O‘rta asrlarda musulmon Sharqida tashkil etilgan yirik ilmiy markazlar - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘rta asrlarda musulmon Sharqida tashkil etilgan yirik ilmiy markazlar

Купить

O‘rta asrlarda musulmon Sharqida tashkil etilgan yirik ilmiy
markazlar
1. Yirik ilmiy markazlar faoliyatining O‘zbekistonda o‘rganilishi.
2. Bayt ul-hikma va uning faoliyati.
3. Xorazm Ma’mun akademiyasi.

Yirik ilmiy markazlar faoliyatining O‘zbekistonda o‘rganilishi
Dunyo ilm-fani tarixida musulmon Sharqida vujudga kelgan ilk akademiya
sifatida nom qoldirgan “Bayt ul-hikma” faoliyati tarixini o‘rganish nafaqat Sharq
va balki G‘arb olimlarining ham diqqat markazida bo‘lib kelgan. Shu bilan birga
mazkur ilm dargohi tarixining mamlakatimiz olimlari tomonidan o‘rganilishi
borasida B.Abduhalimov tomonidan katta qadam tashlangan edi. 2001-yilda olim
tomonidan “ Bayt al-hikma” va O‘rta Osiyo olimlarining Bag‘doddagi ilmiy
faoliyati (IX-XI asrlarda tabiiy fanlar) ” nomli dissertatsion tadqiqot yaratildi.
Mazkur tadqiqot ishining to‘ldirilgan monografik shakldagi ko‘rinishi 2 bor
dastlab 2004 - yilda Islom universitetida, 2010 - yilda esa “O‘zbekiston”
nashriyotlarida bosilib chiqdi. Mazkur tadqiqot o‘ziga xos tomoni olimlar faoliyati
va ularning Bag‘dod akademiyasidagi faoliyati juda ko‘plab tarixiy manbalar
orqali o‘rganilgan.
Uzoq vaqt davomida O‘rta Osiyo zaminining yirik ilmiy madaniy markaziga
aylangan Xorazm Ma’mun akademiyasi faoliyati tarixini o‘rganish va tadqiq qilish
ishlari ayniqsa mustaqillik yillarida yangi bosqichga ko‘tarildi. O‘zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti 1997-yil 20-oktabrda butun dunyo miqyosida
nishonlangan qadim Xivaning 2500 yillik yubileyiga bag‘ishlangan tantanali
marosimda so‘zlagan tabrik nutqida ilm-fan, madaniyat, adabiyot va san’at
namoyondalari qatori betakror tarixiy obidalar haqida bildirgan edi. Oradan ko‘p
o‘tmay 1997-yil 11-noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xorazm
Ma’mun Akademiyasini qaytadan tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni e’lon
qilindi 1
. Shunday so‘ng mazkur ilmiy markazning tarixini tadqiq etishga qaratilgan
turli yo‘nalishdagi tadqiqotlar amalga oshirildi. Xususan, dastlab F.Babashev
tomonidan “ Xorazm ma’mun akademiyasi allomalarining ma’rifiy-ahloqiy
qarashlari” nomli dissertatsion tadqiqot amalga oshirildi.
Mazkur yillar davomida akademiya faoliyati bilan bog‘liq izlanishlar
A.Sadullayev, A.Sotliqovlarning “Xorazm Ma’mun akademiyasining tarixiy
ildizlari” va I.Baydjanovning Xorazm Ma’mun akademiyasi tashkil topganligining
1
Xorazm Ma’mun Akademiyasini qaytadan tashkil etish to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-
1880 son Farmoni. 11.11.1997-yil. https://lex.uz/docs/198975 .

1000 yilligiga bog‘ishlan gan “ Xorazm Ma’mun akademiyasi o‘tmishda va hozir”
nomli tadqiqotlarida yangi ma’lumotlar bilan boyitildi. 2006-yilda Madrahim
Safarboyev tomonidan “Ma’mun akademiyasi va uning jahon ilm fani
taraqqiyotidagi o‘rni” asari yaratildi.
Bir so‘z bilan aytganda, ilk ilmiy markazlar tarixini o‘rganish keyingi
yillarda yangi fan yo‘nalishi va tarmoqlari miqyosida amalga oshirilib borilmoqda.
2017-yil 12-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ X orazm
M a’mun akademiyasining faoliyatini yanada rivojlantirish va takomillashtirishga
doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida ”gi Qarori qabul qilindi. Bugungi kunda
Xorazm Ma’mun akademiyasida 60 ga yaqin ilmiy xodim yuqorida bayon qilingan
olti ustuvor yo‘nalish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib bormoqda.
“Bayt ul-hikma” va uning faoliyati
O‘rta asrlar Sharq tarixi shundan dalolat beradiki, madaniyat va ta’lim-
tarbiya, tibbiyot, adabiyot, san’at va arxitektura sohalaridagi beqiyos yuksalish,
ilmiy maktablarning vujudga kelishi, yangi-yangi iste’dodli avlodlar to‘lqinining
paydo bo‘lishi va voyaga yetishi – bularning barchasi, birinchi navbatda,
iqtisodiyot, qishloq va shahar xo‘jaligining ancha jadal o‘sishi, hunarmandchilik va
savdo-sotiqning yuksak darajada rivojlanishi, yo‘llar qurilishi, yangi karvon
yo‘llarining ochilishi va avvalambor nisbiy barqarorlikning ta’minlanishi bilan
bevosita bog‘liq bo‘lgan. Tadqiqotchi-olimlarning fikricha, Sharq, xususan,
Markaziy Osiyo mintaqasi IX-XII va XIV-XV asrlarda ilmiy-madaniy
yuksalishning manbai hisoblanib, jahonning boshqa mintaqalaridagi Renessans
jarayonlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan Sharq uyg‘onish davri – Sharq Renessansi
sifatida dunyo ilmiy jamoatchiligi tomonidan haqli ravishda tan olingan.
Mazkur jarayonda shubhasiz, Sharqda tashkil etilgan yirik ilmiy markazlar –
akademiyalarning o‘rni nihoyatda katta bo‘lgan. O‘rta asr Sharq xalqlari fani va
madaniyati tarixida Bag‘dodda bunyod etilgan “Bayt ul-hikma” shak-shubhasiz,
yirik ilmiy voqea sanaladi. “Bayt u l- h ikma ” o‘zbek tilida “Hikmatlar uyi ” degan
mazmunni anglatadi. Bu iboradagi “hikmatlar” ortida o‘sha davrdagi qator fanlar,
jumladan, falsafa, tabobat, falakiyot, riyoziyot, adabiyot, diniy ilmlar tushuniladi.

Binobarin, “Bayt ul-hikma” birinchi navbatda, ushbu sanab o‘tilgan fanlar va
qolaversa, ilm-fanning boshqa yo‘nalishlarida ham izlanishlar olib borilgan
ma’rifat va tarjima dargohi bo‘lgan.
Dastlab tashkil etilgan davrda kutubxona sifatida bunyod bo‘lgan “Bayt ul-
hikma” ko‘p vaqt o‘tmay, u yerda jamlangan kitoblarni arab tiliga tarjima qilish
markaziga aylandi. Keyinchalik esa, bu markaz tevaragida o‘z davrining eng yirik
olim va tarjimonlari to‘planib, ijod qildilar. Ta’kidlash joizki, ularning o‘zagini
Movarounnahr va Xuroson olimlari tashkil etdi. Ayni paytda bu maskanda bir
tomondan, yunon, hind va fors tillaridagi ko‘plab nodir asarlarning jamlanganligi,
ikkinchi tomondan jamlangan kitoblarning eng noyoblari tanlab olinib, arab tiliga
o‘girilgani hamda muomalaga kiritilishi, uchinchi tarafdan esa, muhim asarlarni
yaratgan taniqli olimlarning “Bayt ul-hikma”da to‘plangani, uni o‘rta asrlarning
eng mashhur ilmiy dargohiga aylanishi va ilmiy adabiyotlarda “Bag‘dod ilmiy
maktabi” va “Bag‘dod akademiyasi” degan nomlar bilan tanilishiga asos bo‘ldi.
“Bayt ul-hikma” tashkil etilgan yil haqidagi ma’lumotlar hozirga qadar
ma’lum emas. Hozirga qadar olimlar o‘rtasida bahs-munozaralar davom etmoqda.
Ushbu ilmiy markaz Bag‘dodning qaysi nuqtasida joylashgani borasida ham aniq
bir xulosaga kelish qiyin. Ammo u xalifa saroyining biror-bir qismida joylashgan
bo‘lishi kerak, deb taxmin qili nadi . Bundan tashqari, “Bayt ul-hikma”ning tashkil
topishi ba’zan faqat xalifa Ma’mun ismi bilan ham bog‘lab ko‘rsatiladiki, bu
haqiqatdan ancha yiroqdir. 813-yilda xalifalik taxtiga o‘tirgan Abdulloh Ma’mun
819-yilgacha Marvni vaqtinchalik poytaxtga aylantiradi. U 813-815-yillarda
Sharqning eng mashhur olimlarini Marvga chorlaydi. 819-yilda esa poytaxt bilan
birga Ma’mun tuzgan ilmiy markaz ham Bag‘dodga ko‘chadi. 828 - yilda
Bag‘dodning ash Shammosiya mahallasida marvlik Yahyo ibn Mansur
rasadxonaga rahbarlik qildi. 831-yilda esa Damashq yaqinidagi Qosiyun tog‘ida
qurilgan rasadxonaga Xolid ibn Abdumalik Marvarrudiy boshchilik qildi.
Turkmanistonda joylashgan qadimiy Marv shahri XII asrda Xitoyning Xanchjou
shahrini ortda qoldirgan holda, dunyodagi eng ulkan shahar hisoblangan. Tertius
Chandler o‘zining “Shaharlar rivojining to‘rt ming yili” nomli tadqiqotida, 1150-

yilda Marv shahri 200 000 aholisi bilan dunyoning eng yirik shahri bo‘lgani haqida
yozgan.
Abbosiylar sulolasi davriga kelib doimiy ishga aylangan qo‘lyozmalarni
saqlash odati xalifa Mansur davrida doimiy jarayonga aylandi, sifat va miqdor
jihatidan tubdan o‘zgardi Mansur nodir qo‘lyozma asarlarni to‘plashdan tashqari
o‘zga yurtlardagi olimlarni ham o‘z saroyiga keng ko‘lamda jalb eta boshladi.
Uning saroyida Gundishopur maktabidan taklif etilgan turli diniy e’tiqoddagi
ko‘pgina olimlar, tabiblar, kimyogarlar, geograflar va muhandislar xizmat qilgan.
Ular orasida Bag‘dod shahrining qurilishida ishtirok etgan astrologlar - eronlik
Navbaxt (vafoti 777-y) va basralik yahudiy Menassiyalar (vaf. tax. 815-y ) ham
bor edi. Musulmonlar orasida “Mashallax ” nomi bilan tanilgan Menassiya Mansur,
Horu n ar-Rashid, Amin v a Ma’munlar davrida eng mash h ur astrologlardan edi.
Xalifa Mansur saroyida Gundishopur maktabidan Bag‘dodga taklif qilingan
qator tabiblar ham faoliyat ko‘rsatgan Ular ichida Baxtyashu oilasiga mansub bir
qancha xristian tabiblari bo‘lib, ularning eng yirik namoyandasi Jibril Baxtyashu
Mansur uchun tabobatga oid ko‘pgina asarlarni yunon tilidan arab tiliga tarjima
qiladi. Jibril Baxtyashuning o‘zi va bu oilaning o‘ndan ortiq boshqa tabiblari
Bag‘dod shahrida uzoq yillar davomida tabiblik faoliyati bilan mashg‘ul bo‘ldilar.
Xalifa Ma’mun “Bayt ul-hikma ” ga alohida e’tibor bilan qaradi. Natijada
uning davrida (813-833) “Bayt ul-hikma”dagi ilmiy muhit misli ko‘rilmagan
darajada rivojlanib, u yerda yunon, fors va hind tillaridagi muhim kitoblarni arab
tiliga o‘girish, sharhlash bilan bir qatorda, mustaqil ilmiy faoliyat ham olib borilib,
yangi asarlar yozildi. Ma’mun diniy ilmlar, falsafa, aniq fanlar bilan qiziqqan va
o‘zi ham ular bilan muntazam shug‘ullangan. Shuningdek, u tarjimonlar va
olimlarga har bir yozgan yoxud tarjima qilgan kitoblari uchun katta mukofotlar
tayinlagan. Ma’munning bevosita homiyligi ostida Yunoniston, Hindiston, Rim,
Eron va Marvdan “Bayt ul-hikma ” ga katta miqdorda turli mavzudagi kitoblar kelib
tushgan. Ularning ba’zilari esa harbiy yurishlardagi o‘lja sifatida Bag‘dodga olib
kelingan.

Ma’munning qo‘llab-quvvatlashi bilan eng sara asarlar tanlab olinib, arab
tiliga o‘girildi. Umuman, bu davrda tarjimonlik ishlari to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilib, u
yaxshi tashkil etilgan doimiy faoliyatga aylandi. Tarjimonlar alohida-alohida
guruhlarga bo‘linib ishlaganlar; har bir guruhni albatta malakali, mohir tarjimon
boshqargan va so‘nggi tahrir uchun ushbu shaxs mas’ul bo‘lgan. Tarjimalar,
odatda, yunon tilidan suryoniy tiliga, so‘ngra arab tiliga, ba’zan esa yunon tilidan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri arab tiliga o‘girilgan. Aksariyat hollarda, tarjimalar kitob
matnlarining asli bilan taqqoslab amalga oshirilgan. Har bir tarjimonlar guruhi
tarkibida matn ko‘chiruvchi va kitoblarni muqovalovchi mutaxassislar bo‘lgan.
Binobarin, xalifa Ma’mun davriga kelib, “Bayt ul-hikma” tarkibida yirik
kutubxona, tarjima va asarlar yozish, ko‘chiruvchilar hamda muqovalash uchun
ajratilgan maxsus xonalar mavjud edi. Bog‘dodning Shammosiya mintaqasi hamda
Damashq atrofidagi Qosiyun tog‘larida mavjud bo‘lgan rasadxonalar ham “Bayt
ul-hikma” tarkibiga kirgan. Manbalarda Ma’mun tasarrufidagi bu ikki mashhur
rasadxonaning “Bayt ul-hikma” tarkibida bo‘lganini anglatuvchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ma’lumotlar uchramaydi. Zero tarixdan ma’lumki, Ma’mun o‘z saroyiga to‘plagan
aksariyat astronomlar, jumladan, Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy,
Ahmad Marvaziy, Yahyo ibn Abu Mansur, Xolid Marvarrudiy, Abbos Javhariy va
boshqalar mazkur rasadxonalarda kuzatuv ishlarini olib borganlar.
Yuqorida keltirib o‘tilgan ma’lumotlar asosida “Bayt ul-hikma”ning ta’sis
etilishi haqida quyidagicha xulosaga kelish mumkin: Bag‘dod xalifalari saroyining
ma’lum qismini egallagan “Bayt ul-hikma”ning asosi - xalifa Mansur davrida
yaratildi, Horun ar-Rashidning homiyligi ostida, u ancha kengaytirildi,
rivojlantirildi, o‘zining tarixiy “Bayt ul-hikma” nomi bilan yuritila boshladi.
Ma’mun esa u yerda mashhur allomalarni to‘plab, ularga har taraflama ko‘mak
berdi, uning eng yuqori taraqqiyot darajasiga ko‘tarilishini va o‘sha davr uchun
o‘ziga xos ilmiy maktabga aylanishini ta’minladi.
“Bayt ul-hikma ” ning tarkibi va vazifalari
O‘rta asr manbalarida “Bayt ul-hikma ” ning tarkibi quyidagi qismlar va olimu
tarjimonlardan iborat edi, deb yaqqol ko‘rsatuvchi ma’lumotlar uchramaydi. Lekin

manbalardagi u yoki bu munosabat bilan keltirilgan fikr va mulohazalar, bu
markazning tarkibi haqida birmuncha tahliliy tasavvurlarni tiklash imkonini beradi.
Professor B.Abduhalimov “Bayt ul-hikma”da olib borilgan ish jarayonini
o‘rganish, bu markazning qanday vazifalar bajarganini aniqlagan holda quyidaagi
fikrlarni bildirib o‘tadi.
“Bayt ul-hikma”, yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, dastlab kutubxona sifatida
vujudga keladi. Bu esa, “Bayt ul-hikma” ta’sis etilgan ilk davrlarda uning asosiy
vazifasi qo‘shni davlatlardan keltirilgan qadimgi yunon, fors va hind tillaridagi
turli asarlarni saqlash, jamlash va ularni ko‘paytirishdan iborat bo‘lganini
ko‘rsatadi. Kitoblar B a g‘dodda jamlanganidan so‘ng, tabiiyki, ularning mazmunini
bilish va tushunishga ehtiyoj tug‘iladi. Bu esa keltirilgan kitoblarni arab tiliga
o‘girishni taqozo etardi. Shu tariqa “Bayt ul-hikma”dagi eng dolzarb masala -
xorijiy tillardagi kitoblarni arab tiliga o‘girish va ularda ko‘rsatilgan natijalarni
tajribalar orqali qaytadan tekshirib chiqish edi. Tabiiyki, buning uchun turli tillarni
biladigan, yuqori malakali tarjimonlar guruhi kerak bo‘lardi. Shu bois Bag‘dod
hokimlari turli mamlakatlardan arab va boshqa qadimiy tillarni biladigan
mutaxassislarni “Bayt ul-hikma”ga taklif eta boshladilar va ularga tarjima ishlari
uchun katta maosh tayinladilar.
“Bayt ul-hikma”dagi dastlabki tarjimonlar ning aksari qo‘shni
mamlakatlardan taklif etilgan nasroniy, majusiy, yahudiy, hind va musulmonlar
bo‘lgan. Ularning ko‘pchiligi nafaqat oddiy tarjimon, balki o‘z sohasining yetuk
bilimdonlari va olimlari edi. Bu olimlar “Bayt ul-hikma”da tarjima va sharhlash
ishlaridan tashqari, o‘zlarining nodir asarlarini yozish barobarida ilmiy izlanishlar
ham olib borganlar. Shu tariqa “Bayt ul-hikma” tarjimonlar, faylasuflar,
matematiklar, astronomlar, tabiblar, shoirlar kabi turli toifadagi olimlarning tez-tez
uchrashib, ilmiy munozaralar olib boradigan, bir-birlari bilan maslahatlashadigan
maskanga aylandi. Bu bilan uning ilk tashkil etilgan vaqtdagi qo‘lyozmalarni
saqlash va tarjima qilish vazifasi kengayib, ular doirasiga ilmiy-amaliy tajribalar
olib borish hamda shu tajriba natijalariga asoslangan fundamental asarlarni
yozish mas’uliyati ham qo‘shildi.

Ba’zi adabiyotlarda “Bayt ul-hikma”da talabalarga darslar o‘tilgani va uning
qoshida shifoxonalar ham bo‘lgani haqida so‘z yuritiladi. Darslar tashkil etilganiga
oid fikrlarni tasdiqlovchi aniq dalillarga ega bo‘lmasak-da, biroq o‘sha davrda
shifokorlik faoliyati bilan shug‘ullangan eng mashhur tabiblarning Horun ar-
Rashid va Ma’mun tasarrufida faoliyat yuritgani manbalarda qayd etiladi.
Ma’lumki, xalifa Ma’mun davrida katta muvaffaqiyatlarga erishgan fanlardan
biri bu – falakiyot edi. “Bayt ul-hikma”dagi astronomlar qadimgi yunon olimlari
asarlarida ta’riflangan natijalarni, qaytadan o‘zlarining tajribalari asosida tekshirib
chiqdilar. Jumladan, Batlamusning “Al-majistiy” kitobida keltirilgan ko‘pgina
tajribalar, musulmon astronomlari tomonidan yana bir karra sinovdan o‘tkazildi va
erishilgan natijalar “Ma’munning sinalgan jadvali” nomli mashhur asarda bayon
etildi.
Yuqorida biz bayon qilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, “Bayt ul-hikma”
tez orada turli fanlar bo‘yicha ilmiy munozaralar, tadqiqotlar, amaliy tajribalar olib
boriladigan hamda nodir asarlar bitilgan, shuning barobarida, astronomik tajribalar
va shifokorlik bilan shug‘ullanishni keng ko‘lamda amalga oshirgan ilmiy
dargohga aylandi. “Bayt ul-hikma”ning allomalar va tadqiqotchilar uchun yaratib
bergan qulay shart-sharoitlari, u yerdagi ilm sarchashmasidan ko‘pchilikni
bahramand etishi, ayniqsa, antik davrga oid noyob ilmiy merosni saqlab qolib, uni
qaytadan tiklab, dunyoning turli burchaklarida ilm yo‘lida mayoq bo‘lib
kelayotgan allomalarga yetkazish - markazning asosiy vazifalaridan biri edi.
Ma’mun akademiyasida Movaraunnahrlik olimlar. Xorun ar-Rashid
tashabbusi bilan Bag’dodda ilmiy Markaz-Akademiya ( «Bayt ul-Xikma» )-tashkil
etilib, unga barcha musulmon o’lkalari, jumladan O’rta Osiyodan ham olim va
fozillar to’plandi. Bu markazda Movaraunnahr va Xurosondan kelgan Muso
Xorazmiy, Ahmad Farg’oniy, Marvoziy, Marvarudiy, Javhariy kabi olimlar
Bag’dod akademiyasini jahonga mashhur bo’lishida katta hissa qo’shdilar.
Movaraunnahrda arab halifaligini hukmronligini o’rnatilishi hamda islom dinining
keng yoyilishining ijobiy tomonlaridan biri shuki, Bag’doddagi ilmiy
akademiyadan o’rnak olib Xorazmda ham X asrda Ma’mun akademiyasi vujudga

keldi va uning a’zolari bo’lmish o’z davrining olimu-donishmandlari o’z ijodlari
bilan Movaraunnahrni donishi olamga yoydilar. Shuningdek o’lkamiz hududidan
islom dunyosining eng mo’’tabar shaxslari, hadisshunoslari etishib chiqdilarki,
ularning nomi Hozirgi kungacha ham dunyoviy, ham tasavvuf ilmining yuqori
pog’onalarida turibdi.
Xorazmda Ma’mun akademiyasi. Ma’lumki, uzoq o’tmishga ega bo’lgan
O’rta Osiyo xalqlari taraqqiyoti tarixi o’z boshidan turli voqealarni, yuksalish va
orqaga ketish davrlarini boshdan kechirdi. Shubhasiz, bu davrlarning barchasi
tarixda o’zining ma’lum izini qoldirdi. Xususan ilm-fan madaniyatimiz
taraqqiyotida IX—XII asrlar davrining o’rni beqiyosdir. Shuni alohida ta’kidlash
joizki, Shax Ma’mun ibn Muhammad X asr oxirlarida janubiy va shimoliy
qismlarga bo’lingan Xorazmni yagona bir markazga birlashtirdi. Ma’mun ayniqsa
poytaxt Gurganchni Sharqning eng yirik ilmiy-madaniy markazlaridan biriga
aylantirdi. Ma’mun Gurganchda «Baytul xikma» (Donishmandlar uyini) tashkil
qildi. U Ma’mun akademiyasi deb ham ataldi. Bu maskanda ulug’ mutafakkirlar
Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Ibn al-Hammar, Abu Saxl Masixiy, Ibn Irok,
Ahmad Farg’oniylar ijod qildilar. Shuningdek ular orasida Sharqning ko’pgina
mamlakatlaridan kelgan ulug’ allomalar ham bor edi.
O’rta Osiyolik mutafakkir olimlar haqida ma’lumotlar.
Abu Abdullo Muhammad Ibn Muso al - Xorazmiy. (783-850yy) Buyuk
mutafakkir va olim al-Xorazmiyning arifmetika va algebraga doir «Kitob al-jabr
val mukobala» (To’ldirish va qarama-qarshi qo’yish haqida kitob) asari
matematika fanida yangi davrni boshlab beribgina qolmay, balki uning keyingi
asrlardagi taraqqiyotiga ham katta asos bo’ldi. «Hind arifmetikasi haqida kitob»
asari tufayli avval Sharq xalqlari, so’ngra esa Evropa xalqlari ham Qadimiy
Hindistonning katta yutug’i-o’nli pozitsiyasi hisoblash sistemasi bilan tanishdilar.
(XII asrda lotin tiliga o’girilgan). Al-Xorazmiyning «Kitob surat al-arz» (erning
surati) asari geografiyaga, «Astronomik jadvallari» astronomiyaga oid bo’lib, ular
muallifning nomini jahonga yoydi. Shuningdek, «Kuyosh soatlari to’g’risida
risola», «Tarix risolasi», «Usturlab haqida risola», «Musiqa risolasi» singari ajoyib

asarlari olimga katta shuxrat keltirdi, uning nomini abadiylashtirdi. Al-
Xorazmiyning «Al-jabr val muqobala» asari keyinchalik Evropada «Algebra» deb
yuritila boshlandi. Uning astronomiyaga oid asari esa faqat Sharqda emas, balki
G’arbda ham asronomiya fani rivojida katta rol o’ynadi. O’rta Osiyo tarixiy
vaqealarga g’oyat boy o’lka bo’lishi bilan birga azaldan ilm-fan, madaniyat va
ma’naviyatning markazidan biri bo’lib kelgan. Bu o’lka dunyoga ma’naviyat va
ma’rifatning barcha sohalarida yuzlab, minglab jahoshumul ulug’ zotlar, davlat
arboblarini tarbiyalab bergan. Umumbashariyat ma’rifatparvarligini yaratishda
buyuk ajdodlarimiz bevosita ishtirok etganlar uning taraqqiyoti va boyishga ulkan
hissa qo’shganlar. O’rta Osiyo madaniy merosi jahon madaniyati va ma’rifatining
uzviy ajralmas tarkibiy qismidir. IX-XII asrlarni Yaqin va O’rta Sharq
mamlakatlarida “Renessans” (Uyg’onish) davri deb atashadi. Ma’naviyat va
ma’rifatning g’oyat gullab-yashnaganligi bu davr uchun xarakterli bo’lgan. Bu
davrda qomusiy ilm egalari, ajoyib shoirlar, buyuk davlat arboblari etishib
chiqqan. dunyoviy fanlarning tez sur’atlarda taraqqiy etishi keng tarjimonlik
faoliyatiga ta’sir etdi. Bu jarayon, ayniqsa, xalifa Ma’mun ibn Xarun ar Rashid
(813-833yy) davrida Bog’dodda “Bay tul-hikmat (Donishmandla uyi tashkil
etilgan paytda tezlashdi. Yunon falsafasi va tabobati, hind hisobi , al-Ximiya va
ilmi Nujumga oid asarlar arab tiliga o’grildi. Bunda Markaziy Osiyodan etishib
chiqqan mutafakkirlar Abbos ibn Said Javhariy, Axmad ibn Abdulloh Marvaziy,
Axmad, al –Farg’oniy, Muxammad al Xorazmiylar ham katta hissa qo’shganlar.
Renessans – uyg’onish davri madaniyati, ma’naviyati va ma’rifati mohiyat-
ej’tibori bilan dunyoviy gumanistik dunyoqarashi, antik davr madiniy merosiga
murojaat qilish bamisoli uning qayta uyg’onishini anglatadi, tabiiy fanlar rivoji,
fanda universallik (qomusiylik)ni, gumanizmni targ’ib etish va boshqalarda
namoyon bo’ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафакур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафакур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

O‘rta asrlarda musulmon Sharqida tashkil etilgan yirik ilmiy markazlar

Купить