O‘rta asrlarda g‘uriylar davlati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	225.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

O‘rta asrlarda g‘uriylar davlati

Купить

MUNDARIJA
Kirish ......................................................................................................................... 2
I BOB.G’URIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA ULARNING
HARBIY YURISHLARI. .......................................................................................... 4
1.1. G’uriylar davlatining tashkil topishi. .................................................................. 4
1.2.G’uriylarning harbiy yurishlari. ......................................................................... 10
II BOB.G’URIYLAR DAVLATINING MADANIYATI VA G’URIYLARNING
ENG GULLAGAN DAVRI. .................................................................................... 22
2.1.G’uriylar davlati madaniyati. ............................................................................. 22
Arxitektura ............................................................................................................................................. 23
2.2.G’uriylarning eng gullagan davri. ..................................................................... 25
III BOB. “O’RTA ASRLARDA G’URIYLAR DAVLATI” MAVZUSINI
O’RGANISHDA METODLARDAN FOYDALANISH. ....................................... 28
3.1 Savol javob metodi ............................................................................................ 28
3.2 Davra suhbati metodi ......................................................................................... 28
Xulosa ...................................................................................................................... 31
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. ......................................................................... 32
1

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi. Hozirda olimlar va keng jamoatchilik shahar
madaniyati masalasiga katta e'tibor qaratishmoqdaki, ular qatoriga qadimiy
shaharlarimizning yoshini aniqlash va mamlakatimizda shahar madaniyati
taraqqiyotining ildizlarini ko'rsatib berish kabi masalalar kiradi. Bu, albatta,
bejizga emas. Chunki har qanday jamiyatning shakllanishi va rivojlanishida
shaharlar ulkan rol o'ynaydi. Ular ma'muriy, harbiymudofaa va iqtisodiy
vazifalarni bajarib, fan, din hamda madaniyat markazlari sifatida davlatchilik
taraqqiyoti va sivilizatsiya darajasini belgilaydi. G uriylar ( forscha G uriyon,ʻ ʻ
Shansabonyon) — asli fors bo lgan sunniylar sulolasi bo lib, 1148—1206 yillarda
ʻ ʻ
G uriylar sultonligida hukmronlik qilgan.
ʻ
Amir Bungi ismli Gurid shahzoda G ur hukmdori va G urning o rta asr
ʻ ʻ ʻ
hukmdorlarining ajdodi edi. Uning hukmronligini abbosiylar xalifasi Horun ar-
Rashid qonuniylashtirgan. G'ur viloyati 12-asr o rtalarigacha qariyb 150 yil
ʻ
davomida o zini o zi boshqaradigan hudud sifatida G aznaviylar va Saljuqiylar
ʻ ʻ ʻ
davlati tarkibida bo lgan. XII asr o rtalaridan boshlab G uriylar G aznaviylardan
ʻ ʻ ʻ ʻ
mustaqilligini e lon qildilar. 1149-yilda G‘aznaviy hukmdori Bahromshoh akasi
ʼ
Sayfiddin Suriy bilan janjallashib, G‘azna shahriga panoh topgan mahalliy
g‘oriylar yetakchisi Qutbiddin Muhammadni zaharlab o‘ldiradi. Sayfiddin akasi
qasosini olish uchun G‘aznaga borib, Bahromshohni mag‘lub etdi. Biroq keyingi
yillarning birida Baxrom qaytib keldi va Sayfiddin ustidan irodali g‘alaba qozondi,
u tez orada qo‘lga olinib, Pul-Yak Takda xochga mixlandi. Sayfining yana bir ukasi
Bahouddin Som I ikki akasining o‘limi uchun qasos olishga yo‘l oldi, biroq u
G‘azniga yetib bormasdan, tabiiy sabablar tufayli vafot etdi. Sayfning kenja
ukalaridan biri, yaqinda Gurid sultoni taxtiga ega bo‘lgan Ala ad-Din Husayn ham
ikki ukasining o‘limi uchun qasos olishga kirishadi. U Bahromshohni yengishga
muvaffaq bo‘ldi, so‘ng G‘aznani talon-taroj qilib, yetti kunu yetti kechada
yondirdi. Shundan so'ng u o'ziga "Jahonsuz" unvoniga sazovor bo'ldi, bu
"dunyoning qo'zg'atuvchisi" degan ma'noni anglatadi. G‘aznaviylar saljuqiylar
2

yordamida shaharni qaytarib olishgan, ammo o‘g‘uz turklari qo‘liga jangdan so'ng
uni boy berganlar.(Ya'ni G'aznaviylar Saljuqiylarga qaram bo'lib qoladi)
Kurs ishining obyekti va predmetining belgilanishi. G’uriylar davlatining
mavjud bo’lgan davr (mobaynida uni Osiyo davlatlari bilan olib borgan siyosiy,
iqtisodiy va madaniy aloqalarini manbalar asosida yoritib berish.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning asosiy maqsadi
arxeologik, yozma, lingvistik va numizmatik materiallarni kompleks jalb
etgan holda Vizantiya imperiyasining O'rta Osiyo davlatlari bilan ilk va rivojlangan
o'rta asrlardagi aloqalarining shakllanishi va rivojlanishini ochib berishdan iborat.
Mazkur maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi:
- G’uriylar davlati haqidagi umumiy ma'lumotlarni yoritib berish;
- G’uriylar davlatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotini
ochib berish;
- G’uriylar davlatining ilk o'rta asrlardagi Osiyo davlatlari bilan
aloqalarini aniqlash;
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, uch bob, olti fasl,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatida iborat. Ishning umumiy hajmi ___
betni tashkil etadi.
3

I BOB.G’URIYLAR DAVLATINING TASHKIL TOPISHI VA ULARNING
HARBIY YURISHLARI.
1.1. G’uriylar davlatining tashkil topishi.
G’uriylar saltanat ( pers. slslh g wr ạn ) — zamonaviy ẖ y ̰ Afg oniston ʻ ,
Bangladesh , Hindiston , Eron , Pokiston , Tojikiston , Turkmaniston hududida
mavjud bo lgan musulmon sulolasi bo lgan o rta asr davlati .
ʻ ʻ ʻ O'zbekiston , Nepal
va Myanma 1148 yildan 1206 yilgacha . Hukmron sulolasi Mandesh hududidagi
Gur qabilasining birinchi rahbari Amir Suri nomidan Suri urug idan bo lgan
ʻ ʻ
Ghuridlardir .
Davlatning markazi Gur viloyati (shuning uchun nomi) bo lgan. Poytaxtlari
ʻ
Firuzkuh va G azna shaharlari edi
ʻ [8] . Sulola 1186-yilda G aznaviylar davlatini ʻ
ag darib tashlagan
ʻ , Sulton G urlik Muiziddin Muhammad ʻ G aznaviylarning oxirgi ʻ
poytaxti Lahorni bosib oldi . G uriylar imperiyasi g arbda
ʻ ʻ Xurosonni qoplab ,
sharqda Shimoliy Hindiston va Bengaliyaga yetib bordi [9] . Ularning birinchi
poytaxti Mandeshdagi Firuzkuh (G'ur) bo'lib , keyinchalik Hirotga almashtirilgan ,
G'azni va Lahor esa , ayniqsa qish oylarida qo'shimcha poytaxtlar sifatida
ishlatilgan. 1
Ghurid Sultonlik G ur
ʻ (hozirgi Afg oniston ) ʻ viloyati va hududidan kelib
chiqqan bo lib , u o z navbatida
ʻ ʻ hind-evropa va so g dcha ʻ ʻ gor- / gur- (“tog ”) ʻ
so zidan kelib chiqqan. G’uriylarlar o'zlarini
ʻ Shansabani ( forscha : s nsbạn ) deb ẖ y ̰
atashgan va mening Shansabaniya sulolasi . Sharqshunosning fikricha Klifford
Edmund , Ghuridlar oilasining haqiqiy nomi , Āl -e Shansab ( forscha :
Šansabānī ), asl o rta
ʻ forscha Vishnasp ismining arabcha talaffuzi . Guriston nomi
ba'zi fors manbalarida ham uchraydi . Ha, Abul Fazl G‘aznaviylar davrining fors
tarixchisi Bayhakiy “ Tarix -i Bayhakiy ” kitobida shunday yozadi :
Sulton Mas’ud Guristonga borib , o‘zining ilmli sherigini G‘urdan ikki kishi bilan
o‘zi bilan o‘sha hudud aholisi o‘rtasida tarjimon qilib oldi.
1
. Дэвид К. Томас (2018). Приливы и отливы империи Гуридов. Издательство Сиднейского
университета. стр. 41. ISBN 978-1-74332-542-1.
4

G’uriylar Amir Banji ismli malika , Amir Suriyning ajdodi G ur hukmdoriʻ
va G urning o rta asr hukmdorlarining ajdodi bo lgan. Uning hukmronligi
ʻ ʻ ʻ
Abbosiylar tomonidan qonuniylashtirildi xalifa Horun ar-Rashid . G ur viloyati 12-
ʻ
asr o rtalarigacha taxminan 150 yil davomida o zini o zi boshqaradigan hudud
ʻ ʻ ʻ
sifatida Somoniylar , G aznaviylar va Saljuqiylar davlati tarkibida bo lgan. 12-
ʻ ʻ
asrdan boshlab G uriylar G aznaviylardan, keyinroq Saljuqiylardan
ʻ ʻ
mustaqilliklarini e lon qildilar .
ʼ
1011-yilda Mahmud G azniy G urni bosib olgandan so ng G uriylar sulolasi
ʻ ʻ ʻ ʻ
buddizmdan islom dinini qabul qildi . Sunniylik e'tiqodi . Abu Ali ibn Muhammad
(hukmronligi 1011—1035) G urda masjidlar va islom maktablari qurgan G uriylar
ʻ ʻ
sulolasining birinchi musulmon hukmdori .
Sultonlikning tashkil topishi
Aloaddin Husayn II davrida (1150-1161) G uriylar birinchi marta o zlarini
ʻ ʻ
dunyoga e lon qildilar. Gur kichik davlatdan sultonlikka aylangan Husayn davrida
ʼ
edi . U salmoqli qo shin to plab, G aznaviylar sultoni Bahromshohni mag lub etib,
ʻ ʻ ʻ ʻ
G aznini egallab , ukasi Surini u yerda hukmdor qilib tayinladi . Bahromshoh
ʻ
Hindistondan qo shin bilan qaytib keldi , Surini mag lub etdi , G aznini egallab,
ʻ ʻ ʻ
Surini alamli o ldirdi. Alo ad-Din Husayn ukasi uchun qasos oluvchi sifatida paydo
ʻ
bo‘ldi, uch jangda Bahromshohni mag‘lub etdi va yana G‘aznani egalladi, shaharni
talon-taroj qilish va otish uchun xiyonat qilib, bor g‘azabini G‘aznaviylardan
chiqarib, o‘ldirilgan aka-ukalaridan o‘ch oldi; qaytishda ham dahshatli
vayronagarchilik va shafqatsizlikni amalga oshirdi, shuning uchun u Jahonsuz
(“Jahon kuydiruvchisi” yoki “ Jahon kuydiruvchisi ”) laqabini oldi 2
. Keyin u
saljuqiylar sultoni Sanjarga qarshi isyon ko'tardi , lekin undan mag'lubiyatga
uchradi va asirga tushadi. Alo ad-Din Husayn o'zining xushchaqchaq fe'l-atvori va
zukkoligi bilan g'olibning marhamatiga sazovor bo'ldi, shuning uchun Sanjar to'lov
uchun nazorat qilish uchun unga Gurni qaytarib berdi.
Sultonlik cho'qqisida
2
К. А. Низами (1970). "ОСНОВАНИЕ ДЕЛИЙСКОГО СУЛТАНАТА". В Мохаммаде Хабибе; Халик Ахмад Низами
(ред.). Всеобъемлющая история Индии: Делийский султанат (1206-1526 гг. н.э.). Том 5 (Второе изд.). Конгресс
индийской истории / Народное издательство. стр. 155-156. OCLC 31870180.
5

"Muhammad G’uriy "Muizziddin hukmronligi davrida G uriylar saltanatiʻ
hokimiyat cho qqisiga chiqdi. Imperiya tuzoqdagi Erondan sharqda
ʻ
Bengaliyagacha , shimolda Tojikistondan janubda Shimoliy Hindistongacha
cho zilgan [12] .
ʻ
G‘iyosiddin taxtga o‘tirgach, uning ukasi Muizziddin unga raqibi, Abul-Abbos
ismli g‘uriylar sardorini o‘ldirishga yordam beradi. Qo‘zg‘olonni bostirgandan
so‘ng Hirotda saljuqiylar hokimini o‘ldirishga qaror qiladi va o‘z istilolarini davom
ettirishga qaror qiladi. Zamindavor , Bodg'is , Garchiston va G'uzgonni qo'lga
kiritdi . U amakisi Faxriddinni ayamay , uni Bomiyon hukmdori etib tikladi .
Faxriddin keyinchalik vafot etdi va uning o rniga uning o g li Shamsiddin
ʻ ʻ ʻ
Muhammad ibn Masud (1163—1192) o tirdi va u Balx , Chag anyan , Vaxsh ,
ʻ ʻ
Jarum , Badaxshon va Shug nonni tezda Qoraqitoy xonligidan tortib oldi va shu
ʻ
tariqa sultonlik unvonini oldi . Guillasdan .
1173-yilda Muizziddin Muhammad G‘azna shahrini qaytarib oladi va ukasi
G‘iyosiddinga Xurosonda hukmronlik uchun Xorazmshohlar davlatiga qarshi
kurashda yordam beradi .
Birodariga sultonlikning g'arbiy chegaralarini kengaytirishga yordam berganidan
so'ng, u o'z e'tiborini Hindistonga qarata boshladi . Muizz ad-Dinning 1175-yilda
Multonning qarmatiy hukmdorlariga qarshi yurishi g alaba bilan yakunlandi [5] . U
ʻ
janubga burilib, qo shinini Multandan Uchga , so ngra cho l bo ylab Chalukya
ʻ ʻ ʻ ʻ
podsholigining poytaxtiga yetakladi. Anxilvara (Gujaratdagi zamonaviy Patan )
1178 yil . Yo‘l-yo‘lakay Muizziddin hind hukmdoriga qarshi birinchi yurishida
Kasahrad jangida mag‘lub bo‘ldi. Gujaratni yosh Chalukya hukmdori
boshqargan Mularaja II . Uni kuchaytirish uchun bir qancha vassal hukmdorlar o z
ʻ
qo shinlari bilan yetib kelishdi. Muizning qo'shini cho'l bo'ylab yurish paytida og'ir
ʻ
azob chekdi va Chalukyalar Kaidara qishlog'idagi jangda ( Abu tog'i yaqinida,
Anxilvaradan qirq milya shimoli-sharqda ) katta mag'lubiyatga uchradilar .
Bosqinchi qo'shin jang paytida, shuningdek, cho'l bo'ylab Multanga chekinish
paytida katta talofat ko'rdi. Biroq, Muizz Peshovar va Sialkotni olishga muvaffaq
bo'ldi .
6

G’uriylarlar sultonligi 1175 yil

G'iyatiddin Muhammad G'uriyning kumush tangalari

7

G'iyatiddin Muhammad G'uriyning oltin tangalari

Muizziddin Muhammad G‘uriyning oltin tangalari

8

Muizz ad-Din Muhammad G'uriyning hind tangalari
1186-yilda Muizz o zining katta akasi va hamkasbi G iyos bilan birgalikdaʻ ʻ
Lahorni egallab , G aznaviylar hukmdori Xosrov Malikshohni qatl qilib , ajdodlari
ʻ
uchun qasos oldi. Bu shahar uning Hindistondagi yurishlarining boshlanishi bo'ldi.
Muiz ham Bomiyon va Siston hukmdorlariga qo shildi
ʻ va 1190-yilda Marvda
Sultonshoh qo shinlarini mag lub etishda G iyoslarga yordam berdi. U
ʻ ʻ ʻ
Xurosondagi so nggi hududlarning ko p qismini ham qo shib oldi.
ʻ ʻ ʻ
Mamluk otliq kamonchilarning birinchi hujumi bilan nishonlandi , unga Prithvirai
uch tomondan qarshi hujum bilan javob berdi va shu tariqa jangda ustunlik qildi.
Muizz shahzoda Govinda Tayni shaxsiy jangda o'limga olib keldi va o'zi ham
yaralandi, shundan so'ng uning qo'shini [9] chekinib, Prithviraj armiyasiga
g'alabani tan oldi .
Xuja va Kaushik Royning so'zlariga ko'ra , Govind Tal Muizz al-Din G'uriy
tomonidan yaralangan va keyinchalik Tarayndagi ikkinchi jangda qatnashgan va u
erda o'ldirilgan [11] [12] .
Gurga qaytgan Muizz ad-Din mag'lubiyat uchun qasos olishga tayyorlandi.
Ferishtaning so'zlariga ko'ra , Rajput qo'shini 3000 fil, 300 000 otliq va
piyodalardan iborat bo'lgan (ehtimol, qo'pol mubolag'a ) . Usmon Juzjoniyning
xabar berishicha, Muizziddin 1192 yilda 120 ming to liq qurollangan askar bilan
ʻ
9

jangga kelgan [13] . Ikkinchi Tarayn jangi juda muvaffaqiyatli o'tdi va u atigi 3 yil
ichida butun Shimoliy Hindistonni to'liq egallab oldi.
G'ulom qo'mondoni Qutbiddin Aybak 1193 yilda Chauxon qirolligining poytaxti
Ajmer shahrini egallab oldi va tez orada Shimoliy va Markaziy Hindistonda
G'uriylar sulolasi ustidan nazorat o'rnatdi [14] . Musulmonlar bir qancha kichik
hind knyazliklarini bosib oldilar. Muizz al-Din qo'shinlari Dehliga yurish qilib ,
Chandvara jangidan ko'p o'tmay uni egallab olishdi va Kannaujdagi Raja
Jaychandani mag'lub etishdi [15] . Bir yil ichida Muiz ad-Din shimoliy Rajastanni
va Gang va Yamuna daryolari orasidagi Doab mintaqasining shimoliy qismini
nazorat qildi [16] . Ajmerdagi qirollik taxti Prithvirajning o'g'liga G’uriylarlarga
muntazam ravishda soliq to'lash sharti bilan berildi .
Muizz ad-Din Erondagi tartibsizliklar tufayli o'zining g'arbiy chegaralariga
tahdidni bartaraf etish uchun G'azniga g'arbga qaytdi, ammo u Aibakni Shimoliy
Hindistondagi mintaqaviy noib qilib tayinladi. Uning qo'shinlari, asosan,
Muhammad ibn Baxtiyor Xilji kabi turkiy va xalaj sarkardalari qo'mondonligi
ostida , Shimoliy Hindiston bo'ylab yurishni davom ettirib, Bengaliyagacha bo'lgan
masofani bosib o'tdi. Muizzning Hindistondagi hokimi Qutbiddin Aybak
boshchiligidagi qo shin 1195–1197 yillarda bostirib kirdi va Anahilapatakaniʻ
ta minladi .
ʼ 3
G'iyosiddin vafotidan so'ng u imperiyaning o'rnini egalladi va 1206 yilda
Jelum yaqinida Xokharning hamrohlari (zamonaviy Pokistonda ) tomonidan
o'ldirilgunga qadar hukmronlik qildi .
1.2.G’uriylarning harbiy yurishlari.
Ghuridlar va Saffaridlar
Safforiylar sulolasidan mashhur bosqinchi Yoqub ibn Lays o zining Xuroson
ʻ
yurishlarida muvaffaqiyat qozongan va uning davlati g arbda Iroqdan sharqda
ʻ
Pokistongacha cho zilgan, biroq G uriylar sulolasining asoschisi Amir Suriy
ʻ ʻ
sulolasi bilan jang qilgani ishonchli ma lum. Guristonni zabt eta olmagan
ʼ
Safforiylar sulolasining asoschisi Yoqub ibn Lays .
3
История цивилизаций Центральной Азии, К.Э. Босворт, М.С. Азимов, стр. 186.
10

G'uriylar G'aznaviylarga qarshi
G uriylar sulolasining asoschisi Amir Suriy va uning o g li Muhammad ibn Suriyʻ ʻ ʻ
musulmon nomlarini olgan bo lsalar ham, o nlab yillar davomida G uriylar va
ʻ ʻ ʻ
G aznaviylar o rtasidagi to qnashuvlar davom etgan; 1009-yil Muhammad ibn
ʻ ʻ ʻ
Suriy hukmronligi davrida g uriylar g aznaviylar bilan birinchi marta to qnash
ʻ ʻ ʻ
kelishadi, Muhammad G aznaviy Mahmuddan yengiladi va uning mulklari zabt
ʻ
etiladi. Juzjoniyning yozishicha , Muhammad Mahmud tomonidan qo'lga olingan,
o'g'li Abu Ali ibn Muhammad bilan birga ushlangan, ular G'aznaga olib ketilgan va
u erda Muhammad zaharlanib vafot etgan. Keyinchalik Guristonning butun
aholisiga islom ahkomlari o rgatilgan va buddizmdan islom diniga o tgan.
ʻ ʻ
Mahmud o g li Abu Alini tirik qoldirib, uni G urga hokim qilib tayinlagan, Abu Ali
ʻ ʻ ʻ
islomni qabul qilgan va hatto masjidlar ham qurdirgan, deyishadi. Ammo 1035
yilda Abu Ali ibn Muhammad jiyani Abbos ibn Shit tomonidan taxtdan
ag'darildi .
Abbos G'ur zodagonlari o'sha paytdagi G'aznaviylar hukmdori Ibrohim
G'azniga murojaat qilguncha 25 yil hukmronlik qildi . Ibrohim G‘uriylar tarafdori
bo‘lib Abbosni ag‘dardi, taxt uning o‘g‘li Muhammad ibn Abbosga o‘tdi , u 20 yil
G‘aznaviylarga xizmat qildi. Keyingi Ghurid hukmdorlari Qutbiddin Hasan va
uning o g li Izzaddin Husayn I G aznaviylarga soliq to lamaydigan davlatni meros
ʻ ʻ ʻ ʻ
qilib oldilar, ammo bu davlatda qabila tartibsizliklari va G urda hokimiyat uchun
ʻ
kurash hukmron bo lgan, Qutbiddin hatto qatag on paytida vafot etgan.
ʻ ʻ
qo zg olonni boshdan kechirdi, lekin uning o g li Izzaddin uni bostirishga va
ʻ ʻ ʻ ʻ
Guriston hududlarini kengaytirishga muvaffaq bo ldi , 1100 yildan 1146 yilgacha
ʻ
46 yil hukmronlik qildi.
Guristonni aka-ukalariga bo lib bergan Izzaddinning o g li Sayf ad-Din Suri
ʻ ʻ ʻ
hokimiyat tepasiga kelganidan so ng Gur Baho ad-Din Som I, Vaziriston Alaad-
ʻ
Din Husayn, Varshadga ketdi. Uorsh Qutbiddin Muhammad huzuriga borib , u
bilan birga G’uriylarlar sultonligining bo‘lajak poytaxti bo‘lmish Firuzkuh shahrini
qurdi , Shihob ad-Din Muhammad Harnak Madinni, Faxriddin Masud esa Hari
daryosi yaqinidagi joy oldi . Biroq, bir paytlar bir voqea sodir bo'lib, Sayf
11

G'aznaviyga panoh topishga qaror qilgan ukasi Qutb bilan janjallashib qoladi, lekin
G'aznaviylar davlati hukmdori Sulton Baxromshoh tomonidan zaharlanadi .
Sayf ad-Din ukasi uchun qasos olish uchun 1148-yilda G‘azna tomon yurish qildi
va G‘aznadagi Birinchi jangda g‘alaba qozondi , Bahrom esa Kurramga qochib
ketdi [14] . Bahrom qo‘shin yig‘ib, G‘aznaga qaytib keldi. Sayf orqaga chekindi,
lekin G'aznaviylar qo'shini unga yetib oldi va Sang'i Suraxda jang bo'ldi . Sayf
qo'lga olinib, keyin Puli- Yak - Takda xochga mixlangan . O limidan so ng uningʻ ʻ
o rniga akasi Bahaiddin Sam I taxtga o tirdi .
ʻ ʻ
Bahoiddin Firuzkuhni qurishda akalarining ishini davom ettirdi va ikki ukasining
o‘limi uchun qasos olish uchun G‘aznaga yurish uchun qo‘shin tayyorladi, biroq
tez orada shaharga yetib bormasdan tabiiy sabablarga ko‘ra vafot etdi. G‘uriylar
taxtiga Sayf ad-Din, Qutb ad-Din va Baho ad-Dinning ukasi Ala ad-Din Husayn
o‘tirdi . Ikki akasining o'ldirilishi G'aznaviylarning saraton xatosiga aylandi, g'azab
va g'azabni qo'zg'atdi . Guridami to'xtamadi, balki faqat ortdi.
Ala ad-Din akalarining o'limi uchun qasos olish uchun 1150 yilda
Bahromshohga qarshi yurish boshladi. G aznaviylar va G uriylar qo shinlari
ʻ ʻ ʻ
Tig inobodda to qnash keldi va Harmil Sam-i Husayn va Harmil Sam-i Banjiyning
ʻ ʻ
qahramonona sa y-harakatlari bilan G aznaviylar qo shini tor-mor etildi. Bahrom
ʼ ʻ ʻ
o z qo shinining bir qismini Jush -i Ob-i Garmning issiq buloqlariga to pladi ,
ʻ ʻ ʻ
lekin yana mag lubiyatga uchradi va G aznaga qaytib ketdi. Bahrom o z
ʻ ʻ ʻ
qo shinining qolgan qismlarini yana shahar garnizonidan to pladi, lekin yana
ʻ ʻ
qo shini mag lubiyatga uchradi va shahar G uriylar tomonidan yoqib yuborildi .
ʻ ʻ ʻ
Bu mag lubiyatdan keyin Bahrom Hindistondagi G aznaviylar hududiga qochib
ʻ ʻ
ketadi. Keyin G'azni etti kunlik talon-tarojlarga duchor bo'ldi, bu davrda
shaharning 60 ming aholisi o'ldirildi. G'aznaviy hukmdorlarining Mahmud, Mas'ud
va Ibrohimdan tashqari barcha qabrlari ochilib, qoldiqlari yoqib yuborilgan. Bust
shahrini ham vayron qildi . Bu voqealar tufayli Alaiddin Husayn Jahonsuz
( Toj . Dunyoning o't qo'yuvchisi ). Bu orada Aloaddinning raqibi Husayn ibn
Nosiriddin Muhammad Madiniy Firuzkuhni egallab oldi , biroq Alaad-Din o z ota-
ʻ
bobolarining mulkini qaytarib olish uchun qaytib kelganida to g ri vaqtda
ʻ ʻ
12

o ldirildi. Aload-Din hukmronligining qolgan qismini oddiy viloyatdan sultonlikkaʻ
aylangan davlatining mulkini kengaytirishga sarfladi; G‘archiston , Toxariston va
Bomiyonni zabt etishga muvaffaq bo‘ldi , keyinchalik ularni ukalariga bo‘lib berdi.
U 1161 yilda vafot etdi va taxtga uning o g li Sayf ad-Din Muhammad merosxo r
ʻ ʻ ʻ
bo ldi . Ammo Sayf 1163 yilda Marv yaqinidagi jangda g‘uriylar sarkardasining
ʻ
ukasi Varmesh ibn Shit tomonidan xiyonat qilib, o‘ldirilgan va uni Sayf ad-Din qatl
qilgan. 4
O'shanda sahifani Baho ad-Din Soma I ning o'g'li G'iyatiddin Muhammad G'uriy
egallagan va u o'zini qobiliyatli hukmdor ekanligini isbotlagan. G'iyos osmonga
ko'tarilgandan so'ng , yaqinda qamoqdan chiqqan sodiq ukasi Muizz ad-din
Muhammad G'uriyning yordami bilan Abul Abbos ismli G'uriylar yetakchisini
o'ldirdi. So‘ngra G‘iyos Toj ad-Din Yildiz bilan ittifoq tuzib , saltanat taxtiga
da’vogarlik qilib, saljuqiylar hokimiga qo‘shilgan amakisi Faxriddin Mas’udni
mag‘lub etadi , lekin o‘z qarindoshlarini ayamay, Bomiyonda hokimiyatni ularga
beradi .
1173-yilda G‘iyos G‘aznaga bostirib kirib, shaharni G‘aznaviylardan tortib
olgan o‘g‘uz turklarini mag‘lub etdi . So‘ng ukasi Muizziddinni G‘aznaga hokim
etib tayinladi . Ikki yil o'tgach , u Hirot va Pushangni saljuqiylar hokimi Bahoiddin
To'g'rildan tortib oldi . Oradan ko‘p o‘tmay Siston hukmdori Tojiddin Harb ibn
Muhammad G‘iyosning suverenitetini tan oldi , shuningdek, Kirmonni boshqargan
o‘g‘uz turklari ham.
1186-yilda Muiz o zining katta akasi va hamkasbi G iyos bilan birga Lahorni
ʻ ʻ
egallab, G aznaviylar hukmdori Xusrov Malikshohni [18] qatl qilib, G aznaviylar
ʻ ʻ
sulolasiga chek qo ydi . Shunday qilib, u xochga mixlangan otasi Bah ad-Din
ʻ
Sama I ning o'ldirilishi uchun qasos oldi.
G uriylar saljuqiylar va o g uz turklariga qarshi
ʻ ʻ ʻ
Markaziy Osiyoga bostirib kirgandan keyin Qoraqitayev (1137-1141),
Amudaryoning sharqiy va shimolidagi barcha hududlar Saljuqiylar davlati qo liga
ʻ
o tdi . 1141-yilda saljuqiylar sultoni Ahmad Sanjar qoraxoniylar
ʻ , g uriylar va ʻ
4
Иранская энциклопедия, Газневиды, Эдмунд Босворт, онлайн-издание 2007 года, (ССЫЛКА архивирована
2009-08-15 в Wayback Machine)
13

Xurosonning qolgan aholisi bilan ittifoq tuzib , qoraqitlarga qarshi yurish boshladi
va ularni Samarqand yaqinida kutib oldi . Sanjar qo shini Xuroson, Segiston vaʻ
tog li G ur, G azna , Mozandaron viloyatlaridan kelgan yordamchi kontingentlarni
ʻ ʻ ʻ
o z ichiga olgan bo lib , juda muhim va yaxshi tayyorlangan [19] . Sadr ad-Din al-
ʻ ʻ
Husayniy qo'shinlar soni haqida gapirar ekan, qorakitoyliklar orasida "700 ming
eng kuchli otliq" (aniq mubolag'a) va Sanjar orasida 70 ming jangchi haqida xabar
beradi. Bar- Ebrey boshqa raqamlarni beradi: 300 va 100 ming. L.N.Gumilyov
Sanjarning qo'shinlarini 100 mingga baholab, 30 mingdan kam xitan otliqlari Elyu
Dashi bilan g'arbga ketganini ta'kidlaydi. Ahmad Katvan vodiysidagi jangda Yelu
Dashi boshchiligidagi qorakitoylardan og‘ir mag‘lubiyatga uchradi va bor - yo‘g‘i
o‘n beshta otliq bilan qochib ketdi . Saljuqiylar Qoraqiylarning vassaliga aylangan
Transoxiana va Xorazm ustidan to liq nazoratni yo qotdilar va hatto shundan keyin
ʻ ʻ
ham Xuroson, jumladan Gur [20] ustidan nazoratni yo qota boshladilar .
ʻ
G urid molik Izzaddin Husayn I hukmronligi davrida Sanjar o z mulkiga bostirib
ʻ ʻ
kirib, uni mag lub etib, asir oladi. Biroq Sanjar keyinroq Husaynni o‘lpon yuborish
ʻ
evaziga qo‘yib yubordi. 1146-yilda Husayn vafotidan keyin taxtni uning o g li
ʻ ʻ
Sayf ad-Din Suri egalladi . Husaynning yana 6 o‘g‘li ham bor edi, ular keyinchalik
G’uriylarlar saltanatini o‘zaro bo‘lib tashladilar.
G'aznaviylarni mag'lub etib o'zini butun dunyoga e'lon qilgan Alaaddin Husayn II
Jahonsuz saljuqiylar qo'lidan mustaqilligini e'lon qiladi va Balxni egallaydi. Biroq
ko‘p o‘tmay u mag‘lubiyatga uchradi va Ahmad Sanjar tomonidan asirga olinadi,
keyin u G‘aznaviylarga G‘aznini qaytarib olishga yordam beradi. Ammo keyingi
yili 1153 yilda Ahmad Sanjarning o zi ham o g uz turklari tomonidan asirga
ʻ ʻ ʻ
olinadi, shundan so ng Balx o g uzlari Xurosonni vayron qiladi. Alo ad-Din
ʻ ʻ ʻ
Husayn to‘lov evaziga ozod etilguniga qadar ikki yil asirlikda qoldi. Shu bilan
birga, Ala ad-Din bo'lajak bosqinchilarni, ukasining bolalari - Muizz ad-Din
Muhammad va G'iyos ad-Din Muhammadni qamoqqa tashladi.
Aloaddin vafotidan so‘ng hokimiyat tepasiga uning o‘g‘li Sayfiddin
Muhammad akalarini qamoqdan ozod qiladi va G‘iyos yordamida Xurosonda
jiddiy xavfga aylangan o‘g‘uz turklariga qarshi yurish boshlaydi..
14

1173-yilda aka-uka G‘iyatiddin Muhammad va Muizziddin Muhammad G‘azna
shahriga bostirib kirib, shaharni g‘aznaviylardan tortib olgan o‘g‘uz turklarini
mag‘lub etadi. Shundan so‘ng Muizziddin G‘azna hukmdori etib tayinlandi.
1175 yilda ikkala aka-uka Hirotni saljuqiylar hokimi Baho ad-Din Tog'rildan
qaytarib olib , o'sha erda o'ldirishdi, shuningdek, Pushangni egallashga muvaffaq
bo'lishdi , saljuqiylar nihoyat Xurosonda ag'dariladi. Tez orada Siston hukmdori
Tojiddin Harb ibn Muhammad G uriylar , shuningdek, Kirmonda hukmronlikʻ
qilgan o g uz turklarining suverenitetini tan oldi .
ʻ ʻ
Hindiston va Bengaliyadagi kampaniyalar
Hindiston Ghurid yurishlari
Muizziddin akasiga G'uriylar imperiyasining g'arbiy chegaralarini
kengaytirishda yordam berganidan so'ng , u diqqatini Hindistonga qarata boshladi.
Muizz ad-Dinning 1175-yilda Multonning qarmatiy hukmdorlariga qarshi yurishi
g alaba bilan yakunlandi [5] . U janubga burilib, qo shinini Multandan Uchga ,
ʻ ʻ
so ngra cho l bo ylab Chalukya podsholigining poytaxtiga yetakladi.
ʻ ʻ ʻ Anxilvara
(Gujaratdagi zamonaviy Patan ) 1178 yil . Yo‘lda Muizziddin hind hukmdoriga
qarshi birinchi yurishida Qayadar jangida mag‘lub bo‘ldi [5] . Gujaratni yosh
Chalukya hukmdori boshqargan Mularaja II [ uz ] Uni kuchaytirish uchun bir
qancha vassal hukmdorlar o z qo shinlari bilan yetib kelishdi [6] . Muizning
ʻ ʻ
qo'shini cho'l bo'ylab yurish paytida og'ir azob chekdi va Chalukyalar Kaidara
qishlog'idagi jangda ( Abu tog'i yaqinida, Anxilvaradan qirq milya shimoli-sharqda
) katta mag'lubiyatga uchradilar . Bosqinchi qo‘shin jangda ham, cho‘l bo‘ylab
Multanga chekinish chog‘ida ham katta talofat ko‘rdi [ 5] . Biroq, Muizz Peshovar
va Sialkotni olishga muvaffaq bo'ldi.
Tarainning birinchi jangi
1191 yilda Muizz ad-Din hozirgi Pokistondagi Xaybar dovoni orqali
Shimoliy Hindistonga yo l oldi va
ʻ Panjobga muvaffaqiyatli yetib keldi . Prithviraj
qirolligining shimoli-g'arbiy chegarasidagi zamonaviy Panjob shtatidagi Bhatinda
qal'asini egallab oldi. Chauhan . Qodi Ziyo ad-Dinni [8] qal aga hokim etib
ʼ
tayinlaganidan so ng , u Pritviraj qo shini, uning vassali shahzoda Govind Tai
ʻ ʻ
15

boshchiligida qal ani qamal qilish uchun ketayotgani haqida xabar oldi . Ikkiʼ
qo'shin oxir-oqibat zamonaviy Haryana shtatidagi Tannasardan 14 mil uzoqlikda
joylashgan Tarain shahri yaqinida uchrashdi . Jang mamluklik kamonchilarning
birinchi hujumi bilan nishonlandi , bunga Prithviraj III uch tomondan qarshi hujum
bilan javob berdi va shu tariqa jangda ustunlik qildi. Muizz shahzoda Govind Tayni
shaxsiy jangda o'lim bilan yaraladi va o'zi ham yaralandi, shundan so'ng uning
armiyasi Prithviraj armiyasiga g'alabani tan olib, orqaga chekindi [9] .
Xuja va Kaushik Royning so'zlariga ko'ra , Govind Tai Muizz ad-Din Ghuri
tomonidan yaralangan va keyinchalik Taraindagi ikkinchi jangda qatnashgan va u
erda o'ldirilgan.
Tarainning ikkinchi jangi
Gurga qaytgan Muizz ad-Din mag'lubiyat uchun qasos olishga tayyorlandi.
Ferishtaning so'zlariga ko'ra , Rajput qo'shini 3000 fil, 300 000 otliq va
piyodalardan iborat bo'lgan (ehtimol, qo'pol mubolag'a ) . Juzjoniyning xabar
berishicha, Muizziddin 1192 yilda 120 ming to‘liq qurollangan askar bilan jangga
kelgan [13] .
Prithviraj ham o'z kuchlarini to'playotgan edi, lekin uning asosiy kuchlari (uning
qo'mondonligi ostidagi boshqa Rajputlar yoki uning ittifoqchilari) hali kelmagani
uchun vaqtni tejashga umid qildi. Ertasi kuni Muizziddin tong otguncha Rajput
qo‘shiniga hujum qildi. Rajputlar quyosh chiqqandan to botguncha jang qilish
odati bor edi. Ular tezda tuzilmalarni shakllantirishga muvaffaq bo'lishsa-da,
quyosh chiqishidan oldin kutilmagan hujum tufayli ular qurbon bo'ldi. Rajput
armiyasi oxir-oqibat mag'lubiyatga uchradi va Prithviraj qo'lga olindi va
keyinchalik qatl qilindi.
G'ulom qo'mondoni Qutbiddin Aybak 1193 yilda Chauxon qirolligining
poytaxti Ajmer shahrini egallab oldi va tez orada Shimoliy va Markaziy
Hindistonda G'uriylar sulolasi ustidan nazorat o'rnatdi [14] . Musulmonlar bir
qancha kichik hind knyazliklarini bosib oldilar. Muizz al-Din qo'shinlari Dehliga
yurish qilib , Chandavar jangidan keyin uni egallab olishdi va Kannaujdagi Raja
Jaychandani mag'lub etishdi [ 15 ] . Bir yil ichida Muiz ad-Din shimoliy Rajastanni
16

va Gang va Yamuna daryolari orasidagi Doab mintaqasining shimoliy qismini
nazorat qildi [16] . Ajmerdagi qirollik taxti Prithvirajning o'g'liga G’uriylarlarga
muntazam ravishda soliq to'lash sharti bilan berildi .
Muizz ad-Din Erondagi tartibsizliklar tufayli o'zining g'arbiy chegaralariga
tahdidni bartaraf etish uchun G'azniga g'arbga qaytdi, ammo u Aibakni Shimoliy
Hindistondagi mintaqaviy noib qilib tayinladi. Uning qo'shinlari, asosan,
Muhammad ibn Baxtiyor Xilji kabi turkiy va xalaj sarkardalari qo'mondonligi
ostida , Shimoliy Hindiston bo'ylab yurishni davom ettirib, Bengaliyagacha bo'lgan
masofani bosib o'tdi. Hindistonning Muiz gubernatori Qutb ad-Din Aybak
boshchiligidagi qo'shin 1195-1197 yillarda bostirib kirdi va Anaxilapatakani talon-
taroj qildi .
G‘ulom jangchisi Baxtiyor Xilji 1200 yilda Bihorni zabt etgandan so‘ng
uning faoliyati yangi burilish yasadi . Bu urinish unga Dehlidagi G’uriylar hokimi
Qutbiddin Aybak saroyida siyosiy ta'sir ko'rsatdi . O'sha yili u o'z qo'shinlarini
Bengaliyaga olib bordi. Aytishlaricha, u Nabadvip shahriga yaqinlashganda , u
shunchalik tez oldinga siljiganki, uning qo'shinidan faqat 18 otliq unga ergashishi
mumkin edi. U 1203 yilda hindu qiroli Lakshmana Sendan Nabadvipni bosib oldi.
Xilji tez orada Sena shtatidagi muhim shahar bo lgan Gaur shahrini egallab ,ʻ
Bengaliyaning katta qismini o ziga bo ysundirdi .
ʻ ʻ
Xiljining bosqinlari Odantapuri va Vikramashiladagi Buddist institutlariga jiddiy
zarar yetkazgan deb ishoniladi . Usmon Juzjoniyning “ Tabakat -i Nosiri ” asarida
Baxtiyor Xilji buddist monastirini vayron qilgani, muallif o‘z ta’rifida uni “Bihor”
deb atagan shaharga tenglashtirgani, askarlarning o‘rganganlaridan esa Vixara deb
atalganligi taxmin qilinadi . Tarixchi Andre Vink bu monastir Odantapuri bo'lgan
deb hisoblaydi . 17-asr boshlarida buddist olim Taranathaning so'zlariga ko'ra ,
bosqinchilar Odantapuri'de ko'plab rohiblarni qirg'in qilgan va Vikramashila'yı yo'q
qilgan . 13-asrda mintaqaga tashrif buyurgan tibetlik ziyoratchi Dxarmasvaminning
aytishicha, Vikramashila Turush ( turk ) bosqinchilari tomonidan butunlay vayron
qilingan va dunyodagi birinchi universitet Nalanda va millionlab kitoblar yoqib
17

yuborilgan. . Nalanda universiteti kutubxonasi 3 oy davomida yonib ketgani
taxmin qilinmoqda.
G‘uriylar Xorazmshohlar va Qoraqitayevlarga qarshi G‘iyosiddin taxtga
o‘tirgach, uning ukasi Muizziddin unga raqibi, Abul-Abbos ismli g‘uriylar
sardorini o‘ldirishga yordam beradi. Qo‘zg‘olonni bostirgandan so‘ng Hirotda
saljuqiylar hokimini o‘ldirishga qaror qiladi va o‘z istilolarini davom ettirishga
qaror qiladi. Zamindavor , Bodg'is , Garchiston va G'uzgonni qo'lga kiritdi . U
amakisi Faxriddinni ayamay , uni Bomiyon hukmdori etib tikladi. Faxriddin
keyinroq vafot etdi va uning o‘rniga uning o‘g‘li Shamsiddin Muhammad ibn
Mas’ud (1163–1192) o‘tirdi, u Balx, Chag‘oniyon , Vaxsh, Jarum , Badaxshon va
Shug‘nonni tezda Qoraqitoy xonligidan tortib oldi va shu tariqa sultonlik unvonini
oldi. Guillasdan.
Tekesh tomonidan Xorazmshohlar davlatidan quvilgan shahzoda Sultonshoh
Guraga panoh topib, o g uz va saljuqiylarni mag lub etib o zini zo r sarkardaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
sifatida ko rsatgan G iyataddindan harbiy yordam so radi. turklar. Ammo Ghiass
ʻ ʻ ʻ
ikkinchisiga yordam bermadi. Buning o'rniga Sultonshoh Qoraqitoy xonligidan
yordam olishga muvaffaq bo'ldi va G'uriylarning shimoliy mulklarini talon-taroj
qila boshladi .
1186-yilda G iyosiy Muizziddin bilan birga Lahorni egallab , G aznaviylar
ʻ ʻ
sulolasini tarqatib yubordi va u yerda G aznaviylar hukmdorini qatl qildi.
ʻ Xosrov-
Malika . Bomiyon , Siston hukmdorlari va uning ukasi Muizziddinning yordami
bilan G‘iyoth 1190 yilda Marverrudda Sultonshoh qo‘shinlarini mag‘lub etdi . U
Xurosondagi so nggi hududlarning ko p qismini ham qo shib oldi. Ko'p o'tmay
ʻ ʻ ʻ
Xorazmshohlar va G'uriylar o'rtasida urush boshlandi ; Qoraqitoylar G'uzganga
bostirib kirganda Tekesh Hirotga hujum qildi . Biroq ikkalasi ham G‘iyosiddin
Muhammad G‘uriy qo‘shini tomonidan mag‘lubiyatga uchradi .
Tekesh vafotidan keyin 1200 yilda taxtga uning kenja o g li Ala ad-Din
ʻ ʻ
Muhammad o tirdi . Muhammad II hukmronligi G iyos ad-Din bilan bo lgan urush
ʻ ʻ ʻ
bilan boshlandi, u yirik Marv shahrini egallab, Abiverd , Seraxs va Nisoni deyarli
jangsiz egallab oldi, Nishopurni egallab , Hirotga yuborilgan Xorazmshohning
18

ukasini asir oldi. Hirotni qamal qilgan Muhammad askarlari bir oy davomida uning
mudofaasini yorib o‘tishga harakat qildilar. Xorazmshoh to‘lovni olgachgina
qamalni olib tashladi. Bu vaqtga kelib uning akasi Shihob ad-Din Muhammad (aka
Muizz ad-Din Muhammad) askarlari Hindistondan G‘iyos ad-Dinga yordamga
kelishdi. Ancha qonli jangdan so ng xorazmshohlar chekinishga majbur bo ldi [23]ʻ ʻ
. Muhammad II ning chekinayotgan qo'shinlarini ta'qib qilib, Shihob ad-Din
ularning poytaxti Gurganjni o'rab oldi , mudofaasiga shohning onasi malika Terken
-Xatun boshchilik qildi . Muhammad qorakitoylar ko magi bilan g uriylarni
ʻ ʻ
Xorazmdan siqib chiqarishga va sulh tuzishga muvaffaq bo ldi, lekin ular urush
ʻ
boshlashga urinishdan qaytmadi. Keyingi 6 yil davomida xorazmshohlar
saltanatning shimoliy ufqlarida kurash olib bordilar, g uriylar deyarli butun
ʻ
Xurosonni nazorat qildilar va Eron Xurosoniga yetib oldilar, butun Shimoliy
Hindiston va Bengaliyani nazorat qilib, Mavarindonda hokimiyatga da vogarlik
ʼ
qildilar. 1206 yilda Shihob ad-Din o‘ldirilgandan keyingina xorazmshohlar
Xurosonning markaziy hududlarida hokimiyatni qo‘lga kiritishga muvaffaq
bo‘ldilar. G uriylar saltanati parchalanib ketdi.
ʻ
Shundan so ng mamlakatda hokimiyat uchun kurash va G uriylar
ʻ ʻ
davlatining yemirilishi boshlanadi, tez orada g uriylarning barcha mulklari
ʻ
Xorazmshohlar tasarrufiga o tadi. G'uriylar oilasining oxirgisi Ala ad-Din edi
ʻ -
saltanat asoschilaridan biri Jahonsuzaning nabirasi, u Firuzkuhda 4 yil hukmronlik
qilgandan keyin hijriy 612 yilda. (1215) Xorazmshoh bilan shartnoma tuzib, uni
Firuzkux shahrining ishonchli vakillariga topshirib , Xorazmga boradi va u yerda
sharaf bilan kutib olinadi.
Sultonlik qisqa muddatli bo lsa-da, G iyosiddin Muhammad va Muiziddin
ʻ ʻ
Muhammadning istilolari Hindistonda musulmonlar va fors tilining asoslarini
mustahkamladi. Ikkinchisining o'limidan so'ng, G'azni va G'urning ahamiyati
pasayib ketdi va ko'pchilik Hindistondagi vorisi G’uriylar sultonliklari hukmronligi
davrida islom ta'siri markazi sifatida Dehliga ko'chib o'tdi.
19

Gor Xorazmshohlar davlatiga kirganidan 6 yil o tib, sobiq saltanatning poytaxtiʻ
Firuzkux shahri 1221-yil yozida Chingizxon qo shinlari tomonidan bosib olinib,
ʻ
butunlay vayron qilingan.
20

Xorazmshohlar oxirgi Bomiyon hukmdori Jaloliddin Alini 1215- yilda
o‘ldirishgan, so‘nggi G’uriylarlar sultoni Alaaddin Ali vafot etganining aniq sanasi
yo‘q , ammo u davlatda sharafli surgunda vafot etgani ishonchli ma’lum.
Xorazmshohlardan. Ularning avlodlari bo lmish kartidlar esa kelajakda Xuroson vaʻ
O rta Osiyoda hokimiyat uchun kurashdilar..
ʻ
Muizziddin Muhammad G‘uriyning nasli yo‘q edi , lekin u turkiy qullariga o‘z
o‘g‘illaridek munosabatda bo‘lgan, ular askar va boshqaruvchi sifatida
tarbiyalangan va eng yaxshi ta’lim olgan. Uning ko'plab malakali va sodiq qullari
Muiz armiyasi va hukumatida muhim lavozimlarni egallagan .
Bir saroy a’zosi Sultonning erkak merosxo‘ri yo‘qligidan shikoyat qilganida,
Muizz javob qaytardi:
Boshqa monarxlarning bir yoki ikkita o'g'li bo'lishi mumkin; Mening minglab
o‘g‘illarim bor, turkiy bandalarim, ular mening mulklarimga merosxo‘r bo‘lib,
mendan keyin bu hududlarda xutbada mening nomimni saqlab qolishga
g‘amxo‘rlik qiladilar.
Muizzning bashorati to'g'ri chiqdi. Uning o'ldirilishidan keyin uning
imperiyasi qullari o'rtasida bo'lingan. Birinchidan:
Qutb ad-din Aybak (1150–1210) 1206 yilda Dehli hukmdori bo lib, Mamluklar
ʻ
sulolasining boshlanishini belgilagan Dehli sultonligiga asos soldi [26] .
Nosir ad-Din Kabacha (? - 1228) 1210 yilda Multon hukmdori bo'ldi.
Toj ad-Din Yildiz (? - 1216) G'azna hukmdori bo'ldi.
Muhammad bin Baxtiyor Xiljiy (? — 1206) Bengaliya hukmdori bo ldi (1204—
ʻ
1206).
G'uriylar sulolasi ikki guruhga bo'lindi: biri G'iyatiddin Mahmud boshchiligida
amakisi Muhammad G'uriydan keyin G'or , Hirot , Siston va Sharqiy Xurosonni
egallab , poytaxti Firuzkuh ; ikkinchisi: Toxariston , Badaxshon , Shug'non , Vaxsh
va Chag'anyanni o'z ichiga olgan Bomiyondagi Baha ad -Din Sama III
boshchiligidagi oilaviy guruh .
21

II BOB.G’URIYLAR DAVLATINING MADANIYATI VA G ’ URIYLARNING
ENG GULLAGAN DAVRI.
2.1.G’uriylar davlati madaniyati.
G’uriylar davlati dini
G’uriylar o'zlarini sunniy islomning himoyachilari sifatida ko'rsatdilar . Ular
Bag'doddagi Abbosiylar bilan yaxshi munosabatlarga ega bo'lib , ularni
Kvarizmlarning G'arbiy Forsga yurishini qaytarishga undashgan . Ularning
Hindistondagi fathlari ham Islom qo shinlari ( lashkar -i Islom ) va kofirlarʻ
qo shinlari ( lashkar -i kofir ) o rtasidagi jang sifatida ko rsatilib, bu ularga
ʻ ʻ ʻ
pravoslavlik himoyachilari sifatida islom olamida katta obro -e tibor bergan.
ʻ ʼ
22

Madaniyati.
Jama minorasida Qur'onning 19 - surasi tasvirlangan dekorativ chiziqlar .
G’uriylar fors madaniyati va adabiyotining buyuk homiylari bo'lib , Hindiston
yarimorolida forslashgan davlatga asos solgan G uriylar davrida yaratilganʻ
adabiyotning ko p qismi yo qolgan. Hindistonga Eron me'morchiligini ham olib
ʻ ʻ
kelishdi . Amir Xosrav (1325-yilda vafot etgan) ma lumotlariga ko ra , hindular
ʼ ʻ
fors tilini “ G uriylar va turklar” ta sirida o rgangan . [94] Fors podsholigi
ʻ ʼ ʻ
tushunchasi imperiyaning tashkil topishi va G uriylarning siyosiy va madaniy
ʻ
birligi uchun asos bo lgan .
ʻ
G’uriylar davlatidan Dehli sultonligi paydo bo'ldi , u fors tilini mintaqaning
rasmiy sud tili sifatida o'rnatdi, bu maqom 19-asrda Mug'al davrining oxirigacha
saqlanib qoldi .
G'urid qo'shinlarining avangardini tashkil qilgani uchun G’uriylar orasida kuchli
turkiy mavjud edi . Bu turli etnik guruhlar o rtasida kuchli uyg unlik bor edi:
ʻ ʻ
“shunday qilib, shansaboniylar tojik, fors, turk va mahalliy afg on millatlarining
ʻ
sezilarli qorishmasi bilan ajralib turardi”. Hech bo lmaganda XIII asr oxirigacha
ʻ
Hindistonda Mamluklar sultonligini boshqargan paytlarigacha G uriylar
ʻ
podsholigidagi turklar o zlarining etnik xususiyatlarini saqlab qolishgan, fors
ʻ
tilidan ko ra turk tilidan asosiy til sifatida foydalanishda davom etganlar va
ʻ
o zlarining qo pol va urushqoqliklarida davom etganlar. forscha “qalam ahli”dan
ʻ ʻ
farqli ravishda “qilich ahli” sifatidagi odob-axloq.
Arxitektura
G urid
ʻ sultoni G iyos ad-Din ʻ tomonidan 1192-yilda G aznaviylar ʻ ustidan
qozonilgan so nggi g alabani xotirlash uchun qurilgan
ʻ ʻ Jom minorasi ( Afg oniston ʻ
)G'uridlar me'morchiligi o'ziga xos bo'lib , asosan fors va islom uslublaridan
foydalanilgan, aynan G'uridlar davrida hind - islom uslubi ( hind - fors ) paydo
bo'la boshlagan , bu Dehli sultonligi va Buyuk imperiyasida asosiy yo'nalishga
aylangan . Mug'ullar . Mo g ullar istilosi
ʻ ʻ davrida G ur va umuman Xurosondagi ʻ
ko plab binolar vayron bo lgan.
ʻ ʻ Afg'oniston , Pokiston va Hindistonda G'urid
binolari mavjud :
23

 Jam minorasi ;
 Qasr Zarafshon ;
 "Shohi Mashhad" madrasasi;
 Sharqiy Chisht maqbarasi;
 Chisht g arbiy maqbarasi;ʻ
 Lahor qal'asi ;
24

 Shihob ad-Din Muhammad maqbarasi ;
 Qutub minor ;
 Quvvat-ul-islom masjidi ;
 Adhai Din Ka Jonpra masjidi ;
 Hirotdagi Juma masjidi ;
 Modud Chishti maqbarasi ;
 G'azni qal'asi [uz] (o'rta asr xarobalari);
 Lashkari bozori [fa] (o rta asr xarobalari).ʻ
2.2.G’uriylarning eng gu llagan davri.
G iyosiddin Muhammad ( forscha : g ạt ạld n m md ạlnạm ), shuningdek ,
ʻ y ̰ ẖ y ̰ ḭ
G‘iyatiddin G‘oriy yoki G‘iyosuddin G‘oriy nomi bilan ham tanilgan, Muhammad
( taxminan 1140-1203 , hukmronligi 1163-1203 ) G'uriylar imperiyasining sharqiy
shohligini boshqargan G'iyoth va uning ukasi Muhammad Gorning ikki tomonlama
hokimiyati davrida G'uridlar sharqiy islom dunyosining eng yirik kuchlaridan biri
sifatida paydo bo'ldi.
Hukmronligining boshida u taxtga da'vogarlarni mag'lub etdi va Xurosonda
hukmronlik uchun Xorazm imperiyasiga qarshi kurashdi . U milodiy 1175 yilga
kelib G‘azna va Hirotni egalladi . va 1200 yilga kelib, hozirgi Afg'oniston va uning
atrofidagi hududlarning ko'p qismini, g'arbdagi Bastom va Gurgangacha nazoratni
o'rnatdi . Uning akasi Muizziddin imperiyaning sharqiy qismini (Bengalgacha)
boshqarish va kengaytirishga yordam berdi va G'iyyatga sodiqlik va ehtirom bilan
xizmat qildi. G iyos 1203 yilda vafot etdi va uning o rniga Muizziddin taxtga
ʻ ʻ
o tirdi.
ʻ
G‘iyyot 1140 yilda tug‘ilgan; U 1149-yilda G uriylar sulolasi podshosi
ʻ
sifatida qisqa muddat hukmronlik qilgan Baho ad-Din Sam I ning o g li edi .
ʻ ʻ
“Tabaqat-i Nosiriy” ga ko‘ra Minhoja as-Siraj , uning tug'ilgan ismi, xuddi kichik
ukasi Muhammad G'orlik kabi , "Muhammad" edi. G‘iyosiddinning mehr-oqibatli
yillarida onasi uni qora tanliligi uchun “Habshi” deb atagan. Uning shahzoda
25

unvoni “Shamsuddin” bo‘lib, taxtga o‘tirgandan keyin o‘zini “G‘iyosuddin” yoki
“G‘iyosuddin” deb atagan.
Yoshligida G'iyos Muizziddin bilan birga amakisi Alaad-Din Husayn tomonidan
qamoqqa tashlangan , ammo keyinchalik uning o'g'li Sayf ad-Din Muhammad
tomonidan ozod qilingan . [3] 1163-yilda Sayf vafot etgach, G uriy zodagonlariʻ
G iyothni qo llab-quvvatlab, taxtga chiqishiga yordam berishdi. [4]
ʻ ʻ
G‘iyyot taxtga o‘tirganida, ukasi unga raqib bo‘lgan G‘uriylar boshlig‘i Abul
Abbosni o‘ldirishda yordam bergan. Biroq, bu bilan G'uridlar oilasidagi
kelishmovchiliklar tugamadi; Ko'p o'tmay G'iyotga amakisi Faxr ad-Din Masud
qarshi chiqdi, u o'zi taxtga da'vogarlik qildi va Hirot va Balx saljuqiylar hokimi
Yildiz bilan ittifoq tuzdi . [4] Biroq, koalitsiya Rag'i-Zarada G'iyos va Muizziddin
tomonidan mag'lubiyatga uchradi. Giyat saljuqiylar hokimini jangda mag lub etib
ʻ
o ldirib, so ngra Zamindavor , Bodg is , G archiston va G uzgonni bosib oladi . U
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Faxriddinga rahm qildi va uni Bomiyon hukmdori etib tikladi . Keyinroq Faxriddin
vafot etdi va uning o‘rniga uning o‘g‘li Shamsiddin Muhammad ibn Mas’ud
o‘tirdi, u Balx, Chag‘oniyon , Vaxsh , Jarum, Badaxshon va Shig‘nonni tezda
Qoraxiton xonligidan tortib oldi va shu tariqa G‘iyyot unga sultonlik unvonini
berdi. . [5]
1173-yilda G‘iyoz G‘aznaga bostirib kirib , shaharni G‘aznaviylardan tortib olgan
o‘g‘uz turklarini mag‘lub etdi . So‘ng ukasi Muizziddinni G‘aznaga hokim etib
tayinladi. [4] Ikki yildan so ng Hirot va Pushangni saljuqiylar hokimi Baho ad-Din
ʻ
To g rildan tortib oldi . Ko'p o'tmay Siston hukmdori Tojiddin Harb ibn
ʻ ʻ
Muhammad G'iyothning suverenitetini tan oldi, xuddi Kirmonni boshqargan o'g'uz
turklari ham.
G iyatiddin Muhammad tangalarini zarb qilish (558-599-hijriy, 1163-1203-yillar).
ʻ
Baldat Hirot zarbxonasi . Hijriy 599 (milodiy 1202-3) yillarga to‘g‘ri keladi.
Xuddi shu davrda ukasi Tekish tomonidan Xorazmdan chiqarib yuborilgan Xorazm
shahzodasi Sultonshoh G ordan panoh topib , G iyyotdan harbiy yordam so radi.
ʻ ʻ ʻ
26

Giyat esa ikkinchisiga yordam bermadi. Buning o‘rniga Sultonshoh Qoraxiton
xonligidan yordam olishga muvaffaq bo‘ldi va G‘uriylarning shimoliy mulklarini
talon-taroj qila boshladi. 1186 yilda Giyat Muizziddin bilan birgalikda turkiyni
tarqatib yubordi G'aznaviylar Lahorni egallab , u erda G'aznaviylar hukmdori
Xosrav-Malikni qatl etishdi . [4] [7] O shanda G iyat Bomiyon hukmdorlari Sistonʻ ʻ
va uning ukasi Muizziddin yordamida 1190-yilda Marv ar-Rudda Sultonshoh
qo shinlarini mag lub etadi . U, shuningdek, Xurosondagi so nggi hududlarning
ʻ ʻ ʻ
ko p qismini qo shib oldi . Xorazmshohlar va G uriylar o rtasida urush
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshlanganidan ko p o tmay; Tekish Hirotga, qoraxitlar esa G‘uzgonga bostirib
ʻ ʻ
kirdi. Biroq, ikkalasi ham G'iyyatdan mag'lub bo'ldi.
1200 yilda Tekish vafot etdi va uning o'rniga Muhammadxon (Ala ad-Din
sharafli nomini oldi) taxtga o'tirdi. Bu haqda birinchilardan bo'lib G'iyos va
Muizziddin eshitdilar. Oradan bir necha hafta o'tgach, ikki aka-uka allaqachon
qo'shinlarini g'arbga, Xurosonga ko'chirishgan edi. Ular Nishopurni qo'lga
kiritgandan so'ng , Muizziddin Rayga ekspeditsiyaga jo'natildi , ammo u o'z
qo'shinlarini qo'ldan chiqarib yuborishga ruxsat berdi va G'iyohning tanqidiga
sazovor bo'ldi va Gurgandan bir oz oldinga o'tdi , bu esa o'rtasidagi yagona
janjalga olib keldi. birodarlar. [8] [9] G iyoth Faxriddin Mas udning o g li Toj ad-
ʻ ʼ ʻ ʻ
Din Zangiyni Saraxsga hokim etib tayinlagan bo lsa, Nosirad-Din Muhammad
ʻ
Xarnak ismli boshqa bir G urid Marvga hokim etib tayinlangan .
ʻ
G‘iyatiddin Muhammad Hirotdagi Ulug‘ masjidda dafn etilgan . G urid yozuvlari
ʻ
qoldiqlari bo lgan g ishtli Ivan (1200-1201), 1940-yillarda vayron bo lgan sobiq
ʻ ʻ ʻ
G iyatad-Din maqbarasi yonida. [10]
ʻ
G‘iyyot 1203-yil 13-martda Hirotda vafot etdi. [11] Uning o rniga ukasi
ʻ
Muizziddin o tirdi va u tezda Hindistondan G orga qaytib keldi va G uriy
ʻ ʻ ʻ
zodagonlarining qo llab-quvvatlashiga erishdi. Unga Firuzkuhda G'uriylar
ʻ
imperiyasining sultoni sifatida toj kiydirishdi .
27

III BOB. “O’RTA ASRLARDA G’URIYLAR DAVLATI” MAVZUSINI
O’RGANISHDA METODLARDAN FOYDALANISH.
3.1 Savol javob metodi
1.G’uriylar davlati asoschisi kim ?
2. G’uriylar davlati dini?
3. G’uriylar davlati kimning davrida gullab yashnagan?
4. G’uriylar davlati qancha vaqt hukm surgan?
5. G’uriylar davlatida qanaqa tangalar zarb qilingan?
6. G’uriylar davlatining harbiy yurishlari haqida gapirib bering?
7. G’uriylar davlatining qulashi?
8. G’uriylar davlatining qulashining sababi?
9.G’uriylar davlati hozirgi qaysi davlat hududiga to’g’ri keladi?
10.G’uriylar davlatining madaniyati?
3.2 Davra suhbati metodi
Davra suhbati” metodi
Aylana stol atrofida berilgan muammo yoki savollar yuzasidan ta’lim oluvchilar
tomonidan o‘z fikr-mulohazalarini bildirish orqali olib boriladigan o‘qitish
metodidir.
“Davra suhbati” metodi qo‘llanilganda stol-stullarni doira shaklida joylashtirish
kerak. Bu har bir ta’lim oluvchining bir-biri bilan “ko‘z aloqasi”ni o‘rnatib
turishiga yordam beradi. Davra suhbatining og‘zaki va yozma shakllari mavjuddir.
Og‘zaki davra suhbatida ta’lim beruvchi mavzuni boshlab beradi va ta’lim
oluvchilardan ushbu savol bo‘yicha o‘z fikr-mulohazalarini bildirishlarini so‘raydi
va aylana bo‘ylab har bir ta’lim oluvchi o‘z fikr-mulohazalarini og‘zaki bayon
etadilar. So‘zlayotgan ta’lim oluvchini barcha diqqat bilan tinglaydi, agar
muhokama qilish lozim bo‘lsa, barcha fikr-mulohazalar tinglanib bo‘lingandan
28

so‘ng muhokama qilinadi. Bu esa ta’lim oluvchilarning mustaqil fikrlashiga va
nutq madaniyatining rivojlanishiga yordam beradi. Quyida “Davra suhbati”
metodining tuzilmasi keltirilgan
Davra stolining tuzilmasi
Yozma davra suhbatida ham stol-stullar aylana shaklida joylashtirilib, har bir
ta’lim oluvchiga konvert qog‘ozi beriladi. Har bir ta’lim oluvchi konvert ustiga
ma’lum bir mavzu bo‘yicha o‘z savolini beradi va “Javob varaqasi”ning biriga o‘z
javobini yozib, konvert ichiga solib qo‘yadi. Shundan so‘ng konvertni soat
yo‘nalishi bo‘yicha yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. Konvertni olgan ta’lim
oluvchi o‘z javobini “Javoblar varaqasi”ning biriga yozib, konvert ichiga solib
qo‘yadi va yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. Barcha konvertlar aylana bo‘ylab
harakatlanadi. Yakuniy qismda barcha konvertlar yig‘ib olinib, tahlil qilinadi.
“Davra suhbati” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Mashg‘ulot mavzusi e’lon qilinadi.
2. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarni mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi bilan
tanishtiradi.
3. Har bir ta’lim oluvchiga bittadan konvert va javoblar yozish uchun guruhda
necha ta’lim oluvchi bo‘lsa, shunchadan “Javoblar varaqalari”ni tarqatilib, har bir
javobni yozish uchun ajratilgan vaqt belgilab qo‘yiladi. Ta’lim oluvchi konvertga
va “Javoblar varaqalari”ga o‘z ismi-sharifini yozadi.
4. Ta’lim oluvchi konvert ustiga mavzu bo‘yicha o‘z savolini yozadi va “Javoblar
varaqasi”ga o‘z javobini yozib, konvert ichiga solib qo‘yadi.
5. Konvertga savol yozgan ta’lim oluvchi konvertni soat yo‘nalishi bo‘yicha
yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi.
6. Konvertni olgan ta’lim oluvchi konvert ustidagi savolga “Javoblar
varaqalari”dan biriga javob yozadi va konvert ichiga solib qo‘yadi hamda yonidagi
ta’lim oluvchiga uzatadi.
29

7. Konvert davra stoli bo‘ylab aylanib, yana savol yozgan ta’lim oluvchining
o‘ziga qaytib keladi. Savol yozgan ta’lim oluvchi konvertdagi “Javoblar
varaqalari”ni baholaydi.
8. Barcha konvertlar yig‘ib olinadi va tahlil qilinadi.
Ushbu metod orqali ta’lim oluvchilar berilgan mavzu bo‘yicha o‘zlarining
bilimlarini qisqa va aniq ifoda eta oladilar. Bundan tashqari ushbu metod orqali
ta’lim oluvchilarni muayyan mavzu bo‘yicha baholash imkoniyati yaratiladi.
Bunda ta’lim oluvchilar o‘zlari bergan savollariga guruhdagi boshqa ta’lim
oluvchilar bergan javoblarini baholashlari va ta’lim beruvchi ham ta’lim
oluvchilarni ob’ektiv baholashi mumkin .
Masalan
G’uriylar davlatining qulash sabablari ?
30

Xulosa
Xorazmshoh Tekesh vafotidan keyin taxtga uning kenja o g li Ala ad-Dinʻ ʻ
Muhammad o tirdi. Muhammad II hukmronligi g uriylar bilan urush boshlab, katta
ʻ ʻ
shahar Marvni egallab, Obivard, Saraxs va Nisoni deyarli jangsiz egallab,
Nishopurni olib, Hirotga yuborilgan Xorazmshohning ukasini asirga oladi. Hirotni
qamal qilgan Muhammad askarlari bir oy davomida uning mudofaasini buzib
o‘tishga harakat qildilar. Xorazmshoh to‘lovni olgachgina qamalni olib tashladi.
Bu vaqtda Shihob ad-Dinning qo shinlari Hindiston yurishidan akasi G uriylar
ʻ ʻ
hukmdori G iyos ad-Dinga yordamga keladi.
ʻ Ancha qonli jangdan so‘ng
xorazmliklar chekinishga majbur bo‘ldilar. Muhammad II ning chekinayotgan
qo shinlarini quvib, Shihob ad-Din Xorazm poytaxti Gurganjni o rab oldi,
ʻ ʻ
mudofaasiga shohning onasi malika Turkon-Xotun boshchilik qildi. Qoraxitoylar
ko magida Muhammad G uriylarni Xorazmdan siqib chiqarishga va tinchlik
ʻ ʻ
o rnatishga muvaffaq bo ldi, lekin ular urush boshlash urinishlaridan voz kechmadi
ʻ ʻ
1206-yilda Shihob ad-Din o‘ldirilgandan keyingina bu xavf yo‘qoldi. Guridlar
davlati parchalanib ketdi.
Davlatning keyingi taqdiri
So ngra qolgan g uriylar boshliqlari o rtasida chigal kurash boshlandi va
ʻ ʻ ʻ
xorazmshohlar qulay fursatdan foydalanib, taxminan 1215-yilda G uriylar
ʻ
saltanatiga barham berishdi. Guridlar saltanati qisqa umr ko rgan bo lsa-da,
ʻ ʻ
Muaziddin Muhammadning istilolari Hindistonda musulmonlar va fors tilining
asoslarini mustahkamladi. Uning o'limidan so'ng G'azni va Gurning ahamiyati
pasayib, Hindistondagi Guridlar sultonliklari hukmronligi davrida islom ta'siri
markazi sifatida Dehliga ko'chib o'tdi.
G uriylar o'rniga Hindistonda Dehli sultonligiga asos solgan
ʻ

31

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Дэвид К. Томас (2018). Приливы и отливы империи
Гуридов . Издательство Сиднейского университета. стр. 41. ISBN 978-1-
74332-542-1 .
2. ^ * К. А. Низами (1970). "ОСНОВАНИЕ ДЕЛИЙСКОГО
СУЛТАНАТА". В Мохаммаде Хабибе; Халик Ахмад Низами
(ред.). Всеобъемлющая история Индии: Делийский султанат (1206-1526 гг.
н.э.) . Том 5 (Второе изд.). Конгресс индийской истории / Народное
издательство. стр. 155-156. OCLC 31870180 .
3. ^ История цивилизаций Центральной Азии , К.Э. Босворт, М.С. Азимов,
стр. 186.
4. ^ Подпрыгнуть до: a
b
c
d
Иранский мир , К.Э. Босворт, Кембриджская
история Ирана , Том 5, под ред. Дж. А. Бойла, Джона Эндрю Бойла
(издательство Кембриджского университета, 1968), 161-170.
5. ^ История цивилизаций Центральной Азии , К.Э. Босворт, М.С. Азимов,
стр. 189.
6. ^ Иранская энциклопедия, Газневиды , Эдмунд Босворт, онлайн-издание
2007 года, ( ССЫЛКА архивирована 2009-08-15 в Wayback Machine )
7. ^ electricpulp.com. "ГАЗНЕВИДЫ – Иранская
энциклопедия" . iranicaonline.org.
8. ^ Ахмад Хасан Дани и др. История цивилизаций Центральной Азии,
том. IV , Дели, Мотилал Банарсидасс Паб. (1999) 81-208-1409-6 ISBN , стр. 182
9. ^ Первая энциклопедия ислама Э.Дж. Брилла, 1913-1936 . БРИЛЛ. 11
ноября 1987. ISBN 9004082654 – через Google Books.
32

O‘rta asrlarda g‘uriylar davlati

Купить