O‘rta asrlarda g‘arbiy Yevropa, Rossiya va Kavkaz xalqlari fani - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘rta asrlarda g‘arbiy Yevropa, Rossiya va Kavkaz xalqlari fani

Купить

O’rta asrlarda g’arbiy Yevropa, Rossiya va Kavkaz xalqlari fani.
Reja:
1. O’rta asrlarda fan.
2. G’arb mamlakatlari fani.
3. Rossiya va Kavkaz xalqlari fani

Tarixshunoslik ilmida O’rta asrlar tarixi uzoq davrni, eramizning V asridan,
ya’ni quldorlik imperiyasining qulashidan to XVII asrning 40-yillarida boshlangan
ingliz-burjua revolyusiyasigacha bo’lgan davrni o’z ichiga olib, uni dunyo
xalqlarining deyarli hammasi o’z boshidan kechirganlar. 1200 yildan ko’prok
davrni o’z ichiga olgan feodalizm davri Angliya va Fransiyada G’arbiy Rim
imperiyasining yemirilishi bilanoq boshlanib, Angliyada XVII asrgacha Fransiyada
XVIII asrgacha davom etgan bo’lsa, Rossiyada feodalizm keyinroq, ya’ni IX
asrdan boshlanib, to 1861 yil krepostnoy huquqining bekor qilinishigacha davom
etdi. O’rta Osiyoda esa V-VI asrlardan to XX asrning boshlarigacha davom etdi.
Ma’lumki, qadimgi dunyo quldorlik jamiyati, qadimgi dunyo sivilizaasiyasi
Sharq dunyosida vujudga kelib, Misr, Bobil, Hindiston, Xitoy mamlakatlarida
o’zining yuksak taraqqiyotiga erishgan. Shundan so’ng sivilizasiya markazi asta-
sekin G’arb dunyosiga kuchdi.
G’arb mamlakatlari feodal jamiyati, davlatchiligi hamda madaniyatida
xristian dinining hukmron dinga aylanishi qanchalik ahamiyat kasb etsa, bu
davrlarda Sharq dunyosida Islom dinining yaratilishi va tarqalishi ham uning
yuksak madaniyatining vujudga kelishiga shunchalik hissa qo’shdi.
Quldorlik tuzumiga nisbatan feodal jamiyatining progressivligi – bu
qulchilikka nisbatan unumlirok bo’lgan mayda dehqon xo’jaligining paydo
bo’lishidir. Chunki yersiz va o’z mehnatidan manfaatdor bo’lmagan quldan farq
qilgan holda dehqon o’z yeriga ega bo’lib, mustaqil xo’jalik yuritar hamda qishloq
xo’jalik ekinlari mahsuldorligini oshirishdan manfaatdor edi.
Ilk o’rta asrlardayoq qishloq xo’jaligida mehnat unumdorligini oshirish va
savdoning taraqqiyoti hunarmandchilikning dehqonchilikdan ajralib chiqishiga, bu
esa o’z navbatida hunarmandchilik va savdo-sotiq markazlari bo’lgan yangi-yangi
shaharlarning vujudga kelishiga olib keldi.
Lekin, shunday bo’lsada, odamlarning qadimdagi kabi o’rta asrlarda ham
tabiatning mudhish kuchlari: zilzila, toshqin, qirg’okchilik va epidemiyalar oldida
ojizligi, fan va texnika taraqqiyotining pastligi, ularni sarosimaga solardi. Insoniyat
tarixida hyech bir jamiyatda feodallarning huquqlari cheksiz xudbinlik darajasiga

ko’tarilgani kabi jamiyat bo’lmagan hyech qachon mavjud tartiblar va
qonunlarning feodalizmdagi kabi faqat zaif mehnatkashlar tomonidan bajarilishi
talab qilingan jamiyatni uchratmaymiz.
Shuning uchun ham dehqonlarning feodallar jabr-zulmidan qutulib
bo’lmaydi degan; tortayotgan azob-uqubatning chek-chegarasi yo’q degan
tasavvurlarga kelishi xrestian cherkovini obro’sini ko’tarib yubordi. Xudoga
bo’lgan ishonch har qanday ilmiy qarashlarning cherkov tomonidan qattiq nazorat
ostiga olinishiga olib keldi. Cherkov xalqning nodonligi va jaxolatligidan
foydalanib, boylik ortirar va mavjud feodal tuzumni mustahkamlashdan
manfaatdor edi. Papalar (yunoncha –papes – ota) indulgensiya (lotincha – avf
etish) qog’ozi sotishdan g’oyat katta daromad topardi. Cherkov xudo barcha
odamlarni uch toifaga bo’lgan deb jar solardi:
1-toifadagi «ruhoniylar» – hamma uchun ibodat qilmog’i lozim;
2-toifaga «feodallar» urush qilmog’i;
3-toifaga «dehqonlar va hunarmandlar» kirib, ular hamma uchun mehnat
qilmog’i kerak deb uqtirilardi.
Xristian axloqi aholini itoatkorlik va sabr toqatli bo’lish ruhida
tarbiyalashga, feodal tartiblarga qarshi har qanday fikrni bo’g’ib tashlashga majbur
edi. Cherkov ta’limotiga qarshi chiquvchilarni ruhoniylar yeritik (bid’ftchi) deb
atardi.
Papa yeretiklarga qarshi kurashish uchun XIII asrda maxsus cherkov
sudiinkvizisiyani (lotincha – tergov) tashkil etdi. Yeretik deb topilgan kishilar
gulxanda yoqilardi. Natijada cherkov ta’limotiga zid fikrdagi kishilar, hatto ilm-fan
sohasidagi bir qator olimu kashfiyotchilar jazolanardi.
G’arbiy Yevropada xristian cherkovi tepasida Rim papasi, turardi. Uning
qarorgohi Vatikan shahri edi. Yirik viloyatlarda cherkovni yepiskoplar va
arxiyepiskoplar boshqargan. Monastirlar boshqaruvchisi-abbatlar (ota) deb atalgan.
Tarki dunyo qilgan kishilar-monaxlar (yunoncha – yolgiz) monastirlarda
yashaganlar. Barcha cherkov xodimlari ruxoniylar tabaqasini tashkil etgan.

Eramizning 354-430 yillarda yashagan, cherkov otast deb nom olgan
Yepiskop Avreliy Avgustin cherkovning tashkiliy strukturasini va dogmatikasini
tuzadi. Avreliy Avgustin-neoplatonizm tarafdori edi. Uning fikricha butun olam
katolik cherkovi tomonidan boshqarilishi kerak, ya’ni cherkov koshida (vechnaya
merovaya bojya derjova) abadiy butun olam cherkov hukmronligi o’rnatilishi
kerak. Shu bilan birga Avgustik xususiy mulk va ijtimoiy tengsizlikni himoyalab
chiqdi.
III asrlarda Rim yepiskopligi zaminida shaklana boshlagan IY asrlarda papa
unvoni olgan cherkov boshlig’ining ta’siri G’arbiy Yevropa mamlakatlarida
yanada kuchaya bordi. Papa turli mamlakatlarining oliy ruhoniylardan iborot
kardinallar kengashida ko’pchilik ovoz bilan umrbod saylanadigan bo’ldi. Shu
bilan birga XI asrda feodalizmning diniy falsafasi sifatida sxolastika vujudga keldi.
Uning vazifasi o’rta asrlardagi ijtimoiy tengsizlikni, cherkov dogmatikasini iborat
edi. Yirik sxolast filosof va teologlardan biri Anselm Kenterberskiy (1033-1109)
edi. Anselm cherkov mustaqilligi mustahkamlash tarordarlaridan edi. U har qanday
ilmiy bilim ishonchining asosi bo’lishi mumkin (?) deb hisoblardi. U xudoning
borligini isbotlashga harakat qiladi.
Bu davr faylasuflardan Parijdagi monastir maktabining o’qituvchisi faylasuf
va yozuvchi Pyer Abelyarni (1079-1142) aytib o’tmaslik mumkin emas. Abelyar
o’zining traktatlariga asos qilib qo’yidagi tezisni qo’ydi: "Ponimat, chtob ы verit",
"Ishonish uchun tushunish" boshqacha qilib aytganda Abelyar u ishonadigan
hamma narsa oldindan tushunarli bo’lishi kerak deb hisoblardi. Bunday talqin
o’sha davrda yeretiklikka teng edi M: ikkinchi salb qarashi targ’ibotchilaridan biri
Bernard Kirvosskiy Abelyarni "antixrist va shayton"deb atagan edi.
XII - XIII asrlarda Aristotelning asarlari lotin tiliga tarjima qilindi. Bu esa
ortadoksal katolik doktrinalarining Arastu qarashlarini bir qanchasini xristian
ta’limotiga moslashlariga urinishiga olib keldi.
Ana shunday sxolast-faylasuflardan biri Foma Akvinskiy (1225-1274)
bo’lib, u o’sha davrda keng tarqalgan sxolastik tizimni yaratdi. Bu tizim o’rta
asrlar ideologiyasida xukmron bo’lgan o’ziga xos ensiklopediya bo’ldi.

Foma Akvinskiy o’z asarlarida nafaqat teologik, diniy muammolarni, balki
huquq, ahloq, davlat, iqtisod va tabiiy fanlar masalalarini ham yoritdi.
Sxolastik olimlardan farq qilib - Fan tarixiga ilg’or fikrlovchi bo’lib kirgan
olim Angliyalik fransiskan monaxi faylasuf va tabiatshunos Rodjer Bekon (1214-
1232) hisoblanadi. U cherkov va feodal sxolastikani tanqid qilib chiqdi. R.Bekon
cherkovga yolg’onchilar kirib olgan chunki ruhoniylar boy-badavlat yashashadi va
shuning o’zi ular ta’limotiga ziddir deb aytadi. U utopik davlat loyihasini ishlab
chiqadi. Bunda oliy hokimiyat xalq majlisi tomonidan boshqarilishi kerak.
R.Bekon tabiiy fanlar bilan shug’ullanib, matematika, astronomiya, fizika va
kimyo sohasida fa’oliyat ko’rsatdi.
Uning fikricha haqiqatni izlashda yagona va muhim vosita bo’lib aql emas,
balki tajriba xizmat qiladir ya’ni bilimni kuzatishlar va tajribalar yo’li bilangina
hosil qilish mumkin, deb isbot qilardi. Fanning maqsadi tabiatni o’rganib, uni
odamlarga xizmat qildirishdan iborat degan edi Bekon. R.Bekon magnit strelkasini
va katta qilib ko’rsatadigan oynani tajriba qilib ko’rdi, demak mikroskop va
teleskopning kashf qilinishini hamda boshqa kashfiyotlarni oldindan ko’ra bildi.
Biroq u cherkov tomonidan tanqib ostiga olindi, uning sarlari yo’qotildi, o’zi
papaning bo’yrug’i bilan 14 yil turmaga tashlandi.
XI - XY asrlarda G’arbiy Yevropada shaharlarning o’sishi va
markazlashgan davlatlarning vujudga kelishi ilm-fan, maktab va madaniyatning
rivojlanishiga turtki berdi. Shaharlar va savdo-sotiqning rivojlanishi bilan
shuningdek salb yurishlari vaqtida yevropaliklarning dunyo xaqidagi tasavvurlari
kengaydi. XIII- asrda venesiyalik savdogar va sayyoh Marko Polo 25 yil davomida
Uzoq Sharq mamlakatlarida bo’lib, bu mamlakatlar haqida qimmatli ma’lumotlar
to’pladi. Italiyaga qaytgach, Osiyodagi davlatlar va xalqlar hayoti va urf-odatlari
haqida hikoya qiluvchi kitoblar yozdi.
Markazlashgan davlat boshqaruvi bilimli kishilar ko’proq bo’lishini talab
qilardi. Qirollarga savodli, ma’lumotli amaldorlar va sudyalar kerak edi. Natijada
shaharlarda cherkovga qarashli bo’lmagan xususiy kishilar yoki shahar kengashi
tomonidan ochiladigan maktablar vujudga kela boshladi.

XII asrda Yevropada dastlabki Oliy maktablar - universitetlar vujudga
keldi. 1160 yilda Parij universiteti tashkil topdi. Taxminan o’sha davrlarda
Italiyadagi Bolonye universiteti vujudga keldi. 1167 yilda Angliyada Oksford
universiteti tashkil topdi. Bu yerda R.Bekon ham o’qituvchi bo’lib ishlardi. 1209
yilda Kembridj 1222 yilda Paduan, 1224 yilda Neopol, 1347 yilda Praga va 1364
yilda Polshadagi Krakov universitetlari paydo bo’ldi. XV asrlarga kelib Yevropada
universitetlarning soni 65 taga yetdi. Dastlab mashhur o’qituvchilar bo’lgan
shaharlarda vujudga kelgan bu universitetlarda darslar lotin tilida olib borilardi,
shuning uchun bu universitetlarda turli mamlakat vakillari o’qiy olardi.
Universitetlarda dastlab ilohiyot fanlari o’qitilsada, biroq o’qitish jarayoni
ilgarigiga nisbatan mutloqo farq qilib, sistemali ravishda olib borilardi. Talabalar
shuningdek huquq, tibbiyot, matematika, astronomiya, fizika, gramatika, falsafa va
boshqa fanlar o’qitilardi.
O’qituvchilar ma’ruzalari talabalar tomonidan yozib olinardi va tinglanardi.
Ma’ruzalar disputlar bilan to’ldirilardi.
Olimlar fikricha Oder, Visla, Dnestr va Pripyat daryolarining yuqori oqimi
va so’ngra sharqqa tomon Dnepr bilan Desnagacha bo’lgan keng maydonlarda
qadimgi slavyanlarning avlod-ajdodlari ya’ni praslavyanlar yashaganlar. IX- asrda
ana shu sharqiy slavyanlarning ya’ni uch qardosh xalq rus, ukrain va
beloruslarning umumiy davlati bo’lgan Rus feodal davlati qaror topdi. Sharqiy
slavyanlar o’z poytaxtlarining nomi bilan bu davlatni Kiyev Rusi deb atashgan.
Rus to’g’risida eng qadimgi yozma ma’lumotlar XII asr boshida Pechora
monastirining monaxi Nestorning «Povest vremenn ы x let» «Muvaqqat yillar
qissasi» nomli asarida uchraydi. Nestor ko’plab yunon va rus kitoblarini tahlil
qilish asosida «Kak i otkuda poshla Russkaya zemlya» degan sarlavha bilan o’z
asarini yozishni boshlagan. Uning fikricha «Rus davlatining poydevori VI asrlarda
yashagan afsonaviy knyaz Kiy nomi bilan bog’liq bo’lib, u ehtimol Dnepr bo’yi
qabilalari ittifoqining boshlig’i bo’lgan, lekin hali to’la ma’nodagi feodal podsho
emas edi. Solnomachi Nestor VIII-IX asrlarda sharqiy slavyanlarning salkam 15 ta
qabilaviy ittifoqlarini tilga oladi: polyanlar, severyanlar, volinlar va bujanlar,

ulichlar va tverliklar, dregovichlar, radimichlar, vyatichlar, polochanlar, krivichlar,
slovenlar va boshqalar.
Shunday qilib rus yoki rus xalqlari to’g’risida dastlabki tarixiy ma’lumotlar
milodiy VI asrlarga tegishli bo’lib, Rus xalqi fani va madaniyatini o’rganishda
bizga rus knyazlari haqida yaratilgan bir qator dostonlar ham ma’lumot beradi.
Kiyev Rusi feodal davlatining ilk knyazlaridan biri Oleg (882-912) hukmronligi
davrida davlat hududi kengaytiriladi. Bu davrda dexqonchilik va chorvachilik
rivojlanib, uch dalali almashlab ekish, yerga ishlov beruvchi qurollar
takomillashadi. Oleg vafotidan keyin taxtga chiqqan Igor (912-945) hukmronligi
davrida Kiyev Rusi yanada mustahkamlanadi va kengaytiriladi. Biroq u
drevlyanlar tomonidan 945 yilda qayta o’lpon yig’ish paytida o’ldiriladi. Shundan
uning beva xotini Olga davlatni boshqaradi. U birinchilardan bo’lib xristianlikni
qabul qilgan. Igorning o’g’li Svyatoslav (964-972) hukmronligining asosiy qismi
harbiy yurishlar bilan o’tdi. Svyatoslav qo’shini 972 yilda Vizantiya yurishidan
qaytayotganida Dnepr ostonalarida ko’chib yurgan pecheneglar bilan to’qnashadi.
Jangda rus qo’shinlari mag’lub bo’lib, Svyatoslav o’ldiriladi. Pecheneglar xoni
uning bosh chanog’idan may ichish uchun tilla qoplangan qadah yasashni
buyuradi. Shundan so’ng taxtga Vladimir Svyatoslavich (980-1015) chiqadi. Uning
asosiy xizmati birinchidan barcha sharqiy slavyanlarni Kiyev Rusi qo’l ostiga
birlashtirish, ko’chmanchilarga qarshi mamlakatning mudofaa qudratini oshirishi
bo’lsa, ikkinchidan 988 yilda Rusda xristian dinini joriy etishi edi. Buning
natijasida Vizantiya yozuvi va san’atining Rusga kirib kelishiga keng imkon
yaratildi.
IX- asrda (855 yilda) aka-uka Kirill va Mefodiylar slavyanlar uchun maxsus
alefbo ixtiro qilishadi. U slavyan tilining murakkab tovushlariga moslashtirilgan
edi. Endi rus kishilari savdo shartnomalari yoza boshlaganlar, solnomalar,
qonunlar majmualarini tuzadigan va yunon tilidan kitoblar tarjima qiladigan
bo’ldilar.
Yaroslav Mudriy (1019- 1054) hukmronligi davrida Rusda maorifga davlat
darajasida e’tibor berilib, kitoblar tarjima qilinadi, kutubxonalar yaratiladi, cherkov

va monastirlar quriladi. Hozirgacha saqlanib qolgan Kiyevdagi oltin darvoza va
Sofiya ibodatxonasi Yaroslav davriga oid bo’lib, ular rus madaniyatining yuksak
saviyasidan dalolat beradi. Knyaz Yaroslav Novgorodda tartiblar to’g’risida qonun
yaratib, bu fanga «Yaroslav sudi» nomi bilan kirgan.
Dono Yarosdav vafotidan keyin uning vorislari o’rtasida boshlanib ketgan
o’zaro urushlar keltirgan xonavayronliklar ustiga qurg’oqchilik tufayli kelib
chiqqan ocharchilik va sharqdan Rusga bostirib kirgan yangi ko’chmanchilar-
kipchoqlarning dahshatli bosqini natijasida rus fani va madaniyati biroz
tushkunlikka uchradi. O’zaro feodal tarqoqlik urushlari va xalq qo’zg’olonlarining
kuchayishi knyazlar va hukmron sinf manfaatlari himoya qiluvchi qo’shimcha
qonunlar joriy etish zaruratini tug’dirdi. 1072 yilda aka-uka Yaroslavichlar
Kiyevda yangi knyaz qonuni – «Russkaya Pravda»ni tuzishdi.
«Russkaya Pravda»ning moddalarida asosan knyaz va uning ma’murlari
manfaatlari himoya qilindi. M: uning 20-chidan to 24-chigacha bo’lgan
moddalarida knyaz boshqaruvchisini o’ldirgan kishi yoki jasad topilgan yerdagi
butun jamoa katta jarima ( 80 ho’kiz yoki 400 qo’y qimmatiga teng) to’lagan.
Bunday jarima butun qishloqni xonavayron qilgan yoki dehqonlarni knyazga
qaram qilib qo’ygan. Aksincha oddiy dehqon (smerd yoki qarol) o’ldirilsa, knyaz
ma’murinikiga nisbatan 16 barobar kam jarima to’langan.
Dono Yaroslavning nabirasi Vladimir Monomax (1113-1125) «Russkaya
Pravda» qonunlariga jiddiy o’zgartirishlar kiritib, sudxo’rlardan qarz olib
ko’pincha qaram bo’lib qoladigan mayda shahar aholisi manfaatlarini himoyalab
chiqadi. Bu qonun «Monomax ustavi» deb yuritildi. XI- asrning oxirlarida
Vladimir Monomaxning singlisi Kiyevda qizlar uchun maktab ochadi. Biroq XI-
asr oxirlarida knyazlar bilan yirik feodallar o’rtasida hokimiyat uchun o’zaro
kurash kuchayib Rusning kuch-qudrati va birligiga putur yeta boshlaydi. Yaroslav
Mudriy va uning nabirasi Vladimir Monomaxlar Rusning nisbatan birligiga
erishgan so’nggi buyuk knyazlar edi. Yaroslavning o’g’illari hukmronligi
zamonidayoq boshlanib ketgan feodal tarqoqlik Kiyev feodal markazlashgan

davlatining 1132 yilda 10 dan ortiq mayda knyazliklarga bo’linib ketishiga olib
keldi.
Shunday qilib ilk feodal davlat bo’lgan Kiyev Rusi 300 yilcha (IX asrdan –
XII asrgacha) hukmronlik qilib, sharqiy slavyan qabilalarini birlashtirdi va
ularning fani va madaniyati rivojiga turtki berdi. Dastlab slavyan xalqlarining
tuyg’ulari ularning qahromonlik-epik dostonlarida (Ilya Muromes, Mikula
Selyaninovich.) namoyon bo’ldi. So’ngra X asr boshlarida Rusda yozuvning rasm
bo’lishi rus fani va madaniyatining rivojlanishiga ko’maklashdi.
XI asr o’rtalaridan Rusda yunoncha va bolgarcha qo’lyozma tarjima asarlar:
«Purhikmat», «To’plam» kabilar tarqaldi. XI asrning oxiri – XII asr boshlarida
dastlabki original ruscha asarlar paydo bo’ladi. Bular orasida Nestor qalamiga
mansub «O’tmish yillar qissasi», «Knyazlar Boris bilan Gleb to’g’risidagi
saboqlar», «Feodosiy Pecherskiy hayoti» va boshqalar bor.
Qadimgi Rus adabiyotining eng salmoqli asarlaridan biri bu 1185 yilda
noma’lum avtor tomonidan yozilgan «Igor polki jangnomasi»dir. «Jangnoma»da
knyaz Igorning qipchoqlarga qarshi hamlasi va qipchoq xoni Konchakning uni tor-
mor etishi bayon etilib, unda rus knyazlarining birlashishiga da’vat etiladi.
XII-XIII asrlarda Rusda katta-kichik shaxarlar vujudga kelib, binokorlik va
me’morchilik yanada rivojlanadi. Poytaxt shaharlarning jadal qo’rilishi va
ularning bezaklari rus me’morlari ijodini yuksaltirdi. M: Bogolyubovadagi
Andrey qasri, Pokrov cherkovi (XII a.), Vladimirdagi Uspenskiy va
Dmitriyevskiy soborlari (XII a.), Pereyaslavldagi Spassk sobori, Novgoroddagi
Spas-Neredisa cherkovi bunga misol bo’la oladi.
XV asrda mug’ul-tatar zulmidan ozod bo’lgan Rus yerlarining
markazlashuvi jarayoni bo’lib o’tadi. Tverlik savdogar Afanasiy Nikitin (--1472
yilda o’lgan) 1466-1472 yillarda Fors va Hind o’lkalariga sayohat qilib, qaytishda
Afrika soxillaridagi Somali, Arabiston va Turkiya orqali sayoxat qiladi. Uning
«Uch dengiz osha sayohat» asari tarixiy-adabiy-geografik xarakterga ega bo’lib,
rus fanining rivojiga katta hissa qo’shadi.
Kavkaz xalqlari:

Kavkazliklar qadimdan yuksak madaniyat arboblari yetishib chiqqan
xalqlardan biridir. IV-V asrlarda Armaniston, Ozarbayjon va Gruziyada ham
o’zlarining mahalliy yozuvlari vujudga keladi. Milodiy I-ming yillikning
o’rtalarida Kavkaz xalqlari Eron, Vizantiya, Saljuqiylar, Arab xalifaligi, so’ngra
Temuriylar va Usmonli Turklar davlatlari bilan to’xtovsiz urushlar olib borishga
majbur bulganlar.
VIII asrda Ozarbayjon hududiga islom dini kirib keladi. XII-XIII asrlarda
esa mamlakatda hunarmandchilik va savdoning keng rivojlanishi ilm-fan
taraqqiyotiga ham turtki beradi. Bu davrda Ozarbayjonning yirik faylasufi va shoiri
Ilyos Yusuf o’g’li Nizomiy Ganjaviy (1141-1203) hisoblanadi. Uning besh ajoyib
dostondan iborat «Xamsa»si (Panj Ganji) Sharq xalqlari adabiyotida yangi bir
bosqich bo’ldi. U 1141 yilda Ozarbayjonning Ganja shahrida tug’iladi. Ganja
shahri IX asr o’rtalarida vujudga kelib, bu shahar XI-XII asrlarda yirik siyosiy,
iqtisodiy va madaniy markaz bo’lib, Arron davlatining poytaxti edi. Nizomiy
yoshligidan ilm- fanga berilib, arab va fors tillarini mukammal o’rganadi. U
falsafa, mantiq, tarix, tilshunoslik, astranomiya va boshqa fanlar bilan
shug’ullangan. Nizomiy ulug’ lirik va epik shoir bo’lib, uning besh dostoni ya’ni
«Maxzan ul-asror» (Sirlar xazinasi), «Xisrav va Shirin», «Layli va Majnun», «Xaft
paykar» (Yetti go’zal) va «Iskandarnoma» asarlari uning vafotidan keyin bir kitob
qilib to’plandi va «Panj Ganj» («Besh xazina») – «Xamsa» (Beshlik) nomi shuxrat
qozondi.
XIII-XV asrlarda Ozarbayjonda tabiiy fanlar, tibbiyot va me’morchilik
sohasida ko’plab taniqli olimlar yetishib chiqadi. Bular orasida shoirlardan
Zulfiqor Shirvoniy, Avhidiy Marog’oiy, Izzaddin Gasan-og’li, shuningdek
Marog’a rasadxonasining asoschisi Nasriddin Tusiy va boshqalar bor edi. XV
asrga oid Bakudagi Shirvonshohlar saroyi va Tabrizdagi Moviy machit binolari
Ozarbayjonda me’morchilikning ham yuksak darajada rivojlanganligidan dalolat
beradi. Hozirgi Armaniston ham qadimgi sivilizasiya markazlaridan biri
hisoblanadi. 1968 yilda Yerevan shahrining 2750 yilligi nishonlangan edi. Arman

xalqi ham yuqorida aytgan bosqinchi davlatlar bilan tinimsiz urushlar olib
borganlar.
Armanistonda IV asrdayoq xristian dini asosiy dinga aylanadi. Arman
xalqining fani va madaniyati tarixida V asr boshlarida arman alefbosining joriy
etilishi muhim vokea bo’ldi. Bunda ma’rifatchi olim Mesrop Mashtosu (361-
440)ning xizmati kattadir.V asrda qadimgi arman adabiy tilining asoschisi
faylasuf va yozuvchi Yeznik Koxbesi yashagan. V-VI asrning birinchi yarmida
yashagan faylasuf David Anaxt Afina va Aleksandriyada bilim olib, Aflotun,
Arastu va Pifagor asarlarini o’rganishi natijasida idealist faylasuf bo’lib yetishadi.
Uning fikricha «hamma narsa xudo tomonidan yaratilgan». Biroq u «tashqi dunyo
obektlari, jism va hodisalar real mavjud, ularni bilish mumkin» degan materialistik
g’oyani ham ilgari suradi. David Anaxtning asarlari orasida asosiysi bo’lgan
«Opredeleniye filosofii» nomli asari o’z mohiyatiga ko’ra dunyoviy va rasional
asar hisoblanadi.
Yana bir arman olimi Ananiya Shirakasi VII asrda arifmetikadan «Masalalar
va yechimlar» deb atalgan maktab darsligini tuzadi. Arab xalifaligiga qarshi kurash
jarayonida armanlarning «Sasunsi Davud» (David Sasunskiy) nomli eposi saqlanib
qolgan. Unda tog’li Sasun rayonining xalqi Ovnan Xutesi boshchiligida arablarni
tor-mor etgan va Mush shahrini ozod qilgan. Sasunlik Davud—yig’ma obraz
bo’lib, u arman xalqini birlikka da’vat etgan.
Qadimgi arman faylasuf-tabiatshunosi, shoir va bogoslov Ovanes Imastater
(tax. 1045-1129) bir qator antik va o’rta asrlar davri olimlarining asarlarini,
jumladan Arastu va Yevklid asarlarini arman tiliga tarjima qilishda katta xizmat
ko’rsatgan. Shu bilan birga u o’sha paytda Armanistonnning poytaxti bo’lgan Ani
shahridagi oliy maktabning asoschisi edi. Armanistonda tibbiyot ham yuksak
darajada rivojlanib, tabiblardan Grigor Magistr (X-XI a.), Mxitar Gerasi (XII a.) va
Amirdovlat Amasiasi (XV a.)lar mashxur tabiblar edi.
Arman donishmandi Mxitar Gosh (tax. 1133-1213y.y.)ning «Sudebnik»
nomli asari asosan arman qonunlar to’plamini o’zida aks ettirgan asarlardan
hisoblanadi. Faylasuf Ovanes Vorotnesi (1315-1386y.) Arastuning izdoshi bo’lib,

pedagog, siyosatchi va cherkov xodimi edi. U « real olam, holbuki u xudo
tomonidan yaratilgan bo’lsada, o’z qonunlari bilan mavjud. Insonning olam
to’g’risidagi nuqtai-nazari hoh u to’g’ri bulsin hoh noto’g’ri faqat real hayotda
tekshiriladi va o’rnatiladi». Ovanesning shogirdlaridan biri Grigor Tatevasi (1346-
1409) ham pedagog, faylasuf va cherkov xodimi edi. U ham xudoning
mavjudligini ustozi kabi inkor etmasada, biroq olam uzliksiz taraqqiyotda va
harakatda degan materialistik dunyoqarashni ilgari suradi.
Arman me’morlari va binokorlari ham ajoyib inshootlar qurganlar.M:
Echmiadzinedagi Ripsime cherkovi (VII a.), Tignis qo’rg’oni (IX-Xaa.),
Xskonkedagi Sarkisa cherkovi (XI a.), Sanain monast ы ri (X-XIII aa.), Georgiy va
Mugni cherkovlari (XVIIa.).
Gruziya hududida ham eng qadimgi davrlardan fan va texnika yuksak
darajada rivojlangan. Gruzinlar ham boshqa kavkaz xalqlari kabi chet bosqinchilari
bilan (kimmeriylar, skiflar, Rim imperiyasi va Fors, Arab xalifaligi va Vizantiya,
mug’ullar va Temur hamda Usmonli turklar.) tinimsiz urushlar olib borganlar. IV
asrlardan Gruziyada xristianlik qaror topa boshlaydi. Arablar quvilgandan keyin
Kavkazdagi feodal davlatlar Gruziya atrofida birlashadi. XII asrda mamlakatni
birlashtirishga katta hissa qo’shgan podsholardan biri bu Dovud Binokor
hisoblanadi. Uning davrida yangi shaharlar quriladi, sud mukammallashtiriladi va
feodallarning o’zboshimchaligini cheklash uchun ko’p sonli otliq qo’shin tuziladi.
XII asrning oxirlarida Dovud Binokorning evarasi malika Tamarada ham Gruziya
davlati ancha qudratga erishadi, bu esa fan va san’atning hamda me’morchilikning
gullab yashnashiga olib keladi. Bu davrda Gelati shahridagi monastirda akademiya
—oliy maktab barpo qilinadi. Unda ham diniy ham dunyoviy fanlar o’qitilib,
falsafa, matematika, huquqshunoslikka oid ilmiy asarlar yozilardi.
Feodal jamiyatining shakllanishi va xristianlikning rasmiy dinga aylanishi
Gruziyada o’rta asrlarning o’ziga xos dunyoqarashi bo’lgan – sxolastikaning
vujudga kelishiga olib keladi. Ammo sxolastikaga qarshi bo’lgan, qadimgi yunon
faylasuf-tabiatshunoslari asarlarini o’rganuvchi va targ’ib qiluvchi olimlar ham
bo’lib, ulardan biri Ioane Petrisi (tax.1055-1130yy.) edi. U Vizantiyada ta’lim olib,

Arastu, Prokl Diadox va boshqa asarlarni gruzin tiliga tarjima qilgan. Bagrationlar
sulolasining vakilasi podsho Tamara saroyida alohida obro’ga ega bo’lgan ajoyib
gruzin shoiri Shota Rustavili (XII a.) bo’lib, uning hayoti haqida juda kam
ma’lumot saqlangan.

Аsоsiy vа qo’shimchа аdаbiyotlаr
1. Sh.Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlilqat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik –
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. Т. 2017 y. -53 b.
2. Shavkat Mirziyoyev. O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida farmoni. Toshkent. “Adolat” 2017
y.
3. Shavkat Mirziyoyev . Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta ’ minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovidir . Т. “ O’zbekiston ”. 2017 y .
( lotin grafikasida )
4. Shavkat Mirziyoyev . Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
quramiz . Т. “ O’zbekiston ”. 2017 y .
5. Мирзиёев Ш. М. Постановление “ О дополнительных мерах по
повышению качества образования в высших образовательных
учреждениях и обеспечению их активного участия в осуshествляемых в
стране широкомасштабных реформах ” от 06.06.2018 г. № ПП-3775
6. Мирзиёев Ш. М. Выступление на церемонии открытия 43-й сессии
Совета Министров иностранных дел ОИС. // Народное слово. 2016. 19
октября.
7. Мирзиёев Ш. М. Указ «О стратегии действий по дальнейшему развитию
Республики Узбекистан» (7.02.2017.).

O‘rta asrlarda g‘arbiy Yevropa, Rossiya va Kavkaz xalqlari fani

Купить