o‘rta va uzoq

ega. Yangi shug‘ullanuvchilar ustida taj-riba o‘tkazilganda, aerob ish umumiy chidamlilikni ko‘proq rivojlantirish va keskin mashg‘ulot olib borishga ixtisoslashganlar uchun eng maqbul ekan-ligi namoyon bo‘ldi. Sportning hozirgi zamon nazariyasi va uslubiyatida rivojlantirila-yotgan jismoniy sifatlar darajasini baholash haqidagi masala katta ahamiyat kasb eta boshladi (15,16). Ayniqsa chidamlilikka ko‘proh tayanadigan sport turlarida bu yaqqolroh ko‘zga tashlanmoqda (17,41). Muallif fikricha aerob va anaerob qobiliyatlarni rivojlantirish darajasini baholash oddiy fiziologik o‘lchashlar yo‘li bilan ham, ergometrik usullar, ya’ni maxsus sha-roitda bajarilayotgan ishni tashqi jihatdan o‘zgartirish yo‘li bilan ham amalga oshirilishi mumkin. Tashqi ko‘rsatkichlar murrabiy va sportchi bir-galiqd

kislotasi konsentratsiyasi yuzaga keladi. Musobaqa vaqti eng yuqori bo‘lgan hollarda laktat darajasi ham shu sportchi uchun eng yuhori ko‘rsatkichlarga yetadi. Qonda sut kislotasi konsetratsiyasi 20 mg% dan oshganda o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar anaerob zonadagi faoliyat hisoblanadi. Bajarilayotgan ishni energiya bilan ta’minlanishining umumiy kuchida ana erob oksidlanish ulushi ko‘payib ketadi. Razryadli sportchilarda barcha o‘zgarishlar kamroq ko‘zga tashlanadi. Muallif ma’lumotlariga ko‘ra , razryadlilaridan sut kislotasi miqdori taxminan 13 mg/% ni, yuklamadan so‘ng 19 mg% ni, yuklama berilganidan 2 soat o‘tgach 16,5 mg/% ni, 4 soat o‘tgach 10 mg/% ni, yuklama berilganidan so‘ng oradan 24 soat o‘tgach esa 11 mg% ni tashkil etadi. Mushak faoliyatidan keyin qondagi sut kislotasi miqdori t

chidamlilik omili sanaladi. (manekenni 15 marta tashlashda - 31%, manekenni 8 marta tashlashda esa - 26,3%). Kurashchilarning sport formasini takomillashtirish . Kurashchilarning sport formasini takomillashtirishda omillar o‘rtasida maxsus chidamlilik alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki bellashuv qoidasi o‘zgarishi bilan kurashni yuqori sifatda o‘tkazish charchashga qaramasdan texnik harakatni bajarish kerak. Kurashchining chidamliligi musobaqa jarayonida ma’lum muddatda sa-marali ishlash qobiliyatidir. Ishning ko‘p davom etishi toliqish bilan chegaralanadi. Shuning uchun ham chidamlilik organizmni charchashga qarshi turish qobiliyati va yuklanishdan keyin ish qobiliyatini yana qaytib tiklash bilan xarakgerlanadi. Chidamlilikda barcha jismoniy sifatlar va sportga tayyorgarligi-ning hamma t

-dam olishda nafas olish suratini bir oz kamayishi; -nafas olishda u ni ushlab turish vaqtini oshishi; -o’pka hayotiy hajmini ortishi. Organizmning yuklanishdan keyin kuchni qayta tiklash jarayonida normatonik reaksiya tipini ko‘tarilishi. Mashq bilan tayyorlanganlik ko‘rsatkichini quyidagicha aniqlash mum-kin: ertalab ko‘zni ochish bilan yotgan holda bir daqiqada necha marta tomir urayotganligini hisoblashni takrorlash. Yotgan holda hamda turgan holdagi tomir urishining farqi, mashg‘ulot to‘g‘ri tashkil qilingan bo‘lsa muayyan barqaror bo‘ladi. Bu farqning oshishi organizmdagi funksiyalarni noto‘g‘ri o‘zgarishini, kamayishi esa chidamlilikni to‘g‘ri tashkil qilinganligidan dalolat beradi. Trenerlarning anketalarga bergan javoblari quyidagilarni ko‘rsatadi: 82 foiz kishi kurashda umumiy ch

qilinadi. Chidamlilikni tarbiyalash metodlari. Chidamlilikni tarbiyalash uchun quyidagi metodlardan foydalaniladi. Bir tekis bajariladigan mashq metodi umumiy chidamlilikni tar-biyalashda qo‘llaniladi. Bu metod kurashchining tomir urishi bir daqiqada 130 dan ko‘p bo‘lmagan holda muntazam muddatda bajariladigan maksimal tinimsiz mashg‘ulotning tayyorgarlik davrida o‘kuv bellashuvlarida qo‘llaniladi. Ko‘pchilik holatda bir tekis bajariladigan mashq metodida bajariladigan yuklanishni kam deb hisoblash mumkin. Uzgaruvchan mashq metodlari umumiy va maxsus chidamlilikni tarbiyalash uchun qo‘llaniladi. U maksimal tomir urishi daqiqada 180 bo‘lganda uzgaruvchan shiddat bilan bajarilgan uzluksiz ish bilan xarakterlanadi. Mashq sifati kurash turlari vaqti-vaqti bilan tezlikni o‘zgartirgan holda yugu

yatlari mavjud. Uni shuningdek takroriy va dam olish oralig‘i bilan bajariladigan metodlar bilan aralashtirib qo‘llansa ham bo‘ladi. O’rta maxsus o‘quv muassasalari talabalarida chidamlilikni rivojlantirish masalalari. Organizmning aerob va anaerob imkoniyatlari mashqni bajarish shiddati va davom etish vaqti, takrorlash soni va dam olish oraliqlariga bog‘liq. Shu bilan bir qatorda tekshiruvchilarning diqqati sportchilar uchun eng kerakli jismoniy sifat, chidamlilik va uni tarbiyalash uslublari to‘g‘risida hamda uni takomillashtirishga kam e’tibor berilgan. Ayniqsa bolalar va o‘smirlarda chidamlilikni o‘rganish muammosi suyet o‘rganilgan. Ko‘pchilik ishlar yosh xususiyatlari bo‘yicha yosh sportchilarda emas, balki sport bilan doimiy ravishda shug‘ullanmagan o‘quv muassasasi bolalarida olib

Bolalar va o‘smirlarda chidamlilikni tarbiyalashda, organizmning funksional tayyorgarligi sustligini e’tiborga olgan holda sekin va ilmiy yondoshish kerak hamda bu yosh davrida ko‘proq tezkorlik sifatlarini tarbiyalash kerakligini ko‘rsatishgan. Ayrim olimlarning fikricha, chidamlilikni rivojlantirishda juda ehtiyot bo‘lish, maktab yoshidagi bolalarda umumiy jismoniy tayyorgarlikni to‘liq berilmaganligini tasdiqlaydi. Har bir o‘qituvchi mashqlar shiddatini individual va o‘kuvchining tayyorgarligiga bog‘liq ekanligini unutmasligi kerak. Yangi shug‘ullanayotgan bolalarda maksimal shiddatdan 75-80% bir chegarani tashkil qilsa, yaxshi tayyorlangan sportchilarda Zsa boshqachadir. Maktab o‘quvchilarida hosil bo‘lgan charchashni asab tizimining katta qo‘zg‘atuvchilariga kichik turg‘unlikda bo‘lis

imkoniyatlarini oshirish, kapi-lyarlar sig‘imini kengaytirish, hamda kislorod iste’mol qilish bilan bog‘liq bo‘lgan jarayonlar imkoniyatlarini oshirish uchun samarali hisoblanadi. Aerob xususiyatdagi ishda o‘zgaruvchan tezlik bilan ishlash keng qo‘llaniladi. Bunda nisbatan yuqori va nisbatan past tezlik bilan yugurib o‘tiladigan bo‘laklarni o‘zgartirib turish, bo‘laklar shiddatini yurak-qon tomir urishini 160-170 gacha oshirishni hamda oxirida, «kam shiddatli bo‘lakda YuQTU 140-145 gacha kamaytirishini nazarda tutadi». Mashqlar davomida YUQTU 130-150 ur/min atrofida bo‘ladi. Ish ki slorod rejimi bo‘yicha shiddatli turg‘un sharoitlarda kechadi va samarador-likni pasaytirmasdan bajarilishi mumkin. Asosan past sur’atda to‘liq koordinatsiyali harakatlar bilan suzish qo‘llaniladi. Muallif (50)

Nisbatan katta bo‘lmagan shiddatda uzoq ishlash umumiy chidam lilikni rivojlanishini yuqori darajaga ko‘taradi va keyinchalik yuqori shiddatda bajariladigan yugurishlarni og‘riqsiz yengil o‘tishga imkon bera-di. 14-15 yoshdagi sportchilar trenirovkasida stayyerlik mashqlarining umumiy hajmdan 65%gacha oshirilishi salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi, funksional imkoniyatlarni oshirishga yordam beradi, asosiy jismoniy sifatlarning rivojlanish darajasiga ijobiy ta’sir etadi . Yosh sportchilar umumiy chidamlilikni tarbiyalashda suzish tayyorgar-ligini asosiy uslublarining (ravon, o‘zgaruvchan, oraliqli, takroriy) sal biy nisbati muhim ahamiyatga ega. Muallif hisoblashicha, umumiy chidamlilikni oshirishning aso siy sharti - bu past va katta shiddatdagi ishga muvofiq keladigan rejimda trenir

tomir urishini 160-180gacha olib kelishi lozim. Dam olish faol yoki suyet bo‘ladi. Ularning davomiyligi 15 soniyadan 45 soniyagacha, tak-rorlash soni -10 dan 30 martagacha. Muallif (61) ta’kidlashishicha, trenirovkasida aerob imkoniyatlar-ni oshirish uchun oraliqni va masofali uslublar keng qo‘llaniladi. Aerob imkoniyatlarni oshirish maqsadida oraliqli uslubni qo‘llay turib, fiziologik yondoshishga asoslangan tamoyillarga amal qilish zarur. «Tegirmon» mashqini o‘tish davomiyligi 1 -2 daqiqadan oshmasli-gi lozim. Trenirovka jarayoni uzunligiga qarab dam olish oraliqlari davomiyligi 40-90 soniya atrofida bo‘ladi. Mashqlarni bajarishda ish shiddatini aniqlayotib yurak-tomirini yurishi tezligini hisobga olish lozim.(170-180 ur/min ish oxirida, 120-130 ur/min faza yakunida) Masofalar trenirovka

qismida) ishning umumiy hajmi bir tekis (ravon) asosida, keyinchalik esa tayyorgar - lik davrining oxirida va musobaqa davrining boshida oraliqli uslubida bajariladi. Bunday nisbat aerob imkoniyatlarning har tomonlama rivojla-nishiga yordam beradi, boshqa sifatlari va qobiliyatlarini rivojlantirish-ga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Mashg‘ulot jarayonida qo‘yidagi asosiy uslublar: ravon, o‘zgaruvchan, oraliqli, takroriy musobaqa uslublari qo‘llaniladi. Ular bir-biridan sparringni tez va uzoq davom etishi, tezlik bilan mashqlarni bajarish, mashqni bajarishlar soni va dam olish hususiyatiga qarab ajralib turadi. Yuklama o‘lchamlari o‘zgartirilganda trenirovka asosan tezlik, umumiy chidamlilik yoki maxsus chidamlilikni tarbiyalashga qaratilgan yo‘nalishga ega bo‘ladi. Uzgaruvchan uslub turli shidda

Uquv yili davomida talabalarning akademik zlashtirishlari va sport mahoratini rivojlantirishni o‘rganish. Pedagogik tajribalar natijalarining samaradorligi qo‘yidagi me-zonlar bilan baholandi: 1. O‘quvchilarning yoshi bo‘yicha jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar o‘lchami; 2. Uquvchilarning chidamlilik sifatlarini baholovchi ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar o‘lchami; 3. Uquvchilarning jismoniy charchashi o‘zgarishidagi o‘zgarishlar o‘lchami; 4. O’quvchilarning submaksimal, jumladan kurashchining chidamlilik ko‘rsatkichlarining o‘lchami. Ilmiy-uslubiy adabiyotlarni o‘rganish va tahlil hilish. Ushbu uslub BMIning hamma vazifalarini hal etish uchun foydala-nildi va tadqiqot vazifalarini tanlashda hamda olingan natijalarni muhokama etishda asosiy uslub bo‘lib xizmat qildi. Ad

jismoniy tayyorgarligi, har kungi mashqlarni o‘zlashtirishiga qarab yondashildi. 2. Talabalarning jismoniy tayyorgarligini aniqlash. 3. Tadqiqotlar jarayonida talabalarning umumiy chidamlilik darajasini baholash maqsadida turli nazorat mashqlari qo‘llanildi. Bularga: 4. Arg‘imchoq aylantirish; 5. Gavdani poldan ko‘tarish; 6. Yuqori turnikda tortilish; 7. 3000 metrga yugurish; 8. Matematik statistik uslublari. 9. Tadqiqot natijalari statistik usul bilan ishlab chiqildi, unda o‘quvchilarning yoshi va submaksimal zona bo‘yicha ko‘rsatgan ko‘rsatkichlari hisoblandi, shuningdek statistik farazlar (styudent 1-mezon bo‘yicha), o‘rta arifmetik qiymat tekshirildi. 4 4 Abdiyev A . N . Borba . Organizatsiya vosstanovitelnogo treniro vochnogo protsessa v predsorevnovatelnom etape . - Monografiya , - T

2- Bob . CHIDAMLILIKNI KOLLEJ TALABALARIDA RIVOJLANTIRISH 2.1. Chidamlilikni rivojlantirish Chidamlilikni keng ma ’ nosi ostida organizmning noxush ta ’ sirla - rini bartaraf eta olish qobiliyati tushiniladi . Fizikaviy tomondan chi - damlilik bu sportchi organizmining turli yuqori darajadagi jismoniy yuklamalarga bardosh bera olish qobiliyati . Kurashchining kurash vaqtida berilgan yuklamalarga bardosh bera olishi , organizmning bardosh bera olmaslik ko ‘ rsatkichi ish qobiliyatining pasayishi bilan tushuntiriladi . Kurashchining chidamliligi kurashning yuqori tempda davom etgan vaqti va butun musobaqa davomida saqlangan xo - lati bilan o ‘ lchanadi . Kurash jarayonida sportchiga quyidagi talablar qo ‘ yiladi : katta hajmdagi ishni bajarish va ish faoliyatini yuqori darajada uzoq vaqtgach

sig‘imi pastroq bo‘ladi. Havodagi 02 ga bo‘lgan maksimal talab q.u rashchilarda atigi 3, 5-4 l/min teng bo‘ladi. Zamonaviy kurashchining talabi bo‘yicha 02 ni havoda iste’mol qilish maksimal holatda 5 l/min bo‘lishi kerak. Kurashchi o‘z nafasini iloji boricha ixtisoslashtirish kerak. Bunda maksimal ravishda havoda 02 ni qabul qilishni, bu darajani uzoq vaqt ush lab turishni va maksimal ravishda nafas jarayonlarining tez tiklanishini o‘zida tarbiyalash lozim. Shu maqsadda quyidagi usullardan foydalaniladi: Mashqlar bajarishni vaqtini oshirish; Mashqlar bajarishni intensivligini oshirish; Yuklamalarni oshirish; Mashqlar bajarishda vaqtni oshirish usuli mashg‘ulotlarda asta-sekinlik bilan ko‘p marta mashq qilish vaqtining uzayib borishini taxmi-nan qiladi. Bunda mashqlarning intensivligi o‘zg

maksimal yuklamalarda o‘sish, rivojlanish qobiliyatiga ega. Mashqlarni bajarishda intensivlik (tempni) oshirish usuli. Inten-sivlik bir xil vaqt birligida qaytarilishlar miqdori bilan aniqlanadi. Mashq bajarishda tempni oshirish yuklamani oshiradi va nafas jarayonlari-ni tez tiklanishiga olib keladi. Mashqlarni bajarishdagi intensivlikni mashg‘ulotdan mashg‘ulotgacha bo‘lgan vaqtda asta-sekinlik bilan oshirib bo-rilsa nafas olish imkoniyatlari ko‘payadi. Bu usulning turli-tumanligi shundan iboratki, u o‘z ichiga intervalli va qaytar usullarini o‘z ichiga ola-di. Intervalli usulning asosi shundan iboratki, chidamlilik vaqt qisqarishi hisobiga (dam olish) oshib boradi. Kurashdagi mashqlar yuqori intensivlik bilan bajariladi. Bunda dam olish tanaffuslari qisqa bo‘ladi. Asta-sekinlik bilan mas

oladigan bo‘ladi. Yuklamani oshirish katta ener-giyani talab qiladi va nafas olish tizimining faoliyatiga katta talablar qo‘yadi. Nafas olish tizimining ixtisoslashuvchi boshqa vositalari yordamida ham amalga oshiriladi - eshkak eshish, suzish yugurish eng samaradorligi uzoq yugurish. Tayyorlov bosqichi mashg‘ulotlarning haftalik siklida 15-20 km (umumiy holda) dan kam bo‘lmagan, o‘rtacha tezlik 2 min. 10 sek. 400 metrga yugurishni tavsiya etadi. Yurak, qon-tomir tizimining funksional imkoniyatlarini oshirish uchun yurakning qisqarish kuchini ko‘paytiruvchi va sistolik hajmini oshi-ruvchi mashqlar qilinadi. Yurak mushagi o‘z kuchini xuddi ko‘ndalang-tangil mushaklarga o‘xshab turli ta’sirotchilar ta’sirida oshiradi. Demak, yurakni meyorida, ya’ni maksimal holatda ishlashi yurak mushaklari

holatda ko’p miqdordagi mushaklar dinamik rejimi ostida katta ish bilan ta’minlandi. Intensivlikni saqlangan holda ish hajmini oshirish. Anaerob imkoniyatlarni rivojlantirish uchun quyidagilardan foydalaniladi. Meyoriy va meyoriga qarab yaqin bo‘lgan intensivlikdagi ish. Bu tiklanish jarayenlari uz urniga qaytarishga ulgurmasdan yoki ishining to‘liq tiklanib ulgurmasdan yuzaga keladi. Statik rejimdagi ish tiklanish jarayoni qiyinlashgan bo‘ladi. Katta bo‘lmagan mushak guruhlarining statik hajmida katta yuklama bilan ishlashi anaerob sharoitlarda yuzaga keladi. 1-jadval Chidamlilikni rivojlantirish uchun mashqlar Oyoqlar Tana Qo‘llar 1. Ikkita oyoqda sakrash - 200-300 marta, arqonchada sakrash ham mumkin. 2. Qo‘lni boshdan baland ko‘tarib, yon tomonga egilish (40-60 3. «Imkoniyat boricha» y

Funksional imkoniyatlarning oshishi asab tizimini charchashga qarshi turishni ta’minlaydi. Asab tizimining charchashi quyidagilar natijasida yuzaga chiqadi: Aqliy faoliyatning uzoq jarayonlari natijasida (aqliy). Analizatorlarning tarang faoliyati natijasida (sensor). Intensiv hayajonlanishning uzok ta’siri natijasida (emotsional). Katta yarim sharlar po‘stlog‘ining harakat zonasiga uzoq ta’sir na tijasida (jismoniy). Charchashning yuqorida ko‘rib o‘tilgan turlari kurashda o‘z o‘rnini egal-laydi. Musobaqalardagi aqliy charchash asosan quyidagi holatda yuzaga kela-di, qachonki kurashchi endi bo‘lishi kerak. Bo‘lgan kurash rejasini kuchli o‘ylab tursa, murakkab masalani yechsa bellashuvlar orasida dam olish vaqti ko‘p o‘ylasa, hamda endi bo‘ladigan kurashga turli taktik ta’sir variantla-rini

keltiradi. Charchash analizatorining uzok faoliyati natijasida yuzaga keladi. Kurashchining kuzatuv jarayonini va raqibning kabul kilish faoliyatini ko‘zatishni tez-tez o‘zgartirib turilsa analizatorning charchashi kabi char chashni oldini olinadi. Ma’lumki yangi kurashchilar rakibning taktik ta’siri xakida ma’lu-motni kurish analizatori orkayai oladi. U stal ar da boshqa analizatorlar ham katta ahamiyatga ega. Mashg‘ulotlar turli mashqlardan foydalanish kerak. Sababi kurashchi raqibining turli ta’sirlarini analizatorlar yordamida qabul qilishni o‘rganish kerak. Sensor charchashda bo‘lgan turg‘unlikni tarbiyalash uchun mashg‘ulotlar ga turli o‘yinlarni kiritish tavsiya etiladi: «Harakatni qaytar», «Qotib qol», «Raqibingning oyog‘ini bos», «Darvozabon» va boshqalar. Bir tomonlama qarshilik

o‘zgartirib yoki kattaytirib ahamiyatini oshirish mumkin. Agar mashg‘ulotdagi kurashlarni «baho berish» orqali, ya’ni har bir kurash chini ta’siriga baho berish orqali o‘tkazsa u holda turli usullar ishlatish-ni salbiy tomoni pasayib, o‘zini himoya qilish, hamda ijobiy tomoni oshib boradi. Musobaqalarda ta’sirlarning muvaffaqiyatli va muvaffaqi-yatsizligi shartli qo‘zg‘atuvchilar kabi yuqoridir. Trener sharoitga qarab taqdirlash yoki rag‘batlantirishni qo‘llangan holda qo‘zg‘atuvchilarning ta’sirini kamaytirish yoki ko‘paytirishi kerak. Agar musobaqada kurashchi qo‘yilgan maqsadga erisha olmasdan g‘alaba qozonishni o‘rniga yutqazsa, trener uni rag‘batlantirish natijasida his-hayajon yuklamasi oshadi. Kurashchi uchun yengilish ahamiyati oshib boradi. Shu bilan birgalikda shartli qo‘zg‘atuvc

davomida saqlashi va uzoq vaqt charchashga qarshi turishi mumkin. Ish bajarish unumini tejamkorlik bilan ixtisoslashtirish uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi: 1. O’rta yoki kichik, o‘rta intensivlikdagi davomiy bo‘lgan kurashlar usuli. Musobaqalarda bo‘ladigan kurashlardan vaqti bo‘yicha 2-6 marta yuqori kurashlar beriladi. Kurashchi bu muddatga yetadigan kuchini o‘zi taqsimlaydi. Uzoq davom qiladigan kurashlar shunga olib keladiki, kurashchi ko‘p ener-giyani sarflab, o‘zining e’tiborini berilgan muddatning oxirigacha kuchini saqlab qolishga, ta’sirotlarni qo‘llamaslikka qaratadi. Mashg‘ulotlardai kurashda kurashchi kuchini tejashga harakat qilmasa, ma’lum bir muddatdan so‘ng u charchaydi va katta kuchini rivojlantirishga imkoniyat qolmaganidan so‘ng usullarni qo‘llashda tejamkorlikni qid

vazifalar kam tajribali kurashchilarning ko‘p tajribali kurashchila bilan bo‘lgan kurashchilarda beriladi. Kam tajribali kurashchi o‘zini shunday tutishi kerakki, bunda kichik vaqt mobaynida o‘zidan kuchliroq, tajribaliroq raqibiga yo‘l bermasligi kerak. Ya’ni chin g‘alaba qozonish vaqti yuzaga chiqquncha o‘zini bitta holatda ushlab turishi kerak. Tajribali kurashchilar orasida turli-tuman musobaqalar o‘tkazilishi mumkin. «Tajribali bo‘lmagan kurashchi bilan kurashda kim qisqaroq vaqt ichida g‘alaba qozonadi». Shu yo‘l bilan kurash u suli ishlab chiqariladi. Bu kam tajribali sportchini kurashda energiya kuchini saqlab qolishda va ko‘p tajribali ku-rashchi bilan bo‘lgan javob kurashlarida «tejamkorlik» hisobiga g‘alaba qozonish, ya’ni bunda katta energiya resurslari va kam charchash yuzaga

orasida tanaffuslar kam fikrni bo‘luvchi mashqlar bajarish bilan o‘tishi kerak. Musobaqalarda asosan raqiblar kurashi kuzatiladi. Bu yaqin vaqtlarda ko‘rish imkoni tug‘iladi. Boshqa kurashchilarni kuzatish kerak emas. Kurashlar orasida vaqtni shunday yerlarda o‘tkazish kerakki, bunda tur-li sezgi a’zolariga nisbatan, asosan ko‘rish analizatorlariga nisbatan kuch-li ta’sirlar bo‘lmasin. Yorug‘lik ko‘zni qamashtiradigan bo‘lmasligi, shovqin kam bo‘lishi kerak. Organizmga yetarlicha miqdorda oziq-ovqat va suyuqliklarni is-te’mol qilish. Bunda organizmga ko‘p narsa yuklamaslik kerak. Oziq-ovqat sifatiga e’tibor berish kerak. Hamma narsadan qochish kasallik yoki shikastlanishlarning sababi bo‘lishi mumkin. Kichik holdan toyish va chidamlilikni pasaytirishga olib keladi. His-hayajon yuklamalari

2.2. 15-17 yoshli talabalarning jismoniy rivojlanishi. 15-17 yoshli o‘g‘il bolalarda jismoniy rivojlanishi har xil ko‘rsatkichlar bo‘yicha, bir tekislikda o‘smaydi. Talabalarning gavda uzunligi, og‘irligi, upkaning tiriklik sig‘imi, jinsiy yetilish davri o‘rganilgan davr ichida o‘sishi aniqlandi. 2-jadval. 15-17 yoshdagi Kollej talabalarining funksional rivojlanganlik darajasining dastlabki ko‘rsatkichlari (Nazorat guruhi) № F.I.Bo‘yi (sm ) Og‘irligi (kg) Stanovoy di- nam om etr Spirom etr 1. Boboyev R. 165 70 130 2,6 2. Bolbekov X. 165 65 100 ZD 3. Voxidov M. 160 58 80 2,7 4. Jabborov M. 179 65 100 2,8 5. Jumanov U. 171 54 80 2,9 6. Zaripov 3. 165 52 70 2,8 ; 7. Ibragimov K. 164 50 73 2,6 8. Qo‘ziboyev I. 155 50 70 2,5 9. Qo‘ziyev B. 165 64 80 2,9 10. Qo‘ziyev G. 162 50 50 2,8 11. Mamayus

Muallifning aytishicha hamda 2-jadvaldan ko‘rinib turibdiki 15-17 yoshdagi kollej talabalarining funksional rivojlanganlik nazorat guruhining dastlabki natijalari qaraganda talabalarning o‘rta arifmetik qiymati bo‘yida 167,4 ga teng bo‘lsa, og‘irligida esa bu ko‘rsatkich 57,95 ga teng bo‘ladi. Stanovoy dinamometr tortgandagi o‘rta arifmetik qiymat 76,4 ga teng bo‘lsa, spirometr puflaganda o‘rta arifmetik qiymat 3,05 ga teng bo‘ldi. Ushbu ko‘rsatkichlarning o‘rta kvadratik qiymati bo‘yida 11,0 teng bo‘lsa, og‘irligi 9,4 ga teng bo‘ladi. Stanovoy dinamometr tortganda 24,4 ga teng bo‘lsa, spirometr puflaganda esa bu ko‘rsatkich 0,5 ga teng bo‘ldi. 3-jadval. 15-17 yoshdagi Kollej talabalarining funksional rivojlanganlik da-rajasining dastlabki ko‘rsatkichlari (Tajriba guruhi) № F.I.Bo‘yi (sm )

16. Umarov A. 160 43 60 2,5 17. Xolmurodov A. 171 58 116 4,0 18. Xo‘jaqulov O. 168 50 79 2,5 19. Egamberdiyev A. 157 47 44 5,1 20. Qo‘ldoshev J. 182 68 80 5,2 X 166,1 55,5 87,05 3,4 8 7,3 9,5 29,5 0,9 3-jadvaldan ko‘rinib turibdiki 15-17 yoshdagi kollej talabalarining funksional rivojlanganlik tajriba guruhining dastlabki natijalari na-zorat guruhiga deyarli yaqin bo‘lib, bular o‘rta arifmetik qiymat bo‘yida 166,1 ga teng bo‘lsa, og‘irligi esa 55,5 ga tengdir. Xuddi shuningdek stanovoy dinamometr tortganda ularning o‘rta arifmetik qiymati 87,05 ga teng bo‘lsa, spirometr puflaganda 3,4 ga teng bo‘ladi. Ushbu guruhning o‘rta kvadratik qiymati bo‘yida 7,3 ni tashkil qilsa, og‘irligi esa 9,5 ni tashkil qiladi. Hamda stanovoy dinamometr tortganda o‘rta kvadratik qiymat 29,5 ga teng bo‘lsa, spir

5. Jumanov U. 14,43 2 35 49 6. Zaripov 3. 14,38 11 45 45 7. Ibragimov X. 14,43 14 41 45 8. Qo‘ziboyev I. 14,39 7 39 51 9. Qo‘ziyev B. 14,44 9 38 51 10. Qo‘ziyev G. 14,57 12 35 53 11. Mamayusupov G. 14,41 7 29 59 12. Meliyev M. 14,36 10 39 22 13. Musabekov G. 14,37 7 35 23 14. Norchiboyev A. 13,51 9 28 26 15. Norchiboyev S. 14,20 6 31 46 16. Nurmatov B. 14,18 7 32 48 17. Ravshanov Sh. 14,35 9 33 47 18. Rayimkulov O. 14,15 11 36 49 19. Xazratqulov D. 14,16 10 35 45 20. Xusanov R. 14,10 16 42 44 X 14,3 8,9 37,5 45,1 5 0,3 3,0 5,5 9,9 4-jadvaldan ko‘rinib turganidek 15-17 yoshdagi kollej talabalari-ning jismoniy rivojlanganlik nazorat guruhining dastlabki natijalari talabalarning 3000 m.ga yugurishining o‘rta arifmetik qiymati 14,3 ga teng bo‘lsa, baland turnikda tortilish esa 8,9 ga tengdir.

5-jadval. 15-17 yoshdagi kollej talabalarining jismoniy rivojlanganlik dara- jasining dastlabki ko‘rsatkichlari (Tajriba guruhi) № F.I.Kross 3000 m (m in. sek) Baland turnik- da tortilish (m arta) Gavdani ko‘ta- rib tushirish (m arta) A rg‘im choq ay- lantirish (2 m in. ichida) 1. Abdullayev A. 14,05 5 42 41 2. Azizov G. 14,28 12 32 45 3. Bobonazarov E. 14,40 7 35 46 4. Bobobekov N. 14,50 13 36 49 5. Jurayev Sh. 14,41 7 39 48 6. Io‘ljo‘rayev A. 14,18 9 35 47 7. Io‘ldoshev Sh. 13,40 15 36 42 8. Io‘lchiyev 3. 14,26 8 32 43 9. Mamadaliyev V. 14,30 9 34 51 10. Murodov X. 13,50 12 29 52 11. Mukimov F. 13,40 7 28 56 12. Shodmonov N. 14,30 6 29 59 13. Turg‘unov G. 15,02 13 26 58 14. Komilov N. 13,45 13 32 42 15. Joniqulov B. 13,40 5 35 43 16. Umarov A. 15,18 8 34 48 17. Xolmurodov A. 13,46 16 41

aylantirishda 48,4 ga teng. Tajriba guruhning dastlabki jismoniy rivojlanganlik natijala-rining ko‘rsatkichlarining o‘rta kvadratik qiymati 0,6 ga 3000 m.ga yugurish-da va 3,2 ga baland turnikda tortilish testida teng keladi Shuningdek o‘rta kvadratik qiymat gavdani ko‘tarib tushirish testida 4,9 ga teng bo‘lsa, arg‘imchoq aylantirishda 5,2 ga tengdir. 15-17 yoshdagi kollej talabalarining ustida o‘tkazilgan dastlabki test natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, nazorat va tajriba guruhi sinaluv-chilari funksional hamda jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha deyarli bir xil ko‘rsatkichga egadir. Bu bizning sinalvchilarimizning bita kollejda, bir xil sharoitda va bir xil kontingent bilan tajriba o‘tkazayotganimizdan dalolat bermoqda. O‘tkazilgan chidamlilikning rivojlanish dinamikasini kuzatish va ular-nin

Jismoniy rivojlanish va harakat sifatlarining analizi shuni ko‘rsatdiki, ko’p talabalarda chidamlilikning namoyon bo‘lishi tananing uzunlik ko‘rsatkichlari bilan ko’p hollarda bog‘liq emas va tana vazni, spi-rometri va jismoniy yetilganlik darajasiga bog‘liq holda manfiyga moyillikka ega. Yoshlar va o‘smirlar sportidagi ko‘p sonli izlanishlarni ko‘rsatishicha, iqtidorli kurashchilar yo‘qotish, ularni vaqtidan oldin sportdan ketib qolish sabablaridan biri natijalariga erishish uchun isbot-siz, vaqtli tayyorlashni chamalashdan, umumiy jismoniy tayyorgarlikka qaramay maxsus tayyorgarlikka berilib ketishidan yoki trenirovka yuklama-sini qo‘pol ravishda ko‘paytirib, tezlashtirib borishi bilan bog‘liq. Shu sababli asosiy diqqatimizni submaksimal quvvat zonasida ku-rashda chidamlilikni tabiiy rav

borilganda rivojlanadi. Kislorodning maksimal iste’moli (KMI) ish qobiliyatining yuqori rivojlanganligi, umumiy chidamlilikning asosiy ko‘rsatkichi hisoblanadi. Turli shiddatlarda yugurishda chidamlilikni rivojlantirish: A. Maksimaldan 90-95% 4-5marta takrorlash, 10-20 soniya davom eta-di, takrorlash oralig‘ida 80-130 soniya dam olinadi; B. Maksimaldan 90% 3-4 marta takrorlash, 60-85 soniya davom etadi, takrorlash oralig‘ida 130-150 soniya dam olinadi; V. Maksimaldan 75% 3-4 marta takrorlash 100-140 soniya davom etadi, 130- 160 dam olinadi; G. Maksimaldan 60% 2-3 martta takrorlash, 160-210 soniya davom eta di, 160- 190 dam olinishini ko‘rsatgan. Chidamlilik mashqlarini shu tariqada talabalarga berish ijobiy na-tijalar berdi, hamda talabalarning aerob - anaerob imkoniyatlarini oshir-di. Aer

6-jadval . 15-17 yoshdagi kollej talabalarining jismonii rivojlanganlik dara- jasining yakuniy ko‘rsatkichlari (Nazorat guruhi) № F.I.Kross 3000 m (m in.sek) Баланд турник-да тортилиш (марта) Гавдани кўта-риб туш ириш (марта) Арғимчоқ айлан- тириш (2 мин. ичида) 1. Boboyev R. 13,42 9 47 55 2. Bolbekov X. 14,35 9 45 56 3. Voxidov M. 14,40 12 52 52 4. Jabborov M. 14,35 9 44 54 5. Jumanov U. 14,05 4 38 55 6. Zaripov 3. 14,30 12 49 56 7. Ibragimov X. 14,40 15 44 55 8. Qo‘ziboyev I. 14,22 9 42 60 9. Qo‘ziyev B. 14,28 12 43 64 10. Qo‘ziyev G. 14,45 15 38 65 11. Mamayusupov G. 14,36 9 32 65 12. Meliyev M. 14,20 13 41 35 13. Musabekov G. 14,20 9 38 30 14. Norchiboyev A. 13,30 12 32 34 15. Norchiboyev S. 13,55 9 40 52 16. Nurmatov B. 13,53 10 36 54 17. Ravshanov Sh. 14,25 12 39 54 18. Rayimkulov O.

Mashqlar yukrri shiddatlarda bajarilganda ish anaerob rejimda so - dir bo ‘ ladi , mashq bajarayotgan mushaklarga kislorod talabi darajasida yetib bormaydi . Yuklama shiddati yuqori bo ‘ lgan anaerob jarayonlarida mashqlar bir necha soniya davom etadi . Shiddati maksimaldan 95-100 % bo ‘ lgan yuklama 10-20 soniya davom etib , ish anaerob rejimda sodir bo ‘ ladi . 7- jadval . 15-17 yoshdagi kollej talabalarining jismoniy rivojlanganlik darajasining yakuniy ko ‘ rsatkichlari (Tajriba guruhi) № F.I.Kross 3000 m (m in.sek) Baland tur- nik-da torti- lish (m arta) Gavdani ko‘ta- rib tushirish (m arta) A rg‘im choq ay- lantirish (2 m in. ichida) 1. Abdullayev A. 13,42 7 52 46 2. Azizov G. 14,05 15 48 49 3. Bobonazarov E. 14,10 9 48 48 4. Bobobekov N. 14,22 16 50 52 5. Jurayev Sh. 14,20 10 42 53 6

7-jadvalda 15-17 yoshdagi kollej talabalarining jismoniy rivoj-langanlik tajriba guruhining yakuniy natijalari ko‘rsatilgan. Ushbu nati jalar talabalarning 3000 m.ga yugurishining o‘rta arifmetik qiymati 13,5 (14,0 dastlabki natijalar - 14,0 nazorat guruhning yakuniy natijasi) ga teng bo‘lsa, baland turnikda tortilish esa 12,45 (9,75 dastlabki natijalar -11,2 nazorat guruhning yakuniy natijasi) ga tengdir. Ushbu qiymatlar gav-dani ko‘tarib tushirish testida 49,15 (34,95 dastlabki natijalar - 41,6 na zorat guruhning yakuniy natijasi) ga va arg‘imchoq aylantirishda 58,7 (48,4 dastlabki natijalar - 53,0 nazorat guruhning yakuniy natijasi) ga teng. Xuddi shuningdek tajriba guruhining yakuniy jismoniy rivojlan-ganlik natijalarining ko‘rsatkichlarining o‘rta kvadratik qiymati 0,5 (0,6 dastlabki

etamiz. Bu rasmda 15-17 yoshdagi kollej talabalarining tajriba va nazorat guruhining jismonii rivojlanganlik darajasining yakuniy solishtirma kursatkichlari o‘rta arifmetik qiymat bo‘yicha ko‘rsatilib o‘tilgan. Chidamlilik mashhlarini meyorlashda YuQTU nafas olish tezligi, mashqlarning bajarish texnikasi, charchashning tashki belgilari va o‘zini his etishi hisobga olinadi. Olingan ma’lumotlar 15-17 yoshli talabalarning jismoniy tarbiya darslarida chidamlilik sifatlarini tarbiyalashga va turli shiddatlarda ku-rash mashqlarini to‘g‘ri bajarishga yordam beradi. Barcha talabalarda chidamlilik tajribadan keyin ham ko‘rinarli da-rajada oshganligini ko‘rsatdi va ma’lumotlar 17 yoshdan o‘tgandan so‘ng maqsadga muvofiq yo‘naltirilmsa ularni natijalari pasayib ketishi mum-kin. Tajriba guruhi talabal

XULOSA Ilmiy-uslubiy adabiyotlarni tahlil etish va kasb-hunar kollejla-ridagi jismoniy tarbiya amaliyotini umumlashtirish natijasida shu narsa aniqlandiki, 15-17 yoshli talabalarning jismoniy tarbiya darslarida beri-ladigan Yuklamaning tarkibiy qismi va o‘lchamlaridan foydalanishda mashqlarning meyorlab berishning aniq ko‘rsatmalari va tavsifnomalari deyarli mavjud emas. Kasb-hunar kollejlaridagi jismoniy tarbiya darslarida talaba larning jismoniy taiyergarligini oshirishning asosiy iunalishlaridan biri meyorlangan mashqlardan foydalanishdir. -meyorlangan mashqlarni bajarish shiddati talaba organizmining ma’lum darajada charchashiga olib keladi; -mashq o‘zining shiddatli bajarilishi bilan organizmning funksio nal holatini ko‘tarishi, mushak guruhlari ishini boshqaruvchi asab markaz-larini

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O ’ zbekiston Respublikasi « Jismoniy tarbiya va sport to ‘ g ‘ risida » gi Qonuni 2000 yil 20 may yangi tahriri qabul qilingan . 2. O ’ zbekiston Respublikasi Prezidentining « Sog ‘ lom avlod uchun » ordenini ta ’ sis qilish to ‘ g ‘ risidagi Farmoni (1993- yil 4 mart ) « O ’ zbekiston ovozi » gazetasi , 1993 yil 5 mart . 3. O ’ zbekiston Respublikasi « Bolalar va o ‘ quvchi yoshlarni jismo niy tarbiyalash konsepsiyasi » (1992 yil ). Ma’rifat gazetasi, 1992 yil, 43-44-48 b. 4. O’zbekiston Respublikasi «Bolalar sportini rivojlantirish» (2002 yil, 24 oktabr). Ma’rifat gazetasi, 2002 yil, 31 oktabr 2 b. 5. Karimov I.A. O’zbekiston - kelajagi buyuk davlat.- T: O’zbekiston, 1992 yil, 62 b. 6. Karimov I . A . Barkamol avlod O ’ zbekiston taraqqiyotining poy - devori

protsessa na osnove ekspress-kontrolya za sostoyaniyem borsov: Avtoref. diss. kand. ped.nauk -M., 1991, 42 s. 14. Ashmarin B.A. Teoriya i metodika pedagogicheskix issledovaniy v fizicheskom vospitanii. - M. "FiS", 1978, 223 s. 15. Anamamedov O. Sovershenstvovaniye fizicheskoy podgotovlenno sti studentov na osnove uchyota osobennosti ix morfofunksionalnogo so stoyaniya Avto.rif.dis .... kand.ped.nauk.-M; 1980-156. 16. Butenko B.I. O razvitii vinoslivosti - teoriya i praktika fi zicheskoy kulturi. 1973, №12,s59-61. 17. Veytsexovskiy SM. Kniga trenera-M: Fizkultura i sport, 1971-312s. 18. Verxoshanskiy Y.V. Programmirovaniye i organizatsiya treniro - vochnogo protsessa. -M, "FiS", 1985, 176 s. 19. Verxoshanskiy Y.V. Osnovi spetsialnoy fizicheskoy podgotov ki sportsmenov. -M.,&

Купить