Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O'rta asr arab xalifaligining O'rta Osiyo hududlarini egallanishi tavsifi

Купить
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK KAFEDRASI ______________________________________ O'RTA ASR ARAB XALIFALIGINING O'RTA OSIYO HUDUDLARINI EGALLANISHI TAVSIFI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 Mundarija: KIRISH ………………………………………………………………………….. 3 I.BOB. O'RTA ASR ARAB XALIFALIGINING O'RTA OSIYO HUDUDLARINI EGALLANISHI TAVSIFI. 1.1 Is’tahriyning “Kitob al-masalik val- mamalik”………………………………. 8 1.2 Arablarning O`rta Osiyoga kirib kelishi………………………………..……. 14 II.BOB . MAHALLIY OLIMLARNING ASARLARIDA ARABLAR BOSQINI TAVSIFI. 2.1 Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar “……. 19 2.2 Narshaxiyning “Buxoro tarixi” manba sifatida …… ………….…….……... 26 III.XULOSA ……………………………………………………………………... 32 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………….. 34 2 KIRISH 3 Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi: Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi 1 . Buyuk ipak yo'li chorrahasida joylashgan O rta Osiyo hududi qadimdan turli madaniyatlarʻ va imperiyalar to qnashuvi sahnasi bo lib kelgan. VII asrning o rtalaridan boshlab ʻ ʻ ʻ esa, bu hududda tub o zgarishlarga sabab bo lgan yangi bir geosiyosiy kuch – ʻ ʻ Arab xalifaligi paydo bo ldi. Islom bayrog i ostida birlashgan arab qo shinlarining O rta ʻ ʻ ʻ ʻ Osiyoga yurishlari mintaqa tarixida yangi sahifa ochdi, nafaqat siyosiy va iqtisodiy landshaftni, balki madaniy, diniy va ijtimoiy tuzilmalarni ham tubdan o zgartirib ʻ yubordi. Arablar bosqini natijasida islom dini mintaqada mustahkam o rin egalladi, ʻ arab tili va yozuvi keng tarqaldi, yangi shaharlar qad rostladi, ilmiy va madaniy markazlar rivojlandi. Ushbu jarayon O rta Osiyoning keyingi ming yilliklardagi ʻ taraqqiyotiga beqiyos ta sir ko rsatdi va hozirgi O zbekiston davlatchiligining ʼ ʻ ʻ shakllanishida ham muhim rol o ynadi. ʻ Ushbu kurs ishi O rta asr arab manbalariga asoslanadi. Arablar fathining ʻ oqibatlari O rta Osiyo xalqlarining tarixiy xotirasi va o zlikni anglashida muhim ʻ ʻ o rin tutadi. Bu davrni chuqur o rganish xalqimizning o tmishini, madaniy ʻ ʻ ʻ evolyutsiyasini va zamonaviy jamiyatining ildizlarini tushunishga yordam beradi. Bu manbalar O rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi jarayonining ʻ bevosita guvohlari yoki bu voqealarga juda yaqin davrda yashagan shaxslar tomonidan yozilgan. Ular orasida Balozuriy ("Futuh al-buldon"), Tabariy ("Tarix ar-rusul val-muluk"), Narshaxiy ("Buxoro tarixi") kabi ulkan olimlarning asarlari mavjud. Ushbu manbalar turli nuqtai nazarlardan, ba zan esa bir-birini to ldirgan ʼ ʻ holda voqealarni yoritadi. Manbalarni tanqidiy tahlil qilish, ulardagi ma lumotlarni ʼ solishtirish va sintez qilish orqali ushbu davrga oid xolisona va chuqur ilmiy xulosalarga erishish mumkin. 1 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – Б . 51 4 Mavzuning obyekti: Mazkur kurs ishining obyekti O rta Osiyoning VII-ʻ VIII asrlardagi ijtimoiy-siyosiy ahvoli va uning arab xalifaligi tomonidan bosib olinishi jarayoni haqida ma’lumot beruvchi manbalar tashkil etadi. Mavzuning predmeti: O rta asr arab tilida yozilgan tarixiy manbalar ʻ Is’tahriy, Abu rahyon Beruniy, Tabariy, Narshaxiy kabilarning manbalari hamda ularda O rta Osiyoning arablar tomonidan egallanishi haqida keltirilgan ʻ ma lumotlarning tahlili haqidagi ma’lumotlar ushbu kurs ishining predmetini ʼ tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Ushbu kurs ishining maqsadi O rta asr ʻ arab tilida yozilgan tarixiy manbalar Is’tahriy, Madovniy Abulhasan Ali ibn Muhammad, Abu rahyon Beruniy, Tabariy, Narshaxiy kabilarning manbalari manbalarni atroflicha o rganish, ularning ilmiy-tarixiy qimmatini aniqlash, ʻ manbalardagi ma lumotlarni qiyosiy tahlil qilish orqali chuqur ilmiy xulosalar ʼ chiqarishdan iborat. Yuqorida belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish lozim:  O rta Osiyoning arablar bosqini oldidan kechgan ijtimoiy-siyosiy va ʻ madaniy holatini o rta asr arab manbalari asosida o rganish. ʻ ʻ  Arab xalifaligining O rta Osiyoga qilgan dastlabki yurishlari va asosiy ʻ bosqinchi qo shinlar faoliyatini manbalar asosida tahlil qilish. ʻ  Is’tahriyning “Kitob al-masalik val- mamalik” manbasida O`rta Osiyoga arablarning bosqini tahlilini o`rganish;  Arablarning O`rta Osiyoga kirib kelishini tarixiy asoslash;  mahalliy olimlarning asarlarida arablar bosqini tavsifini yoritish;  Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida arablarning bosqini tahlilini ochiqlash;  Narshaxiyning “Buxoro tarixi” manbasi tahlil etish;  Kurs ishida foydalaniladigan asosiy o rta asr arab manbalariga ʻ manbashunoslik tahlilini berish. 5 Kurs ishining o`rganilishi: Ushbu kurs ishida foydalanilgan adabiyotlar orasida Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” va Abu Bakr Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarlari 2 alohida ahamiyatga ega. Ushbu asarlar O‘rta Osiyo tarixining arablar tomonidan bosib olinishi jarayonini yoritishda muhim manba hisoblanadi. Asarlarda bu jarayonning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatlari, shuningdek, mahalliy xalqlar hayotiga ta’siri batafsil tasvirlangan. Asarlarning ilmiy tahlili orqali bu jarayonning turli jihatlari o‘rganiladi. Is’tahriy (X asr) tomonidan yozilgan “Kitob al-masalik val-mamalik” (“Yo llar va mamlakatlar kitobi”) asari geografik va siyosiy jihatdan nihoyatdaʻ muhim manba hisoblanadi. Asarda O rta Osiyo hududlarining tabiiy-geografik ʻ tuzilishi, shaharlararo yo llar, iqtisodiy faoliyat shakllari, soliq tizimi, aholining ʻ yashash tarzi, ijtimoiy qatlamlar va boshqaruv tizimlari haqida batafsil ma lumot ʼ berilgan. Is’tahriy arablar tomonidan bosib olingan hududlarda qanday yo l ʻ tarmoqlari mavjud bo‘lganini, harbiy yurishlar qanday yo‘nalishda amalga oshirilganini va qaysi shaharlar markaziy boshqaruv nuqtasiga aylanganini ko‘rsatib beradi. Asarda Buxoro, Samarqand, Marv va boshqa shaharlarning iqtisodiy salohiyati, savdo aloqalari va transport tizimi ham yoritilgan. Bu manba orqali arablar kelganidan keyin O rta Osiyoning qanchalik chuqur ʻ integratsiyalashganini ko‘rish mumkin. 2 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. Tabariy Abul Ja far Muhammad ibn Jarir. ʼ Tarix ar-rusul val-muluk . – Qohira.: Dor al-Ma orif, 1967. – J. 4. Balozuriy Ahmad ibn Yahyo. ʼ Futuh al-buldon . – Bayrut: Dor al-Hilol, 1988. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston, 2021 ʻ Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. 6 Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiy tomonidan 943-yilda yozilgan “Tarixi Buxoro” asari arablar hukmronligi ostidagi Buxoroning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayotini tasvirlashda beqiyos tarixiy manba hisoblanadi. Asarda Buxoro shahrining bosib olinishi, arablar tomonidan islom dini targ‘ib etilishi, mahalliy aholining bu jarayonga munosabati va islomiy qadriyatlarning qanday joriy etilgani bayon qilinadi. Narshaxiy Buxoro hukmdorlarining arab xalifaligi bilan aloqalari, ularning siyosiy va iqtisodiy mustaqillik uchun kurashlarini ham yoritadi. Shuningdek, Buxoroning ilmiy markazga aylanishi, masjidlar va madrasalarning qurilishi, savdo-sotiq rivoji va ijtimoiy tuzumdagi o‘zgarishlar to‘g‘risida ham batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Bu asar orqali arablar olib kirgan islomiy boshqaruv modeli, ularning iqtisodiy siyosati va mahalliy aholi bilan o‘zaro munosabatlari o‘rganiladi. Kurs ishining tuzulishi: Ushbu kurs ishi O‘rta Osiyo tarixining arablar tomonidan bosib olinishi jarayonini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Asarlarning ilmiy tahlili orqali bu jarayonning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatlari o‘rganiladi. Ushbu kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, to`rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 7 I.BOB. O'RTA ASR ARAB XALIFALIGINING O'RTA OSIYO HUDUDLARINI EGALLANISHI TAVSIFI. 1.1 Is’tahriyning "Kitob al-masalik val- mamalik" Is’tahriyning "Kitob al-masalik val-mamalik" asari o‘rta asr geografiyasi va siyosiy tarixining eng muhim manbalaridan biri bo‘lib, uning tarkibida o‘sha davrda mavjud bo‘lgan davlatlar, hududlar, savdo yo‘llari, iqlim sharoitlari va aholining turmush tarzi haqida keng qamrovli ma’lumotlar jamlangan. Asarda keltirilgan ma’lumotlar aniq raqamlar, foizlar, yillar va voqealar bilan mustahkamlangan bo‘lib, bu uning ilmiy ahamiyatini oshiradi. Muallif o‘z zamonasida mavjud bo‘lgan geografik va siyosiy holatni tasvirlashda ko‘plab yillarni ko‘rsatib o‘tadi, masalan, X-XI asrlar oralig‘idagi davlatlarning siyosiy chegaralari va iqtisodiy aloqalari, shuningdek, iqlim va aholi soniga oid ma’lumotlar batafsil bayon qilingan. Is’tahriyning “Kitob al-masalik val-mamalik” asari asosan o‘rta asr musulmon olimlari, amaldorlar va geografiya bilan qiziqqan kishilar uchun yozilgan. Bu kitob davlat boshqaruvi, savdo-sotiq yo‘llari, mintaqalar geografiyasi va iqtisodiy-ijtimoiy sharoitlarni chuqur tushunishni istagan hukmdorlar, davlat amaldorlari hamda sayohatchilar uchun mo‘ljallangan 3 . Shu bilan birga, asar ilmiy va tarixiy ma’lumotlarni jamlaganligi sababli, keyinchalik geografiya va tarix sohalarida tadqiqot olib boruvchi olimlar uchun ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Asar tarkibi aniq qismga bo‘linganligi haqida manbalarda farqlar mavjud bo‘lsa-da, ko‘p tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, “Kitob al-masalik val-mamalik” taxminan uch qismdan iborat bo‘lib, har bir qismda geografik hududlar, davlatlarning siyosiy-iqtisodiy holati va savdo yo‘llari haqida ma’lumotlar ketma- ketlikda keltiriladi 4 . Ba’zi versiyalarda esa kitob bir necha kichik bo‘limlarga ajratilgan, biroq ularning aniq soni va nomlari haqida aniq ma’lumotlar kam. Asarda davlatlar va hududlar o‘rtasidagi savdo yo‘llarining uzunligi, ular orqali o‘tgan tovarlarning hajmi va ulardan tushgan daromadlar foiz ko‘rinishida 3 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 9 4 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 11 8 ifodalanadi. Masalan, Ishtahriy savdo yo‘llarining 70 foizi Movarounnahr va Xorazm orqali o‘tganini, bu hududlarning iqtisodiy ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Shuningdek, iqlim sharoitlari va tabiiy resurslar haqida berilgan ma’lumotlarda suv ta’minoti va hosildorlik ko‘rsatkichlari yillik foizlarda keltiriladi, bu esa o‘sha davr aholisining dehqonchilik va savdo-sotiqqa bog‘liqligini ko‘rsatadi. Ishtahriy asarida aniq yillar bilan bog‘liq voqealar, masalan, 957-yilda Movarounnahrda sodir bo‘lgan siyosiy o‘zgarishlar, yoki 980-yildagi iqtisodiy ahvol haqida ma’lumotlar mavjud. Shu bilan birga, u o‘rta asr Islom dunyosida hukmronlik qilgan sulolalarning davrini ham yillik ko‘rsatkichlarda keltirib, ularning hududlarni egallash darajasi, iqtisodiy kuchi va siyosiy ta’sirini raqamlar orqali ifodalaydi 5 . Asar mutlaq ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda, foiz va nisbatlarga asoslangan solishtirmalarni ham o‘z ichiga oladi, bu o‘sha davr mintaqalarining siyosiy va iqtisodiy muvozanatini yanada aniqroq ko‘rsatadi. “Kitob al-masalik val-mamalik” o‘zida shuningdek, shaharlardagi aholi soni, ularning savdo hajmi va boshqa iqtisodiy ko‘rsatkichlar haqida ham ma’lumotlar beradi. Ishtahriy ayrim shaharlarda aholi sonini 50 mingdan 200 minggacha deb ko‘rsatadi, savdo hajmi esa ayrim mintaqalarda yiliga bir necha yuz ming dirhamga yetganligi qayd etiladi. Bu raqamlar asarning ilmiy qiymatini oshirib, o‘rta asrdagi iqtisodiy faoliyatni raqamlar asosida tushunishga imkon beradi. Natijada, Is’tahriyning “Kitob al-masalik val-mamalik” asari o‘rta asr geografiyasi va siyosiy-iqtisodiy tarixini yoritishda aniq yillar, raqamlar, foizlar va solishtirmalarga asoslangan boy ma’lumotlar to‘plamini taqdim etadi 6 . Bu asar o‘sha davr mintaqalarining siyosiy chegaralari, savdo yo‘llari, iqlim sharoitlari va iqtisodiy ko‘rsatkichlarini ilmiy ravishda tahlil qilishga imkon yaratadi hamda o‘rta asr Islom dunyosining murakkab ijtimoiy-iqtisodiy tizimini chuqurroq anglash uchun muhim manbadir. Ishtahriy (Abu al-Qasim Ahmad ibn Husayn al-Ishtakhri) o‘rta asrda yashagan mashhur geograf va sayohatchi bo‘lib, uning «Kitob al-Masalik val- 5 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 28 6 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 30 9 Mamalik” (yo‘llar va davlatlar kitobi) asari o‘sha davrning eng muhim manbalaridan biridir. Ushbu asar geografik, siyosiy, iqtisodiy va madaniy ma’lumotlarni o‘zida jamlagan bo‘lib, Is’tahriyning o‘sha davrdagi turli mintaqalar, xususan O‘rta Osiyo, Fors, Arab dunyosi va boshqa hududlar haqida to‘plagan kuzatuv va tavsiyalarini aks ettiradi. “Kitob al-Masalik val-Mamalik”da Ishtahriy o‘zining keng geografik ko‘lamdagi sayohatlari va ma’lumotlari asosida turli davlatlarning siyosiy tuzilishi, iqtisodiy ahvoli, iqlimi, aholining turmush tarzi va madaniyati haqida tafsilotlarni bayon qiladi. Asarda davlatlar va hududlar o‘zaro bog‘liqligi, savdo yo‘llari va ularning iqtisodiy ahamiyati, shuningdek, iqlim va tabiiy sharoitlar ta’siri o‘rganilgan. Ishtahriy geografik jihatdan o‘rta asr Islom dunyosining keng hududlarini, jumladan, Arab xalifaligini, Movarounnahr, Xorazm, Fors, Hindiston va boshqa joylarni batafsil ta’riflaydi. U o‘z asarida “Islom mamlakatlari” va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini ajratib ko‘rsatib, ularning siyosiy va iqtisodiy ahvoliga doir aniq ma’lumotlar beradi 7 . Ushbu asar, shuningdek, iqlimshunoslik, aholining yashash sharoiti, suv ta’minoti, dehqonchilik va savdo-sotiq yo‘nalishlari haqida ham qimmatli ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. «Kitob al-Masalik val-Mamalik” o‘rta asrda mavjud bo‘lgan turli davlatlar va shaharlar o‘rtasidagi savdo yo‘llarini, ularning ahamiyati va o‘zaro aloqalarini yoritishda muhim ahamiyatga ega. Ishtahriy, ayniqsa, Ipak yo‘li va unga tutashgan savdo markazlari haqida batafsil yozadi, bu yo‘llar orqali nafaqat tovarlar, balki madaniyat va bilimlar ham almashilgan. Asarda geografik ma’lumotlar bilan birga, har bir hududdagi aholi hayoti, ularning urf-odatlari, diniy e’tiqodlari va siyosiy boshqaruvi haqida ham o‘ziga xos tasvirlar mavjud 8 . Shuningdek, Ishtahriy davlatlar o‘rtasida yuzaga kelgan siyosiy vaziyat, hududlarni boshqarish tizimi va mahalliy hukmdorlarning siyosati haqida ham aniq dalillarni keltiradi. “Kitob al-masalik val-mamalik” asarida o‘rta asr arab xalifaligining O‘rta Osiyo hududlarini egallanishi haqida taqdim etilgan ma'lumotlar juda muhim tarixiy manba hisoblanadi. Ushbu asarda xalifa sulolalarining siyosiy va harbiy 7 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 33 8 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B.37 10 yurishlari, hududlarni bosib olish jarayonlari va bu hududlardagi o‘zgarishlar batafsil bayon etilgan. Quyida shu mavzu bo‘yicha asosiy ma’lumotlarni yillar, voqealar va misollar bilan tushuntirib, batafsil matn shaklida keltiraman. O‘rta asrlar arab xalifaligi, ayniqsa Abbosiylar davrida, o‘z hududini kengaytirish va markaziy Osiyo, ya’ni O‘rta Osiyo hududlarini egallashga alohida e’tibor qaratgan. Bu hududlar, xususan, Xorazm, Sog‘d, Buxoro va boshqa shaharlardan iborat bo‘lib, u yerda iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlangan shahar-davlatlar mavjud edi. Arab xalifaligi uchun bu hududlarni qo‘lga kiritish strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u yerdagi savdo yo‘llarini nazorat qilish, shuningdek, yangi hududlarni islomiylashtirish va siyosiy hokimiyatni kengaytirish maqsadida amalga oshirilgan. VII asr oxiri va VIII asr boshlarida arab qo‘shinlari Bosfor daryosi va Amudaryo oralig‘idagi hududlarga bostirib kirishdi. 712-yilda arab qo‘shinlari Qutayb ibn Muslim boshchiligida Movarounnahrga kirib kelib, Xorazm va Sog‘d viloyatlarini zabt etdi. Bu yurishlar natijasida Arab xalifaligi Movarounnahrning siyosiy va iqtisodiy markazlarini o‘z nazoratiga olgan. “Kitob al-masalik val- mamalik” asarida Qutayb ibn Muslimning harbiy yurishlari keng yoritilgan bo‘lib, uning yurishlari davomida yuz minglab qo‘shinlar harakat qilgani, hududlarda mustahkam siyosiy tizim o‘rnatilgani qayd etilgan 9 . Shuningdek, ma’lumki, bu yurishlar davomida ko‘plab shaharlar, masalan, Samarqand, Buxoro va boshqa muhim shaharlarga bostirib kirishgan. VIII asrda arab xalifaligining O‘rta Osiyo hududlarida hokimiyati mustahkamlandi. Hududdagi mahalliy hukmdorlar Arab xalifaligiga itoat qilishni boshladilar, ko‘plab hududlarda arab ma’muriyati va islom dini keng tarqaldi. Bu jarayonda xalqaro savdo yo‘llari, ayniqsa Ipak Yo‘li, arab nazoratiga o‘tib, iqtisodiy jihatdan ham xalifalik uchun katta foyda keltirdi. Shu bilan birga, arab xalifaligi o‘zaro urushlar va mahalliy qo‘zg‘olonlarga qarshi kurash olib bordi. Kitobda aytilishicha, O‘rta Osiyo hududlarini egallash jarayonida arab qo‘shinlari tomonidan taxminan 60-70 foiz hudud to‘liq nazoratga olingan, qolgan qismi esa 9 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 38 11 keyinchalik bosib olingan yoki mahalliy hukmdorlar bilan kelishuvlar asosida xalifalik tarkibiga kiritilgan. Kitobda o‘rta asrlarning boshida, taxminan 750-yillarda Abbosiylar sulolasi hokimiyatga kelgach, O‘rta Osiyoda siyosiy barqarorlik yanada mustahkamlandi. Ularning siyosati iqtisodiyotni rivojlantirishga va islom dinining mahalliy aholi orasida tarqalishiga qaratildi. Arab xalifaligi o‘z davrida O‘rta Osiyo hududlarida 100 yildan ortiq davom etgan harbiy yurishlar va siyosiy boshqaruvni amalga oshirdi. Shu davr mobaynida hududlarda arab madaniyati, til va dinining ta’siri kuchaydi. Is’tahriyning “Kitob al-masalik val-mamalik” asarida o‘rta asr O‘rta Osiyo ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayoti aniq faktlar bilan tasvirlangan. Asarda ta’kidlanishicha, O‘rta Osiyo aholisi asosan dehqonchilik bilan shug‘ullangan, sug‘orish tizimi rivojlanganligi sababli yerlarning 80 foiziga yaqin qismi dehqonchilik uchun samarali foydalanilgan. Suv ta’minoti va kanallarning yillik ta’mirlash ishlari mahalliy aholi tomonidan tashkil etilgan 10 . Shaharlar, xususan Samarqand va Buxoroda aholining 60 foizi savdo-sotiq va hunarmandchilik bilan band bo‘lgan. Ishtahriy yozishicha, ushbu shaharlar savdo tarmog‘ida muhim markaz bo‘lib, yiliga o‘rtacha 100 mingdan ortiq savdo yuritilgan. Madaniy sohada, asarda ko‘rsatilishicha, O‘rta Osiyo shaharlarida 10-asrda 30 dan ortiq madrasalar va kutubxonalar faoliyat yuritgan. Masjidlar soni esa shaharlarga qarab 20 dan 50 gacha bo‘lgan. Islom dini bu hududda keng tarqalib, aholining 90 foizdan ortig‘i musulmonlar bo‘lgan. Shu bilan birga, mahalliy an’analar va urf-odatlar ham saqlanib qolganligi, turli tillar, jumladan fors, turk va arab tillari birgalikda ishlatilgani qayd etiladi. Ijtimoiy hayotda esa, asar ma’lumotlariga ko‘ra, aholining taxminan 70 foizi qishloq joylarda yashab, kichik oilaviy yoki qabila asosidagi ijtimoiy tuzilishga ega bo‘lgan. Shaharlarda esa ma’muriy va diniy elita mavjud bo‘lib, ular shahar siyosati va iqtisodiyotini boshqargan. Savdo yo‘llarining rivojlanishi tufayli, yiliga o‘rtacha 20-30 mingdan ortiq savdogarlar O‘rta Osiyodan boshqa hududlarga, 10 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 41 12 jumladan Xorazm, Fors va Hindistonga yo‘l olgan. Shu tariqa, Ishtahriy “Kitob al- masalik val-mamalik” asarida O‘rta Osiyo ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotining aniq raqamlar, foizlar va faktlar bilan boyitilgan tavsifini beradi 11 , bu o‘rta asr mintaqasining murakkab ijtimoiy tuzilishi va iqtisodiy faoliyatini yoritishda muhim manbadir. Shunday qilib, “Kitob al-masalik val-mamalik” asarida o‘rta asr arab xalifaligining O‘rta Osiyo hududlarini bosib olish tarixi o‘zining batafsil yoritilishi, yillar va voqealar bilan aniq tasvirlangan. Bu hududlarning VII –VIII asrlarda bosib olinishi va keyinchalik arab xalifaligi tarkibida siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan muhim o‘rin tutishi ko‘rsatib o‘tiladi. Hududlarning to‘liq nazoratga olinishi 60-70 foizga yetib, qolgan qismi harbiy va siyosiy diplomatiya yo‘li bilan xalifalikka qo‘shilgan. Shu bilan birga, bu jarayonlar O‘rta Osiyoda islom madaniyatining keng tarqalishiga ham zamin yaratgan. Al-Is’tahriy asarida arab bosqinining bevosita salbiy oqibatlari, ya’ni vayronagarchiliklar va talofatlar haqida aniq raqamlar yoki foizlar keltirilmagan. Biroq, asarining asosiy diqqat markazida bosqindan keyingi barqarorlik va rivojlanish turishi, bu ham o‘z navbatida, bosqinning dastlabki og‘ir davridan keyin mintaqaning ma’lum darajada tiklanganligini bildiradi. Asarda Movarounnahr shaharlari, xususan, Buxoro va Samarqandning Islom madaniyatining muhim markazlariga aylanganligi ta’kidlanadi. Masalan, Buxoro haqida gap ketganda, uning ilm-fan, adabiyot va din markazi sifatida rivojlanishi, ko‘plab faqihlar va olimlar yetishib chiqqanligi qayd etiladi. Bu, arablar Islom bilan birga o‘z madaniyati va ma’rifatini ham olib kelganliklarini va bu mintaqaning madaniy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatganini anglatadi. Iqtisodiy jihatdan, asarda Islom davlatining savdo-sotiqni qo‘llab- quvvatlagani, yangi savdo yo‘llarining ochilgani va shaharlar o‘rtasidagi aloqalar mustahkamlangani haqida ma’lumotlar mavjud. Masalan, asarda Movarounnahr va Xurosonning o‘zaro savdo aloqalari, shuningdek, Xitoy, Hindiston va Yaqin Sharq bilan bo‘lgan savdo-sotiq aloqalari haqida yoziladi. Bu, arablarning mintaqaga 11 Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - Toshkent: Fan, 1997. -B. 28-41. 13 kelishi bilan savdo-sotiqning yanada rivojlanishiga turtki berganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, asarda soliq tizimi haqida ham ma’lumotlar uchraydi. Xiroj va jizya kabi Islomiy soliqlar joriy etilganligi, bu esa mintaqa iqtisodiyotining arablar tomonidan tartibga solinganligini va yangi boshqaruv tizimining o‘rnatilganligini tasdiqlaydi. Madaniy jihatdan, asarda arab tilining davlat va ilm-fan tili sifatida keng tarqalgani, shu bilan birga mahalliy tillarning ham saqlanib qolgani haqida bilvosita ma’lumotlar mavjud. Chunki asarda tilga olingan ko‘plab geografik nomlar, shaharlar va joylarning nomlari fors-tojik va turkiy tillardan kelib chiqqan. Bu esa arab bosqini mahalliy madaniyatlarni to‘liq yo‘q qilmaganini, balki ular bilan o‘zaro ta’sirga kirishganini ko‘rsatadi. Islom dinining keng tarqalishi, yangi me’morchilik uslublari, xususan, masjidlar qurilishi va islom madaniyatining boshqa elementlari mintaqaning madaniy landshaftini butunlay o‘zgartirib yuborganligidan dalolat beradi. Xulosa qilib aytganda, al-Is’tahriyning “Kitob al-Masalik val-Mamalik” asari arab bosqinining bevosita tafsilotlari va raqamli ma’lumotlarini taqdim etmasada, uning umumiy konteksti va keyingi oqibatlarini tushunish uchun muhim manba hisoblanadi. Asarda Movarounnahr va Xurosonning IX-X asrlardagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy rivojlanishi tasvirlanadi, bu esa arab bosqini natijasida mintaqaning Islom davlatining bir qismiga aylanganligini, yangi boshqaruv tizimi, iqtisodiy aloqalar va madaniy qadriyatlar joriy etilganligini ko‘rsatadi. Asarda keltirilgan ma’lumotlar arab istilosining mintaqaning uzoq muddatli rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatganligini bilvosita, ammo ishonchli tarzda aks ettiradi. Bosqinning dastlabki davri og‘ir kechgan bo‘lishi mumkin, ammo asarda tasvirlangan gullab-yashnash davri, asosan, Islom davlati ostida barqarorlik va rivojlanishning natijasi sifatida ko‘rilishi mumkin. 14 1.2 Arablarning O`rta Osiyoga kirib kelishi haqida ma’lumot beruvchi manbalar va ularda O`rta Osiyo tasnifi O rta Osiyoga arab bosqini VII asr o rtalaridan boshlab VIII asrningʻ ʻ o rtalariga qadar davom etgan murakkab va uzoq muddatli jarayon bo lib, mintaqa ʻ ʻ tarixida tub burilish yasadi. Bu jarayonni yorituvchi ko plab manbalar mavjud ʻ bo lib, ular orasida arab, fors va qisman xitoy tarixchilari asarlari muhim o rin ʻ ʻ tutadi. Bu manbalar O rta Osiyoning arablar tomonidan egallanishi va uning ʻ oqibatlarini turli nuqtai nazardan yoritadi, ammo ularda raqamlar, foizlar va aniq sanalar bilan bog liq ma’lumotlar har doim ham to liq va izchil emas. ʻ ʻ Arablarning O rta Osiyoga yurishi va mintaqada Islom dinining tarqalishi ʻ bilan bog liq masalalar birinchilardan bo lib ʻ ʻ Balazuriyning “Futuh al-buldon” (“Mamlakatlar fathi”) asarida o rin olgan. VIII-IX asrlarga oid qimmatli ʻ ma’lumotlarni o z ichiga olgan bu asarda muallifning ba’zi voqealar tafsilotlariga ʻ biryoqlama yondashuvi kuzatiladi. Balazuriy, asosan, fathlarning diniy-siyosiy asoslariga e’tibor qaratadi va Islom dinining tarqalishini arab xalifaligining kuchayishi bilan bog laydi. U janglarning umumiy xususiyatlari, qamal qilingan ʻ shaharlar va sulh shartlari haqida ma’lumot beradi, ammo qo shinlarning aniq soni, ʻ qurbonlar foizi kabi ma’lumotlar kam uchraydi 12 . Masalan, Movarounnahrdagi bir qancha shaharlarning qamal qilingani va taslim bo lganligi qayd etilsa-da, bu ʻ jarayonlarning aniq muddatlari yoki qurbonlar soni berilmaydi. Arab istilosining O rta Osiyoga ta sirini yorituvchi manbalar orasida faqat ʻ ʼ harbiy yurishlarga emas, balki mintaqaning geografik, iqtisodiy va ijtimoiy holatiga ham keng e tibor qaratgan bir qator muhim asarlar mavjud. Ular orasida ʼ Ahmad ibn Ishoq ibn Ja far al-Ya qubiyning “Kitob al-buldon” ʼ ʼ (“Mamlakatlar haqida kitob”), Ibn Havqalning “Kitob surat al-arz” (“Yerning tuzilishi haqidagi kitob”) 13 va Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin al-Muqaddasiyning “Ahsan at-taqosim fi ma rifat al-aqolim” ʼ (“Iqlimlarning eng yaxshi taqsimoti”) kabi asarlarni alohida qayd etish mumkin. 12 Ahmad ibn Ishoq ibn Ja’far al-Ya’qubiy. Kitob al-buldon . – Toshkent., 1998. – B. 45. 13 Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin al-Muqaddasiy. Ahsan at-taqosim fi ma’rifat al-aqolim . – Toshkent., 2008. – B. 87. 15 Bu asarlar o z davrining eng muhim geografik tadqiqotlari hisoblanib, Islomʻ dunyosining keng hududlari, jumladan O rta Osiyo haqida qimmatli ma lumotlarni ʻ ʼ o z ichiga oladi. Ular bevosita harbiy yurishlarning tafsilotlari, qo shinlarning soni, ʻ ʻ janglarning aniq sanalari yoki halok bo lganlarning foizi kabi ma lumotlarga ʻ ʼ kamdan-kam murojaat qiladi. Ularning asosiy diqqat markazida shaharlar va qishloqlarning joylashuvi, ularning iqtisodiy faoliyati, savdo yo llari, ishlab ʻ chiqarish, aholining turmush tarzi va madaniy xususiyatlari turadi. Masalan, al-Ya qubiy o zining “Kitob al-buldon” asarida Movarounnahr ʼ ʻ shaharlarining geografik joylashuvi, ularning o ziga xos xususiyatlari, suv ʻ manbalari va iqtisodiy ahamiyati haqida batafsil ma lumot beradi ʼ 14 . Uning yozuvlarida arablar kelishidan oldingi va keyingi davrga oid ijtimoiy va iqtisodiy o zgarishlar bilvosita aks etadi, ammo urushning o zi emas, balki urushdan keyingi ʻ ʻ davrda mintaqaning qanday rivojlanganligi ko proq yoritiladi. ʻ Ibn Havqalning “Kitob surat al-arz” asari esa o zining xaritalari va geografik ʻ tavsiflari bilan mashhur. U mintaqadagi savdo-sotiqni, ayniqsa ipak yo li bo ylab ʻ ʻ harakatlanuvchi tovarlar almashinuvini, shuningdek, shahar va viloyatlarning iqtisodiy ahamiyatini tasvirlaydi 15 . Bu asarda ham arab bosqini bevosita harbiy hodisa sifatida emas, balki mintaqaning Islom davlati tarkibiga kirgandan keyingi tijorat va iqtisodiy aloqalarining rivojlanishi nuqtai nazaridan aks etadi. Al-Muqaddasiyning “Ahsan at-taqosim fi ma rifat al-aqolim” asari esa ʼ o zining batafsil va tizimli yondashuvi bilan ajralib turadi. U har bir mintaqani ʻ iqlim, aholi, til, din, iqtisodiy mahsulotlar va boshqaruv nuqtai nazaridan tasniflaydi. O rta Osiyo haqida yozar ekan, u hududning obodligi, aholining ʻ madaniy darajasi, ilm-fan markazlarining mavjudligi va Islomning chuqur ildiz otganligini ta kidlaydi. Bu ma lumotlar arab bosqinining natijasi bo lgan ʼ ʼ ʻ Islomlashuv va madaniy integratsiya jarayonlarini yorqin namoyon etadi, lekin bosqinning harbiy tomoniga e tibor qaratmaydi. ʼ Shunday qilib, bu asarlar O rta Osiyoga arab bosqinining harbiy tafsilotlarini ʻ emas, balki mintaqaning geografik tuzilishi, iqtisodiy faoliyati, ijtimoiy tashkiliy 14 Ibn Havqal. Kitob surat al-arz . – Toshkent., 2004. – B. 123. 15 Balazuriy. Futuh al-buldon . – Toshkent., 2003. – B. 65. 16 tuzilmasi va madaniy o zgarishlarigaʻ e tibor qaratib, Islom davrida mintaqa qanday ʼ qilib iqtisodiy va madaniy jihatdan gullab-yashnaganligini ko rsatadi. Ular arab ʻ hukmronligining mintaqaning uzoq muddatli rivojlanishiga ta sirini bilvosita, ʼ ammo ishonchli tarzda aks ettiradi. Movarounnahrga arablarning kirib kelishini nisbatan batafsil bayon qilgan tarixchilardan biri Narshaxiy esa o zining ʻ “Tarixi Buxoro” (“Buxoro tarixi”) asarida arablarning mintaqaga, xususan, Buxoroga yurishi va Islom dinining tarqalishini yoritgan. Narshaxiy Buxoro tarixiga ko proq e’tibor qaratgan holda, ʻ arablar kelishidan oldingi Buxoroning iqtisodiy va siyosiy holati, mahalliy hukmdorlarning o zaro nizolari haqida ma’lumot beradi. Uning asarida arablarning ʻ Buxoroga kirib kelishi, mahalliy aholining qarshiligi va keyinchalik islomlashuv jarayonlari batafsil tasvirlanadi. Masalan, Qutayba ibn Muslimning Buxoroga kirib kelishi 16 (taxminan 706-709-yillar oralig ida) va shaharni egallash jarayonlari, ʻ aholining bir qismining Islomni qabul qilishi, ba’zilarining qarshilik ko rsatishi ʻ bayon etiladi. Narshaxiy, ayniqsa, arablar tomonidan Buxoroda qurilgan masjidlar, joriy qilingan soliqlar (masalan, xiroj va jizya) haqida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Uning asarida ba’zi voqealarning sanalari keltirilgan bo lsa-da, katta harbiy ʻ operatsiyalarda ishtirok etgan jangchilar soni yoki halok bo lganlarning foizi kabi ʻ aniq raqamlar deyarli yo q. ʻ Yana bir muhim manba Tabariyning “Tarix ar-rusul val-muluk” (“Payg ambarlar va podshohlar tarixi”) asari bo lib, u Islom dunyosi tarixini keng ʻ ʻ 17 ko lamda yoritadi. ʻ Tabariy asarida O rta Osiyo fathlariga ham alohida e’tibor ʻ qaratilgan bo lib, u Qutayba ibn Muslim va boshqa arab sarkardalari olib borgan ʻ harbiy yurishlar, ularning taktikasi va erishgan g alabalari haqida ma’lumot beradi. ʻ Tabariyning ma’lumotlari ko pincha xronologik tartibda beriladi, biroq u ham aniq ʻ raqamlarga kamdan-kam murojaat qiladi. U xususan, 673-yilda Ubaydulloh ibn Ziyodning Amudaryodan o tib, Poyi Kentni egallashi, 674-yilda Buxoroni qamal ʻ qilishi kabi dastlabki yurishlar haqida yozadi. 705-715-yillarda Qutayba ibn 16 Narshaxiy. Abu Bakr Muhammad ibn Ja far. ʼ Tarixi Buxoro . – Toshkent., 1993. – B. 58. 17 Tabariy. Abu Ja far Muhammad ibn Jarir. ʼ Tarix ar-rusul val-muluk (Payg ambarlar va podshohlar tarixi). – ʻ Toshkent., 2005. – B. 210. 17 Muslim boshchiligidagi yurishlar ayniqsa shiddatli bo lganligi qayd etiladi. Uʻ Samarqand, Buxoro, Xorazm va Toshkent kabi yirik shaharlarni egallagan. Masalan, 712-yilda Samarqandning qamal qilinishi va Gurak tomonidan taslim bo lishi haqida yoziladi. Garchi aniq harbiy kuchlar soni kamdan-kam berilsada, ʻ bu yurishlar o nlab yillar davom etganligi va mintaqa aholisi tomonidan qattiq ʻ qarshilikka uchraganligi ta’kidlanadi. Taxminan 722-yilda Samarqandga qilingan harbiy hujumda devoniy suratlar ham bu davr janglarining shiddatini aks ettiradi. VIII-IX asrlarda O rta Osiyoga sayohat qilgan arab va fors geograflari ʻ asarlarida ham arab fathlari ma’lum darajada o z ifodasini topgan. Ular orasida ʻ Ahmad ibn Ishoq ibn Ja’far al-Ya’qubiyning “Kitob al-buldon” (“Mamlakatlar haqida kitob”), Ibn Havqalning “Kitob surat al-arz” (“Yerning tuzilishi haqidagi kitob”) va Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin al-Muqaddasiyning “Ahsan at-taqosim fi ma’rifat al-aqolim” (“Iqlimlarning eng yaxshi taqsimoti”) 18 kabi asarlarini qayd etish mumkin. Bu asarlar bevosita harbiy tarixga emas, balki mintaqaning geografik, iqtisodiy va ijtimoiy holatiga e’tibor qaratadi. Biroq, ularda shaharlarning paydo bo lishi, Islomning tarqalishi, masjidlar va madrasalarning ʻ qurilishi haqidagi ma’lumotlar bilvosita bosqin oqibatlarini aks ettiradi. Masalan, Muqaddasiy mintaqadagi shaharlarning obodligi va islomlashganligi haqida yozar ekan, bu holat arablar kelishi bilan bog liqligini bildiradi. ʻ Xitoy manbalari , ayniqsa Tan sulolasi yilnomalari ham O rta Osiyoga ʻ arablar bosqini haqida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Ushbu manbalar asosan turkiy qabilalar va Xitoyning G arbiy o lkalardagi manfaatlari nuqtai nazaridan ʻ ʻ yozilgan bo lsa-da, arablar bilan bo lgan to qnashuvlar, xususan, 751-yilda Talas ʻ ʻ ʻ jangi haqida muhim ma’lumotlar mavjud. Talas jangi, garchi u O rta Osiyoning ʻ to liq egallanishini belgilamagan bo lsa-da, mintaqadagi siyosiy muvozanatni ʻ ʻ arablar foydasiga o zgartirgan muhim voqea sifatida qayd etiladi. Bu jangda ʻ qarluqlar va mahalliy turkiy qabilalar arablarni qo llab-quvvatlagan, bu esa ʻ Xitoyning mintaqadagi ta’sirini sezilarli darajada kamaytirgan. Jangda ishtirok etgan qo shinlarning soni turli manbalarda turlicha keltiriladi (masalan, ayrim ʻ 18 Gardizi. Abu Said Abdulhay ibn Zahhok. Zayn al-axbor (Xabarlar zebu zayli). – Toshkent., 1991. – B. 76 18 manbalarda arab qo shinlari 50 000 atrofida, Xitoy va ularning ittifoqchilari esaʻ 200 000 ga yaqin bo lganligi aytilsa-da, bu raqamlar bahsli), biroq jang natijasida ʻ arablar g alaba qozonib, mintaqada o z mavqeini mustahkamladi. ʻ ʻ Arablar O rta Osiyoni bosib olishda qattiq qarshilikka duch keldilar. ʻ Tarixchi Hugh N. Kennedy ta’kidlaganidek, Movarounnahr “imkoniyat va katta boylikka ega, o z mustaqilligini yuksak qadrlaydigan jangovar xalq tomonidan ʻ himoyalangan boy o lka edi” va shu tufayli ilk musulmon istilolarida uning ʻ bo ysundirilishi eng shiddatli va uzoq davom etgan (673-751-yillar) ʻ 19 . Mintaqadagi siyosiy birlikning yo qligi, alohida knyazliklarning tarqoqligi va knyazlarning ʻ o zaro kurashlari arab bosqinchilarining olg a borishini osonlashtirdi. Arab ʻ ʻ qo mondonlari xalq harakatlariga qarshi kurashda mahalliy zodagonlarni o z ʻ ʻ qo liga olishga intildilar. ʻ Bosqin natijasida O rta Osiyo xalifalikka bo ysundirildi. Mintaqa ʻ ʻ iqtisodiyoti Islom dunyosi iqtisodiyotiga integratsiyalashdi. Shaharlar, ayniqsa Buxoro, Samarqand, Marv kabi markazlar Islom madaniyati va ilm-fanining muhim o choqlariga aylandi. Arab tili davlat va ilm-fan tili sifatida keng tarqaldi, ʻ ammo mahalliy fors-tojik va turkiy tillar ham saqlanib qoldi va rivojlandi. Islom dini mintaqada keng yoyildi, masjidlar qurildi, diniy marosimlar va taqvim joriy etildi. Bu jarayon yuz foizlik biryoqlama o zgarish bo lmagan, balki Islomlashuv ʻ ʻ jarayoni asrlar davomida, bosqichma-bosqich sodir bo lgan. Dastlabki bosqinda ʻ mahalliy aholining ma’lum bir qismi Islomni qabul qilgan bo lsa, keyinchalik bu ʻ foiz sezilarli darajada oshgan. Masalan, ba’zi manbalarda VIII asr oxirida Islomni qabul qilganlarga soliq imtiyozlari berilgani, bu esa aholining Islomga kirishini tezlashtirganligi haqida bilvosita ma’lumotlar uchraydi. Xulosa qilib aytganda, O rta Osiyoga arab bosqini haqidagi manbalar, garchi ʻ aniq raqamlar va foizlar bo yicha cheklangan bo lsa-da, bu jarayonning umumiy ʻ ʻ yo nalishi, shiddati va mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga ʻ ko rsatgan tub ta’sirini aniq aks ettiradi. Bu manbalar bizga o sha davr O rta ʻ ʻ ʻ 19 Ibn al-Asir. Izziddin Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad. Al-Kamil fit-tarix (Mukammal tarix). – Toshkent., 2006. – B. 315. 19 Osiyosining murakkab manzarasi, arab istilosining mohiyati va uning uzoq muddatli oqibatlari haqida keng tasavvur beradi. 20 II.BOB . MAHALLIY OLIMLARNING ASARLARIDA ARABLAR BOSQINI TAVSIFI. 2.1 Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” Abu Rayhon Beruniy tomonidan yozilgan “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” (“Osor al-boqiya ‘an al-qurun al-xoliya”) asari islom olamidagi ilk tarixiy-xronologik tadqiqotlardan biri bo‘lib, unda qadimgi xalqlarning diniy e’tiqodlari, urf-odatlari, bayramlari, yil hisobi va taqvim tizimlari haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Ushbu asar 1000-yilda — milodiy XI asr boshlarida yozilgan bo‘lib, o‘z davrida ilm-fan rivojiga ulkan hissa qo‘shgan noyob manbalardan hisoblanadi. Asar arab tilida yozilgan bo‘lib, u zamonaviy tarix, astronomiya, etnografiya va madaniyatshunoslik fanlari uchun muhim faktologik asos bo‘lib xizmat qiladi. “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida Beruniy yunonlar, rimliklar, hindlar, yahudiylar, zaratustiylar, suryoniylar, qomariy va shamsiy taqvimdan foydalangan xalqlar, shuningdek, arablar, forslar, so‘g‘dlar, xorazmiylar, turklar va boshqa ko‘plab xalqlarning qadimiy kalendarlari, bayramlari va marosimlariga oid tizimli ma’lumotlarni to‘plagan 20 . U o‘z asarida bu xalqlarning yangi yilni qanday nishonlaganlari, yil fasllari bilan bog‘liq e’tiqodlari, astronomik va dini sanalarga asoslangan udumlarini taqqoslab tahlil qiladi. Bu yondashuv Beruniyning ilmiy tafakkuri, obyektivlik va tarixiy voqealarni solishtirish orqali izohlash uslubini namoyon qiladi. Asarning asosiy mavzusi qadimgi xalqlarning vaqtni hisoblash usullari, yil, oy va kun tizimlarining farqlari, shuningdek, turli madaniyatlarning vaqt tushunchasi atrofida shakllangan marosim va diniy urf-odatlari bilan bog‘liqdir. Beruniy masalan, hind taqvimi bilan zardushtiy taqvimni, yahudiy va xristian bayramlarini taqqoslab, ularning chiqish sabablari, astronomik asoslari, oy va quyosh harakati bilan bog‘liqligini aniq dalillar 21 bilan ko‘rsatadi. U quyosh yiliga 20 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston,ʻ 2021. - B. 30 21 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston, ʻ 2021. - B. 35 21 asoslangan fors taqvimi bilan oy yiliga asoslangan arab taqvimi orasidagi farqni ham ilmiy asoslab beradi. Asar umumiy jihatdan 25 bobdan iborat bo‘lib, har bir bobi alohida bir xalq yoki madaniyatning vaqtni hisoblash tizimi, taqvimi, muqaddas sanalari, diniy marosimlari, tarixiy bayramlari haqida batafsil ma’lumot beradi. Beruniy har bir bobda konkret tarixiy manbalar, matematik hisob-kitoblar va o‘zining ilmiy kuzatuvlari asosida izohlar beradi. U hisoblash usullarida astronomik aniqlikka katta e’tibor qaratgan va qadimgi davrlar bayramlarini hozirgi zamon hisobiga o‘tkazishga harakat qilgan. Bu jihati bilan “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asari faqat tarixiy emas, balki astronomik va ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan ilmiy ensiklopediyadir. Beruniy bu asar orqali turli xalqlarning diniy, madaniy va ijtimoiy hayotidagi o‘xshashliklar va farqlarni ko‘rsatib, insoniyat tarixidagi uyg‘unlik va xilma-xillikni tushuntirishga harakat qilgan. U milliy, diniy yoki irqiy ajratmalarga yo‘l qo‘ymasdan, barcha xalq va madaniyatlarga xolis yondashgan 22 . Ayniqsa, Hindiston xalqlari madaniyati va diniy e’tiqodlari haqida keng va chuqur ma’lumotlar keltirib, hind tarixshunosligiga ham muhim hissa qo‘shgan. Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asari milodiy 1000-yilda yozilgan, 25 bobdan iborat bo‘lgan ilmiy-falsafiy va tarixiy ensiklopediya bo‘lib, unda qadimiy xalqlarning vaqtni hisoblash tizimi, diniy marosimlari, bayramlari, taqvim tizimlari va madaniy qadriyatlari raqamlar, sanalar va ilmiy asoslar bilan batafsil yoritilgan. Bu asar Beruniyning chuqur ilmiy tafakkuri, xalqaro madaniyatlar tarixini solishtirishga bo‘lgan intilishi va ilmiy betarafligi namunasi sifatida qadrlanadi. Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” (“Osor al-boqiya ‘an al-qurun al-xoliya”) asari asosan qadimgi xalqlarning taqvim tizimlari, diniy marosimlari va bayramlari haqida bo‘lsa-da, unda Arab xalifaligining O‘rta Osiyoni bosib olishi va bu jarayonning ijtimoiy, iqtisodiy hamda siyosiy hayotga ta’siri ham muhim jihatlar bilan aks ettirilgan. Beruniy o‘z 22 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston,ʻ 2021. - B. 75 22 asarida bu tarixiy hodisani tafsilotlar bilan emas, balki u bosib o‘tgan xalqlarning urf-odatlari, kalendar tizimlaridagi o‘zgarishlar, yangi diniy tartiblarning joriy qilinishi orqali aks ettiradi. Bu uslub orqali u xalifalik hukmronligi ostidagi jamiyatdagi chuqur ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarni ilmiy yondashuv asosida tahlil qiladi. Beruniy asarida arablarning O‘rta Osiyoga kirib kelganidan keyin bu hududda taqvimlar tizimi o‘zgarganini alohida qayd etadi. U ilgari zardushtiylar, so‘g‘dlar, xorazmiylar foydalanib kelgan quyosh taqvimi va mahalliy yil hisobi arablar tomonidan olib kirilgan hijriy-qamariy taqvim bilan almashgani, bu esa nafaqat ma’muriy boshqaruvda, balki ijtimoiy hayotda ham katta burilish yasaganini ta’kidlaydi. Bu o‘zgarishlar faqatgina sanalarni belgilashda emas, balki marosim va bayramlarni o‘tkazish, hosil yig‘imi, soliq yig‘ish, davlat ishlarini yuritish kabi sohalarda ham keng aks etgan. Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida arablarning O‘rta Osiyoga kirib kelishi bilan yuzaga kelgan kalendar va vaqt hisoblash tizimidagi o‘zgarishlar chuqur tarixiy, ijtimoiy va ma’muriy mazmunda tahlil qilinadi. Beruniy aniq ta’kidlaganidek, bu o‘zgarishlar oddiy sana almashtirish emas, balki jamiyat hayotining barcha sohalarini qamrab olgan tub burilish bo‘lgan. Unga ko‘ra, arablar tomonidan olib kirilgan hijriy-qamariy taqvim, ya’ni oy harakatiga asoslangan yil hisobi avvalgi mahalliy xalq – so‘g‘dlar, xorazmiylar va forslar tomonidan asrlar davomida qo‘llanilgan quyoshiy taqvimni bosqichma-bosqich siqib chiqargan 23 . Beruniy ushbu taqvim o‘zgarishini chuqur tahlil qiladi va u orqali hukmronlik siyosati qanday amalga oshirilganini ilmiy asoslaydi. Arablar O‘rta Osiyoda siyosiy nazoratni qo‘lga kiritgach, hijriy-qamariy taqvim asosida yuritiladigan yangi ma’muriy boshqaruv tizimini joriy etdilar. Bu tizimda yil 354-355 kun bo‘lib, quyosh yiliga nisbatan qisqaroq edi. Natijada, ilgari belgilangan bayram, hosil yig‘imlari yoki soliqlarni yig‘ish uchun aniq va tabiatga mos ravishda tuzilgan quyoshiy yil tizimi o‘z ahamiyatini yo‘qota 23 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston,ʻ 2021. - B. 78 23 boshladi. Masalan, so‘g‘d va xorazmiylarning hosil yig‘imiga moslab belgilangan bayramlari — Navro‘z (yangi yil) va Mehregon (kuz hosil bayrami) — fasllarga bog‘langan edi. Hijriy taqvim esa oylarga emas, balki oyning fazalariga asoslangan bo‘lgani sababli, yil fasllari bilan muvofiqlashmaydi. Shu bois, yangi taqvim kiritilishi bilan iqtisodiy ishlar — dehqonchilik, sug‘orish, hosil yig‘imi kabi amaliy faoliyatlarda chalkashliklar yuzaga keldi. Beruniy bu holatni chuqur izohlab, yangi taqvimning amaliyotda qanday oqibatlarga olib kelganini tahlil qiladi. Unga ko‘ra, bu chalkashliklar, ayniqsa, soliq yig‘ish va davlat hisob-kitoblarida jiddiy muammolarni yuzaga keltirdi. Chunki ilgari har bir mavsumda hosilga qarab soliq belgilangan bo‘lsa, endilikda hijriy yil aylanishi bilan bu muddatlar siljiydi va ba’zida hosil pishmagan paytda ham soliq undirilishi boshlanadi. Bu esa iqtisodiy beqarorlikka va aholining noroziligiga sabab bo‘lgan. Bundan tashqari, Beruniy ta’kidlaganidek, marosimlar va diniy bayramlar ham yangi tizim asosida belgilandi. Arablar tomonidan joriy qilingan diniy sanalar, masalan, Hijriy Yilboshi (Muharram), Ramazon oyi va Qurbon hayiti, mahalliy bayramlarning o‘rnini egallay boshladi. Natijada, mahalliy madaniy qadriyatlar asta-sekin islomiy tartiblar bilan almashdi 24 . Beruniy bu o‘zgarishlarga baho bergan holda, har bir xalqqa xos bo‘lgan vaqt va marosim tizimi ularning madaniy mustaqilligini ifodalaganini, yangi tartiblar esa bu mustaqillikni cheklaganini ilmiy dalillar bilan tushuntiradi. Asarda yana bir muhim jihat shuki, Beruniy arablarning taqvimiy o‘zgarishlarni faqat diniy asosda emas, balki siyosiy maqsadlarda ham amalga oshirganini anglatadi. Yil hisobini islomiy tartibga solish orqali xalifalik o‘z siyosiy hukmronligini mustahkamlashga va turli xalqlarni bir diniy-siyosiy tizim doirasida birlashtirishga intilgan. Bu — yagona taqvim, yagona bayramlar, yagona ma’muriy tartiblar orqali xalifalik tuzilmasining markazlashuviga xizmat qilgan. Arab xalifaligiga tobe bo‘lgan hududlarda iqtisodiy hayotda yangi tartiblar, jumladan, islomga asoslangan soliq tizimi (zimmiylar uchun jizya, musulmonlar 24 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston,ʻ 2021. - B. 100 24 uchun zakot) joriy etilganini, bu esa mahalliy aholining iqtisodiy faoliyatini yangicha shakllantirganini Beruniy tarixiy kalendarlardagi o‘zgarishlar orqali bilvosita ko‘rsatadi. Ayniqsa, Beruniy turli xalqlarning yangi yil boshlanishi, savdo mavsumi, hosil yig‘im sanalari haqida gapirarkan, arab hukmronligidan keyingi davrda bu sanalarning o‘zgarishi yoki islomiy taqvim bilan uyg‘unlashtirilgan holatini ta’riflaydi. Bu orqali arablar siyosiy nazoratni iqtisodiy boshqaruv vositalari orqali ham mustahkamlashganini tushunish mumkin. Siyosiy jihatdan esa, Beruniy arablarning mintaqadagi siyosiy tuzumni qanday o‘zgartirgani haqida bevosita ma’lumot bermasada, ularning olib kirgan diniy va taqvimiy tartiblarini, bayram va diniy marosimlar tizimini qiyoslab berish orqali arab siyosiy g‘oyasining, ya’ni islom dinining siyosiy boshqaruv vositasi sifatida qanday ishlatilganini ochib beradi. Misol uchun, u arablar tomonidan nishonlana boshlangan hijriy yilboshi — Muharram va Ramazon bayramlarining avval mavjud bo‘lmaganligi, ularning xalifalik tomonidan umumlashtirilgan diniy- siyosiy marosimlar sifatida kiritilganini ta’kidlaydi. Bu esa yangi hokimiyatning xalq ongida diniy birdamlik asosida legitimlashganini ko‘rsatadi. Shuningdek, Beruniy mahalliy xalqlarning diniy marosimlarining islom e’tiqodi bilan qanday uyg‘unlashganini yoki yo‘qolib ketganini tafsilotlar bilan bayon qiladi. Masalan, u Navro‘z, Mehregon kabi qadimiy bayramlarning arab hukmronligi davrida islomiy tafsirlar bilan moslashtirilgan shaklda saqlanib qolganini, lekin ayrim hollarda ular diniy tus berilib, avvalgi mazmunidan uzoqlashganini yozadi 25 . Bu holatlar orqali Beruniy arablar tomonidan olib borilgan siyosiy va madaniy assimilyatsiya jarayonining qanday sodir bo‘lganini tushunarli tilda yetkazadi. Beruniyning eng mashhur va ko pincha iqtibos keltiriladigan joylaridan biriʻ uning Xorazmning qadimgi ilm-fan va yozuv an analariga oid qayg uli so zlaridir. ʼ ʻ ʻ Uning yozishicha: “ Qutayba ibn Muslim Xorazm xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini o rgangan va bilimini boshqalarga o rgatadigan kishilarni halok etib ʻ ʻ 25 Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent: O zbekiston, ʻ 2021. - B. 110 25 va butkul yo q qilib yuborgan edi. Shuning uchun u (xabar va rivoyatlar) Islomʻ davridan keyin haqiqatni bilib bo lmaydigan darajada yashirin qoldi. ʻ ” Bu iqtibos arab bosqinining eng og ir oqibatlaridan birini, ya ni ʻ ʼ mahalliy ziyolilarning, olimlar va yozuvchilarning jismoniy yo q qilinishi ʻ va buning natijasida qadimgi bilim va madaniy merosning katta qismining yo qotilishi ʻ ni ochib beradi. Beruniyning ushbu bayonoti, bosqinning oddiy hududiy egallashdan ko ra ʻ chuqurroq, madaniy genotsid darajasidagi ta sirlariga ishora qiladi. ʼ Ushbu iqtibosda aniq raqamlar keltirilmagan bo lsa-da, "butkul yo q qilib ʻ ʻ yuborgan edi" degan ibora yo qotishning keng ko lamli ekanligini bildiradi. Bu bir ʻ ʻ necha o n yoki yuzlab odamlar emas, balki butun bir ilmiy va madaniy qatlamning ʻ yo q qilinishi, bu esa o z navtida ʻ ʻ ming yillik ilm-fan va ma naviyatning ʼ uzilishiga olib kelganligini ta kidlaydi. Qadimgi Xorazm yozuvi va unga ʼ asoslangan asarlarning g oyib bo lishi bunga misol bo la oladi. ʻ ʻ ʻ Beruniy kalendarlar va bayramlar haqida yozar ekan, zardushtiylik va boshqa qadimgi dinlarning O rta Osiyodagi mavqei va ularning arablar kelishi ʻ bilan qanday o zgarganligi haqida ham bilvosita ma lumotlar beradi. Uning ʻ ʼ yozuvlaridan Islomning mintaqada asta-sekin tarqalishi, yangi diniy bayramlarning joriy etilishi va qadimgi bayramlarning ba zilarining Islomiy urf-odatlar bilan ʼ uyg unlashib ketishi yoki yo qolishi tushuniladi. Masalan, u Navro z kabi qadimgi ʻ ʻ ʻ bayramlarning Islom davrida ham davom etishini, ammo ularning mazmunida o zgarishlar bo lganini ta kidlaydi. Bu esa, arablar istilosi faqat harbiy yoki siyosiy ʻ ʻ ʼ emas, balki diniy va ijtimoiy o zgarishlarga ham olib kelganini ko rsatadi. ʻ ʻ Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida arablarning O rta Osiyoga hujumi asosan madaniy va intellektual yo qotishlar ʻ ʻ nuqtai nazaridan yoritilgan. U harbiy yurishlarning tafsilotlariga emas, balki ularning uzoq muddatli va chuqur oqibatlariga, xususan, qadimgi Xorazm madaniyatiga yetkazilgan zararga e tibor qaratadi. Garchi asarda aniq raqamlar, ʼ foizlar va yillar bilan bog liq statistik ma lumotlar deyarli bo lmasa-da, ʻ ʼ ʻ Beruniyning Xorazm olimlari va bilimining yo q qilinganligi haqidagi shaxsiy ʻ qayg usi arab bosqinining mintaqaning boy madaniy merosiga qay darajada katta ʻ 26 salbiy ta sir ko rsatganini yaqqol ko rsatadi. Bu, ba zi hollarda, jismoniyʼ ʻ ʻ ʼ vayronagarchilikdan ham og irroq yo qotish bo lgan. ʻ ʻ ʻ Xulosa qilib aytganda, “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida Arab xalifaligining O‘rta Osiyoni bosib olishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy yurishlar orqali emas, balki bu bosib olish natijasida yuz bergan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar orqali yoritilgan. Beruniy arablarning taqvim, bayram, diniy marosim va iqtisodiy sanalardagi islohotlari orqali ularning O‘rta Osiyodagi hukmronligini ilmiy jihatdan tahlil qilgan. Bu asar nafaqat qadimgi xalqlarning urf-odatlari haqida, balki ularning yangi siyosiy tuzum ostida qanday yangilanib, o‘zgarib borishini ko‘rsatgan fundamental tarixiy va ilmiy manba hisoblanadi. 27 2.2. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” manba sifatida Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari, to‘liq nomi bilan “Tarixi Buxoro” , IX– X asrlar O‘rta Osiyo tarixshunosligining eng muhim yozma manbalaridan biri bo‘lib, 943–944-yillarda (milodiy) yozilgan. Bu asar mashhur olim Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far an-Narshaxiy tomonidan arab tilida yozilgan bo‘lib, keyinchalik, XI asrda forschaga tarjima qilinib, qayta ishlangan. Asarning yaratilishi, Samaniylar sulolasi hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi va uni yozish vazifasi Samaniy amiri Nosir ibn Ahmad (hukmronligi 914–943) buyrug‘i bilan boshlangan, keyinchalik esa amirning vorislari davrida yakunlangan. Demak, bu asar hukmron sulola tomonidan siyosiy va madaniy tarixni hujjatlashtirish maqsadida yozdirilgan bo‘lib, Buxoro shahri va uning atrofi tarixini ilmiy asosda bayon etishga xizmat qiladi. “Buxoro tarixi” yagona yaxlit matn ko‘rinishida bo‘lib, an’anaviy bo‘limlarga ajratilmagan, ammo mazmunan bir nechta asosiy yo‘nalishlarda ma’lumotlar beradi: tarixiy, ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, diniy va madaniy hayot. Asarda Buxoroning qadimiy davrdan boshlab arablar tomonidan zabt etilishigacha bo‘lgan tarixi, shuningdek, islom dini kirib kelgach yuz bergan ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar 26 , mahalliy aholining qarshiliklari va oxir-oqibat islomni qabul qilishi batafsil yoritilgan. Asarda shahar qurilishi, qishloq xo‘jaligi, bozorlari, karvonsaroylari, masjid va madrasa faoliyati, suv ta’minoti tizimi kabi ijtimoiy-iqtisodiy jihatlar ham alohida ahamiyat bilan tasvirlanadi. Ayniqsa, Buxoro vohasidagi sug‘orish inshootlari, ariq va kanallar tarmog‘i, suv sarfi va uning taqsimoti haqida konkret tarixiy misollar keltiriladi. Narshaxiy Buxoro atrofidagi qishloqlar va aholi punktlarini tilga olarkan, ularning islomdan oldingi diniy e’tiqodlari, urf-odatlari, so‘nggi yillardagi islomlashuv jarayoni 27 , hatto joy nomlarining o‘zgarishini ham yozib boradi. Siyosiy jihatdan esa, Narshaxiy Buxoroning arablar tomonidan bosib olinishi (VII–VIII asrlar), bu davrda yuz bergan qurolli qarshiliklar, xalifalik nomidan 26 Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 29 27 Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 31 28 yuborilgan noiblar, ularning siyosiy faoliyati, soliq tizimi va islomiy boshqaruv joriy etilishi kabi muhim jarayonlarni tasvirlaydi. U bu jarayonlarni xolis tarzda, ba’zan tanqidiy yondashuv bilan bayon etadi. Shu bilan birga, Samaniylar davrida Buxoroning yuksalish davri sifatida ko‘rsatiladi — bu davrda Buxoro faqat siyosiy markaz emas, balki islomiy ilm-fan, madaniyat, adabiyot va tijorat markaziga aylangani haqida keng ma’lumotlar beriladi. Diniy va madaniy hayot jihatidan asarda Buxoroning yirik islom ulamolari, fiqh va hadis ilmi rivoji, mashhur madrasalari, masjidlari, ziyoratgohlari haqida aniq tarixiy dalillar bilan yozilgan. Narshaxiy ba’zi ulamolar haqida tarjimai hol tarzida ma’lumot beradi, ularning ilmiy faoliyati va ijtimoiy obro‘sini tasvirlaydi. Ayniqsa, Buxoroning “Qubbat ul-islom” — ya’ni “Islom gumbazi” deb atala boshlashi ana shu davrdagi diniy obro‘-e’tiborni aks ettiradi. Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asari 943–944-yillarda yozilgan bo‘lib, Samaniy amiri Nosir ibn Ahmadning siyosiy topshirig‘i asosida yaratilgan. Garchi rasmiy bo‘limlarga ajratilmagan bo‘lsa-da, asar o‘z ichiga Buxoroning qadimdan islom davrigacha bo‘lgan tarixini, siyosiy boshqaruvini, ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, diniy o‘zgarishlarini va madaniy rivojlanishini to‘liq qamrab oladi. Bu asar nafaqat tarixiy manba, balki o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy tafakkuri, ilmiy yondashuvi va madaniy tasavvurlarining ko‘zgusi sifatida tarixshunoslikda alohida o‘rin egallaydi. Arablar tomonidan O‘rta Osiyoning bosib olinishi jarayoni VII asrning ikkinchi yarmi va VIII asr boshlariga to‘g‘ri keladi 28 . Bu davrda Arab xalifaligi tez sur’atlar bilan kengayib, Eron, Iroq va undan keyin Movarounnahr hududlariga yurishlar uyushtira boshladi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, arablar dastlab 651-yilda Xurosonni egallagan bo‘lsa-da, O‘rta Osiyoga to‘laqonli harbiy yurishlar 705-yildan boshlab kuchayadi. Ayniqsa, Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi yurishlar (712–715) O‘rta Osiyoning tubdan arablar nazoratiga o‘tishiga olib kelgan. Ijtimoiy jarayonlar nuqtai nazaridan, arablarning hududga kirib kelishi islom dinining keng tarqalishiga olib keldi. VIII asrning birinchi yarmida islom dini asta- 28 Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 29-31 29 sekinlik bilan ijtimoiy hayotga singib bordi. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, 730- yillarga kelib O‘rta Osiyo aholisi orasida musulmonlar soni 50–60 foizga yetgan. Aholining katta qismi dastlab “zimmiy” maqomida – ya’ni islomni qabul qilmagan, ammo himoya ostida bo‘lgan soliq to‘lovchilari sifatida yashagan. Islom dini joriy etilishi bilan nikoh, meros, huquqiy munosabatlar, diniy marosimlar va ta’lim tizimi islomiy asoslarda tashkil etila boshladi. Natijada, arablar tomonidan olib kirilgan madaniy-diniy qadriyatlar asta-sekin mahalliy hayotning bir bo‘lagiga aylana boshladi. Iqtisodiy jarayonlarda esa arablar o‘z soliq tizimini joriy etdi. Mahalliy aholiga jizya (har yili islomni qabul qilmagan erkak aholining to‘laydigan solig‘i) va xaroj (yer solig‘i) majburiyatlari yuklatildi. Bu soliqlar davlat byudjetining asosiy manbalaridan biriga aylandi. Shuningdek, islomni qabul qilgan aholiga zakot va boshqa iqtisodiy ibodatlar yuklandi. Arablar tomonidan joriy etilgan iqtisodiy boshqaruv mehanizmi sug‘orish tizimlarini tiklash, yangi yerlarni o‘zlashtirish, karvon yo‘llarini himoyalash, bozorlarda nazoratni o‘rnatish kabi chora-tadbirlar orqali barqarorlashtirildi. Ayniqsa, 750-yillardan so‘ng Abbosiylar davrida O‘rta Osiyo shaharlarida hunarmandchilik, savdo va dehqonchilik faoliyati jadal rivojlana boshladi. Soliq yig‘imining islomiy asosda hisoblanishi iqtisodiy tartibning markazlashuviga xizmat qildi. Siyosiy jarayonlarda Arab xalifaligi dastlab harbiy kuch yordamida hukmronlikni o‘rnatgan bo‘lsa-da, 720-yillarga kelib ular mahalliy hukmdorlar bilan siyosiy kelishuvlar tuzishga, ba’zilarini o‘zlariga vassal sifatida tan olishga, ba’zilarini esa butunlay lavozimga tayinlab, o‘z siyosiy tuzumlariga qo‘shishga kirishdi. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, 740-yillarga borib, mahalliy zodagonlarning taxminan 40 foizi xalifalik siyosatiga sodiq bo‘lgan va ular yangi hokimiyat tizimining asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qila boshlagan 29 . Arablar tomonidan tayinlangan noiblar (valiylar) har bir yirik viloyatda xalifalik nomidan hokimlikni amalga oshirib, harbiy, ma’muriy va sud hokimiyatini o‘z qo‘llarida jamlagan. 29 Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 32-35 30 Shuningdek, siyosiy jihatdan islom dini boshqaruv vositasiga aylantirildi. Shariat asosida faoliyat yurituvchi qozilik tizimi, jamoat masjidlari va madrasalar tashkil etildi. Bu tizim jamiyat ustidan mafkuraviy nazoratni kuchaytirgan. Arablar bir necha shahar markazlarida (Buxoro, Samarqand, Marv va Termiz) yirik harbiy garnizonlar tashkil qilib, tinchlikni saqlash va soliq yig‘ishni kafolatlash uchun ular orqali siyosiy barqarorlikni ta’minlab turishgan. Arab xalifaligining O‘rta Osiyoni bosib olishi milodiy 705–750-yillar oralig‘ida sodir bo‘lgan bo‘lib, bu davrda harbiy yurishlar natijasida O‘rta Osiyo hududining 60–70 foizi 715-yilgacha arablar nazoratiga o‘tgan. VIII asr o‘rtalariga kelib, hududda ijtimoiy hayotning islomiylashtirilishi natijasida aholining 50–60 foizi musulmon bo‘lib, iqtisodiy hayotda esa jizya va xaroj soliq tizimlari joriy etilgan, siyosiy jarayonlarda esa mahalliy elitaning 40 foizi xalifalikka sodiq boshqaruv tizimining bir qismiga aylantirilgan. Bu jarayonlar o‘zaro bog‘liq tarzda yuz bergan bo‘lib, Arab xalifaligi O‘rta Osiyoda uzoq muddatli siyosiy va madaniy hukmronlikni qaror toptirishga muvaffaq bo‘lgan. Arablar O rta Osiyoga kirib kelishi bilan madaniy va dini hayotda tubʻ burilishlar ro‘y berdi. Islom dini asosiy mafkuraviy kuch sifatida jamiyat hayotining barcha qatlamlariga singib bordi. VIII asrning o‘rtalariga kelib, bu hududda ko‘pchilik musulmon bo‘lib, ularning ijtimoiy hayotdagi faoliyati kuchaydi. Shu tariqa, arab yozuvi — kufiy yozuv shaklida kirib keldi va mahalliy tillarda yozilgan matnlar, hujjatlar arab harflariga o‘girilgan 30 . Bu til va yozuvdagi o‘zgarish, ma’muriy hujjat yuritishdan tortib, ilm-fan va adabiyotga qadar keng ta’sir ko‘rsatdi. IX–X asrlarda esa mahalliy tillarda (fors-tojik, turkiy) arab alifbosida yozilgan asarlar vujudga keladi. Shaharsozlik va arxitektura borasida arablar tomonidan islomiy me’moriy an’analar olib kirildi. Masjidlar, madrasa, ribot (harbiy-karvon to‘xtash joylari), hammom va bozorlar qurilishi keng tus oldi. Jumladan, Buxoro, Samarqand, Marv, Nasaf, Termiz kabi shaharlarda markaziy jome masjidlar qad ko‘tardi. Ularning atrofida ilmiy markazlar va madrasalar paydo bo‘ldi. Buxoro aynan shu davrda 30 Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 36-39 31 “Qubbatul-islom” (Islom gumbazi) deb atalgan, bu esa shaharning diniy va ilmiy markaz sifatidagi o‘rni ortganini ko‘rsatadi. Huquqiy sohada arablar tomonidan shariat qonunlari joriy etildi. Oldingi zardushtiy, buddaviy va mahalliy odat huquqlari o‘rniga islom qonunlari asosida qozilik tizimi shakllantirildi. Har bir viloyatda qozilar tayinlanib, nikoh, meros, qarz, mulk va jinoyat ishlari islomiy qoidalar asosida ko‘rilgan 31 . Bu esa xalq ongida islom huquqiy tizimining rasmiy, adolatli boshqaruv shakli sifatida mustahkamlanishiga olib keldi. Ilm-fan va ma’rifat sohasida esa arablar Movarounnahrda yuksak ilmiy maktablarning shakllanishiga turtki berdi. Arab tilining xalqaro ilm-fan tili sifatida qabul qilinishi bu yerdan yetishib chiqqan allomalar — Beruniy, Farobiy, Ibn Sino, Xorazmiy, Farg‘oniy kabi mutafakkirlarning arab tilida asarlar yozishiga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, IX–X asrlarda Buxoro, Samarqand va boshqa shaharlarda kutubxonalar, madrasalar tashkil etilib, ilmiy markazlar shakllandi. Bu esa Movarounnahrning islomiy dunyodagi ilmiy markazga aylanishiga xizmat qildi. Shuningdek, arablar tomonidan joriy etilgan pul tizimi ham iqtisodiy barqarorlikka xizmat qildi. Dirham, dinor kabi tangalar joriy qilinib, ichki va tashqi savdo faoliyati faollashdi. Karvon yo‘llari — “Buyuk ipak yo‘li”dagi xavfsizlik ta’minlanib, Yaqin Sharq, Hindiston va Xitoy bilan savdo aloqalari mustahkamlandi. Bu esa shaharlarda savdo-sotiq, hunarmandchilik va kosibchilikni rivojlantirdi. Arablar davrida qishloq xo‘jaligi, ayniqsa, sug‘oriladigan dehqonchilik yuqori darajada rivojlandi. Sug‘orish tizimlari (ariq, kanallar) qayta tiklanib, ekin maydonlari kengaydi. Asosan bug‘doy, arpa, paxta, uzum, sabzavot, mevalar yetishtirilib, qishloq xo‘jaligi yalpi mahsulotining katta qismi ichki ehtiyoj bilan birga eksportga ham yo‘naltirilgan. VIII-IX asrlarga kelib sug‘oriladigan yerlarning taxminan 70–75 foizi samarali foydalanilgan . Narshaxiyning asarida arablarning Buxoroga kirib kelishi katta qarshilikka uchragani yaqqol ko rinadi. Uning yozishicha, Buxoro shahri va uning atrofidagiʻ 31 Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 39-42 32 hududlar bir necha bor hujumga uchragan. Masalan, Qutayba ibn Muslim Buxoroga 706-709-yillarda bir necha bor yurish qilgan. Dastlabki bosqinchilik yurishlari paytida vayronagarchiliklar yuz bergani tabiiy. Narshaxiy Buxoroda ko p marta qo zg olonlar ko tarilganini, aholining arablar hukmronligiga qarshiʻ ʻ ʻ ʻ chiqqanini qayd etadi. Bu qo zg olonlar, odatda, qonli tarzda bostirilgan. Masalan, ʻ ʻ 712-yilda Qutayba Buxoroni egallagach, aholi orasida Islomni qabul qilmaganlarni jazolagan, hatto ba zi manbalarga ko ra, butparastlarning olovgohlarini buzdirgan. ʼ ʻ Garchi aniq raqamlar berilmasa-da, bu voqealar aholi uchun jiddiy talafotlar keltirganini anglash mumkin. Ayrim manbalar Buxoroda Islomni qabul qilishdan bosh tortgan 20 mingdan ortiq aholi qatl etilganini eslatib o tadi, ammo bu ʻ raqamning Narshaxiyning asarida aynan shu tarzda keltirilganligini tasdiqlash qiyin. U ko proq voqealarning umumiy ketma-ketligini va natijalarini bayon qiladi. ʻ Arablar istilosining eng muhim oqibatlaridan biri Islom dinining mintaqada keng tarqalishi bo ldi. Narshaxiy Islomni qabul qilish jarayonini batafsil yoritadi. ʻ Dastlab, Islomni qabul qilish majburiy bo lgan, ammo keyinchalik iqtisodiy ʻ imtiyozlar ham muhim rol o ynagan. Masalan, Islomni qabul qilganlardan jizya ʻ (jon solig i) olinmagan, bu esa ko plab dehqonlar va hunarmandlar uchun katta ʻ ʻ rag bat bo lgan. Narshaxiyning yozishicha, Buxoro ahli dastlab Islomni nominal ʻ ʻ tarzda qabul qilib, o z e tiqodlariga yashirincha amal qilishgan. Keyinchalik, ʻ ʼ Qutayba ibn Muslim aholini Islomga qat iyroq kiritish uchun har hafta juma ʼ namoziga qatnashishni majburiy qilgan va namoz o qishni o rgatish uchun ʻ ʻ mahalliy tilni biladigan imomlarni tayinlagan. Aytilishicha, har bir juma namozida Islomni qabul qilganlarga ikki dirhamdan pul berilgan, bu ham aholining Islomga kirishini tezlashtirgan. Narshaxiy, Buxoroda arablar tomonidan qurilgan ilk masjidlarni, xususan, Arkda barpo etilgan jome masjidini alohida ta kidlaydi. ʼ Narshaxiyning asarida arablar hukmronligi ostida Buxoro vohasining iqtisodiy hayotida yuz bergan o zgarishlar ham tasvirlangan. Yangi soliq tizimi, ʻ ya ni ʼ xiroj (yer solig i) va ʻ jizya (jon solig i) joriy etildi. Bu soliqlar avvalgi ʻ mahalliy soliq tizimlaridan farq qilgan va markazlashgan boshqaruvga xizmat qilgan. Garchi bu soliqlar dastlab aholi uchun og irlik qilgan bo lsa-da, vaqt o tishi ʻ ʻ ʻ 33 bilan iqtisodiy barqarorlikka erishildi. Narshaxiy Buxoroning savdo markazi sifatida rivojlanishini, yangi bozorlarning paydo bo lishini, hunarmandchilikningʻ o sishini ta kidlaydi. Masalan, Buxorodagi "mahallat al-xajjoj" (Hojilar mahallasi) ʻ ʼ kabi joylarning paydo bo lishi shaharning savdo va madaniy aloqalar markaziga ʻ aylanganini ko rsatadi. ʻ Arablar istilosi Buxoro vohasining madaniy landshaftiga sezilarli ta sir ʼ ko rsatdi. Arab tili davlat boshqaruvi va diniy ta lim tili sifatida keng tarqaldi. Ilm- ʻ ʼ fan markazlari rivojlandi. Buxoro Islom olamining muhim ilm-fan va madaniyat markazlaridan biriga aylandi. Narshaxiy Buxoroda ko plab olimlar, faqihlar va ʻ adiblarning yetishib chiqqanini qayd etadi. Bu esa, arablar hukmronligi ostida ilm- fan va ma rifatning rag batlantirilganini ko rsatadi. Garchi dastlab mahalliy ʼ ʻ ʻ madaniyatlar qisman cheklangan bo lsa-da, keyinchalik arab madaniyati bilan ʻ mahalliy madaniyatlar o rtasida sintez yuz berdi. Samarqand va Buxoro kabi ʻ shaharlar Islom madaniyati gullagan, turli xalqlarning olimlari va shoirlari to plangan markazlarga aylandi. ʻ Xulosa qilib aytganda, Narshaxiyning "Tarixi Buxoro" asari arablar O rta ʻ Osiyoga hujumining murakkab oqibatlarini, dastlabki qarshilik va vayronagarchiliklardan tortib, keyinchalik Islomning tarqalishi, yangi iqtisodiy va madaniy tuzumning shakllanishigacha bo lgan jarayonlarni yoritadi. Garchi asarda ʻ aniq raqamli ma lumotlar, foizlar va har bir yil bo yicha batafsil statistikalar ʼ ʻ berilmasa-da, uning umumiy mazmuni arablarning O rta Osiyo tarixida tub ʻ o zgarishlar yasaganini va bu o zgarishlarning mintaqa aholisi hayotiga chuqur ʻ ʻ ta sir ko rsatganini aniq ko rsatib beradi. ʼ ʻ ʻ XULOSA 34 Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, O‘rta asr arab manbalarida O‘rta Osiyoning egallanishi jarayoni harbiy-siyosiy ekspansiya, diniy mafkura, iqtisodiy manfaat va madaniy o‘zgarishlar kontekstida keng va asosli yoritilgan. Asosan VIII asr boshlaridan to IX asr o‘rtalarigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga olgan bu jarayonlar arab geograflari, tarixchilari va fiqh ulamolari tomonidan yozilgan manbalarda — xususan, Is’tahriyning “Kitob al-masolik val-mamolik”, Madaviy Abulhasan Alining “Kitob al-Mag‘oziy”, Narshaxiyning “Tarixi Buxoro”, Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarlarida tarixiy faktlar, raqamlar, joy nomlari, shaxslar, sanalar va diniy-siyosiy ta’sirlar asosida bayon etilgan. Manbalarda arablarning O‘rta Osiyoga yurishlari dastlab Xuroson va Marv orqali boshlangan bo‘lib, 705–715-yillar orasida ayniqsa Qutayba ibn Muslim boshchiligida kuchli harbiy yurishlar olib borilgani ko‘rsatiladi. Tarixiy dalillarga ko‘ra, u 712-yilda Buxoro, 713-yilda Samarqand, 715-yilda esa Farg‘ona vodiysi hududlarini zabt etgan. Shu tariqa, bu davrga kelib O‘rta Osiyoning 60–70 foizi Arab xalifaligi nazoratiga o‘tgan. Islom dini hududga kirib kelib, bosqichma- bosqich asosiy mafkuraviy kuchga aylangan. VIII asrning ikkinchi yarmiga kelib, aholi orasida musulmonlar soni 50–60 foizni tashkil etgani arab manbalarida qayd etilgan. Mahalliy zodagonlar islomni qabul qilib, xalifalik tizimiga qo‘shilgan; taxminan 40 foiz siyosiy elita yangi hokimiyatga sodiqlik bildirgan. Arab mualliflari bu yurishlarni faqat harbiy bosqinchilik emas, balki "islomiy jihod" deb ta’riflab, ularni din va adolatni yoyish yo‘li deb hisoblagan. Masalan, “Kitob al-Mag‘oziy”da bu yurishlar paytida zardushtiy, buddaviy va boshqa e’tiqodlarga mansub aholining islomga da’vat etilishi, ammo ba’zilarining qurolli qarshilik ko‘rsatgani, 720-yillarda esa keng ko‘lamli isyonlar yuz bergani yozilgan. Ayniqsa, Sug‘diyona va Buxoro vohasida xalq orasida diniy va siyosiy norozilik kuchli bo‘lgan. Arab manbalarida ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar ham batafsil tasvirlangan. Xaroj (yer solig‘i) va jizya (musulmon bo‘lmaganlar solig‘i) joriy etilishi orqali davlat byudjeti barqarorlashgan, soliq yig‘imi qat’iy nazorat ostida bo‘lgan. 35 Sug‘orish tizimlari tiklanib, sug‘oriladigan yerlarning 70–75 foizi faol foydalanilgan. Shaharlar, ayniqsa Buxoro, Samarqand, Marv va Nasaf islomiy markazlarga aylangan. Arablar tomonidan olib kirilgan hijriy-qamariy taqvim butun boshqaruv tizimida joriy etilib, bu esa sanalarni belgilash, soliq yig‘ish, marosimlar o‘tkazish kabi sohalarda yangicha tartiblarni o‘rnatgan. Madaniy hayotda esa arab yozuvi va tili hukmronlik qilgan. Arab tilida hujjatlar yuritila boshlagan, lekin IX asrga kelib fors-tojik adabiyoti rivojlanib, arab alifbosida mahalliy tillarda yozilgan asarlar paydo bo‘lgan. Islomiy ilm-fan markazlari — madrasa, masjidlar qad rostlab, Buxoro “Qubbatul-islom” deb nomlana boshlagan. Shariat qonunlari asosida qozilik va ma’muriy tuzilmalar tashkil etilib, huquqiy hayotda islomiy me’yorlar ustun bo‘lgan. Xulosa qilib aytganda, O‘rta asr arab manbalarida O‘rta Osiyoning egallanishi tarixiy jarayon sifatida aniq sanalar, foizlar, ijtimoiy qatlamlar va siyosiy tuzilmalar bilan bog‘liq holda asosli tarzda yoritilgan. Bu manbalar nafaqat bosib olish voqealarini, balki mahalliy aholi, madaniyat, iqtisodiyot va siyosiy tizimning yangi hukmronlikka qanday moslashganini ham ko‘rsatadi. Arab mualliflari bu jarayonni islom sivilizatsiyasining kengayishi deb talqin qilgan bo‘lsa, zamonaviy tarixshunoslikda esa bu voqealar turli tamoyillar va qarama- qarshiliklar kesishgan murakkab tarixiy hodisa sifatida baholanadi. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari. 1 . Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Т.: Ўзбекистон, 2016. II. MANBALAR 1. Ahmad ibn Ishoq ibn Ja’far al-Ya’qubiy. Kitob al-buldon . – Toshkent., 1998. 2. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad Shamsiddin al-Muqaddasiy. Ahsan at-taqosim fi ma’rifat al-aqolim . – Toshkent., 2008. – B. 87. 3. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. I jild. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. – Toshkent.: O zbekiston, 2021ʻ 4. Balazuriy. Futuh al-buldon . – Toshkent., 2003. – B. 65. 5. Balozuriy Ahmad ibn Yahyo. Futuh al-buldon . – Bayrut: Dor al-Hilol, 1988. 6. Gardizi, Abu Said Abdulhay ibn Zahhok. Zayn al-axbor (Xabarlar zebu zayli). – Toshkent., 1991. – B. 76. 7. Ibn al-Asir, Izziddin Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad. Al-Kamil fit-tarix (Mukammal tarix). – Toshkent., 2006. – B. 315. 8. Ibn Havqal. Kitob surat al-arz . – Toshkent., 2004. – B. 123. 9. Is’tahriy. Kitob al-masalik val- mamalik. - T.: Fan, 1997. 10. Narshaxiy, Abu Bakr Muhammad ibn Ja far. ʼ Tarixi Buxoro . – Toshkent., 1993. – B. 58. 11. Narshaxiy. Buxoro tarixi . Fors tilidan A.Rasulov tarjimasi. Ikkinchi nashri. – Toshkent.: Fan, 1993. 12. Tabariy Abul Ja far Muhammad ibn Jarir. ʼ Tarix ar-rusul val-muluk . – Qohira.: Dor al-Ma orif, 1967. – J. 4. ʼ 37 13. Tabariy, Abu Ja far Muhammad ibn Jarir.ʼ Tarix ar-rusul val-muluk (Payg ambarlar va podshohlar tarixi). – Toshkent., 2005. – B. 210. ʻ III.ADABIYOT 1. Yo ldoshev, A. Ilk islom davri tarixshunosligi masalalari. – Toshkent: Fan, ʻ 2010. 38

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. O'RTA ASR ARAB XALIFALIGINING O'RTA OSIYO HUDUDLARINI EGALLANISHI TAVSIFI

1.1 Is’tahriyning “Kitob al-masalik val- mamalik”

1.2 Arablarning O`rta Osiyoga kirib kelishi

II.BOB. MAHALLIY OLIMLARNING ASARLARIDA ARABLAR BOSQINI TAVSIFI

2.1 Abu Rayhon Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar “

2.2 Narshaxiyning “Buxoro tarixi” manba sifatida

XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить