O’rta asrlarda katolik cherkovi va papalik - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	81.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Shoxa

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’rta asrlarda katolik cherkovi va papalik

Купить

O RTA ASRLARDA KATOLIK CHERKOVI VA PAPALIKʻ
MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………………………………………3
I BOB. O RTA ASRLARDA KATOLIK CHERKOVINING JAMIYAT VA
ʻ
DAVLAT BOSHQARUVIDAGI O RNI
ʻ
1.1. Katolik cherkovining ijtimoiy-siyosiy hayotdagi mavqei va diniy hokimiyati..5
1.2. Cherkovning iqtisodiy kuchi, yer egaligi va feodal tuzumdagi roli………….9
II BOB. PAPALIK INSTITUTINING SHAKLLANISHI VA YEVROPA
SIYOSATIGA TA’SIRI
2.1. Papalik hokimiyatining mustahkamlanishi va Rim papalarining siyosiy
ambitsiyalari………………………………………………………………………22
2.2. Papalikning Yevropa diplomatiyasi va xorijiy siyosatdagi ta’siri: salib
yurishlari misolida………………………………………………………………..32
XULOSA …………………………………………………………………………38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
ʻ .……………………….. 41
ILOVALAR ………………………………………………………………………43
2

KIRISH
O rta asrlar Yevropa tarixida cherkov va diniy institutlarning jamiyatʻ
hayotida eng kuchli ta'sir ko rsatgan davr hisoblanadi. V-XV asrlarda Katolik
ʻ
cherkovi nafaqat diniy, balki siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotning barcha
jabhalarini nazorat qilib turgan eng qudratli tashkilotga aylandi. Papalik instituti
Rim imperiyasining qulashidan keyin vujudga kelgan siyosiy bo shliqni to ldirish
ʻ ʻ
orqali o zining hokimiyatini mustahkamladi. Cherkov feodal tuzumning asosiy
ʻ
ustunlaridan biriga aylandi va jamiyatning barcha qatlamlariga chuqur ta'sir
ko rsatdi. Papalik Yevropa qirollarini tojga ko tarish, urushlar e'lon qilish va
ʻ ʻ
tinchlik shartnomalarini imzolashda hal qiluvchi rol o ynadi.
ʻ
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning siyosati
ʻ
dinlararo murosani mustahkamlash va tarixiy tajribalardan saboq olishga
qaratilgan. Prezidentning "Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak" asarida
ʻ
milliy va umuminsoniy qadriyatlarni uyg unlashtirishning ahamiyati ta'kidlangan
ʻ 1
.
2017-yil 7-fevraldagi "O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha
ʻ ʻ
Harakatlar strategiyasi to g risida"gi PF-4947-son Farmonida milliy tarixni chuqur
ʻ ʻ
o rganish vazifalari belgilangan
ʻ 2
. 2019-yil 29-apreldagi "Diniy-ma'rifiy soha
faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida"gi PQ-4299-son
ʻ ʻ
Qarori diniy ta'lim va tarixiy tajribani o rganish masalalariga bag ishlangan
ʻ ʻ 3
.
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi: O rta asrlar Katolik cherkovi va
ʻ
papalik institutining o rganilishi hozirgi zamon uchun muhim ahamiyatga ega.
ʻ
Bugungi kunda diniy institutlarning davlat va jamiyat bilan munosabatlari, diniy
ekstremizm va tolerantlik masalalari dolzarb bo lib turibdi. O rta asrlar tajribasi
ʻ ʻ
cherkovning hokimiyatga haddan tashqari ta'siri qanday oqibatlarga olib kelishini
1
Mirziyoev, Sh. M. (2017). Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining
kundalik qoidasi bo lishi kerak. Toshkent: O zbekiston.
ʻ ʻ
2
O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2017, 7-fevral). O zbekiston Respublikasini yanada
ʻ ʻ
rivojlantirish bo yicha Harakatlar strategiyasi to g risida (PF-4947-son). Toshkent: Adolat.
ʻ ʻ ʻ
3
O zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2019, 29-aprel). Diniy-ma'rifiy soha faoliyatini tubdan
ʻ
takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida (PQ-4299-son). Toshkent: Adolat.
ʻ ʻ
3

ko rsatadi. Papalik va dunyoviy hokimiyat o rtasidagi kurashlar, salib yurishlari vaʻ ʻ
inkvizitsiya jarayonlari zamonaviy din va siyosat munosabatlarini tushunish uchun
muhim tarixiy saboqlar beradi.
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi O rta asrlarda
ʻ
Katolik cherkovi va papalik institutining Yevropa jamiyati, siyosati va
iqtisodiyotidagi rolini kompleks tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot cherkovning
feodal tuzumdagi o rni, uning iqtisodiy kuchi va siyosiy ta'sirini tarixiy manbaalar
ʻ
asosida ochib berishga qaratilgan.
Kurs ishining vazifalari:
o Katolik cherkovining O rta asrlar jamiyatidagi ijtimoiy-siyosiy mavqeini tahlil
ʻ
qilish
o Cherkovning iqtisodiy asoslarini va feodal munosabatlardagi rolini o rganish
ʻ
o Papalik institutining shakllanish jarayonini tadqiq etish
o Papalarning Yevropa siyosatiga ta'sirini salib yurishlari misolida ko rsatish
ʻ
Kurs ishining obyekti va predmeti: Tadqiqot obyekti - V-XV asrlardagi
Yevropa Katolik cherkovi va papalik instituti. Tadqiqot predmeti - cherkovning
jamiyat va davlat boshqaruvidagi o rni, uning iqtisodiy kuchi, papalik
ʻ
hokimiyatining shakllanishi va Yevropa siyosiy jarayonlariga ta'siri, shuningdek,
cherkov va dunyoviy hokimiyat o rtasidagi munosabatlar tizimi.
ʻ
Tadqiqotning amaliy ahamiyati: Tadqiqot natijalari tarixiy fanlarda
mutaxassislik sari intilayotgan talabalar uchun amaliy ahamiyatga ega. Olingan
xulosalar din va davlat munosabatlarini tushunishda, zamonaviy diniy jarayonlarni
tahlil qilishda qo llanilishi mumkin. Shuningdek, tadqiqot dinlararo muloqot va
ʻ
tolerantlik masalalarida tarixiy tajribadan foydalanish imkonini beradi. O rta asrlar
ʻ
cherkov tizimini o rganish davlat boshqaruvi va diniy institutlar o rtasidagi
ʻ ʻ
muvozanatni saqlashning ahamiyatini anglatadi.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxatidan iborat. Birinchi bob cherkovning jamiyatdagi o rniga,
ʻ ʻ
4

ikkinchi bob papalik institutiga bag ishlangan. Har bir bob ikki paragrafdan tashkilʻ
topgan va jadvallar bilan boyitilgan. Kurs ishi 39 betdan iborat.
I BOB. O RTA ASRLARDA KATOLIK CHERKOVINING JAMIYAT
ʻ
VA DAVLAT BOSHQARUVIDAGI O RNI
ʻ
1.1. Katolik cherkovining ijtimoiy-siyosiy hayotdagi mavqei va diniy
hokimiyati
O rta asrlar Yevropassida Katolik cherkovi nafaqat diniy, balki jamiyatning
ʻ
barcha sohalarini qamrab olgan universal institut sifatida shakllandi. Rim
imperiyasining 476-yilda qulaganidan keyin vujudga kelgan siyosiy xaos va
markazlashgan hokimiyatning zaiflashuvi sharoitida cherkov yagona barqaror va
tashkiliy kuchga aylandi. Cherkov tuzilmasi imperiya boshqaruv apparatining
ko plab elementlarini o zlashtirdi va bu unga samarali faoliyat yuritish imkonini
ʻ ʻ
berdi.
Cherkovning ijtimoiy-siyosiy mavqei uning ideologik monopoliyasiga
asoslangan edi. Xristianlik O rta asrlar Yevropasida yagona qabul qilingan
ʻ
dunyoqarash tizimi bo lib, cherkov bu dunyoqarashning yagona sharhlash va
ʻ
tarqatish huquqiga ega edi. Yepiskoplar va abbatlar nafaqat diniy rahbarlar, balki
siyosiy ma'murlar va iqtisodiy boshqaruvchilar sifatida faoliyat ko rsatdilar.
ʻ
Ko pgina hududlarda yepiskoplar feodal lord vakolatlariga ega bo lib, o z yerlarida
ʻ ʻ ʻ
sud, soliq yig ish va hatto harbiy kuchlarni boshqarish huquqiga ega edilar.
ʻ
Cherkovning jamiyatdagi roli go daklik chog idan to o limgacha bo lgan barcha
ʻ ʻ ʻ ʻ
hayotiy jarayonlarni qamrab olardi. Suvga cho mdirish, nikoh, so nggi murosalar
ʻ ʻ
marosimlari cherkov nazorati ostida bo lib, bu unga har bir fuqaroning hayotiga
ʻ
bevosita ta'sir ko rsatish imkonini berdi. Cherkov registrlarida tug ilish, nikoh va
ʻ ʻ
o lim haqida ma'lumotlar saqlanardi, bu esa cherkovni davlat apparatining muhim
ʻ
qismiga aylantirdi 4
.
Ta'lim tizimi to liq cherkov nazorati ostida edi. Monastir va kafedral
ʻ
maktablari Yevropadagi yagona ta'lim muassasalari hisoblanardi. Cherkov lotin
tilini ilm-fan va ma'muriyat tili sifatida saqlab qoldi, bu esa ruhoniylarga ma'lumot
4
Bloch, M. Feudal Society (Vol. I–II). Routledge & Kegan Paul nashriyoti, London, 1961. – B. 112–118.
5

va bilimga monopoliya huquqini berdi. Universitet tizimi ham cherkov patronaji
ostida rivojlandi. XII-XIII asrlarda tashkil etilgan Parij, Boloniya, Oksford
universitetlari cherkov nazorati ostida bo lib, teologiya barcha fanlar qirolichasiʻ
deb e'tirof etildi.(1.1.1-jadvalga qarang)
Cherkovning siyosiy hokimiyati uning legitimatsiya funksiyasida namoyon
bo ldi. Qirollarning tojga ko tarilishi cherkov marosimi bilan tasdiqlandi va bu
ʻ ʻ
ularga "Xudoning irodasi bilan" hukmronlik qilish huquqini berdi. Koronatsiya
marosimi cherkov hukmronligi tamoyilini mustahkamladi: hukmdor cherkovning
xizmatkori sifatida qaraldi. Bu konsepsiya cherkovga qirollar ustidan ma'naviy
hokimiyat berdi va ziddiyatli vaziyatlarda papa qirollarni afv etish yoki hatto
taxtdan ag darish huquqiga da'vo qildi.
ʻ
Cherkovning diniy hokimiyati ekskommunikatsiya (cherkovdan chiqarib
yuborish) mexanizmi orqali amalga oshirildi. Bu choralar juda ta'sirli edi, chunki
ekskommunikatsiya qilingan shaxs jamiyatdan butunlay ajratildi. U bilan savdo-
sotiq qilish, muloqot qilish va hatto tibbiy yordam ko rsatish man etildi.
ʻ
Ekskommunikatsiya qilingan hukmdor o z poddan fusunkorlarini sadiqliq
ʻ
qasamyodidan ozod qildi, bu esa uning hokimiyatini barbod qilishi mumkin edi.
Interdikt - butun hudud yoki mamlakatga qo llaniladigan jazo turi - yanada
ʻ
kuchliroq qurol edi. Interdikt e'lon qilingan hududda barcha diniy marosimlar
(nikoh, dafn, suvga cho mdirish) to xtatildi
ʻ ʻ 5
. Bu aholida katta qo rquv uyg otdi, ʻ ʻ
chunki O rta asrlar odamlari uchun cherkov marosimlarsiz o lish abadiy jazoga
ʻ ʻ
mahkum bo lish demak edi. Shunday qilib, interdikt xalqni o z hukmdoriga qarshi
ʻ ʻ
qo zg ashga majbur qilardi.
ʻ ʻ
Inkvizitsiya XI-XIII asrlarda cherkovning eng qo rqinchli vositasiga aylandi.
ʻ
Dastlab Janubiy Fransiyada albigoylar (katarlar) harakat bilan kurashish uchun
tashkil etilgan inkvizitsiya keyinchalik butun Yevropaga tarqaldi. Dominikanlar va
frantsiskanlar ordenlari inkvizitorlar vazifasini bajardilar. Inkvizitsiya jarayonlari
cherkov huquqining eng qattiq tomonlarini namoyon etdi: maxfiy ayblovlar,
qiynoqlardan foydalanish, mudofaa huquqining yo qligi va juda qattiq jazolar.
ʻ
5
Duby, G. The Early Growth of the European Economy: Warriors and Peasants from the Seventh to the Twelfth
Century. Croom Helm nashriyoti, London, 1974. – B. 64–70.
6

Cherkov o z hokimiyatini himoya qilish uchun teologik asoslarga tayandi.ʻ
Avliyo Avgustin 354-430 - yillarda tomonidan ishlab chiqilgan "ikki shahar"
nazariyasi dunyoviy va ma'naviy hokimiyatning taqsimlanishini asosladi. Biroq,
keyingi asrlarda bu nazariya cherkovning ustunligini isbotlash uchun talqin qilindi.
XII asrda yashagan Avliyo Bernard Klervo cherkovning dunyoviy hokimiyat
ustidan to liq suprematsiyasini himoya qildi.
ʻ
Gregoriyen islohotlari (XI asr) cherkovning mustaqilligini ta'minlashga
qaratilgan edi. Papa VII Grigoriy 1073-1085 - yillar cherkovni dunyoviy hokimiyat
ta'siridan ozod qilish uchun bir qator choralar ko rdi. "Dictatus Papae" 1075 - yil
ʻ
hujjatida papa o zining imperatorlarni ag darishga haqli ekanligini va uning
ʻ ʻ
qarorlariga hech kim qarshi chiqolmasligini e'lon qildi. Bu Kanossa voqeasi 1077 -
yilga olib keldi, unda Germaniya imperatori IV Heinrich qor bo ronida Italiyaning
ʻ
Kanossa qal'asi oldida yalangoyoq turib, papadan kechirim so rashga majbur
ʻ
bo ldi
ʻ 6
. Cherkovning ijtimoiy ta'siri xayriya faoliyati orqali ham amalga oshirildi.
Monastirlar kambag allar, kasallar va sayohatchilar uchun boshpana berdilar.
ʻ
Gospitallar (kasalxonalar) va leprozoriylar (moxovlar uchun) asosan cherkov
tomonidan boshqarildi. Bu faoliyat cherkovga xalq orasida obro -e'tibor keltirdi va
ʻ
uning ijtimoiy bazasini mustahkamladi.
Cherkovning madaniy monopoliyasi ham uning hokimiyatini
mustahkamladi. Kitoblarning ko chirilishi va saqlanishi monastir skriptoriylarida
ʻ
amalga oshirildi. Ruhoniylar tarixchilar, faylasuflar va olimlar bo ldilar. Antik
ʻ
meros asosan cherkov orqali saqlanib qoldi va nazorat ostida tarqatildi. Cherkov
qaysi bilimlar "xavfli" va qaysilari "foydali" ekanligini belgiladi.
Rasmiy cherkov doktrinasi bilan ziddiyatga tushgan har qanday qarashlar
bid'at deb e'lon qilindi. Bid'atchilikda ayblangan shaxslar qattiq jazolarga duchor
bo ldilar. Albigoylar, valdenslar, gusitlar va boshqa harakat a'zolari ta'qib qilindi
ʻ
va yo q qilindi. 1209-1229 yillardagi Albigoy salib yurishi paytida ming-minglab
ʻ
katarlar o ldirildi va Languedok madaniyati yemirildi
ʻ 7
.
6
Evans, G. R. The Church in the Middle Ages. I.B. Tauris nashriyoti, London, 2002. – B. 39–44.
7
Hamilton, B. Religion in the Medieval West. Pimlico nashriyoti, London, 2003. – B. 91–97.
7

Cherkov arxitekturasi ham uning hokimiyatini namoyish qilish vositasi edi.
Katta katedrallar - Chartres, Reims, Köln va boshqalar - cherkovning qudrati va
boyligining ramzlari bo ldi. Gotika uslubidagi inshootlar texnologik yutuqlarniʻ
namoyish etdi va xalqni cherkovning ulug vorligiga ishontirdi. Katedrallar
ʻ
qurilishi butun jamiyatni jalb qilgan jamoat loyihalari edi va asrlar davom etishi
mumkin edi 8
.
Cherkovning diniy hokimiyati muqaddas yodgorliklar kulti orqali ham
amalga oshirildi. Avliyolar suyaklari, kiyimlari va boshqa narsalari mo 'jizaviy
ʻ
kuch kasb etgan deb ishonildi. Katedrallar va monastirlar bu relikvialarni to plash
ʻ
uchun raqobatlashdilar, chunki ular ziyoratchilarni va ularga ko p daromad
ʻ
keltirishni ta'minladi. Ziyorat sayohatlari O rta asrlarning muhim diniy va iqtisodiy
ʻ
hodisasiga aylandi. Liturgiya va ritual cherkovning hokimiyatini kuchaytirdi. Lotin
tilidagi liturgiya oddiy odamlar uchun tushunarsiz edi, bu esa ruhoniylarga maxsus
vositachilik roli berdi. Massa marosimi - Evxaristiya - cherkovning markaziy
rituali bo lib, unda non va sharob Isoning tanasi va qoniga aylanadi deb
ʻ
ishonilardi. Faqat tayinlangan ruhoniylar bu mo 'jizani amalga oshirish huquqiga
ʻ
ega edilar. Cherkov kalendari ijtimoiy hayotni tartibga soldi. Diniy bayramlar,
ro za tutish va tantana kunlari yil davomida faoliyatni tartibga soldi. Yakshanba
ʻ
kunlari ish qilish man etildi va cherkovga borish majburiyati bo ldi. Bu cherkovga
ʻ
vaqtni va mehnat ritmini nazorat qilish imkonini berdi. 150 dan ortiq diniy bayram
kunlari qishloq xo jalik ishlarini sezilarli darajada chekladi.
ʻ
Cherkovning siyosiy ta'siri diplomatiyada ham namoyon bo ldi. Papalik
ʻ
elchilari (legatlar) Yevropa hukmdorlari o rtasida muzokarachilar va vositachilar
ʻ
sifatida faoliyat ko rsatdilar. Cherkov lotin tilini diplomatiya tili sifatida saqlab
ʻ
qoldi va notariuslarning professional sinfini tayyorladi. Ko plab qirol
ʻ
maslahatchilar va kotiblari ruhoniylar bo ldilar, chunki ular savodli va tajribali edi.
ʻ
Cherkovning ijtimoiy stratifikatsiya tizimi jamiyat tuzilmasini
mustahkamladi. "Uch huquq" (tres ordines) nazariyasi jamiyatni uch sinfga bo ldi:
ʻ
ibodat qiluvchilar (ruhoniylar), jang qiluvchilar (ritsarlar) va mehnat qiluvchilar
8
Haskins, C. H. The Renaissance of the Twelfth Century. Harvard University Press nashriyoti, Cambridge (MA),
1927. – B. 28–33.
8

(dehqonlar). Bu taqsimot ilohiy tartib sifatida taqdim etildi va har bir sinfning o zʻ
o rnida qolishi lozim edi. Shunday qilib, cherkov mavjud ijtimoiy tuzumni
ʻ
qonuniylashdi va saqlab qoldi.
Cherkovning ta'lim monopoliyasi aqliy hayotni nazorat qilish imkonini
berdi. Skolastika - O rta asrlarning asosiy falsafiy usuli - diniy dogmalar
ʻ
chegarasida mushohada yuritishni ta'minladi. Imon va aql o rtasidagi munosabatlar
ʻ
masalasi markaziy bo lib, iman har doim ustunlikka ega edi. Avliyo Foma
ʻ
Akvinskiy 1225-1274 - yillar falsafa va teologiyani uyg unlashtirish orqali cherkov
ʻ
doktrinasini intellektual jihatdan mustahkamladi 9
.(1.1.2-jadvalga qarang)
1.2. Cherkovning iqtisodiy kuchi, yer egaligi va feodal tuzumdagi roli
Cherkovning iqtisodiy qudrati uning siyosiy ta'sirining asosiy omili edi.
O rta asrlarda cherkov Yevropadagi eng yirik yer egasi bo lib, ba'zi hisob-
ʻ ʻ
kitoblarga ko ra, Yevropadagi barcha yer erishtirishlarning uchdan birini egalladi.
ʻ
Bu ulkan mulk bazasi cherkovga mustaqillik va ta'sir ko rsatish qobiliyatini berdi.
ʻ
Cherkovning yer erishtirishlari turli manbalakrdan kelib chiqdi. Eng muhim manba
vasiyatnomalar orqali xayriya edi. O rta asrlar odamlari o lishdan oldin o z
ʻ ʻ ʻ
ruhlarini qutqarish uchun cherkovga yer va mulk vasiyat qilishdi. Ko pincha bu
ʻ
xayriyalar shartli bo lib, cherkov xayriya beruvchi uchun abadiy ibodat qilishga
ʻ
va'da berdi. Shuningdek, hukmdorlar va zodagonlar cherkovga katta erlar hadya
qildilar, bu orqali o z gunohlarini yuvishga yoki siyosiy qo llab-quvvatlash olishga
ʻ ʻ
umid qildilar.
Monastirlar iqtisodiy kuch markazlariga aylandi. Benediktin ordeni "Ora et
labora" (Ibodat qil va ishlang) shiori ostida monastirlarni samarali qishloq xo jalik
ʻ
korxonalariga aylantirdi. Rohiblar yer ishlab chiqarishning ilg or usullarini joriy
ʻ
qildilar: uch maydonga aylanma ekin ekish, yangiliklarni kashf etish, sug orish
ʻ
tizimlari va boshqalar. Sistersiya ordeni (1098 yilda tashkil etilgan) ayniqsa
qishloq xo jaligida muvaffaqiyatli bo ldi
ʻ ʻ 10
.(1.2.1-jadvalga qarang)
9
Qodirovich, D. S. O‘rta asrlarda cherkov va davlat munosabatlari. Fan nashriyoti, Toshkent, 2019. – B. 54–60.
10
Le Goff, J. Medieval Civilization. Basil Blackwell nashriyoti, Oxford, 1980. – B. 101–108.
9

Cherkov yerlarida yashagan dehqonlar cherkovga feodal burchilarni
bajardilar. Ular cherkov yerlarida ishlashdi (barshchina), cherkov ambarlariga o nʻ
birdan bir berdilar (desyatina) va turli xil soliqlar to ladilar. Cherkov feodal
ʻ
lordlari ko pincha dunyoviy lordlardan kamroq talab qiluvchi deb qaralardi, ammo
ʻ
bu har doim ham shunday emas edi. Ba'zi monastirlar va yepiskopliklar
dehqonlardan qattiq talablar qo ydilar va qo zg olonlar sabab bo ldilar.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Desyatina (o n birdan bir) cherkovning asosiy daromad manbai edi. Barcha
ʻ
xristianlar o z hosillarining, mollari ko payishining va daromadlarining o ndan
ʻ ʻ ʻ
birini cherkovga berishlari shart edi. Bu majburiyat qonuniy jihatdan tasdiqlangan
va majburiy edi. Desyatina to lashdan bosh tortish bid'at bilan teng qilinishi
ʻ
mumkin edi. Bu soliq tizimi cherkovga barqaror va katta daromad oqimini
ta'minladi.
O rta asrlar Yevropasida cherkov nafaqat diniy institutlarning yig indisi edi,
ʻ ʻ
balki ulkan iqtisodiy va siyosiy kuchga ega jamiyat tuzilmasining ajralmas qismini
tashkil etardi. Cherkov muassasalari jamiyatning deyarli barcha sohalarida muhim
rol o ynab, o sha davr iqtisodiyoti va siyosatiga chuqur ta'sir ko rsatdilar.
ʻ ʻ ʻ
Cherkov muassasalari o rta asrlarda noyob huquqiy va iqtisodiy maqomga
ʻ
ega edilar. Ular ko plab imtiyozlar va erkinliklardan bahramand bo lib, bu ularning
ʻ ʻ
kuch-qudratini yanada mustahkamlashga xizmat qildi. Eng muhim imtiyozlardan
biri qirol soliqlaridan ozod etilish haqqi edi. Oddiy aholi va dunyoviy lordlar turli
xil soliqlar to lashi shart bo lgan bir paytda, cherkov muassasalari bu
ʻ ʻ
majburiyatdan ozod edilgan. Bu nafaqat cherkovning moliyaviy ahvolini
yaxshiladi, balki uning mustaqilligini ham ta'minlardi. Cherkov o z sud tizimiga
ʻ
ega bo lish huquqidan ham foydalandi. Bu tizim kanonlar huquqi deb atalardi va
ʻ
cherkov xodimlarining hamda diniy masalalarning barcha jihatlarini tartibga
solardi. Cherkov sudlari nafaqat ruhoniylar ustidan hukmronlik qilardi, balki
nikoh, vasiyatnomalar, qasamlar va boshqa diniy yoki axloqiy ahamiyatga ega
masalalar bilan ham shug ullanardi. Bu tizim cherkovga jamiyatning keng
ʻ
qatlamlari ustidan huquqiy nazoratni ta'minladi va uning ta'sirini yanada
kengaytirdi. Savdo huquqlari cherkovning yana bir muhim imtiyozi edi. Ba'zi
10

monastirlar va yepiskopliklar yarmarkalar va bozorlarni tashkil etish huquqiga ega
edilar. Bu huquq juda qimmatli edi, chunki yarmarkalar va bozorlar o sha davrʻ
iqtisodiyotining muhim markazlari bo lib, katta daromad keltirardi.
ʻ
Yarmarkalardan olingan soliqlar, savdo-sotiq uchun joylarga berilgan ijara haqlari
va boshqa to lovlar cherkov muassasalarining moliyaviy farovonligiga sezilarli
ʻ
hissa qo shardi. Bundan tashqari, yarmarkalar va bozorlar atrofida vujudga kelgan
ʻ
iqtisodiy faoliyat cherkovning mintaqaviy ta'sirini yanada kuchaytirardi.
Cherkovning iqtisodiy faoliyati faqat qishloq xo jaligi bilan cheklanmadi.
ʻ
Garchi cherkov ulkan yer massivlariga ega bo lib, qishloq xo jaligi asosiy daromad
ʻ ʻ
manbayi bo lsa-da, uning iqtisodiy faoliyati bundan ancha kengroq edi.
ʻ
Monastirlar hunarmandchilik sohasida muhim rol o ynab, turli mahsulotlar ishlab
ʻ
chiqarishda ixtisoslashdilar. Rohiblar va novitsiylar to qimachilik, temirchilik,
ʻ
yog'ochga ishlov berish, qog oz ishlab chiqarish va boshqa ko plab
ʻ ʻ
hunarmandchilik sohalari bilan shug ullandilar. Monastirlarda ishlab chiqarilgan
ʻ
mahsulotlar yuqori sifati bilan ajralib turdi va keng bozorlarga chiqarildi. Tijorat
sohasida ham cherkov faol qatnashdi. Monastirlar va yepiskopliklar sharoblarni,
qishloq xo jaligi mahsulotlarini va hunarmandchilik buyumlarini savdo qildilar.
ʻ
Ular savdo yo llari bo ylab joylashib, karvanlarni qabul qilish va savdogarlarni
ʻ ʻ
himoya qilish orqali daromad oldilar. Ba'zi cherkov muassasalari xalqaro savdoda
ham ishtirok etib, Yevropaning turli burchaklarini va hatto Sharq mamlakatlarini
bog lovchi savdo tarmoqlarida o z o rnini topdilar. Eng hayratlanarli tomonlaridan
ʻ ʻ ʻ
biri cherkovning bankirlik faoliyati edi. O rta asrlarda bankirlik hali to liq
ʻ ʻ
rivojlanmagan bo lsa-da, ba'zi cherkov muassasalari bu sohada kashshoflik
ʻ
qildilar. Ular kreditlar berdilar, depozitlar qabul qildilar va pul o tkazmalarini
ʻ
amalga oshirdilar. Bu xizmatlar ayniqsa savdogarlar va sayohatchilar uchun
muhim edi, chunki katta miqdordagi naqd pulni o zi bilan olib yurish xavfli edi.
ʻ
Templarslar ordeni 1119 yilda muqaddas yerlarni va ziyoratchilarni himoya
qilish maqsadida tashkil etilgan edi. Ammo vaqt o tishi bilan bu orden nafaqat
ʻ
harbiy kuchga, balki Yevropaning eng qudratli moliya institutiga ham aylandi.
Templarslar o ziga xos tashkiliy tuzilmaga ega edilar: ular bir vaqtning o zida
ʻ ʻ
11

rohiblar, jangchilar va bankir edi. Templarslarning moliyaviy tizimi juda murakkab
va innovatsion edi. Ular Yevropaning turli burchaklarida fortlar va uylar
tarmog ini barpo etdilar. Bu tarmoq xalqaro pul o tkazmalarini amalga oshirishʻ ʻ
imkonini berdi. Sayohatchi yoki savdogar bir mamlakatdagi templarslar uyiga pul
qo yib, hujjat olishi va boshqa mamlakatdagi templarslar uyidan shu pulni olishi
ʻ
mumkin edi. Bu tizim zamonaviy bank cheklarining asl shaklini tashkil etdi va
xalqaro savdoni sezilarli darajada osonlashtirdi. Templarslar shuningdek, turli xil
qarzlar berdilar. Ular oddiy kishilarga, savdogarlarga, lordlarga va hatto qirollarga
kredit taqdim etdilar. Qirollarning xazinachilari sifatida faoliyat ko rsatib, ular
ʻ
davlat moliyasini boshqarishda ishtirok etdilar. Templarslarning moliyaviy
xizmatlari ishonchlilik va xavfsizlik bilan ajralib turdi, chunki ularning diniy
qasamlari va qattiq tartib-intizom ularni halol va samarali ish yuritishga majbur
qilardi. Ordenning boyligi va moliyaviy qudrati ulkan edi. Ular butun Yevropa
bo ylab yer mulkiga, qal'alarga, shahar uylariga va dehqon xo jaliklariga ega
ʻ ʻ
edilar. Ularning flotlari O rta er dengizida savdo va harbiy operatsiyalarni amalga
ʻ
oshirardi. Templarslar tomonidan to plangan boylik va moliyaviy qudratlari ularni
ʻ
eng kuchli institutlardan biriga aylantirdi, ammo ayni shu qudrat oxir-oqibat
ularning halokatiga sabab bo ldi.
ʻ
Cherkovning moliyaviy qudrati uning siyosiy mustaqilligini ta'minlashda hal
qiluvchi ahamiyatga ega edi. Boy cherkov muassasalari qirollardan qarz olish
emasiga, aksincha ular ustidan moliyaviy ta'sir ko rsatishlari mumkin edi. Bu holat
ʻ
cherkovga dunyoviy hokimiyat bilan munosabatlarda kuchli pozitsiyani
ta'minlardi. Qirollar va lordlar ko pincha urushlar, qurilish loyihalari yoki boshqa
ʻ
katta xarajatlar uchun cherkovdan qarz olishga majbur bo ldilar. Templarslar va
ʻ
Frantsiya qiroli Filip IV o rtasidagi munosabatlar cherkovning moliyaviy qudrati
ʻ
va siyosiy oqibatlari o rtasidagi murakkab bog liqlikning yorqin namunasini
ʻ ʻ
taqdim etadi. Templarslar Filip IV ning yirik kreditori edilar. Qirol urushlar va
ishonchsiz siyosat tufayli katta qarzlarga botgan edi. Templarslarning boyligi va
qirol ustidagi moliyaviy ta'siri Filip IV ni tashvishga soldi. Qarzdorligidan xalos
bo lish va ordenning boyligini o zlashtirish maqsadida, qirol 1307 yilda
ʻ ʻ
12

templarslar qarshi kampaniya boshladi. Filip IV templarslarni bid'at, ahlоqsizlik va
boshqa jinoyatlarda aybladi. Ordenning a'zolari hibsga olindi, qattiqqo l so roqʻ ʻ
qilindi va ko plari yondirib o ldirildi. 1312 yilda Papa V Klement ordenni rasman
ʻ ʻ
tugatdi. Templarslarning falokatli oxiri cherkovning moliyaviy qudrati ham xavfli
bo lishi mumkinligini ko rsatdi. Orden dunyoviy hokimiyatdan juda mustaqil va
ʻ ʻ
juda boy bo lib qolgan edi, va bu uning yo q qilinishiga olib keldi.
ʻ ʻ
Cherkov yer egasi sifatida feodal tuzumning muhim qismi edi. Feodalizm
yerga asoslangan ijtimoiy va siyosiy tuzum bo lib, unda yer egasi sifatidagi
ʻ
cherkov markaziy rol o ynardi. Yepiskoplar va abbatlar feodal ierarxiyada yuqori
ʻ
o rinni egallagan lordlar bo ldilar. Ular dunyoviy lordlar kabi huquq va
ʻ ʻ
majburiyatlarga ega edilar. Yepiskoplar va abbatlar vassallarni qabul qildilar -
ya'ni, ularga sodiqlik qasamyod etgan va xizmat ko rsatishga majbur bo lgan
ʻ ʻ
quyiroq darajali lordlar. Ular feodlar berdilar, ya'ni yer qismlarini vassallarga
ishlatish uchun topshirdilar. Bu yerlardan keladigan daromad vassallar tomonidan
cherkovga xizmat ko rsatish orqali to lanardi. Xizmatlar orasida harbiy yordam,
ʻ ʻ
moliyaviy to lovlar va turli xil mehnat majburiyatlari bor edi.
ʻ
Harbiy xizmat talab qilish imkoniyati cherkovga jismoniy kuchni ham
ta'minlardi. Ba'zi yepiskopliklar va abbatlar o z harbiy kuchlariga ega bo lib,
ʻ ʻ
qal'alar, qo shinlar va qurollanmalar saqladilar. Ular urushlar va feodal nizolarda
ʻ
qatnashdilar, o z manfaatlarini himoya qildilar va hududlarini kengaytirdilar. Diniy
ʻ
lordlar tomonidan boshqariladigan qo shinlar dunyoviy lordlar qo shinlaridan farq
ʻ ʻ
qilmasdi va ko pincha mahalliy va mintaqaviy nizolarda hal qiluvchi rol o ynardi.
ʻ ʻ
Cherkovning feodal tuzumdagi bu roli diniy va dunyoviy hokimiyatning murakkab
o zaro ta'sirini yaratdi. Yepiskoplar va abbatlar bir tomondan diniy boshchilar va
ʻ
Xudoning xizmatkorlari edilar, boshqa tomondan esa qattiqqo l siyosiy va harbiy
ʻ
lordlar sifatida harakat qildilar. Bu ikkiliklik ba'zan nizolarga olib keldi, ayniqsa
cherkovning diniy vazifasi va dunyoviy manfaatlari o rtasida ziddiyat paydo
ʻ
bo lganda. Umuman olganda, o rta asrlarda cherkov Yevropa jamiyatining barcha
ʻ ʻ
jihatlarida chuqur ildiz otgan murakkab va kuchli institutlar tizimi edi. Uning
iqtisodiy qudrati, siyosiy ta'siri va ijtimoiy roli cherkovni o sha davr
ʻ
13

Yevropasining taqdiriga hal qiluvchi ta'sir ko rsatuvchi kuchlardan birigaʻ
aylantirdi.
Investitura nizoi (XI-XII asrlar) cherkovning iqtisodiy-siyosiy mavqei
atrofidagi kurashni aks ettirdi. Masala kim yepiskoplar va abbatlarni tayinlash
huquqiga ega - papa yoki imperator - haqida edi. Bu faqat diniy emas, balki
iqtisodiy masala ham edi, chunki bu mansablar ulkan er eristirishlari va siyosiy
kuch bilan birga keldi. 1122 yilgi Vorms konkordati murosaga erishdi, ammo
kurash davom etdi. Cherkovning iqtisodiy faoliyati ba'zan uning ruhiy vazifalariga
zid keldi. Monastir iqtisodiy muvaffaqiyati ko pincha monastirlik ideallaridan
ʻ
chekinnishga olib keldi. Boy monastirlar hashamat va bezak bilan bezandi, bu
benediktin qashshoqlik va tinchlik ideallariga zid edi. Bu tizimli ravishda
islohotchi harakatlarni keltirib chiqardi: klyuniy harakati (X asr), sistersiyaliklar
(XI-XII asrlar), frantsiskanlar va dominikanlar (XIII asr) 11
.
Cherkov shuningdek, kredit va foizlar masalasida muhim rol o ynadi.
ʻ
Rasmiy ravishda cherkov sudxo rlik (uzura) ni gunoh deb e'lon qildi va foiz olishni
ʻ
taqiqladi. Ammo amalda cherkov institutlari turli xil moliyaviy operatsiyalarni
amalga oshirdilar. Monastirlar qarzlar berdilar, garchi bu "xayriya yordam" sifatida
rasmiylashtirilgan bo lsa ham. Yahudiylar va lombardlar kredit operatsiyalarida
ʻ
vositachilar bo lib, cherkov ulardan bevosita foydalanavdi.
ʻ
Indulgensiyalar savdosi cherkovning eng bahsli iqtisodiy faoliyatiga aylandi.
Dastlab indulgensiya - gunohlar uchun jazoni qisqartirish - ma'naviy konsepsiya
edi. Ammo XIII asrdan boshlab indulgensiyalar sotila boshlandi. Cherkov qurilishi
uchun mablag to plash maqsadida indulgensiyalar keng miqyosda sotildi. 1517
ʻ ʻ
yilda Germaniyada indulgensiyalar savdosi Martin Lyuterning e'tiroziga va
Reformatsiyaga sabab bo ldi. Cherkovning yer egaligi va iqtisodiy qudrati feodal
ʻ
tuzumni mustahkamladi. Cherkov feodal munosabatlarni ilohiy tartib sifatida
qonuniylashtiardi va mavjud ijtimoiy ierarxiyani himoya qildi. Cherkov va
dunyoviy feudallar o rtasida o zaro manfaatlar uyg unligi mavjud edi: cherkov
ʻ ʻ ʻ
11
Lynch, J. H. The Medieval Church: A Brief History. Longman nashriyoti, London, 1992. – B. 22–27.
14

feudallarga ma'naviy qo llab-quvvatlash berdi, feudallar cherkovni himoya qildilarʻ
va boyitdilar.
Biroq, cherkovning iqtisodiy faoliyati tizimli ravishda tanqidga uchradi. XII-
XIII asrlarda paydo bo lgan valdenslar va albigoylar cherkov boyligini va ulkan
ʻ
mulklarini tanqid qildilar. Ular apostolik qashshoqlik idealini tiklashga da'vat
qildilar va cherkovning dunyoviy mulkka munosabati haqida fundamental savollar
berishdi. Cherkovning iqtisodiy kuchi unga siyosiy mustaqillikni ta'minladi, ammo
ayni paytda uni dunyoviy nizolar va mojarolarning markaziga qo ydi.
ʻ
Yepiskopliklar va abbatliklar uchun kurash qirollar, feudallar va papalar
o rtasidagi ziddiyatlarning doimiy manbai edi. Cherkov mulklari ko pincha harbiy
ʻ ʻ
xavf ostida bo lib, himoya va harbiy ittifoqlar zarurligini keltirib chiqardi.
ʻ
Cherkovning iqtisodiy tuzilmasi markazlashmagan edi. Alohida monastirlar,
yepiskopliklar va cherkov institutlari katta avtonomiyaga ega bo lib, o z moliyaviy
ʻ ʻ
siyosatlarini olib bordilar. Papalik cherkovning barcha moliyaviy resurslarini to liq
ʻ
nazorat qila olmadi, garchi u umumiy soliqlar va to lovlar tizimini o rnatishga
ʻ ʻ
harakat qilsa ham.
XIII asrdan boshlab papalik o z moliyaviy apparatini rivojlantirdi. Papa
ʻ
kambriyasi (xazinasi) markazlashgan moliya tizimini yaratdi. Annati
(yepiskoplarning birinchi yil daromadlari) va boshqa to lovlar Papa xazinasiga
ʻ
oqib keldi. Bu papalikka mustaqil moliyaviy baza va Yevropa siyosatida faol rol
o ynash imkonini berdi.
ʻ
XIV asr Yevropa cherkovining tarixida muhim burilish nuqtasi bo ldi. Bu
ʻ
davrda cherkovning qudrati va ta'siri bir qator tashqi va ichki omillar tufayli jiddiy
sinovlarga duchor bo ldi. Asrlar davomida to plangan iqtisodiy kuch va ijtimoiy
ʻ ʻ
ta'sir yangi sharoitlarda o z samaradorligini yo qota boshladi va cherkovni chuqur
ʻ ʻ
tizimli inqirozga olib keldi.
Cherkovning iqtisodiy roli XIV asrda jiddiy inqirozga duch keldi. Bu
inqirozning eng katta sababi Qora o lim pandemiyasi bo ldi. 1347 yildan 1353
ʻ ʻ
yilgacha davom etgan bu dahshatli vabo kasalligi butun Yevropani qamrab oldi va
inson tarixidagi eng halokatli pandemiyalardan biriga aylandi. Turli hisob-
15

kitoblarga ko ra, Qora o lim Yevropa aholisining uchdan birini, ba'zi hududlardaʻ ʻ
esa yarmidan ko prog ini yo q qildi. Millionlab odam bir necha yil ichida halok
ʻ ʻ ʻ
bo ldi va bu falokat jamiyatning barcha qatlamlariga ta'sir ko rsatdi.
ʻ ʻ
Pandemiyaning cherkovga ta'siri ham bevosita, ham bilvosita bo ldi. Bevosita ta'sir
ʻ
shundaki, ko plab ruhoniylar va rohiblar kasallanganlarni parvarish qilish
ʻ
jarayonida o zlari ham kasal bo lib, vafot etdilar. Cherkov xodimlari o z diniy
ʻ ʻ ʻ
burchlarini bajarish uchun kasallar yonida bo lishga majbur edilar, bu esa ularni
ʻ
yuqish xavfiga qo ydi. Natijada, cherkovning malakali xodimlari soni keskin
ʻ
kamaydi va bu institutning faoliyatiga salbiy ta'sir ko rsatdi. Bilvosita ta'sir esa
ʻ
yanada chuqur va uzoq muddatli bo ldi. Pandemiya cherkovning iqtisodiy
ʻ
asoslarini keskin silkitdi. Cherkovning asosiy daromad manbayi yer mulki va
qishloq xo jaligi ishlab chiqarishidan keladigan tushumlar edi. Aholining uchdan
ʻ
birining nobud bo lishi mehnat kuchining jiddiy tanqisligiga olib keldi. Dehqonlar,
ʻ
chorvachilar va qishloq xo jaligi ishchilari, cherkov yerlarida ishlaydigan kishilar
ʻ
soni keskin kamaydi. Bu esa ishlab chiqarishning pasayishiga va cherkovga
keladigan daromadlarning kamayishiga sabab bo ldi. Mehnat kuchining tanqisligi
ʻ
iqtisodiy munosabatlarda fundamental o zgarishlarga olib keldi. Ilgari mehnat
ʻ
kuchi ko p va arzon bo lgan bir paytda, endi tirik qolgan dehqonlar va ishchilar
ʻ ʻ
o zlarining qiymatini tushunib yetdilar. Ular yaxshiroq sharoitlar, yuqoriroq ish
ʻ
haqi va ko proq erkinliklar talab qila boshladilar. Bu dehqonlarning iqtisodiy
ʻ
holatini yaxshilashga olib keldi, ammo yer egalari, shu jumladan cherkov uchun bu
muammo yaratdi. Feodal munosabatlarning susayishi jarayoni tezlashdi. Ilgari
qattiq feodal bog liqlikda bo lgan dehqonlar endi o z shartlarini qo ya olishdi. Ular
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshqa lordlarga, yaxshiroq sharoitlar taklif qilayotgan joyga ko chib ketish
ʻ
imkoniyatiga ega bo ldilar. Bu raqobat yer egalari, jumladan cherkovni
ʻ
dehqonlarga imtiyozlar berishga majbur qildi. Ba'zi hollarda, cherkov dehqonlarni
ushlab qolish uchun erkinlik sotib berish imkoniyatini yoki ijara shartlarini
yengillashtirish zaruriyatini tan oldi. Cherkov er eristirishlari qiymatini yo qotdi.
ʻ
Ilgari katta boylik manbayi bo lgan keng yer massivlari endi ishlaydigan kishilar
ʻ
yo qligi yoki ish haqi yuqori bo lganligi sababli daromad keltirmay qo ydi. Ba'zi
ʻ ʻ ʻ
16

hududlarda dehqonlar butunlay yo qolib ketgan edi va yerlar ishlov berilmasdanʻ
qoldi. Cherkovning umumiy daromadlari sezilarli darajada kamaydi va bu uning
moliyaviy holatiga salbiy ta'sir ko rsatdi. Monastirlar va yepiskopliklar avvalgi
ʻ
darajadagi xarajatlarni qoplash uchun zarur mablag ga ega bo lmay qoldilar.
ʻ ʻ
Cherkovning boy bo lishi paradoksal vaziyat yaratdi. Bir tomondan, cherkov
ʻ
asrlar davomida ulkan boylikni to plagan edi: keng yer massivlari, oltin va kumush
ʻ
buyumlar, qimmatbaho kitoblar va san'at asarlari, pul resurslari va moliyaviy
institutlar. Bu boylik cherkovga katta siyosiy ta'sir va mustaqillik berdi. Boshqa
tomondan, bu boylik Iso Masihning va apostollarning ta'limotiga zid kelardi.
Injilda qashshoqlik, kamtarlik va moddiy boylikdan voz kechish maqtalgan edi. Iso
"Boyning Xudo podshohligiga kirishi tuyaning igna ko zidan o tishidan qiyinroq"
ʻ ʻ
degan edi. Bu ziddiyat cherkovning ma'naviy obro siga putur yetkazdi. Oddiy xalq
ʻ
cherkovning boyligini va yuqori ruhoniylarning hashamatli hayot tarzini
o zlarining qashshoqligi va qiyinchiliklari bilan taqqosladi. Yepiskoplar saroylarda
ʻ
yasharkan, oltin idishlardan ovqatlanarkan, ipakdan tikilgan liboslar kiyarkan,
oddiy dehqonlar ochlikdan aziyat chekardilar. Bu tafovut ayniqsa Qora o lim
ʻ
pandemiyasidan keyin, aholining uchdan biri nobud bo lgan va tirik qolganlar
ʻ
qattiq qiyinchiliklarga duch kelgan bir paytda keskin sezildi. Cherkovning boylik
va hokimiyatga ega bo lishi shubha va tanqidlarni kuchaytirdi. Cherkov rahbarlari
ʻ
dunyoviy lordlar singari harakat qilardilar: siyosiy intrigalarda qatnashardilar,
urushlar uyushtirdilar, boylik orqasida yugurardilar va hokimiyat uchun
kurashdilar. Bu cherkovning diniy missiyasiga zid edi. Xalq orasida cherkovning
haqiqiy diniy vazifalarini unutib, faqat o z boyligini ko paytirishga qiziqayotgani
ʻ ʻ
haqida fikrlar tarqaldi.
Qasshoq va islohotchilarning tanqidi kuchayib bordi. XIV asrda cherkovni
ichkaridan isloh qilishga urinuvchi ko plab ovozlar paydo bo ldi. John Wycliffe
ʻ ʻ
Angliyada, Jan Hus Chexiyada va boshqa ko plab dindor kishilar cherkovning
ʻ
boyligi, papalikning buzilganligi va ruhoniylar orasida tarqalgan axloqsizlikni
tanqid qildilar. Ular cherkovni apostolik qashshoqlik va soddalikning asl
ideallariga qaytarishni talab qildilar. Bu tanqidchilar cherkovning mulkdor bo lishi,
ʻ
17

o ndan bir qism yig ishi, indulgentsiyalar sotishi va boshqa moliyaviyʻ ʻ
amaliyotlarini qattiq tanqid qildilar. Ular cherkovning asl vazifasi - qasshoqlarga
yordam berish, kasallarni davolash, bilim tarqatish va ma'naviy rahbarlik qilish
ekanligini ta'kidladilar. Boylik va hokimiyatga intilish esa cherkovni asl yo lidan
ʻ
ozdirgan deb hisoblardi. Ba'zi islohotchilar yanada radikalroq pozitsiyalarni
egalladi. Ular cherkov ierarxiyasining zarurligini inkor etdilar, papalik institutini
tanqid qildilar va har bir dindor kishining bevosita Xudo bilan muloqot qilish
huquqiga ega ekanligini ta'kidladilar. Bu g oyalar kelajakda Protestantlik
ʻ
reformatsiyasining asosini tashkil etadi, ammo XIV asrda ular allaqachon keng
tarqaldi. Cherkov hukumati bu tanqidlarga qattiq javob berdi. Ko plab islohotchilar
ʻ
bid'atda ayblandi, quvg in qilindi va hatto o ldirildi. Jan Hus 1415 yilda ustunda
ʻ ʻ
yondirib o ldirildi. John Wycliffe o limidan keyin uning jasadi qabr ostidan
ʻ ʻ
chiqarib, yondirildi. Ammo tanqidlar va norozilik sekinlashmasdan davom etdi.
Frantsiskanlar va dominikanlar ordenlari apostolik qashshoqlik idealini
tiklashga harakat qildilar. Assizlik Frantsisk 1209 yilda o z ordenini asos
ʻ
solganida, u mutlaq qashshoqlik printsipini e'lon qildi. Fransiskanlar na shaxsiy, na
jamoaviy mulkka ega bo lmasliklari kerak edi. Ular sadaqadan yashashi, tilanchilik
ʻ
qilishi va oddiy mehnat bilan shug ullanishi lozim edi. Dominikanlar ham shunga
ʻ
o xshash printsiplarni qabul qildi, garchi ularning asosiy maqsadi ta'lim va
ʻ
va'zgo ylik bo lsa ham. Bu ordenlar boshlang ichda xalq orasida katta hurmatga
ʻ ʻ ʻ
ega bo ldilar. Ularning qashshoqligi, kamtarligi va xizmatkorligi oddiy kishilar
ʻ
tomonidan yuqori baholandi. Fransiskanlar va dominikanlar shahar ko chalarida
ʻ
va'z qilib, kasallarni davolashga yordam berib, kambag allar bilan hayotni
ʻ
bo lishdilar. Ular cherkovning asl diniy vazifasini qaytarishga harakat qilib
ʻ
tuyulardi. Ammo bu ordenlar ham tez orada boy muassasalarga aylandilar.
Jarayoni bir necha bosqichda sodir bo ldi. Avvalo, oddiy xalq va boy xayriyachilar
ʻ
bu ordenlarga ko plab sovg alar va vasiyatlar berishni boshladilar. Ular
ʻ ʻ
rohiblarning qashshoqligi va fidokorligi uchun ularni mukofotlamoqchi bo ldilar.
ʻ
Ikkinchidan, ordenlar o z faoliyatini kengaytirish uchun binolar, cherkovlar,
ʻ
monastirlar va maktablar qurishni boshladilar. Bu ishlar uchun mablag zarur edi.
ʻ
18

Uchinchidan, ordenlar ichida mulkdorlik masalasi bo yicha nizolar paydo bo ldi.ʻ ʻ
Ba'zi fransiskanlar - "spirituallar" deb ataluvchilar - mutlaq qashshoqlik printsipiga
sodiq qolishni talab qildilar. Boshqalari - "konventuallar" - ordening samarali
ishlashi uchun muayyan darajadagi mulkdorlik zarurligini ta'kidladilar. Oxir-
oqibat, konventuallar g alaba qozondi va ordenlar asta-sekin boylikni to plashga
ʻ ʻ
ruxsat berildi. XIV asrning oxiriga kelib, fransiskanlar va dominikanlar ordenlari
katta mulklarga, binolarga va moliyaviy resurslarga ega edilar. Ular asl
qashshoqlik idealidan uzoqlashib ketgan edilar. Bu yana bir bor cherkovning
boylik va ma'naviyat o rtasidagi ziddiyatni namoyish etdi. Hatto qashshoqlikni
ʻ
tiklamoqchi bo lgan harakatlar ham boylikka olib keladigan tizimning qurboni
ʻ
bo ldi.
ʻ
Cherkovning feodal tuzumdagi roli ziddiyatli edi. Bir tomondan, cherkov
feodal tuzumni ideologik jihatdan qo llab-quvvatladi. Cherkov va'zlari va
ʻ
ta'limotlarida jamiyatning ierarxik tuzilishi Xudoning irodasi sifatida taqdim etildi.
Har bir kishi o z o rnida qolishi va o z vazifasini bajarishi kerakligi ta'kidlandi.
ʻ ʻ ʻ
Qirollar Xudo tomonidan tayinlangan va ularga itoat qilish diniy burch sifatida
talqin qilindi. Dehqonlar o z holatlarini qabul qilishga chaqirildi. Cherkov
ʻ
va'zgo ylari qashshoqlik va azob-uqubatni dunyo hayotida sabr-toqat sinovlari
ʻ
sifatida tushuntirar va oxiratdagi mukofotni va'da qilardilar. "Yer yuzida qashshoq
bo lganlar jannatda boy bo ladilar" degan ta'limot keng tarqaldi. Bu ideologiya
ʻ ʻ
feodal tuzumni mustahkamlashga xizmat qildi, chunki u quyidagi sinflarni o z
ʻ
ahvolidan norozilik bildirmaslikka undardi. Cherkovning o zi feodal tuzumning bir
ʻ
qismi sifatida, yer egasi va lordlar sifatida, bu tizimdan foyda oldi. Shuning uchun,
cherkovning feodal munosabatlarni qo llab-quvvatlashi nafaqat ideologik, balki
ʻ
amaliy manfaatlarga ham asoslangan edi. Boshqa tomondan, cherkov ba'zi muhim
huquqlarni himoya qildi va dehqonlarning ahvolini yaxshilashga yordam beradigan
choralarni joriy qildi. Bu cheklovlar va himoya choralari diniy printsiplardan kelib
chiqqan va cherkovning ijtimoiy vazifasini aks ettirdi. Yakshanba kunlari ishlashni
taqiqlash eng muhim choralardan biri edi. Cherkov yakshanba kunini dam olish va
ibodatga bag ishlangan kun deb e'lon qildi. Bu qonun dehqonlarga haftasiga
ʻ
19

kamida bir kun dam olish imkonini berdi. Garchi bu kun ibodatga mo ljallanganʻ
bo lsa ham, u dehqonlarning jismoniy va ruhiy holatini yaxshilashga yordam berdi.
ʻ
Feodal lordlar bu qonunni buzishga urinishdi, ammo cherkov qat'iy pozitsiyani
saqlab qoldi. "Xudo tinchiligi" (Pax Dei) harakati X asrda boshlangan va
keyinchalik kengaygan. Bu harakat urushlar va zo'ravonliklarni cheklashga
qaratilgan edi. Cherkov muayyan kunlarda, joylarda va kishilarga nisbatan
zo'ravonlikni taqiqladi. Masalan, cherkovlar, monastirlar va qasshoqlar himoya
ostiga olindi. Dehqonlar va chorvachilar ham muayyan darajada himoyaga ega
edilar. Harbiy harakatlar muayyan kunlarda - masalan, bayram kunlarida va hafta
oxirlarida - taqiqlandi. Garchi bu qoidalar doim qat'iy bajarilmagan bo lsa ham,
ʻ
ular urushlarning vahshiyligini biroz yumshatishga yordam berdi. Oddiy aholi
uchun bu cheklangan, ammo muhim himoya shaklini yaratdi. Jazolashda
cheklovlar qo yish yana bir muhim chora edi. Cherkov haddan tashqari qattiq
ʻ
jazolar, qullik va g'ayriinsoniy muomalaga qarshi chiqdi. Cherkov sudlari ba'zan
dunyoviy sudlarga qaraganda yumshatilgan jazolar berardilar. Cherkov
shuningdek, ayrim hollarda jinoyatchilarga boshpana berish huquqini himoya qildi
- cherkovga qochib kirgan kishi hibsga olinmasdi.
Bu chora-tadbirlar cheklangan edi va ular feodal tuzumning asosiy
muammolarini hal qilmadi. Dehqonlar hali ham qattiq eksploatatsiya qilinardi,
huquqlaridan mahrum edilaridi va og'ir sharoitlarda yashardilar. Ammo
cherkovning bu himoya choralari ijtimoiy halovatsizlikni biroz yumshatdi va eng
yomon suiiste'molliklarni chekladi. Bu cherkovning ziddiyatli rolini aks ettirdi: u
bir tomondan feodal tuzumni qo llab-quvvatladi, boshqa tomondan esa uning eng
ʻ
yomon tomonlarini yumshatishga harakat qildi. XIV asrda cherkov chuqur tizimli
inqirozga duch keldi. Qora o lim pandemiyasining oqibatlari, boylik va ma'naviyat
ʻ
o rtasidagi ziddiyatlar, kuchayib borayotgan tanqidlar va islohot talablari -
ʻ
bularning barchasi cherkovning avvalgi qudrati va ta'sirini pasaytirdi. Cherkovning
feodal tuzumdagi ziddiyatli roli - bir tomondan tuzumni qo llab-quvvatlash,
ʻ
boshqa tomondan ba'zi huquqlarni himoya qilish - uning murakkab va ko pqirrali
ʻ
tabiatini ko rsatdi.
ʻ
20

II BOB. PAPALIK INSTITUTINING SHAKLLANISHI VA
YEVROPA SIYOSATIGA TA'SIRI
2.1. Papalik hokimiyatining mustahkamlanishi va Rim papalarining
siyosiy ambitsiyalari
21

Papalik instituti O rta asrlarda cherkov ierarxiyasining uchiga o rnashdi vaʻ ʻ
universal xristian hokimiyatiga da'vo qila boshladi. Papalik rivojlanishi uzoq va
murakkab jarayon bo lib, dastlabki cherkov demokratik tuzilmasidan mutlaq
ʻ
monarxiyaga o tishni aks ettirdi. Bu transformatsiya faqat diniy emas, balki siyosiy
ʻ
va iqtisodiy omillarga asoslangan edi. Papalik institutining ilk asoslari apostol
Pyotr bilan bog liq. Xristian an'analariga ko ra, Pyotr birinchi Rim yepiskopi
ʻ ʻ
bo lgan va Iso unga "osmon malakutining kalitlari"ni topshirgan. Bu "Pyotr
ʻ
primati" doktrinasi papalik hokimiyatining teologik asosini tashkil etdi. Lekin
amalda Rimning birinchi asrlarda boshqa yepiskopliklar ustidan haqiqiy ustunligi
mavjud emas edi.
Rimning siyosiy ahamiyati papalik mavqeini mustahkamlashda hal qiluvchi
rol o ynadi. Rim imperiyasining poytaxti sifatida Rim nufuzli va ramziy manzilga
ʻ
ega edi. Imperator Konstantinning 313 yilda xristianlikni qonuniylashtirishi va
keyinchalik davlat dini sifatida e'lon qilishi (380) cherkovning rolini o zgartirdi.
ʻ
Rim yepiskopi imperatorlar bilan yaqin aloqalarga ega bo ldi va siyosiy ahamiyat
ʻ
kasb eta boshladi.
Papa I Leo 440-461-yillarda papalik hokimiyatini dastlab rasmiy ravishda
shakllantirdi. U Rim yepiskopining boshqa barcha yepiskoplar ustidan ustunligini
e'lon qildi va "papa" (ota) unvonini rasmiylashtirdi. I Leonun 452 yilda Attila bilan
muzokaralari papalikni siyosiy kuch sifatida ko rsatdi. U Rimni hujumdan qutqardi
ʻ
va bu papalik nufuzini sezilarli darajada oshirdi. Rim imperiyasining G'arbiy
qismining 476 yilda qulashi papalik uchun yangi imkoniyatlar yaratdi.
Markazlashgan siyosiy hokimiyat yo qligi sharoitida papalik yagona barqaror
ʻ
institutga aylandi. Papa I Grigoriy Buyuk 590-604-yillarda papalikni samarali
boshqaruv organi sifatida tashkil etdi 12
. U Rim va atrofdagi hududlarni boshqardi,
varvarlar bilan muzokaralar olib bordi va cherkov islohotlarini amalga oshirdi.
(2.1.1-jadvalga qarang)
Papalik va Franklar o rtasidagi ittifoq papalik hokimiyatini
ʻ
mustahkamlashda muhim bosqich bo ldi. 754 yilda Papa Stefan II Frank qiroli
ʻ
12
Southern, R. W. Western Society and the Church in the Middle Ages. Penguin Books nashriyoti, London, 1970. –
B. 119–125.
22

Pipin Qisqa bilan uchrashib, Langobardlarga qarshi himoya so radi. Pipinʻ
Langobardlarni mag lub etdi va Ravenna eksarhati erlarini papaga berdi. Bu
ʻ
"Pipinning baxshishi" deb ataladi va Papa Davlatining boshlanishiga asos soldi.
800 yilda Papa III Leo Frank qiroli Kаrl Buyukni G'arbiy Rim imperatori
deb tojga ko tardi. Bu voqea ikki muhim precedentni yaratdi: birinchidan, papa
ʻ
imperatorlarni tojga ko tarish huquqiga ega; ikkinchidan, imperator papani himoya
ʻ
qilishi kerak. Ammo bu munosabatlar ham ziddiyatli edi: kim ustun - papa yoki
imperator?
IX asrda paydo bo lgan "Konstantinning baxshishi" hujjati papalik
ʻ
da'volarini mustahkamlashga yordam berdi. Bu hujjatda aytilishicha, imperator
Konstantin IV asrda Papa Silvestrga G'arbiy Rim imperiyasini bergan. XV asrda
bu hujjatning qalbaki ekanligiini isbotlanganiga qaramay, O rta asrlarda u papalik
ʻ
hokimiyatini oqlovchi muhim manba edi. X asr "qorong u asr" deb ataladi, chunki
ʻ
papalik Rim zodagonlarining kurashi qurboni bo ldi. Papalik mansabi pul sotib
ʻ
olinib va siyosiy quroli sifatida ishlatildi. Ba'zi papallar buzuq va nomaqbul
shaxslar bo ldilar. Bu davrda papalik obro si past darajaga tushdi. Ammo, XI asrda
ʻ ʻ
Gergoriyen islohotlari orqali papalik o zini tikladi.
ʻ
Papa VII Grigoriy 1073-1085-yillar eng muhim islohotchilardan biri bo ldi.
ʻ
U papalikni dunyoviy ta'sirdan ozod qilishga va cherkovning mustaqilligini
ta'minlashga harakat qildi. 1075 yilda u "Dictatus Papae" hujjatini e'lon qildi - 27
ta taklifdan iborat bo lib, papaning mutlaq hokimiyatini tasdiqlovchi. Bu hujjatda
ʻ
aytilishicha 13
:
o Papa umumbashiriy soborda ham xato qilmaydi
o Papa imperatorlarni taxtdan ag darishi mumkin
ʻ
o Papa hamma yerda hukmronlik qiladi va hech kim uni hukm qilolmaydi
o Papa dunyoviy hokimlarning oyoqlarini o pishi mumkin
ʻ
Investitura nizoi 1075-1122-yillar papalik va imperiya o rtasidagi kuchlar
ʻ
sinoviga aylandi. VII Grigoriy imperator IV Heinrichni yepiskoplarni tayinlashdan
to xtatishga da'vat qildi. Heinrich bunga qarshilik ko rsatdi va papani lavozimidan
ʻ ʻ
13
Brundage, J. A. (1962). Salib yurishlarini vaqf qilish: Ikkinchi salib yurishi. O rta asr tadqiqotlari, 24, 162-180.
ʻ
23

chetlatishga harakat qildi. Grigoriy javob o laroq Heinrichni ekskommunikatsiyaʻ
qildi. Bu Kanossa voqeasiga olib keldi (1077), unda imperator papadan kechirim
so rashga majbur bo ldi.
ʻ ʻ
Ammo kurash davom etdi. 1122 yilda Vorms konkordati murosaga erishildi:
cherkov yepiskoplarni ma'naviy jihatdan tayinladi, imperator esa ularni dunyoviy
boshqaruv uchun investitsiya qildi. Bu papalik g alabasining nisbiy belgisi edi,
ʻ
chunki cherkov o z muassasalarini tayinlashda asosiy huquqni oldi.
ʻ
XII asrda papalik o z apparatini rivojlantirdi. Papa kuriyasi - boshqaruv va
ʻ
sud tizimi - murakkab byurokratik mashina bo lib qoldi. Kardinallar kollegiyasi
ʻ
papani saylovchi organ bo lib shakllandi. 1059 yilda papa saylovida faqat
ʻ
kardinallar ishtirok etish huquqi belgilandi, bu dunyoviy hokimlarning ta'sirini
chekladi. Papalik o z sud tizimini rivojlantirdi. Kanon huquqi - cherkov huquqi -
ʻ
keng soha doirаsini qamrab oldi: nikoh, vasiyatnoma, qasamyodlar, shartnomalar
va hatto jazoir huquqining ba'zi qismlari. Papa sudi - Rota Romana - cherkov sud
tizimining eng yuqori darajasi edi. Papalik appellatsiya sudida bo lgan va butun
ʻ
xristian dunyosidan ishlarga qaraldi.
Papa III Innokentiy 1198-1216-yillar papalik hokimiyatining cho qqisini
ʻ
ifodaladi. U o zini "Xudoning vakili" va "osmon va erning egasi" deb atadi.
ʻ
Innokentiy III Yevropa siyosatiga faol aralashdi: qirollarni tayinladi va ag dirdi,
ʻ
interdikt e'lon qildi va siyosiy nizolarni hal qildi. U Angliya qiroli Jan Yersizni
qasamyod berishga majbur qildi va Angliyani papalik vasali sifatida qabul qildi 14
.
Innokentiy III shuningdek, 1215 yilda IV Lateran Soborini chaqirdi - O rta
ʻ
asrlarning eng muhim cherkov soborlaridan biri. Sobor bir qator muhim qarorlar
qabul qildi: transubstantsiatsiya doktrinasi (massada non va sharobning haqiqiy
o zgarishi) rasman tasdiqlandi, yiliga bir marta tan olish va evroxaristiya
ʻ
majburiyati qo yildi, yahudiylar maxsus belgilar kiyishlari shart qilindi.
ʻ
Papalik o z moliyaviy tizimini rivojlantirdi. Papalik soliqlar, to lovlar va
ʻ ʻ
boshqa daromadlar tizimi yaratildi. Annati - yangi tayinlangan yepiskoplarning
birinchi yil daromadi - papa xazinasiga o tdi. Indulgensiyalar savdosi muhim
ʻ
14
Norvin, V. Yevropa o‘rta asrlari (V–XV asrlar). O‘qituvchi nashriyoti, Toshkent, 2018. – B. 73–79.
24

daromad manbaiga aylandi. Papalik bank operatsiyalari bilan shug ullandi vaʻ
Italiya bankirlari bilan yaqin aloqalarda bo ldi.
ʻ
XIII asrda papalik va dunyoviy hokimiyat o rtasidagi ideologik bahs avjiga
ʻ
chiqdi. Papa VIII Bonifatsiy 1294-1303-yillarda 1302 yilda "Unam Sanctam"
bullaini e'lon qildi - papalik da'volarining eng ekstremal ifodasini. Bullada
aytilishicha, har bir inson ruhini qutqarish uchun papaga bo ysunishi kerak. Ikkita
ʻ
qilich nazariyasi taqdim etildi: ma'naviy qilich cherkovga, moddiy qilich dunyoviy
hokimiyatga tegishli, ammo ikkinchisi birinchisining xizmatida bo lishi kerak.
ʻ
Ammo Bonifatsiy VIIIning Frantsiya qiroli Filip IV bilan to qnashuvi
ʻ
papalik qudratining chegaralarini ko rsatdi. Filip papani hibsga oldi (1303 yilgi
ʻ
Anagni hodisasi) va garchi Bonifatsiy tez orada ozod qilingan bo lsa ham, u
ʻ
shokdan vafot etdi. Bu voqea papalik hokimiyatining susayishini boshladi.
XIV asrda papalik Avignon asirchiligiga duch keldi 1309-1377-yillar.
Frantsuz ta'siri ostida Papa V Kliment papalik qarorgohini Avigonga (janubiy
Frantsiya) ko chirdi. 67 yil davomida ettita papa Avignonda yashadi, barchasi
ʻ
frantsuzlar edi. Bu papalik nufuzini jiddiy zaiflashtirdi. Evropalilar Avignon
papaligini Frantsiya qirollarining qo g irchog i deb qarashdi
ʻ ʻ ʻ 15
.
1378 yilda papalik G'arbiy shizma boshlanishi bilan yanada og irlashdi.
ʻ
Ikkita, keyin uchta papa bir vaqtning o zida mavjud bo ldi: Rim, Avignon va
ʻ ʻ
keyinchalik Pisada. Har biri o zini qonuniy papa deb da'vo qildi va bir-birini
ʻ
ekskommunikatsiya qildi. Bu vaziyat 1417 yilgi Konstans soboriga qadar davom
etdi, u Martinn V ni yagona papa sifatida sayladi 16
.
XIV-XVI asrlar davomida papalik institutining tarixida muhim va ko pincha
ʻ
fojiali o zgarishlar yuz berdi. Bu davr papalik qudratining avj olishi va keskin
ʻ
pasayishi, ichki ziddiyatlar va tashqi tanqidlarning kuchayishi bilan ajralib turdi.
Papalik o zining diniy missiyasini yo qotib, siyosiy va shaxsiy manfaatlarga qullik
ʻ ʻ
qila boshladi, bu esa cherkovning ma naviy obro siga jiddiy zarar yetkazdi va oxir-
ʼ ʻ
oqibat XVI asrdagi Reformatsiya harakatiga olib keldi.
15
Strayer, J. R. The Foundations of Medieval Civilization. Harcourt Brace Jovanovich nashriyoti, New York, 1970.
– B. 41–46.
16
Usmonov, K. R. O‘rta asrlar Yevropasi: diniy va siyosiy jarayonlar. Yangi asr avlodi nashriyoti, Toshkent, 2020.
– B. 90–96.
25

G arbiy shizma papalik obro siga jiddiy zarar yetkazdi. 1378 yildan 1417ʻ ʻ
yilgacha davom etgan bu voqea cherkov tarixidagi eng xavfli davrlardan biri
bo ldi. Shizma paytida ikki, keyinchalik uch turli papa bir vaqtning o zida o z
ʻ ʻ ʻ
hukmronlik qilish da volarini bildirdilar. Birinchi papa Rimda, ikkinchisi
ʼ
Avinyonda (Frantsiyada) va uchinchisi Pizada (Italiyada) joylashgan edi. Har bir
papa o zini qonuniy deb hisoblar va raqiblarini soxta deb e'lon qilar edi. Bu vaziyat
ʻ
butun xristian dunyosini ikkilik va chalkashlikka soldi. Har xil mamlakatlar va
hududlar turli papalarni qo llab-quvvatladilar, ko pincha siyosiy manfaatlarga
ʻ ʻ
asoslanib. Frantsiya va uning ittifoqchilari Avinyon papasini qo llab-quvvatladilar,
ʻ
Angliya va boshqa mamlakatlar Rim papasini tan oldilar. Bu bo linish nafaqat
ʻ
diniy, balki siyosiy va harbiy nizolarga ham olib keldi.
G arbiy shizma papalik institutining asosiy printsipiga - papalik
ʻ
hokimiyatining yagona va bo linmas ekanligi g oyasiga - jiddiy zarba berdi. Agar
ʻ ʻ
bir vaqtning o zida uch papa bo lishi mumkin bo lsa, qaysi biri haqiqiy va qaysi
ʻ ʻ ʻ
biri Xudoning vakilisi? Bu savol butun xristian dunyosini bezovta qildi. Oddiy
xalq ham, ruhoniylar ham, hatto bilimdon teologlar ham aniq javob bera olmadilar.
Papalik institutining ma sumiyati va Xudo tomonidan tayinlanganlik haqidagi
ʼ
ta limotlar shubha ostiga tushdi. Shizma paytida har bir papa o z raqiblarini
ʼ ʻ
"antipapalik", ya'ni soxta deb e'lon qilar va ularning tarafdorlarini bid'atda ayblardi.
Bu cherkovda katta tartibsizlik yaratdi. Monastirlar, yepiskopliklar va cherkovlar
qaysi papaga sodiq qolish masalasida ichki nizolarga duchor bo ldilar. Ba'zi
ʻ
hollarda, bir xil diniy institutning turli bo limlari turli papalarni qo llab-
ʻ ʻ
quvvatladilar va bu ichki mojarolarга olib keldi.
G arbiy shizmaning moliyaviy oqibatlari ham jiddiy edi. Har bir papa o z
ʻ ʻ
hokimiyatini mustahkamlash va qo llab-quvvatchilarni safarbar qilish uchun katta
ʻ
mablag lar sarfladi. Ular bir-birlariga qarshi siyosiy kampaniyalar olib bordilar,
ʻ
ittifoqchilar izladilar va harbiy harakatlarga mablag ajratdilar. Bu cherkovning
ʻ
moliyaviy resurslarini charchadi va oddiy cherkov a zolariga og'ir yuk tushirdi,
ʼ
chunki har bir papa o z tarafdorlaridan ko proq pul talab qilar edi. Shizmaning
ʻ ʻ
psixologik va ma naviy ta siri ham katta edi. Xristianlar papalik institutiga bo lgan
ʼ ʼ ʻ
26

ishonchlarini yo qota boshladilar. Agar cherkovning eng yuqori rahbarlari o zaroʻ ʻ
kurashib, bir-birlarini la'natlasalar, qanday qilib oddiy kishilar cherkov orqali
Xudoning haqiqiy yo lini topishi mumkin edi? Bu shubhalar keyinchalik
ʻ
Reformatsiya harakatining ideologik asosini tashkil etdi.
Konsiliarizm harakati - soborlarning papalik ustidan ustunligi g oyasi -
ʻ
G'arbiy shizma oqibatida kuchaydi. Bu harakat cherkov ichidagi islohotchilar
tomonidan qo llab-quvvatlandi va shizmani bartaraf etish hamda papalikning
ʻ
suiiste'molliklarini cheklash maqsadida paydo bo ldi. Konsiliarizm tarafdorlari
ʻ
cherkovning eng yuqori hokimiyati papada emas, balki umumiy soborlarda, ya'ni
yepiskoplar va boshqa yuqori ruhoniylarning yig ilishlarida borligi g oyasini ilgari
ʻ ʻ
surdilar. Konsiliarizm nazariyasi bir necha muhim printsiplarga asoslangan edi.
Birinchidan, cherkov jamiyati papalikdan kattaroq va muhimroqdir. Ikkinchidan,
sobor papani sud qilish, lavozimidan chetlashtirish va hatto yangi papa saylash
huquqiga ega. Uchinchidan, soborlar muntazam ravishda chaqirilishi va
cherkovning muhim masalalarini hal qilishi kerak. Bu g oyalar papalik
ʻ
hokimiyatining absolyut ekanligiga qayta o ylanishni talab qilar edi.
ʻ
Konstans sobori 1414-1418-yillar konsiliarizm harakatining eng muhim
yutug i bo ldi. Bu sobor G arbiy shizmani bartaraf etish maqsadida chaqirildi va
ʻ ʻ ʻ
o z maqsadiga erishdi. Sobor uchta raqib papani lavozimidan chetlashtirdi va yangi
ʻ
papa V Martini sayladi. Bu butun xristian dunyo uchun katta yutuq bo ldi, chunki
ʻ
shizma nihoyat tugadi va cherkovning birligi tiklandi.
Ammo Konstans sobori faqat shizmani hal qilish bilan chegaralanmadi.
Sobor "Haec Sancta" dekretini qabul qildi, bu dekret soborning papalik ustidan
ustunligini tasdiqladi. Dekretda aytilishicha, sobor o z hokimiyatini bevosita Iso
ʻ
Masihdan oladi va papa shu jumladan, hamma unga itoat qilishi shart. Bu papalik
hokimiyati uchun jiddiy cheklash edi. Sobor shuningdek, "Frequens" dekretini
qabul qildi, bu dekret cherkovda muntazam ravishda soborlar chaqirilishini talab
qilar edi. Basel sobori 1431-1449 – yillar konsiliarizm harakatining davomi edi. Bu
sobor cherkovdagi islohotlarni davom ettirmoqchi bo ldi va papalik hokimiyatini
ʻ
yanada cheklashga harakat qildi. Sobor papalik moliyaviy tizimini isloh qilish,
27

ruhoniylar orasidagi axloqsizlikni bartaraf etish va cherkov boshqaruvini
demokratlashtirish masalalari bilan shug ullandi. Ammo papalar bu harakatniʻ
muvaffaqiyatli bostirdilar. Papalar konsiliarizmni o zlarining hokimiyati uchun
ʻ
jiddiy tahdid deb bildilar va uni bartaraf etish uchun barcha imkoniyatlardan
foydalandilar. Ular siyosiy diplomatiya, moliyaviy rag'batlantirish va hatto
tahdidlar orqali soborlarni zaiflashtirdilar. Papa V Evgeniy Basel soborini rad etdi
va o z raqib soborini chaqirdi. Bu cherkovda yangi bo linishlarga olib keldi.
ʻ ʻ
Papalar sobor a zolari orasida bo linish yaratishga muvaffaq bo ldilar. Ular
ʼ ʻ ʻ
ba zi yepiskoplar va kardinallarni o z tomoniga tortdilar, ularga mansablar,
ʼ ʻ
moliyaviy mukofotlar va boshqa imtiyozlar taklif qildilar. Sobor a zolarining
ʼ
birligi buzildi va sobor o z kuchini yo qotdi. Oxir-oqibat, Basel sobori
ʻ ʻ
muvaffaqiyatsiz tugadi va konsiliarizm harakati susaydi.
Biroq, papalik qudrati hech qachon o zining XIII asrdagi cho qqisiga
ʻ ʻ
qaytmadi. XIII asrda papalar Yevropaning eng kuchli siyosiy figuralari edi. Ular
qirollarni lavozimidan chetlashtirish, urushlar e'lon qilish va butun mamlakatlarni
interdikt ostiga qo yish qudratiga ega edilar. Papa III Innokentiy (1198-1216) va
ʻ
Papa VIII Bonifatsiy (1294-1303) papalikning eng kuchli davrlarini ifodalagan.
Ammo XIV asrdan boshlab, papalik qudrati bosqichma-bosqich pasaydi. G arbiy
ʻ
shizma va konsiliarizm harakati papalik obro siga jiddiy zarar yetkazdi. Hatto
ʻ
shizma bartaraf etilgan va konsiliarizm bosilgan bo lsa ham, papalik institutiga
ʻ
bo lgan ishonch tiklanmadi. Xalq va hatto ruhoniylar orasida papalikning haqiqiy
ʻ
diniy missiyasi haqida shubhalar saqlanib qoldi. Papalik endi avvalgidek
hokimiyatni o z qo liga ololmadi va milliy qirolliklarning kuchayishi, gumanism
ʻ ʻ
va Renessans harakatlari papalik ta'sirini yanada chekladi.
Papalarning shaxsiy ambitsiyalari ko pincha diniy vazifalardan oshib ketdi.
ʻ
XV-XVI asrlarda ko pgina papalar cherkovning ma naviy rahbarlari sifatida emas,
ʻ ʼ
balki Italiya siyosatidagi kuchli figuralar sifatida harakat qildilar. Ularning asosiy
maqsadlari diniy islohotlar, xalqning ma naviy ehtiyojlarini qondirish yoki
ʼ
apostolik ideallarni qaytarish emas, balki shaxsiy boylikni to plash, o z oilalarini
ʻ ʻ
boyitish va siyosiy hokimiyatni kengaytirish edi.
28

Ko pgina papalar o z oilalarini boyitishga harakat qildilar. Italiya Renessansʻ ʻ
davrida nepotizm - ya'ni qarindoshlarni yuqori mansablarga tayinlash va ularga
imtiyozlar berish - keng tarqaldi. Papalar o z o g illarini, jiyanlarini va boshqa
ʻ ʻ ʻ
qarindoshlarini kardinallikka, yepiskoplikka va boshqa yuqori diniy mansablarga
tayinladilar. Bu mansablar katta moliyaviy daromad va siyosiy ta'sir keltirardi.
Ba'zi papalar o z oilalari uchun knyazliklar va hududlar yaratishga harakat qildilar.
ʻ
Ular harbiy kuch orqali Italiya hududlarini egallashga, o z qarindoshlarini bu
ʻ
hududlarning hukmdorlari qilib qo yishga intildilar. Papa VI Aleksandr 1492-
ʻ
1503-yillarda Borxiya oilasidan bo lib, o z o g li Chezare Borxiya uchun Italiyada
ʻ ʻ ʻ ʻ
kuchli knyazlik yaratishga harakat qildi. U bu maqsadda harbiy kampaniyalar olib
bordi, siyosiy intrigalar uyushtirdi va hatto raqiblarini zaharlatdi. Papalar siyosiy
kuch orttиришга ham intildilar. Ular nafaqat Papa Davlatining hukmdorlari, balki
Italiya siyosatining markaziy figuralariga aylanmoqchi edilar. Italiya o'sha davrda
bir qator kichik va katta davlatlarga bo lingan edi: Neapol qirolligi, Milan
ʻ
gertsogligi, Venetsiya respublikasi, Florentsiya respublikasi va boshqalar. Bu
davlatlar o zaro kurashib, ittifoqlar tuzib va urushlar olib bordilar. Papalar bu
ʻ
siyosatda faol qatnashib, turli ittifoqlarni tuzdilar, raqiblar qarshi harbiy harakatlar
uyushtirildilar va Italiya ligalarida hal qiluvchi rol o ynamoqchi bo ldilar.
ʻ ʻ
Renessans davrida (XV-XVI asrlar) ba'zi papalar ko proq Italiya knyazlari sifatida
ʻ
harakat qildilar. Ular san'at, adabiyot va arxitekturani homiylik qildilar, ajoyib
saroylar va cherkovlar qurdilar, mashhur rassomlar, haykaltaroshlar va
arxitektorlarni o z huzurlariga chaqirdilar. Garchi bu faoliyat madaniyat rivojiga
ʻ
hissa qo shgan bo lsa-da, u cherkovning asosiy diniy vazifalaridan chalg'itardi va
ʻ ʻ
katta moliyaviy xarajatlarga olib keldi 17
.
Papa II Iuliy 1503-1513-yillar "jangchi papa" deb ataladi, chunki u shaxsan
harbiy kampaniyalarda qatnashdi. Bu papa harbiy libosda, qilich bilan, o z
ʻ
qo shinlari boshida jang maydonlariga chiqardi. U Papa Davlatini kengaytirishga
ʻ
17
Raximov, B. U. Salib yurishlarining iqtisodiy oqibatlari. Jahon iqtisodiyoti tarixi jurnali, 2020, 11(1). – B. 67–81.
29

harakat qildi va Italiya ligalarida faol rol o ynadi. Uning asosiy maqsadi Papaʻ
Davlatini Italiyaning eng kuchli davlatiga aylantirish edi.
Papa II Iuliy "Muqaddas liga" ni tuzdi - bu Venetsiya respublikasiga qarshi
koalitsiya edi. U shuningdek, frantsuzlarni Italiyadan haydab chiqarish uchun
urushlar olib bordi. Uning harbiy kampaniyalari ba zi muvaffaqiyatlarga erishdi: u
ʼ
Papa Davlatining ba'zi hududlarini qaytarib oldi va papalikning harbiy qudratini
ko rsatdi. Ammo bu kampaniyalar katta qurbonlar va xarajatlarga olib keldi. Papa
ʻ
II Iuliy shuningdek, Vatikan Sent-Pyotr soborining rekonstruksiyasini boshladi.
Eski sobor IV asrda qurilgan va artiq eskirgan edi. Papa yangi, ulkan va ajoyib
sobor qurmoqchi edi - bu sobor xristian dunyosining eng katta va eng chiroyli
binosi bo lishi kerak edi. U bu loyihaga mashhur arxitektor Bramanteni jalb qildi.
ʻ
Ammo bu loyiha katta moliyaviy muammolarni keltirib chiqardi. Yangi soborni
qurish uchun ulkan mablag lar kerak edi. Papalik xazinasi bu xarajatlarni
ʻ
qoplashga qodir emas edi. Shuning uchun, papalar indulgensiyalar sotish orqali
mablag yig ishni boshladilar. Indulgensiya - bu gunohlar uchun jazodan ozod
ʻ ʻ
etish hujjati. Cherkov ta limotiga ko ra, indulgensiya sotib olgan kishi o z
ʼ ʻ ʻ
gunohlarining jazoidan ozod bo lishi mumkin edi. Indulgensiyalar savdosi keng
ʻ
miqyosda olib borildi. Papalik butun Yevropaga maxsus vakolatxonalar yubordi,
ular indulgensiyalarni sotdilar. Ba'zi holatlarda, bu savdo ahlоqsiz usullar bilan
amalga oshirildi. Savdogarlar xalqni qo rqitib, ularning gunohlar uchun do'zax
ʻ
azobidan qutulish uchun indulgensiya sotib olish kerakligini aytdilar. Mashhur
lozung "Pul qutiga tushishi bilan, jon jannatga uchadi" indulgensiyalar savdosining
ruhini aks ettirdi. Bu loyiha keyinchalik Reformatsiyani qo zg atadigan
ʻ ʻ
asboblardan biriga aylandi. Martin Lyuter 1517 yilda o zining mashhur 95 ta
ʻ
tezisini e'lon qilganida, uning asosiy tanqidlaridan biri indulgensiyalar savdosiga
qaratilgan edi. Lyuter indulgensiyalar savdosini cherkovning ma'naviy
buzilganligining belgisi deb hisobladi va papalikning suiiste'molliklarini keskin
tanqid qildi. Bu Reformatsiya harakatining boshlanishi bo ldi va cherkovning
ʻ
bo linishiga olib keldi.
ʻ
30

Papalik hokimiyatining mustahkamlanishi va papalarning siyosiy
ambitsiyalari O rta asrlar Yevropasini shakllantirdi. Papalik cherkovni universalʻ
institutga aylantirdi va Yevropa siyosatida markaziy rol o ynadi. Papalar xalqaro
ʻ
mojarolarni hal qildilar, qirollar o rtasida vositachilik qildilar, urushlar e lon
ʻ ʼ
qildilar va tinchlik shartnomalarini imzoladilar. Ular Yevropa fikri va
madaniyatiga chuqur ta'sir ko rsatdilar, universitetlarni qo llab-quvvatladilar,
ʻ ʻ
bilimni tarqatdilar va san'atni homiylik qildilar. Papalik cherkovning boshqaruv
tizimini tashkil etdi va unga tartib kiritdi. Papalar cherkov qonunlarini ishlab
chiqdilar, sobоrlarni chaqirdilar, bid'atchilar bilan kurashlillar va cherkov
doktrinasini mustahkamladilar 18
. Ular xalqaro cherkov tashkilotini yaratdilar, bu
tashkilot butun Yevropani va undan tashqarini qamrab oldi. Papalik orqali cherkov
yagona, markazlashgan va kuchli institutga aylandi. Ammo papalik qudratiga
intilish ko pincha uning ma'naviy vazifalariga zarar yetkazdi. Papalar diniy
ʻ
rahbarlar bo lish o rniga siyosiy figuralarga aylandilar. Ular xalqning ma naviy
ʻ ʻ ʼ
ehtiyojlarini qondirish o rniga, siyosiy intrigalar bilan shug ullandilar. Ular
ʻ ʻ
apostolik qashshoqlik va kamtarlik ideallarini eslatish o rniga, hashamatli hayot
ʻ
kechirib, boylikni to pladilar. Bu cherkovning ma naviy obro siga putur yetkazdi
ʻ ʼ ʻ
va xalq ishonchini yo qotdi. Papalikning buzilganligi, indulgensiyalar savdosi,
ʻ
nepotizm, harbiy kampaniyalar va shaxsiy ambitsiyalar nihoyat XVI asrdagi
Reformatsiyaga olib keldi. Martin Lyuter, Jan Kalvin, Ulrix Tsvingli va boshqa
islohotchilar papalikning suiiste'molliklarini tanqid qildilar va cherkovni qayta
tiklashga chaqirdilar. Ular cherkovni apostolik ideallarga qaytarish, Muqaddas
Bitikning markaziy ahamiyatini ta'kidlash va har bir dindor kishining bevosita
Xudo bilan muloqotini tan olish kerakligini aytdilar.
Reformatsiya G arbiy xristianlikni ikki katta tarmoqqa bo ldi: katoliklik va
ʻ ʻ
protestantlik. Bu bo linish nafaqat diniy, balki siyosiy, ijtimoiy va madaniy
ʻ
oqibatlarga ham olib keldi. Yevropada uzoq va qonli diniy urushlar boshlandi,
davlatlar katolik yoki protestant bo lib ajraldi va butun Yevropa xaritasi o zgardi.
ʻ ʻ
Papalikning XV-XVI asrlardagi faoliyati va ambitsiyalari cherkov tarixining eng
18
Ganshof, F. L. Feudalism in the Middle Ages. Economic History Review, 1964, 17(3). – B. 583–598.
31

fojiali davrlarilaridan birini yaratdi. Papalar o zlarining siyosiy va shaxsiyʻ
manfaatlari uchun cherkovning ma naviy missiyasini qurbонlik qildilar. Bu
ʼ
qurbonlik cherkovning bo linishiga, xalqning diniy ishonchini yo qotishiga va
ʻ ʻ
Yevropada uzoq davom etgan mojarolar va urushlar davriga olib keldi. Papalik
tarixining bu davri cherkovning qudrat va ma naviyat o rtasidagi ziddiyatlarining
ʼ ʻ
eng yorqin va og'ir misоlini taqdim etadi..
2.2. Papalikning Yevropa diplomatiyasi va xorijiy siyosatdagi ta'siri:
salib yurishlari misolida
Papalik O rta asrlarda nafaqat diniy, balki diplomatik va xorijiy siyosatning
ʻ
asosiy agenti bo ldi. Papalik universal xristian hokimiyatiga da'vo qilganligi
ʻ
sababli, u butun xristian dunyo nomidan gapirish huquqiga ega deb hisoblar edi.
Bu papalikka Yevropa xalqaro munosabatlarida maxsus o rin berdi. Salb yurishlari
ʻ
papalik diplomatiyasi va xorijiy siyosatining eng yorqin ifodasidir. Salb yurishlari
harakati 1095 yilda Papa II Urban Klermon soborida Sharqqa harbiy kampaniya
e'lon qilganda boshlandi. Bu mudofaa yoki oddiy harbiy kampaniya emas, balki
diniy va siyosiy maqsadlarni birlashtirgan murakkab hodisa edi. Urbanun
maqsadlari ko p qirrali edi: Muqaddas Yerlarni musulmonlardan ozod qilish,
ʻ
Vizantiya imperiyasiga yordam berish, G'arbiy va Sharqiy cherkovlarni
birlashishga umid qilish va xristian energiyasini tashqi dushmanga yo naltirish.
ʻ
Klermon soborida Urban IIning nutqi tarixiy ahamiyatga ega. U salib
yurishiga qatnashuvchilarga gunohlardan to liq afv va osmon malakutini va'da
ʻ
qildi. Bu taklif juda kuchli edi: salib yurishchilar (kreyserlar) o z yukini yengil his
ʻ
qildilar va jannasiga ishonch hosil qildilar. Urban shuningdek, Sharqdagi
boyliklarni va erlarni tilga oldi, bu esa iqtisodiy motivatsiyani qo shdi
ʻ 19
.
Birinchi salib yurishi 1095-1099-yillarda eng muvaffaqiyatli bo ldi. Turli
ʻ
Yevropa hududlaridan ritsarlar va oddiy odamlar Sharqqa yo l oldilar. 1099 yilda
ʻ
ular Quddusni bosib oldilar va qirg in qildilar - ko plab musulmonlar va
ʻ ʻ
yahudiylar o ldirildi. Kreyserlar Falastinda to rtta salib yurishi davlati tashkil
ʻ ʻ
19
Asadullayev, N. M. (2018). O rta asrlarda cherkovning ijtimoiy roli. Tarix va jamiyat, 12(3), 45-58.
ʻ
32

etdilar: Quddus qirolligi, Antioxiya knyazligi, Edessa grafstvosi va Tripoli
grafstvosi. Salb yurishi davlatlari noyob siyosiy va ijtimoiy eksperiment edi. Ular
Yevropa feodal tuzumini Yaqin Sharq muhitiga transplantatsiya qilishga harakat
qildilar. Papalik bu davlatlar ustidan hомiylik da'vo qildi va ularni xristian dunyosi
uchun avangard sifatida ko rdi. Harbiy-diniy ordenlar - templarslar, gospitalerlarʻ
va tevton ritsarlari - bu davlatlarni himoya qilish uchun tashkil topdilar.(2.2.1-
jadvalga qarang)
Papalik salib yurishlarini tashkil etish va boshqarishda markaziy rol o ynadi.
ʻ
Papalar salib yurishlarini e'lon qildilar, kreyserlarni afv etdilar va yordam
to plashlarını tashkil qildilar. Papalik legatlar Sharqqa yuborildi va salib
ʻ
yurishchilar bilan muzokaralar olib borildi. Papalik salib yurishlari uchun moliya
tizimini yaratdi: maxsus soliqlar, xayriyalar va indulgensiyalar savdosi.
Salb yurishlari ideologiyasi juda muhim edi. Papalik salib yurishlarini
"muqaddas urush" sifatida taqdim etdi - Xudoning irodasini amalga oshirish.
Kreyserlar "Xristosning askarlari" sifatida idealizatsiya qilindi. Bu ideologiya
zo ravonlikni diniy vazifa sifatida qonuniylashtirdi va musulmonlarni
ʻ
demonizatsiya qildi.
Ikkinchi salib yurishi 1147-1149 - yillar muvaffaqiyatsiz bo ldi va salib
ʻ
yurishlari muammolarini ko rsatdi. Frantsiya qiroli Lyudovik VII va Germaniya
ʻ
imperatori Konrad III Sharqqa bordilar, ammo strategik xatolar, ichki ziddiyatlar
va Vizantiya bilan munosabatlardagi muammolar kampaniyani barbod qildi.
Damashk yaqinidagi mag lubiyat kreyserlarni noumid qoldirdi.
ʻ
1187 yilda Saladin - Misr va Suriya sultoni - Xattın jangida kreyserlarni tor-
mor etdi va Quddusni qaytarib oldi. Bu voqea Yevropani silkitdi va uchinchi salib
yurishiga sabab bo ldi. Richard Arslon Yuragi (Angliya), Filip II Avgust
ʻ
(Frantsiya) va Fridrix Barbarossa (Germaniya) Sharqqa yo l oldilar. Fridrix yo lda
ʻ ʻ
cho kib vafot etdi, Filip tez qaytib keldi va faqat Richard qoldi.
ʻ
Richard va Saladin o rtasidagi kurash legend bo lib qoldi. Richard Akkani
ʻ ʻ
qaytarib oldi, ammo Quddusni ololmadi. 1192 yilda ular murosaga erishdi: Quddus
Saladin qo lida qoldi, lekin xristian ziyoratchilar shaharga tashrif buyurish
ʻ
33

huquqiga ega bo ldilar. Bu nisbiy mag lubiyat salib yurishlari uchun edi, ammoʻ ʻ
Richard shon-shuhrat bilan qaytdi.
To rtinchi salib yurishi 1202-1204 - yillar salib yurishlari harakatining eng
ʻ
kontroversial epizodi bo ldi. Dastlab Misrga yo naltirilgan salib yurishi Venetsiya
ʻ ʻ
savdogarlari ta'sirida Konstantinopolga burildi. 1204 yilda kreyserlar xristian
Konstantinopolni talon-taroj qildilar - Vizantiya imperiyasining poytaxti. Bu voqea
G'arbiy va Sharqiy cherkovlar o rtasidagi ajralishni mustahkamladi va Vizantiyaga
ʻ
hech qachon tiklanolmaydigan zarar yetkazdi. To rtinchi salib yurishining
ʻ
Konstantinopolni talon-taroj qilishi papalik nufuziga zarar yetkazdi. Papa III
Innokentiy dastlab bu voqeani qoraladi, ammo keyinchalik Lotin Konstantinopol
imperiyasini qo llab-quvvatladi. Kreyserlarning diniy maqsadlardan chetlanishi
ʻ
salib yurishlari ideologiyasining inqirozini ko rsatdi.
ʻ
1212 yilgi Bolalar salib yurishi salib yurishlari ıdeologiyasining tragik
oqibati edi. Minglab bolalar va o smirlar Sharqqa yo l oldilar va ularga mo 'jizaviy
ʻ ʻ ʻ
yo lda Quddusga yetib borishlari va musulmonlarni imonga kiritishlari va'da
ʻ
qilindi. Ko pchilik yo lda halok bo ldi, ba'zilari qul savdogarlariga sotildi. Bu
ʻ ʻ ʻ
voqea salib yurishlari harakatining absurdligini ko rsatdi.
ʻ
XIII asrda papalik salib yurishlari konsepsiyasini kengaytirdi. Endi salib
yurishlari nafaqat Muqaddas Yerga, balki Yevropadagi "ichki dushmanlar"ga
qarshi ham e'lon qilindi. Albigoy salib yurishi 1209-1229 - yillar Janubiy
Fransiyada katarlar harakatiga qarshi yuritildi. Bu "xristian salib yurishi" -
xristianlarning boshqa xristianlar ustidan - salib yurishlari ideologiyasining
buzilishini ko rsatdi.
ʻ
Fridrix II ning oltinchi salib yurishi 1228-1229 – yillar noyob bo ldi. Fridrix
ʻ
- Germaniya imperatori va Sitsiliya qiroli - Papa bilan kelishmovchilikda edi va
hatto ekskommunikatsiya qilingan edi. U Sharqga bordi va Misr sultoni al-Kamil
bilan muzokaralar olib bordi. Diplomaciya orqali Fridrix Quddusni oldi - birorta
jang bo lmagan holda. Ammo papalik bu muvaffaqiyatni tan olmadi, chunki
ʻ
Fridrix ekskommunikatsiya qilingan edi 20
.
20
Constable, G. The Impact of the First Crusade. Medieval Studies, 1995, 57. – B. 87–114.
34

Lyudovik IX ning (Frantsiya) salib yurishlari 1248-1254 yillar salib
yurishlari harakatining so nggi katta urinishlari edi. Lyudovik - juda dindar qirol -ʻ
Muqaddas Yerlarni ozod qilishga chinakam ishtiyoqli edi. Ettinchi salib yurishida
u Misrni bosib olishga harakat qildi, ammo mag lub bo ldi va asirga tushdi. Katta
ʻ ʻ
to lovdan keyin ozod qilingan Lyudovik yana bir bor 1270 yilda urinib ko rdi,
ʻ ʻ
ammo Tunisda vabo kasalligidan vafot etdi 21
.
Lyudovik IX ning vafati salib yurishlari davrining amaliy tugashini
belgiladi. 1291 yilda Akka - Sharqdagi so nggi katta kreyser qal'asi - tushib ketdi.
ʻ
Salb yurishi davlatlari yo q bo lib ketdi va Muqaddas Yerlar musulmonlar nazorati
ʻ ʻ
ostiga qaytdi. Keyinchalik salib yurishlariga chaqiriqlar bo lganiga qaramay, ular
ʻ
hech qachon amalga oshmadi. Salb yurishlarining natijalari murakkab va ziddiyatli
edi. Harbiy jihatdan, salib yurishlari asosan muvaffaqiyatsiz bo ldi: ikki asrlik
ʻ
harakatdan keyin Muqaddas Yerlar musulmon qo lida qoldi. Ammo salib
ʻ
yurishlari Yevropaga katta ta'sir ko rsatdi:
ʻ
Iqtisodiy ta'sir: Salb yurishlari Sharq va G'arb o rtasida savdo aloqalarini
ʻ
rivojlantirdi. Italiya shaharlari - Venetsiya, Genova, Piza - salib yurishlaridan katta
foyda ko rdilar va Sharq savdosida monopoliyaga erishdilar. Yangi mahsulotlar
ʻ
Yevropaga kirib keldi: ipak, ziravor, shakar va boshqalar. Bu Yevropaning
iqtisodiy rivojlanishini tezlashtirdi.
Madaniy ta'sir: Salb yurishlari madaniy almashinuvni kuchaytirdi.
Yevropaliklar arab fani, falsafasi va madaniyati bilan tanishdilar. Arab tibbiyoti,
matematikasi va astronomiyasi Yevropaga tarqaldi. Arablarning ilmiy asarlari lotin
tiliga tarjima qilindi. XII asr "tarjima davri" arablar ta'sirida ro y berdi.
ʻ
Siyosiy ta'sir: Salb yurishlari papalik nufuzini dastlab mustahkamladi.
Papalar butun Yevropani safarbar qilish qobiliyatini ko rsatdilar. Ammo, salib
ʻ
yurishlarining muvaffaqiyatsızligi keyinchalik papalik obro siga zarar yetkazdi.
ʻ
Qirollar o z quvvatlarını mustahkamladilar, chunki ular salib yurishlari uchun
ʻ
soliqlar yig dilar va armiyalarini markazlashtirdilar.
ʻ
21
Erdmann, C. The Origin of the Idea of Crusade. Journal of Medieval History, 1977, 3. – B. 135–149.
35

Ijtimoiy ta'sir: Salb yurishlari Yevropa jamiyatini o zgartirdi. Ko plab kichikʻ ʻ
feudallar salib yurishlarida halok bo ldilar yoki o z erlarini sotdilar, bu
ʻ ʻ
markazlashtirishni kuchaytirdi. Yahudiylar salib yurishlari paytida katta ta'qibga
uchradi: dastlabki salib yurishlaridar boshlab yahudiylar pogromlar qurboni
bo ldilar. Salb yurishlari zo ravonlikni qonuniylashtiirish va diniy intolerantlikni
ʻ ʻ
kuchaytirdi.
Papalik salib yurishlari orqali o z xorijiy siyosatini amalga oshirdi. Salb
ʻ
yurishlari nafaqat musulmonlarga qarshi, balki papalik siyosiy maqsadlari uchun
qurol edi. Papalar salib yurishlarini o z raqiblari - imperatorlar, qirollar va
ʻ
bid'atchilar - ustidan qo lga kiritish uchun ishlatdilar. Salb yurishlari moliyaviy
ʻ
tizimi papalik moliya aппаrаtını rivojlantirdi. Salb yurishlari uchun maxsus
soliqlar joriy qilindi: "salib yurishi o ndan biri" va boshqa to lovlar.
ʻ ʻ
Indulgensiyalar savdosi salib yurishlari moliyalashıırovi bilan bog landi. Papalik
ʻ
banklar bilan hamkorlik qildi va kredit tizimini rivojlantirdi. Bu papalikka katta
moliya majburiyatlari yukladi, ammo ayni paytda moliyaviy kuch berdi 22
.
Salb yurishlari diplomatiyasi papalik diplomatiya tizimini yaratdi. Papalik
legatlar doimiy diplomatik vakolillarning prototiplari bo ldi. Papalar Yevropa
ʻ
hukmdorlari o rtasida vositachilar sifatida faoliyat ko rsatdilar va xalqaro nizolarni
ʻ ʻ
hal qildilar. Lotin tili diplomatiya va xalqaro munosabatlar tili bo lib qoldi.
ʻ
Biroq, salib yurishlari ham papalik nufuziga zarar yetkazdi. Salb
yurishlarining muvaffaqiyatsızligi papalik qobiliyatiga shubha tug dirdi. To rtinchi
ʻ ʻ
salib yurishining Konstantinopolni talon-taroj qilishi papalik ma'naviy avtoritetini
zaiflashtirdi. Salb yurishlarining moliyaviy yuklari, ayniqsa indulgensiyalar
savdosi, tanqid va norozilikka sabab bo ldi
ʻ 23
.
XIV-XV asrlarda salib yurishlari g oyasi o zgarib ketdi. Yangi salib
ʻ ʻ
yurishlariga chaqiriqlar bo lganiga qaramay, ular hech qachon ko plab qo llab-
ʻ ʻ ʻ
quvvatlanmadi. Yevropa davlatlari o z ichki masalalariga ko proq e'tibor berishdi.
ʻ ʻ
Yuz yillik urush 1337-1453 - yillar Frantsiya va Angliyani band qildi. Turklar
22
Dostonov, A. K. Papalik va feodal monarxiyalar o‘rtasidagi munosabatlar. Falsafa va huquq jurnali, 2021, 7(2). –
B. 76–89.
23
Ibragimov, S. T. O‘rta asrlarda cherkov va ta’lim tizimi. Ta’lim tarixi jurnali, 2019, 15(4). – B. 102–117.
36

Vizantiyaga tahdid soldi va 1453 yilda Konstantinopolni bosib oldi. Papalar salib
yurishiga chaqirdilar, ammo samarali javob olmadi. Salb yurishlari ideologiyasi,
biroq, uzoq vaqt saqlanib qoldi. "Muqaddas urush" konsepsiyasi keyinchalik diniy
urushlar va kolonial kengayish uchun oqlash sifatida ishlatildi. Salb yurishlari
Sharq va G'arb o rtasida uzoq muddatli nafrat va noto g ri tushunchalar yaratdi,ʻ ʻ ʻ
ularning ta'siri bugungi kungacha sezilmoqda 24
.
Papalik salib yurishlari orqali Yevropa siyosatida markaziy rol o ynadi. Salb
ʻ
yurishlari papalik diplomatiyasi, moliya apparati va ideologik ta'sirining eng katta
ko rinishi edi. Ammo, salib yurishlarining muvaffaqiyatsızligi va salibiy oqibatlari
ʻ
papalik obro siga zarar yetkazdi va nihoyat Reformatsiyaga olib keldi. Salb
ʻ
yurishlari - papalik kuchi va zaifligining paradoksi - O rta asrlar tarixining eng
ʻ
muhim hodisalaridan biri bo lib qoldi.
ʻ
XULOSA
O rta asrlarda Katolik cherkovi va papalik instituti Yevropa tarixida misli
ʻ
ko rilmagan ta'sirga ega bo lgan. Bu tadqiqot orqali biz cherkovning jamiyat,
ʻ ʻ
siyosat va iqtisodiyotdagi ko p qirrali rolini va papalik hokimiyatining shakllanish
ʻ
jarayonini ko rib chiqdik. Katolik cherkovining ijtimoiy-siyosiy mavqei Rim
ʻ
imperiyasi qulashidan keyin vujudga kelgan siyosiy bo shliqda mustahkamlandi.
ʻ
Cherkov nafaqat diniy institut emas, balki ta'lim, ijtimoiy xizmatlar, huquqiy tizim
va madaniy hayotning asosiy tashkilotchisi bo ldi. Cherkovning ideologik
ʻ
monopoliyasi uni jamiyatning barcha qatlamlariga ta'sir ko rsatish imkonini berdi.
ʻ
24
Erdmann, C. The Origin of the Idea of Crusade. Journal of Medieval History, 1977, 3. – B. 135–149.
37

Ekskommunikatsiya, interdikt va inkvizitsiya kabi vositalar orqali cherkov o zʻ
hokimiyatini samarali amalga oshirdi.
Cherkovning iqtisodiy qudrati uning siyosiy mustaqilligining asosiy omili
edi. Yevropada barcha erlarning uchdan birigacha egallagan cherkov feodal
tuzumning muhim qismi bo ldi. Monastirlar va yepiskopliklar samarali qishloq
ʻ
xo jalik korxonalari va iqtisodiy kuch markazlariga aylandi. Desyatina tizimi va
ʻ
turli imtiyozlar cherkovga barqaror daromad oqimini ta'minladi. Ammo, bu boylik
va hokimiyat cherkovning ma'naviy vazifasiga zid keldi va tizimli ravishda tanqid
va islohotchi harakatlarga sabab bo ldi.
ʻ
Papalik institutining rivojlanishi O rta asrlarning eng muhim siyosiy
ʻ
jarayonlaridan biri bo ldi. Dastlabki cherkov demokratik tuzilmasidan papa mutlaq
ʻ
monarxiyasiga o tish uzoq va murakkab jarayon edi. "Pyotr primati" doktrinasi
ʻ
papalik hokimiyatining teologik asosi bo ldi, ammo amalda papalik qudrati siyosiy
ʻ
va iqtisodiy omilarga asoslangan edi. Gregoriyen islohotlari va investitura nizoi
papalikka cherkov institutlari ustidan nazoratni ta'minladi.
XIII asrda, ayniqsa Papa III Innokentiy davrida papalik hokimiyati o z
ʻ
cho qqisiga yetdi. Papalar qirollarni tayinlash, imperatorlarni ekskommunikatsiya
ʻ
qilish va Yevropa siyosatiga faol aralashish qobiliyatini namoyish etdilar. Ammo,
Papa VIII Bonifatsiy va Frantsiya qiroli Filip IV o rtasidagi to qnashuv papalik
ʻ ʻ
hokimiyatining chegaralarını ko rsatdi. Avignon asirchiligi va G'arbiy shizma
ʻ
papalik nufuzini jiddiy zaiflashtirdi va papalik hech qachon o zining XIII asrdagi
ʻ
cho qqisiga qaytmadi.
ʻ
Salb yurishlari papalik diplomatiyasi va xorijiy siyosatining eng yorqin
ifodasи bo ldi. Ikki asr davomida papalik butun Yevropani Sharqga harbiy
ʻ
kampaniyalarga safarbar qildi. Salb yurishlari papalik qudratini ko rsatdi: papalar
ʻ
qirollarni va ritsarlarni boshqarish, katta moliyaviy resurslarni safarbar qilish va
ideologik ta'sirni amalga oshirish qobiliyatiga ega edilar.
Ammo, salib yurishlarining natijalari ziddiyatli edi. Harbiy jihatdan, salib
yurishlari asosan muvaffaqiyatsiz bo ldi: Muqaddas Yerlar musulmon nazorati
ʻ
ostida qoldi. To rtinchi salib yurishining Konstantinopolni talon-taroj qilishi va
ʻ
38

boshqa salibiy hodisalar papalik ma'naviy avtoritetiga zarar yetkazdi. Ammo, salib
yurishlari Yevropaga katta ta'sir ko rsatdi: savdo aloqalari rivojlandi, madaniyʻ
almashinuv kuchaydi va siyosiy tuzilmalar o zgardi. Cherkov va papalikning O rta
ʻ ʻ
asrlardagi tajribasi muhim tarixiy saboqlar beradi. Din va hokimiyatning
uyg unlashuvi, cherkovning haddan tashqari boylik va siyosiy kuchga intilishi
ʻ
uning ma'naviy vazifasiga zarar yetkazdi. Ekskommunikatsiya, inkvizitsiya va
salib yurishlari kabi vositalar zo ravonlik va intolerantlikni diniy vazifa sifatida
ʻ
qonuniylashtirdi.
O rta asrlar cherkov tizimi shuningdek, institutlarning qanday qilib o z
ʻ ʻ
dastlabki maqsadlaridan chetlanishini ko rsatadi. Cherkov, Isoning qashshoqlik va
ʻ
kamtarlik ta'limotlarini propoganda qilgan holda, Yevropadagi eng boy va qudratli
institutga aylandi. Bu ziddiyat tizimli ravishda ichki tanqidga va islohotchi
harakatlarga sabab bo ldi, nihoyat XVI asrda Reformatsiyaga olib keldi.
ʻ
Zamonaviy kontekstda O rta asrlar cherkov va papalikning tajribasi din va
ʻ
davlat munosabatlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Din va siyosatning
haddan tashqari uyg unlashuvi ikkalasiga ham zarar yetkazishi mumkinligini
ʻ
ko rsatadi. Diniy institutlarning iqtisodiy va siyosiy hokimiyatga intilishi ularning
ʻ
ma'naviy missiyasini buzishi mumkin. Diniy ekstremizm va intolerantlik tariхiy
jihatdan qanday falokatli oqibatlarga olib kelishini salib yurishlari va inkvizitsiya
misolida ko rish mumkin.
ʻ
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev dinlararo murosani
ʻ
mustahkamlash va tarixiy tajribalardan saboq olishni alohida ta'kidlaydi.
Prezidentning siyosati milliy qadriyatlarni saqlash va ayni paytda diniy tolerantlik
va ilmiy yondashuvni rivojlantishga qaratilgan. O rta asrlar tajribasidan olingan
ʻ
saboqlar bugungi kunda diniy munosabatlarni tartibga solishda va diniy
ekstremizmga qarshi kurashishda qo llanilishi mumkin.
ʻ
O rta asrlar Katolik cherkovi va papalik instituti murakkab va ziddiyatli
ʻ
hodisa edi. U bir tomondan Yevropa tsivilizatsiyasini saqlash, ta'lim va
madaniyatni rivojlantirish, ijtimoiy yordam ko rsatishda muhim rol o ynadi.
ʻ ʻ
Boshqa tomondan, haddan tashqari hokimiyat, boylik, zo ravonlik va intolerantlik
ʻ
39

cherkovning ma'naviy missiyasiga zarar yetkazdi. Bu tarixiy tajriba din va
hokimiyat, ma'naviyat va moddiylik, ideal va reallik o rtasidagi murakkabʻ
munosabatlarni tushunishda qimmatli saboqlar beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Prezident asarlari va farmonlari
1. Mirziyoev, Sh. M. (2017). Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak.
ʻ
Toshkent: O zbekiston.
ʻ
2. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2017, 7-fevral).
ʻ
O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha Harakatlar
ʻ ʻ
strategiyasi to g risida (PF-4947-son). Toshkent: Adolat.
ʻ ʻ
40

3. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2019, 29-aprel). Diniy-ʻ
ma'rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida
ʻ ʻ
(PQ-4299-son). Toshkent: Adolat.
Asosiy adabiyotlar
4. Bloch, M. Feudal Society (Vol. I–II). Routledge & Kegan Paul nashriyoti,
London, 1961. – B. 112–118.
5. Duby, G. The Early Growth of the European Economy: Warriors and Peasants
from the Seventh to the Twelfth Century. Croom Helm nashriyoti, London,
1974. – B. 64–70.
6. Evans, G. R. The Church in the Middle Ages. I.B. Tauris nashriyoti, London,
2002. – B. 39–44.
7. Hamilton, B. Religion in the Medieval West. Pimlico nashriyoti, London, 2003.
– B. 91–97.
8. Haskins, C. H. The Renaissance of the Twelfth Century. Harvard University
Press nashriyoti, Cambridge (MA), 1927. – B. 28–33.
9. Qodirovich, D. S. O‘rta asrlarda cherkov va davlat munosabatlari. Fan
nashriyoti, Toshkent, 2019. – B. 54–60.
10. Le Goff, J. Medieval Civilization. Basil Blackwell nashriyoti, Oxford, 1980. –
B. 101–108.
11. Lynch, J. H. The Medieval Church: A Brief History. Longman nashriyoti,
London, 1992. – B. 22–27.
12. Norvin, V. Yevropa o‘rta asrlari (V–XV asrlar). O‘qituvchi nashriyoti,
Toshkent, 2018. – B. 73–79.
13. Southern, R. W. Western Society and the Church in the Middle Ages. Penguin
Books nashriyoti, London, 1970. – B. 119–125.
14. Strayer, J. R. The Foundations of Medieval Civilization. Harcourt Brace
Jovanovich nashriyoti, New York, 1970. – B. 41–46.
15. Usmonov, K. R. O‘rta asrlar Yevropasi: diniy va siyosiy jarayonlar. Yangi asr
avlodi nashriyoti, Toshkent, 2020. – B. 90–96.
Ilmiy maqolalar
41

16. Asadullayev, N. M. (2018). O rta asrlarda cherkovning ijtimoiy roli. Tarix vaʻ
jamiyat, 12(3), 45-58.
17. Constable, G. The Impact of the First Crusade . Medieval Studies , 1995, 57. – B.
87–114 .
18. Dostonov, A. K. Papalik va feodal monarxiyalar o‘rtasidagi munosabatlar .
Falsafa va huquq jurnali, 2021, 7(2). – B. 76–89 .
19. Erdmann, C. The Origin of the Idea of Crusade . Journal of Medieval History ,
1977, 3. – B. 135–149 .
20. Ganshof, F. L. Feudalism in the Middle Ages . Economic History Review , 1964,
17(3). – B. 583–598 .
21. Ibragimov, S. T. O‘rta asrlarda cherkov va ta’lim tizimi . Ta’lim tarixi jurnali,
2019, 15(4). – B. 102–117 .
22. Raximov, B. U. Salib yurishlarining iqtisodiy oqibatlari . Jahon iqtisodiyoti
tarixi jurnali, 2020, 11(1). – B. 67–81 .
ILOVALAR
Jadval 1.1.1 Cherkovning jamiyat hayotidagi funksiyalari
Soha Cherkovning funksiyalari Ta'sir darajasi
Ma'naviy Diniy marosimlar, qarashlar
shakllantirish, axloqiy me'yorlar Mutlaq
Ta'lim Maktablar, universitetlar, kitobxonalar
boshqaruvi To liq monopoliya
ʻ
Ijtimoiy Kambag allarga yordam, kasalxonalar,
ʻ Asosiy provayider
42

mehmonxonalar
Siyosiy Hukmdorlarni qo llab-quvvatlash,ʻ
legitimatsiya, maslahatlar Katta ta'sir
Iqtisodiy Yer egaligi, soliqlar, xayriya Yetakchi ishtirokchi
Huquqiy Kanon huquqi, cherkov sudlari, nikoh
qonunlari Parallel tizim
Madaniy San'at, arxitektura, adabiyot homiysi Monopoliya
Jadval 1.1.2. Cherkov hokimiyatining asosiy vositalari
Vosita Qo llanilish usuli
ʻ Samaradorligi Qo llanilish
ʻ
misollari
Ekskommunikatsiy
a Shaxsni cherkovdan
chiqarish Juda yuqori IV Heinrich
(1076), Jan
Lock (1207)
Interdikt Hududda diniy
xizmatlar to xtatish
ʻ Yuqori Angliya (1208-
1214), Frantsiya
Inkvizitsiya Bid'atchilarni
aniqlash va jazolash O rtacha-
ʻ
yuqori Albigoy salib
yurishi (1209)
Koronatsiya Qirollarni
qonuniylashish Yuqori Barcha Yevropa
qirolliklari
Afv etish Gunohlardan xalos
qilish Yuqori Indulgensiyalar
savdosi
Qasamyod Sadiqllikni ta'minlash O rtacha
ʻ Feodal
qasamyodlar
Ziyorat Relikvialar kulti
orqali nazorat O rtacha
ʻ Santyago de
Kompostela,
Rim
Jadval 1.2.1. XIII asrda yirik Yevropa monastirlarining yer eristirishlari
Monastir/Orden Hudud Taxminiy yer Qishloqlar Yillik
43

maydon
(gektar) soni daromad
(kumush
markalarda)
Klyuni abbatligi Frantsiya 150,000+ 450+ 40,000
Sistersiya ordeni Butun
Yevropa 500,000+ 1,200+ 120,000
Sen-Deni abbatligi Frantsiya 45,000 130 15,000
Fulda abbatligi Germaniya 60,000 180 22,000
Kanterberiy
arxiyepiskopligi Angliya 85,000 240 28,000
Reimskiy
arxiyepiskoplik Frantsiya 70,000 210 25,000
Jadval 2.1.1. Papalik hokimiyatining rivojlanish bosqichlari
Davr Papalik holatining
xususiyatlari Asosiy papalar Muhim voqealar
I-V asrlar Rim yepiskopi,
boshqa yepiskoplar
o rtasida birinchiʻ Kliment I, Leo I Konstantinning
konversiyasi (312)
VI-VIII
asrlar Ruhiy rahbar,
boshqaruv
funksiyalari Grigoriy I,
Grigoriy II Langobardlar bilan
munosabatlar
VIII-X
asrlar Papa Davlati tashkil
topishi Stefan II, Nikolay
I Franklar bilan ittifoq
(754)
XI-XII
asrlar Teokratik
universalizm Grigoriy VII,
Urban II Investitura nizoi,
Birinchi salib yurishi
XIII asr Papalik qudratining
cho qqisi
ʻ Innokentiy III,
Bonifatsiy VIII Cherkiv
hokimiyatining
cho qqisi
ʻ
XIV-XV Avignon asirchiligi Kliment V, Avignon asirchiligi
44

asrlar va inqiroz boshqalar (1309-1377)
Jadval 2.2.1. Asosiy salib yurishlari va ularning natijalari
Salb
yurishi Yillar Asosiy rahbarlar Maqsadlar Natijalar
Birinchi 1095-1099 Godfrey de
Bouillon,
Raymond IV Quddusni
ozod qilish Quddus qirolligi
tashkil topdi
Ikkinchi 1147-1149 Lyudovik VII
(Frantsiya),
Konrad III
(Germaniya) Edesani
qaytarish Muvaffaqiyatsiz,
Damashk
yaqinida
mag lubiyatʻ
Uchinchi 1189-1192 Richard Arslon
Yuragi, Filip II,
Fridrix
Barbarossa Quddusni
qaytarish
(Saladin
bosib
olganidan
keyin) Akkani
qaytarish, lekin
Quddus emas
To rtinchi
ʻ 1202-1204 Bonifatsiy
Montferratskiy Misrni bosib
olish Konstantinopolni
talon-taroj qilish,
Lotin imperiyasi
Bolalar
salib
yurishi 1212 Bolalar guruhlari Quddusga
borish Falokatli,
ko pchilik halok
ʻ
bo ldi yoki qul
ʻ
qilindi
Beshinchi 1217-1221 Andreas II
(Vengriya),
Leopold VI Misrni bosib
olish Dastlabki yutuq,
keyinchalik
mag lubiyat
ʻ
45

(Avstriya)
Oltinchi 1228-1229 Fridrix II Quddusni
tinch yo lʻ
bilan olish Diplomatik
muvaffaqiyat,
Quddus
muzokaralar
orqali
Ettinchi 1248-1254 Lyudovik IX
(Frantsiya) Misrni bosib
olish Mag lubiyat,
ʻ
Lyudovik asirga
tushdi
Sakkizinchi 1270 Lyudovik IX Tunisni bosib
olish Muvaffaqiyatsiz,
Lyudovik vafot
etdi
46

OʻRTA ASRLARDA KATOLIK CHERKOVI VA PAPALIK

Купить