O‘rta asrlarda Samarqand memorchiligi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

O‘rta asrlarda Samarqand memorchiligi

Купить

O'RTA ASRLARDA SAMARQAND MEMORCHILIGI
Reja:
Kirish
I.bob.O‘rta asrlarda san'at tarixi
1.1. Sharq va g`arbda o`rta asrlar tarixining davriy chegarasi, rivojlanishidagi
asosiy bosqichlar.
1.2. Vizantiya, Sharqiy Yevropa va Kavkaz orti san`ati.
II.bob. Samarqand me'morchiligi
2.1. O’zbekiston me’morchiligida betakror tarixiy yodgorliklar.
2.2. Samarqand afsonaviy shahar
2.3. Imom al Buxoriy yodgorlik majmuasi
2.4. Amir Temur maqbarasi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyot
Ilovalar
1

Kirish
1948 yilda arxeolog A.Terenojkin Afrosiyobning ilk o’rta asrlarga oid
qatlamlarini tekshiradi. 1958 yildan buyon Afrosiyobni o’rganilish davom etmoqda
va hozirgacha turli davrlarga oid bir qancha boshqa yodgorliklar ham o’rganildi.
VI asrga mansub Tallu Barzu yodgorligidagi qazuv ishlari jarayonida VIII asrga
oid sopol idishlar majmui, sosoniylar tangalari, quyi qatlamidan esa antik va
Kushon davriga oid temirchilik charxi, sopol idishlar, haykalcha topildi. 1956-57
yillarda Kofirqal’a o’rganila boshlanadi.
Olib borilgan qazuv ishlari natijasida IV-V asrlarda Samarqand tushkunlikka
uchraganligi aniqlandi. Uning rivojlanishidagi yangi davr VI asrdan boshlanadi.
Ark yangi devor bilan o’rab olinadi VI asrda uzunligi 1,5 km to’rtinchi devor
quriladi. Shahar janubga qarab kengayib boradi va uzunligi 3 km ichki devor
quriladi. III-IV asrlarga oid kulollar va miskarlar mahallalari topilgan.
VII asrlarda Afrosiyobda maxsus saroy devori quriladi va shaharning to’rtinchi
tashqi devori butunlay qayta quriladi. Saroy devorining ichida yirik inshootlar
alohida binolar qurilgan.
Ilk o’rta asrlarga xos Samarqandning quyidagi binolari mavjud bo’lganligi
aniqlangan:
1. o’rtahol shaharliklarning turar joylari devorlari qalinligi 1,1 m, uy
maydoni 11,8x 6,45 m, ko’pchilik hollarda 2,6 x 2,5 m bo’lgan.
2. Shahar kiborlari turar joylari devorlariga rasmlar ishlangan.
3. V) Jamoat binolari.
4. G) Ibodatxona.
5. D) Saroy bir necha xonalardan iborat bo’lgan.
Shahar aholisi kasb-korlari bo’yicha mahallalarga bo’lingan. Shunday qilib VI-VII
asrlarda So’g’d poytaxti bo’lgan Samarqand ko’p asrlik tarixida o’z
2

taraqqiyotining yuqori darajasiga ko’tarildi.Varaxsha shahar xarobasida
o’tkazilgan arxeologik qazishlar tufayli eftalitlar davrida shaharni tubdan qayta
qurilish ishlari olib borilganligi aniqlandi. Varaxsha Buxoro hukmdorlari
(buxorxudotlar) ning qarorgohi bo’lib, bu yerdan saroy qoldiqlari bilan bir qatorda
devorga ishlangan rasmlar ham topildi.Mazkur yodgorlik 1938-1953 yillarda
tekshirildi. Varaxsha devorlariga loy suvoqdan so’ng yelimli rang bilan suratlar
solingan. Ularda podsho saroyi hayoti tasvirlangan. Shuningdek Varaxshadan
ganchdan ishlangan haykallar ham topilgan.Qashqadaryo vohasida ham ilk o’rta
asrlarga oid yodgorliklar ro’yxatga olingan. Ayniqsa S.K. Kabanov tomonida
Qarshi vohasida joylshgan 300 dan ortiq tepaliklar ro’yxatga olinib xaritasi
tuziladi. 1946 yildan boshlab ilk o’rta asrlarga oid yodgorliklari tadqiq etila
boshlandi va bu borada katta yutuqlarga erishildi. 70-yillardan boshlab G’uzor va
Dehqonobod tumanlaridagi, shuningdek Yuqori Qashqadaryo vohasidagi ilk o’rta
asrlarga oid yodgorliklar KATE a’zolari tomonidan o’rganildi.
Panjikent xarobasini tekshirish 1946 yildan buyon olib borilmoqda.
Tadqiqotlar natijasida V, VI, VII asrlarga oid bo’lgan turar joylar tekshirildi. Turar
joylar jumlasiga Divashtich saroyi, boy va oddiy shahar aholisi uylari kiradi. Boy
xonadon uylari murakkab reja asosida qurilgan. Bu yerda ham ijtimoiy uylar 2 ta
ibodatxona ochib o’rganildi. Saroy va yirik binolarning devorlariga hayotiy va
diniy mavzudagi rasmlar solingan. Samarqand, Varaxsha, Panjikent rasmlari ilk
o’rta asrlarda O’rta Osiyoda tasviriy san’at yuqori darajada bo’lganligini
ko’rsatadi.1953-1954 yillarda Surxondaryoda qazib o’rganilgan Bolaliktepa qal’asi
eftalitlar davrining diqqatga sazovor yodgorliklaridan biridir. Bolaliktepa baland
poydevor ustiga qurilgan bino bo’lib, uning ichki devorlariga turli rasmlar
ishlangan.Farg’onadan topilgan Quva budda ibodatxonasi ikki binodan iborat
bo’lib, ularning eshiklari alohida bo’lgan. Ayvonga kiraverishda otlarning, soqolli
ma’budning katta haykali bo’lib, uning peshonasida odamning bosh suyagi
tasvirlangan. Bu yerdan turli haykalchalar ham topilgan.
3

Xitoy manbalarida Ishtixon shahri ibodatxonalarida Buddaning oltindan yasalgan
katta haykali bo’lganligi haqida ma’lumot beriladi.Toshkent vohasidan ilk o’rta
asrlarga mansub Mingo’rik, Yunusobod Oqtepasi yodgorliklari topilgan. V-VII
asrlarda Toshkent vohasida shahar markazi sifatida Mingo’rik muhim ahamiyat
kasb etgan. Ko’chmanchi aholi bilan munosabatlar bu yerning hayotiga o’z
ta’sirini ko’rsatgan. Turar joylar katta-kichikligiga qarab farqlanadi.Feodallarning
turar joylaridan hokim qarorgohlaridan kichikroq Oqtepadagi uylar qurilishi
jihatdan boshqa yerlardagi uylarga o’xshash. Mingo’rik arki va shahristoni 18 ga
egallaydi. 200 m kv maydondan VII-VIII asrlariga oid saroy va ibodatxona
qoldiqlari topilgan. Devorlar paxsa va xom g’ishtdan qurilgan. Shosh O’rta
Osiyoning boshqa yerlari bilan savdo aloqalarini olib borgan.
Milodiy V-VIII asrlarda Shosh vohasida Yunusobod ham muhim rol
o’ynagan. Maydoni 100 ga bo’lgan mazkur yodgorlik ko’rilayotgan davrida Shosh
vohasining eng muhim markazlaridan biri bo’lgan. Xorazm hududidan ilk o’rta
asrlar davriga oid shahar va mustaxkamlangan qo’rg’oncha qoldiqlari topib
o’rganilgan. Fir saroyi, Burgutqal’a, Teshikqal’a, Kuyukqal’a, Mizdakhon va
boshqalar o’rganilgan.Burgutqal’a, Teshikqal’a qasr-istexkomlari VI-VIII asrlarga
mansubdir. Mazkur davrda qal’alar balandligi 4-8 m bo’lgan mustahkam tagkursi
(platforma) ustiga qurilgan. Teshikqal’a maydoni 1 ga egallaydi. Qal’a mudofaa
inshootlariga ega bo’lgan, unga faqat ko’tarma yo’l orqali kirilgan. Bu yerdan
devorlarga ishlangan rasmlar, gilam parchalari, tangalar topilgan. Qal’a VII-VIII
asrlarda qurilgan.
O’rta asrlarda Ibodatxonalar, saroy va uy-joy me’morchiligi.
V-VI asrlarda kurilgan Kuyukqal’a 41 ga maydonni egallagan. Uning ichki
qismida ikkita qasr bo’lganligi aniqlandi. Ilk o’rta asrlar devorida Xorazmda ham
xo’jalik va madaniy hayot yuksak bo’lganligini moddiy ashyolar tasdiqlaydi. Bu
yerning yodgorliklari arablar istilosi arafasida tushkunlik bo’lganini ko’rsatadi.
VI-VII asrlarda yangi ko’rinishdagi qishloqlar katta-katta oilalar yashaydigan
4

mustahkamlangan qasr-qo’rg’onlar paydo bo’la boshladi. Bunday qasr-qo’rg’onlar
Xorazmda yaxshi o’rganilgan.
Dehqonchilik bilan shug’ullangan erkin aholi mustahkamlangan mayda
qo’rg’onchalarda yashaganlar. Xorazmda ana shunday qo’rg’onlarning 200 dan
ortig’i topildi. Ular bir-biridan 200 m masofada joylashgan va 34 km kv maydonni
egallagan. Har bir qo’rg’onning atrofi devor bilan o’rab olingan. Arab tarixchisi
Al-Makdisiyning ma’lumotiga ko’ra Mizdakhon atrofida X asrda 12 mingta
qo’rg’onlar bo’lgan.Ilk o’rta asrlarda haykaltaroshlik san’ati keng qo’llanilgan. U
dumaloq va bo’rtma tasvir shaklida me’morchilik komplekslarida ishlatilgan. Bu
haykallarda diniy va afsonaviy obrazlar bilan bir qatorda real hayotni aks ettiruvchi
obrazlar ham uchraydiy. Haykallar maxsus tayyorlangan loydan, yog’och, albaster
va toshdan ishlangan.Amaliy xaykaltaroshlik san’atining yorqin namunalari IV-V
asrlarga oid Toharistonning Kuyovqo’rg’on qal’aqo’rg’onidan topiladi.
Kuyovqo’rg’on haykallari ziynatli bezaklarga boy yengil kiyimlardagi erkak va
ayol personajlaridan iborat bo’lgan.Ma’lumki, ilk o’rta asrlarda ijtimoiy
munosabatlarning o’zgarishi ya’ni feodallashish jarayonining rivojlanishi
me’morchilikning xarakteri va mazmuniga ta’sir etadi. Bu hol dastlab qo’rg’on-
qasrlar, ko’shklar qurilishida ko’zga tashlanadi. Keyinchalik podsholarning
saroylari, shaharlardan tashqaridagi hashamatli va ulug’vor qarorgohlari keng
tarqaladi. Bu binolar ko’p hollarda sun’iy tepaliklar ustiga qurilib, ularning
me’moriy echimlari mahobatli bo’lishiga katta e’tibor beradi. Binolar ham
g’ishtdan va paxsadan qurilgan. Devorlari ganch bilan pardozlangan, xona
devorlari devoriy surat va naqshlar bilan bezatilgan.
Ilk o’rta asrlar davri monumental memorchiligida noyob ganch
naqshinkorligi keng qo’llanilgan. Darhaqiqat, ilk o’rta asrlarda ganch o’ymakorlik
san’ati o’zining yuqori darajasiga ko’tarilgan edi. Uning hatto dastlabki
namunalarida o’z zamonasiga xos yangi uslubiy yo’nalish shakllangan edi. Buni
Afrasiyob, Varaxsha va Dumaloqtepa qasr bezaklarida uchratish mumkin.
5

Ilk o’rta asrlarda amaliy san’atning barcha yo’nalishlari rivojlanadi. Ular
shaharlarning o’sishi va shahar hunarmandchiligining taraqqiyoti bilan uzviy
bog’langan edi. Oltin va kumushdan har xil idishlar yasash ko’lami kengayadi.
Ayniqsa, bu masalada Xorazm va So’g’dda katta yutuqlarga erishiladi.O’rta
Osiyoda ilk o’rta asrlar davrida yagona din bo’lmagan. Arablar istilosi bilan
bog’liq holda islom dini keng tarqalgani ma’lum. Farg’ona vodiysida ya’ni
Quvadan topilgan ibodatxona xarobasi buddaviylik dini bilan bog’liq bo’lib, u 2
xonali, old xonasi ayvon shaklida qurilgan. Xorazmda ham ko’mish marosimlari
bilan bog’liq bo’lgan ossuariylar yoki ostadon deb nomlangan to’rtburchak
shaklidagi tobutchalar otashparastlik e’tiqodi bilan bog’liq bo’lgan.
OstadonlarSo’g’d, Shosh hududlaridan ham topilgan. Zardushtiylik dini bilan
bog’liq bo’lgan ibodatxonalar tepalikka qurilib, old tomoni esa quyosh chiqish
tomonga qaratilgan.Ilk o’rta asrlarda O’rta Osiyoda so’g’d, xorazm, eftalit, turk
bitiklari paydo bo’ldi. Mazkur yozuvlar tarixiy manba bo’lishi bilan birga noyob
ilmiy manba hisoblanadi.Aholining diniy e’tiqodi turlicha bo’lgan: Tohariston va
Sharqiy Turkiston aholisi buddizm, So’g’d va Xorazm aholisi otashparastlik diniga
e’tiqod qilganlar. Shu davrla O’rta Osiyoga moniylik va nestarian-xristian dini
ham tarqala boshlagan. Urgut yaqinida topilgan xristian dini ibodatxonasi shu
o’tmishni tasdiqlaydi.
6

I.bob.O‘rta asrlarda san'at tarixi
1.1. Sharq va g`arbda o`rta asrlar tarixining davriy chegarasi,
rivojlanishidagi asosiy bosqichlar.
Yer yuzida feodalizm formatsiyasining paydo bo`lishidan tortib, uning
rivojlanishi va nihoyat, uning inqirozidan keyingi formatsiyaga o`rnini bo`shatib
berguncha bo`lgan davrdagi san`ati, odatda, o`rta asrlar san`ati deyiladi. Bu san`at
turli mamlakatlarda turli vaqtda boshlangan va davom etgan. Jumladan, Yevropada
u Buyuk Konstantin podsholik qilgan davrdan (IV asr) boshlanadi. Uning dastlabki
inqirozi esa XIII-XIV asrlardagi Italiyadagi shahar-davlatlarning vujudga kelishi
bilan tezlashadi. Yevropadagi ayrim mamlakatlarda feodalizm VII-VIII asrlar va
undan kech ham boshlanib, XVII asrlarning so`ngigacha davom etgan (masalan,
Vizantiya, Qadimgi Rus). Aksincha, Sharq mamlakatlarida (masalan Xitoy,
Hindistonda) o`rta asrchilik birmuncha erta boshlangan. Lekin uning inqirozi
cho`zilib ketib, XIX asrgacha va undan keyinroq ham davom etgan.
O`rta asrlarda me`morchilik yetakchi o`rinni egalladi. Bizgacha o`rta asrlar
me`morchilik san`atining juda ko`p nodir yodgorliklari saqlanib qolgan. Bu
yodgorliklar, ayniqsa, monumental me`morchilik san`ati o`rta asrlar ijtimoiy,
iqtisodiy va madaniy hayotini o`rganishda muhim o`rinni egallaydi. Ular davrning
diniy, falsafiy qarashlarini aks ettiribgina qolmay, inson aql-zakovatining qudratini
ulug`laydi. Bu davrda qurilgan Yevropadagi ibodatxonalar, musulmon sharqidagi
hashamatli machitlar, buddizm yodgorliklari o`rta asr tafakkurining mahsuli
sifatida hozirgacha kishilar qalbini to`lqinlashtiradi. Buyuk inson aql-zakovati
qudratiga ta`zim etishga da`vat etadi.
Vizantiya san`atining o`ziga xos tomonlari IV asrda uning maydoniga
xristian dinining kirib kela boshlagan davridan shakllana bordi. Bu xususiyat
Vizantiyaning dastlabki gullagan davri VI-VII asrlarda yaqqol namoyon bo`ldi.
Konstantinopal bu davrda katta Vizantiya imperiyasining faqat siyosiy markazi
emas, balki madaniy o`chog`iga ham aylandi.
7

Vizantiya me`morchiligi uslubi grek va rim me`morchiligi an`analarining
mahalliy an`analar bilan uyg`unlashishidan vujudga kelgan. Jumladan,
Konstantinopoldagi Sofiya ibodatxonasi o`z konstruktiv tuzilishi jihatidan Panteon
ibodatxonasi konstruksiyasiga o`xshab ketadi, lekin bu o`xshashlik bir muncha
yashiringan holda talqin etilishi bilan xarakterlanadi. Vizantiya rangtasvirining
nodir namunasi XII asr birinchi yarmida Konstantinopollik usta tomonidan
ishlangan «Vladimir Bibi maryami» ikonasi hisoblanadi. Vizantiya san`ati
madaniyati, jahon xalqlari san`ati va madaniyatining rivojlanishiga katta ta`sir
o`tkazadi. Bu madaniyat janubiy Slavyanlarga o`z ta`sirini ko`rsatadi. Qadimgi
Rus san`ati va madaniyati taraqqiyotida muhim rol o`ynaydi. Vizantiya me`morligi
amaliy san`at namunalari ko`pgina xalq san`atkorlari uchun namuna maktabi
vazifasini o`tadi.
VI-VII asrlarda slavyan qabilalarining Bolqon yarim oroli tomon ommaviy
ko`chishi Vizantiya imperiyasida feodal munosabatlarning tezlanishiga, quldorlik
formatsiyasining tugashiga olib keldi. Shu bilan birga slavyan qabilalarining
Vizantiya bilan to`qnashi ularning ijtimoiy va siyosiy rivojlanishlarida, asta-sekin
esa ilk feodal davlatlarning paydo bo`lishida muim ahamiyatga ega bo`ldi. Bu
yerda ular Bolqon qabilalari bilan assimilyatsiyalashib ketishdi. Bolqon yarim
orolida yirik davlatlar galma-galdan maydonga chiqdi va inqirozga uchradi. Ana
shular ichida Bolgariya podsholigi, Serbiya va Xorvatiya davlatlari yirik bo`lib,
taraqqiyotida ham sezilarli iz qoldirdilar.
Bolgariya san`ati va madaniyatining birinchi taraqqiyoti IX-X asrlarga
to`g`ri keldi. Bu davrda slovyan yozuvi va bolgar adabiyoti paydo bo`ldi. Bolgar
san`atiga xos bo`lgan xususiyatlardan biri, antik an`analarning unda uzoq
yashashidadir. Jumladan, uning me`morchiligida tekis yoyilgan tomi va yon
tomonlaridagi binolar uzoq vaqt saqlangan. Bunga avliyo Sofiya ibodatxonasi
misol bo`la oladi. XI asrdan boshlab, bud-gumbaz tipidagi binolar qurila
boshlandi. Shu tipda qurilgan dastlabki ibodatxonalar Presp ko`li atrofidagi
German cherkovi (1066 y.) bo`lib, u o`zining nozik nisbati, konstruktiv
8

tuzilishining aniqligi bilan xarakterlanadi. Bino juda sodda bezatilgan. 1187 yili
Bolgariya mustaqil davlatga aylandi. Tarixchilar ikkinchi Bolgariya podsholigi
davrini shu yildan boshlab hisoblaydilar.
Feodalizmning yangi bosqichi bo`lgan bu davr savdo-sotiq, madaniyat va
san`atning jonlanishi bilan xarakterlanadi. Me`morchilik bezagiga e`tibor berish
Bolgariyada keng o`rinni egalladi. Bu davrda miniatyura, ayniqsa, yog`och
o`ymakorligi juda rivojlandi. Bu o`ymakorlikning qadimgi namunasi Oxirddagi
Nikolay cherkovi uchun ishlangan eshik yuzasidagi turli qush, hayvon va
o`simliklar dunyosidan olinganobrazlar tasviridir. Yozuv manbalari Bolgariyada
zargarlik san`ati ham yuksak bo`lganligidan dalolat beradi. XIV asrning ikkinchi
yarmida turklar tomonidan bosib olinishi uning san`at va madaniyatiga salbiy ta`sir
qildi. Uning monumental san`at taraqqiyoti deyarli to`xtadi.
XII-XIV asrlarda Serbiya Bolqon yarim orolidagi yirik davlatlardan biriga
aylandi, san`at va madaniyatning gullagan davrini boshidan kechirdi.Serhasham
me`morchilik va monumental rangtasvir san`atida muhim yutuqlarni qo`lga kiritib,
o`rta asrning yetuk markazlaridan biriga aylandi. Serbiya Vizantiya va Italiya bilan
yaqin munosabatda rivojlandi, ularning san`atidan ta`sirlandi. Vizantiya san`ati
an`analari ayniqsa, rangtasviri Serb san`ati taraqqiyotida muhim o`rinni egalladi.
Me`morchilik san`atida esa harbiy Yevropa an`analarining ta`siri seziladi. Serb
san`atining ilk namunalari bizgacha kam yetib kelgan va ularda ko`proq Yevropa
roman davri san`ati an`analari ta`siri bo`lgan. Bu davr me`morchilik namunalari
plan jihatidan sodda, bazilika tiplariga yaqin, ravoqli cherkovlar bo`lib, ularning
eshik va darchalari atrofi sodda bo`rtma tasvirlar bilan bezatilgan. Serb san`atining
harbiy Yevropa bilan aloqasi XI asrdan rivojlana boshlagan miniatyura san`atida
ham namoyon bo`ladi. Serb me`morchiligining o`ziga xos xususiyatlaridan biri,
uning dekorativ xarakterdaligidir. Bu xususda Studennitsadagi Bibi Maryam
cherkovi diqqatga sazovordir. Binoning tashqi ko`rinishiga alohida e`tibor
berganlar, u oq va kul rang marmar bilan pardozlanib, arkatura frizi bilan
bezatilgan. Konsollarda odam va hayvon niqoblari ishlangan, g`arbiy va janubiy
9

peshtoqlar, mehrob darchalari o`yma naqqoshlik bilan bezatilgan. Naqsh uchun
o`simliklar dunyosi, qush, hayvon va odamlar shakli olingan. Nerezedagi
(Makedoniya) Panteleymanx ibodatxonasi devoriy suratlari Serb monumental
rangtasviri to`g`risida tasavvur beradi.
«Butdan tushirish» mavzusiga bag`ishlangan suratlarda kuchli hayajon va
motam, iztirob, qayg`urish ishonarli va ifodali tasvirlangan. Bu tasvirlarda butdan
tushirilgan Iaga aza tutayotgan, chuqur qayg`u va motam bilan uni quchoqlayotgan
Bibi Maryam, Iso tomon chuqur qayg`u va motam bilan engashib qarab turgan
Ioan obrazlari chuqur motam holatida ta`sirli ishlangan. Yosh avliyolar obrazi ham
ta`sirli va xarakterlidir. Bu tasvirlarda rassom kontur chiziqlardan foydalanmagan
holda faqat rang surtmalari hisobiga obraz hajmini ifodalashga intiladi. Surat
koloriti yorqin, jarangdor, oq sarg`ish, oltin, ko`k va moviy ranglar gammasi
o`zaro nisbatda asarning emotsional tomonini oshirib, uning ko`rimli bo`lishiga
yordam beradi. Serb o`rta asrlar san`ati o`z davri uchun progressiv ahamiyatiga ega
bo`ldi. XIII-XIV asrlar me`morchilik san`ati Sharqiy Yevropa san`ati uchun
muhim ahamiyat kasb etdi. Serb rassomlari insonning his-tuyg`u, ehtiroslarini
badiiy ifoda etib, o`zga yerdagi zamondoshlariga namuna bo`ldilar. Serb
san`atkorlari diniy kanonlardan chekkaga chiqmagan holda real dunyoni keng va
to`laqonli tasvirlashga erishdilar. Serb san`atkorlari Ruminiya, Bolgariya, Qadimgi
Rus san`atiga o`z ta`sirlarini o`tkazdilar. O`rta asrlar san`ati va madaniyatida
Kavkaz xalqlari, jumladan, Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon xalqlari san`ati ham
alohida o`rinni egallaydi. Bu xalqlar san`ati qadimgi mahalliy san`at an`analariga
ega bo`lgan, o`rta asrlarning muhim madaniyat o`choqlaridan hisoblanadi. Ular
Vizantiya va Eronning yutuqlaridan foydalanib, o`ziga xos san`at yaratdilar va
jahon madaniyati xazinasini boyitdilar.
1.2. Vizantiya, Sharqiy Yevropa va Kavkaz orti san`ati.
Kavkaz xalqlari san`ati X-XIII asrlarda eng gullagan davrini boshidan
kechirdi. Gruziya va Armaniston o`rta asrlar monumental me`morlik san`ati
hajmiy-plastik yechilishi xarakteri bilan farq qiladi. Markazli qubbali Zakavkazye
10

ibodatxonalari zinasimon kompozitsiyaga ega bo`lib, uning me`morchilik hajmlari
o`rtaga qarab balandlashib boradi. Cherkov binosining to`rt tomoni o`ziga xos
frantanlar bilan tugallanadi. Binoning tashqi zinasimon kompozitsiyasi
interyerning ichki xarakteriga xos.
Arman me`morchiligining o`ziga xos tomonlari Echmiadzin yaqinidagi
Gijima ibodatxonasida yaqqol seziladi. Bu ibodatxona plani asosida hamma
tomoni teng bo`lgan but olingan. Binoning tashqi tomoni yaxlit, salobatlidir. U
o`zining aniq nisbati, devor fakturasining yoqimli qiilb ishlanganligi bilan
xarakterlanadi. Bino silueti yaxlit va aniq tuzilishi bilan xotirada yaxshi saqlanadi.
Ibodatxona sakkiz qirrali baraban bilan tugallangan. Arablar tomonidan VII asrda
Armaniston yerlarining zabt etilishi san`at taraqqiyotiga to`siq bo`lib, bu hol
qariyb 200 yil davom etadi. Faqat arab xalifaligining parchalanishi va
Armanistonning chet el istilosidan qutulishi iqtisodiy, siyosiy hayotda jonlanishni
boshladi. Yirik feodal yer ho`jaligi mustahkamlanib, kengayib bordi. IX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab, yagona davlat yaratishga intilish sezila boshladi.
Gruziyada ilk xristian dini bilan bog`liq binolar (V-VI asrlar) bazilikadir.
Ular kichik Osiyo, Albaniya, Siriya, Armanistondagi bazilika binolariga o`xshash.
Lekin u mahalliy an`analar bilan boyitilgan bo`lib, uch qavatli zinali supacha
ustiga qurilgan bu bino tashqi tomondan sodda va past, og`ir ko`rinishga ega.
Lekin asosiy diqqat interyerga qaratilgan. Keng xona devorlaridagi aniq, yaxlit
shakllar uning ichki emotsional imkoniyatlarini oshiradi. Bino interyerlarini
bezashda toshdan yaratilgan kapitel va plastrlar muhim o`rinni egallaydi. Bo`rtma
tasvirlarda Eron va Gruziya xalq yog`och o`ymakorligi an`analari uyg`unlashgan.
VI asrning oxiri va VII asrda markaziy qubbali qurilish keng o`rinni egallay
boshladi va uning turli variantlarini ishlab chiqildi. Msxetidagi Djvari ibodatxonasi
gruzin me`morchiligining xarakterli tomonini o`zida mujassamlashtirgan. Hajmi
jihatidan monumental ko`rinishga ega bo`lgan bu bino va tabiat manzarasi bir-biri
bilan uyg`unlashib ketgan va uning bir bo`lagi sifatida idrok etiladi. Bino
kompozitsiyasi sakkiz qirrali baland bo`lmagan baraban bilan tugallangan. Tashqi
11

devor bo`rtma tasvir va naqshlar bilan bezatilgan. Gruzin san`atining eng gullagan
davri XI-XIII asrlarga to`g`ri keladi. Bu davrga kelib, Gruziya yaqin sharqdagi eng
yirik davlatlardan biriga aylanadi, moddiy va ma`naviy hayotida rivojlanish sodir
bo`ldi. Bu davr madaniyatining o`ziga xos xususiyati cherkor va feodal zodagonlar
rolining kamayishi, yangi shakllangan dvoryan hamda savdogar, hunarmandlar
tabaqasi hayoti va ideologiyasini targ`ib etish bilan bog`liq bo`lgan san`at va fanda
dunyoviy yo`nalish yetakchi o`ringa chiqib oldi.
Bu davr san`atining muhim mafkuraviy maqsadi - mamlakat kuchlarini
birlashtirish va davlatni mustahkamlashga qaratilgandir. Insonning ruhiy olamga
qiziqishi va e`tibori kuchaydi. Monumental me`morchilikda katta, ulug`vor,
hashamatli binolar yaratish, ularning ichki va tashqi tomoni badiiy bezagiga
alohida e`tibor berish tendensiyasi sezildi. Me`morchilik elementlarining
dekorativligiga e`tibor ortdi. Gruzin san`atida ancha rivojlangan mozaika ham
monumental xususiyatga ega bo`lib, jonli va ta`sirlidir. Monumental rangtasvir
san`ati XII-XIII asrlar chegarasida jiddiy yutuqlarni qo`lga kiritdi. Bu davrda
gruzin monumental rangtasvirning nodir yodgorliklari yaratildi. Bu xususida
Vardzi suratlari, Betaniy va ayniqsa, Kinsvisi ibodatxonalaridagi devoriy suratlar
obrazlarning erkin talqin etilishi voqelikning poetik tasvirlanishi bilan
xarakterlanadi.
XVI asr monumental rangtasvirida Vizantiya rangtasvirining Konstantinopol
maktabi ta`siri seziladi. Bu davr suratlari ta`sirchan, ifodali chiqqan bo`lsa ham,
obrazlardagi garmonik barkamollik va tasvirlanuvchilarning ko`p qirrali
xarakterini to`liq yoritish bir muncha buzila boshlaganligi, sun`iylik ko`rinadi.
Gruzin miniatyura san`atining ilk namunasi IX-X asrlarga to`g`ri keladi.
Ba`zi ma`lumotlarga ko`ra, bu san`at V asrlardayoq rivojlangan va keng tarqalgan.
Miniatyura san`atida ellinistik san`atning ta`siri seziladi. Bu davr miniatyuralari
o`zining o`tkir qalami, real va yorqin kaloriti bilan ajralib turadi. Unda diniy
mavzudan tashqari, dunyoviy voqealar ham o`z ifodasini topgan.
12

XIV-XVII asrlar gruzin xalqining chet el bosqinchilariga qarshi kurashi
davridir. Bu uning iqtisodiy ravnaqiga o`z ta`sirini o`tkazdi. Monumental
rangtasvir, miniatyura, me`morchilik san`ati bir muncha orqaga ketishi bilan
xarakterlanadi. Lekin xalq amaliy sang`ati, yog`och va tosh o`ymakorligi san`ati
rivojlanishda davom etib, davr o`zgarishlarini o`zida ifodaladi.
13

II.bob. Samarqand me'morchiligi
2.1.O’zbekiston me’morchiligida betakror tarixiy yodgorliklar.
«Mustaqillikka erishganimizdan keyin xalqimizning o’z yurti, tili, madaniyati,
qadriyatlari tarixini bilishga, o’zligini anglashga qiziqishi ortib bormoqda. Bu —
tabiiy hol. Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini, nasl-nasabini, o’zi tug’ulib
voyaga etgan qishloq, shahar, xullaski, Vatanining tarixini bilishni istaydi».
Me’morlik — insonning har kungi hayotidan ajralmas san’atdir. Me’morlik
ham san’atning boshqa turlari singari davlat tarixi, madaniy-ma’naviy ettiradi,
xalqning turmush tarzi, esteti li shakllarda namoyon etadi. Shuning uchun bu
san’at tarixiy voqealarning solnomasi, davr oynasi sifatida e’tirof etiladi.
O’zbekiston zamini me’moriy obidalarga boy o’lka. Bu zamonlardan boshlab
me’morlik san’ati rivojlanib kelgan. Dastlab odamlar g’orlarda yashash bilan birga
yer ustiga ham turarjoylar qura boshlaganlar. Loy va turli shakldagi xom g’ishtdan
foydalanib uylar qurishgan, bino devorlari, pollarni suvashgan va rang berib
xonalarni bezashgan. Neolit (mil. ae. 6—4 minginchi yillar) davri so’ngiga kelib
O’zbekiston yerlarida qo’rg’ontepalar qurilishi zaminida shahar va shahar-
davlatlari rivojlanib bordi. Shu shahar-davlatlarda me’morlik majmualari yaratildi.
O’zbekiston me’morligining antik va ilk feodalizm davrlari ham me’moriy boy
bo’lgan. Bu davrda yangi me’moriy g’oyalar paydo bo’ldi, me’morlik majmualari,
mavzuli rassomlik kompozitsiyalari, mahobatli haykaltaroshlik asarlari yaratildi.
Feodallarning qasr-qo’rg’onlari, boy va yangilandi. Bu davr me’morligining
o’ziga xos tomonlari qo’rg’on-qasrlar — ko’shklar qurilishida sezilarli bo’ldi. Bu
qo’rg’on-qasrlar aealgi badiiy-madaniy markazlardan birmuncha chekkada bo’lib,
asosan, dehqon-feodallarning turarjoyi sifatida paydo bo’ldi. Bu qo’rg’onlar
mustahkam devorlar bilan o’ralgan. Shu qo’rg’on-qasrlar atrofida keyinchalik
turarjoylar, bozorlar paydo bo’la borgan. Vaqt o’tishi bilan ana shu yerlar ham
qalin devorlar bilan aylantirib o’rab olina boshlangan.
O’zbekiston me’morlik san’atining yangi bosqichi rivojlangan feodalizm
davriga to’g’ri keladi. Shu davrda O’zbekiston jahonga ajoyib olimlarni berdi.
Me’morlikda yangi tipdagi binolar, ijodiy g’oyalar yuzaga keldi. Shahar hayoti
14

rabotga ko’chdi. Shu yerda gavjum bozorlar paydo bo’ldi. Savdo qatorlari yaqinida
esa hunarmandlar jamoalari shakllana bordi. Shaharda va undan tashqarida jamoat
va turarjoylar ko’plab qurildi. Bu qurilishlarda asta islom dini bilan bog’liq
me’morlik shahar qiyofasini belgilashda muhim o’rin egallab, dinlar bilan bog’liq
diniy binolar masjid tiplari yuzaga kelib, juma masjidi hamda shahardan chekkada
namozgohlar barpo etilib, ichida qibla tomonda — mehrob yonida minbar
qurilgan. Uzun minora ishlanishi ham shu davr mahsulidir. O’quv dargohlari —
madrasalar qurilishi ham jonlana boshladi.
Xonaqohlar alohida masjid-madrasalarda, ularning yaqinida qurilgan.
Shunday xonaqohlar Samarqand, Buxoroda ko’plab uchraydi. Savdo
chorrahalarida Chorsu savdo gumbazlari, shahar darbozalari oldida karvonsaroylar
hamda shahar va undan tashqarida maqbaralar qurilishi shu davr me’morligining
o’ziga xos yangi yo’nalishlari mahsuli edi. Ayniqsa, maqbaralar qurilishida bezak
san’ati yutuqlari o’z ifodasini topdi. Qurilishda xom g’isht, paxsadan tashqari
pishiq g’isht va alebastr qorishmalaridan foydalanish ham muhim bo’ldi. Uchli
toqilar ham me’morlik san’ati o’zgarishlarini belgiladi. Minora qurilishi ham odat
tusiga kirib kela boshladi.
Temur va Temuriylar davrida me’morlik san’ati nihoyatda rivojlandi. Bu
davrda me’morlikda birinchi bor vujudga kelgan yirik va murakkab me’morlik
majmualari muhim o’rinni egallaydi. Me’morchilik yodgorliklarini rangli
koshinlar bilan boyishi katta badiiy-estetik ahamiyat kasb etdi. Albatta, rangli
bezak O’rta Osiyo me’morligida aeal ham bo’lgan, lekin XE asrga kelib bino ichki
va, ayniqsa, tashqi pardozida bu uslub alohida o’rinni egallay Sirli sopol
taxtachalardan ishlangan rangli koshinlar XTV asr oxiridan tarqaldi. Temur nafaqat
o’z ona shahri Kesh va poytaxti Samarqandda, balki o’z tasarrufidagi yerlarda ham
hashamatli bipolar qurdirdi. Temur va Temuriylar davri me’moriigini Shohizinda
me’morliktasavvur etib bo’lmaydi.
Afsonaviy Afrosiyob i bu majmua XI — XII asrlarda mavjud maqbaralar
o’rniga i bu yer musulmonlarga jadar ham muqaddas sajdagoh joyi bo’lgan. Bu
yerda avliyo Qusam ibn Abbos maqbarasi bo’lib, go’yo ―u shu yerda tirilib yer
15

ostiga kirib ketgan va oxiratgacha o’sha yerda yashagan ― nomi shu yerdan
olingan. Hozirgi Shohizinda i ko’rinishi XIV — XV asrlarning birinchi yarmida
shakllangan. U 1434 — 1435-yillarda Ulug’bek tomonidan qurdirilgan peshtoq
bilan boshlanadi. Ulug’bek davrida me’moriy san’atda qator nodir yodgorliklar
barpo etildi. Ulug’bek madrasasi, rasadxona shular jumlasidandir. Ulug’bek
rasadxonasi uch qavatli bo’lib, ichki qismi rasmlar bilan bezatilgan. Unda tabiat
manzaralari keng o’rinni egallagan.
Shayboniylar davrida Buxoro Markaziy Osiyoning yirik biriga aylanadi.
Shaharda Temuriylar i binolar qad ko’tardi. Buxorodagi markaziy ansambllardan
Katta Kalon Jome’ jidi va Mir Arab madrasasi ham shu uslubda barpo etildi.
Ulug’bek madrasasi qarshisiga mahobatli Sherdor va uning yoniga Tillakori
madrasalarini qurdiradi. XTV asrda Chor-Bakr majmuasi, Toshkentdagi
Ko’kaldosh madrasasi barpo XVIII asr oxiri XIX asr boshlarida Xivaning
mashhur yodgorliklari o’zining Lo’rinishiga ega bo’ladi. Darvozalar,
karvonsaroylar va madrasalar shahar ko’rki ochiladi. Pahlavon Mahmud
maqbarasi, Tosh Hovli kabi dari bugungi kunda bezakdorligi hamda go’zalligi
bilan kishilarni hayratga i. Islomxo’ja minorasi shaharning ajoyib me’morchilik
yodgorligi hisoblanadi. Xorazm davlati miloddan avvalgi II — I asrlarda esa
o’zining gullagan davrini boshidan kechiradi. Tuproqqal’a shu davrning muhim
yodgorligidir. Qal’a qalin devor bilan aylantirilib o’rab va atrofidan zovur
o’tkazilgan. Asosiy darvozadan shahai keng va to’g’ri yo’l shaharning bosh
maydoni va u yerda mavjud bo’lgan va hokim saroyiga olib borgan. Qal’adagi
saroy va ibodatxonalar bezakka boy va hashamatli qilib qurilgan bo’lib, uni
bezashda rassomlik va haykaltaroshlik san’atidan foydalanilgan.
Rivojlangan feodalizm davrining nodir yodgorligi Somoniylar. Bu maqbara
haqli ravishdajahon i hisoblanib, dastlab o’zining sodda va 1 mutanosibligi va
me’moriy shakl devorining nihoyatda nafis holda bir-biri bilan uyg’unlashib
ketganligi bilan ajralib turadi. Maqbara asosi kvadrat bo’lib (7,20 x 7,20), to’rt
tomonida arkli eshik mavjud. Maqbara tashqi tomondan tepaga bir oz torayib
boruvchi kub va uning ustiga o’rnatilgan yarim aylana shaklidagi qozonni eslatadi.
16

Binoning tashqi devor yuzasi pishiq g’ishtni tmii holda taxlanishi hisobiga
badiiylashtirilgan. G’ishtning goh yon, goh burchagi bilan qo’yilishi yuzada
yorug’soya o’yinini oshirib, uni xushmanzarali bo’lishini ta’minlagan. Bu
yorug’lik-soya o’yini esa kurash nurining o’zgarishi bilan turlanib boradi va har
safar qaytarilmas joziba beradi. Bir oz mungli ko’ringandek bino abad uyqudagilar
uchun sokin va mungli sukut saqlayotgandek tuyuladi.

2.2.Samarqand afsonaviy shahar
Samarqand — afsonaviy shahar, har bir joy, ko’chalar, havzalari o’z tarixiga
ega. Afrasiyobning shimoliy sharqidagi tepaliklarda Amir Temurning nabirasi
Ulug’bekning osmon jismlari va yulduzlarini o’rganish bo’yicha qurgan
rasadxonasining bir qismi saqlanib qolgan. Rasadxona binosi 1449-yilda buzib
tashlangan, hozirgi kunda tashrif buyuruvchilar rasadxonaning yer osti qisminigina
ko’rishlari mumkin.
Samarqandda tarixiy obidalardan tashqari ko’pgina dam olish maskanlari ham
mavjud. Taxtaqorachi dovoni yaqinidagi Omonqutan maskanida hozirgacha
Samarqand shahri to’g’risidagi qiziq-qiziq afsonalarni eshitish mumkin. Bundan
tashqari ushbu viloytda neandertallar lageri qoldiqlari topilgan.
Samarqand — jahonning eng qadimiy shaharlaridan biri. Rim, Afina,
Vavilonlarning tengdoshidir. O’tmishning shoirlari va tarixchilari uni chinakam
«Sharq jannatmakon bog’i», «Yer yuzi», «Sharq olamining bebaho
durdonasi», «Jahon mamlakatlarning bezagi», «Sharqning Rim kabi shahri»… va
hokazolar kabi go’zal o’xshatishlarni bejiz bag’ishlamagan edilar.
Samarqand vujudga kelgan Zarafshon daryosi vodiysining tabiiy
mo’lko’lligi «Avesto» ning muqaddas she’rlarida maqtalgan edi. Eramizdan
avvalgi 1ming yillikning o’rtalarida yunon manbalari Samarqand shahri haqida
nomini Marokand shaklida aytib o’tganlar, o’rta asrlar davrida qadimiy
Samarqandning xarobalari Afrosiyob deb nomlanadigan bo’ldi.
17

Samarqand shahri haqida eng birinchi yozma fikr eramizdan avvalgi 329
yilga oid, u paytda Iskandar Zulqarnayn boshchiligidagi yunon-makedon
lashkarlari uni ishg’ol qilgan. Eramizning birinchi asrlarida shahar qudratli
Kangyuy davlati hukmronligiga tushib qolgan edi.
Qadimiy Samarqandga tashrif buyurgan sayyohlar bu muazzam shaharning
yuragi bo’lmish Registon maydoni va unda qad rostlagan uch madrasaning ko’rki,
salobatidan hayratga tushadilar. Uning nafis go’zalligini soatlab tomosha qiladilar,
sehrli oqshomlaridan taraladigan sukunat qo’shig’ini tinglaydilar. Registon. Bu
nom har bir samarqandlik uchun bag’oyat tanish nom. Registon maydoni
qadimqadimdan boshlab, Samarqandning boshidan kechgan shodlik va qayg’uli
kunlarning tirik, tilsiz guvohidir.
Mirzo Ulug’bek zamonasidan buyon bu maydon Samarqand ahli uchun Bosh
maydon hisoblanadi. Samarqand hukmdorlarining farmonlari shu yerdan e’lon
qilinadi. Yovga qarshi erk jangiga otlangan jasur lashkarlar, aynan, shu maydonda
qasamyod qilishib keksalardan duo-fotiha olganlar... Registon maydonida olib
borilgan arxeologik qazishmalarning ko’rsatishicha, ibtidoiy jamoa davrida bu
yerda ulkan changalzor bo’lib eng qadimgi ovchilar changalzorda har xil yovvoyi
hayvonlarni ovlaganlar.
Qazishmalar paytida Registon maydonining eng pastki qatlamlaridan ibtidoiy
odamlarning ov qurollari topilgandir. Antik davrda esa hozirgi Registon
maydonidan Afrosiyob shaharchasi tomonga katta ariq o’tkazilgan ekan. VIII-X
asrlarda Registon maydoni o’rnida juda ko’plab imoratlar paydo bo’la boshlaydi,
chunki, Samarqandni istilo qilgan arablar Afrosiyobdan bir necha minglab mahaliy
aholini majburlab ko’chirgan edilar. Aynan shu davrlarda bu yerda
xunarmandlarning ustaxonalari, savdo rastalari bunyod etiladi.
XI-XII asrlarda hozirgi Registon maydoni o’rni va atrofidagi mahallalar
tashqi mudofaa devori bilan o’ralib "tashqi shahar" nomi bilan atala boshlaydi.
1220 yili Afrosiyob Chingizxon tomonidan vayron qilingach, bu yerda yashashni
iloji qolmaydi, tirik qolgan xalq hozirgi eski shahar tomonga, ya’ni, Registon
maydoni atrofiga ko’chib o’tadi. Bu yerdan oqib o’tuvchi kanal ancha kengayib
18

sayozlasha boshlaydi. Shundan so’ng, kanal uchun yangi o’zan qazilib jilovlanadi.
Kanalning eski o’zanida juda ko’p qum to’planganligi uchun bu joy Registon,
ya’ni, "qumloq joy" deb atala boshlandi.
Sohibqiron Amir Temur davrida Registon maydoni o’rnida markaziy bozor
joylashgan edi, shuningdek, bu yerda jahongirning xotini Tuman og’a tomonidan
barpo qilingan usti yopiq savdo timi-rastalar qurilgan edi. Registon maydonining
me’moriy tomondan shakllanishi Mirzo Ulug’bek hukumronligi davridan
boshlangan. Samarqandga 40 yil (1409-1449 y.) huqmronlik qilgan ulug’ munajjim
Mirzo Ulug’bek bu shaharning obodonchiligi borasida hyech narsani ayamadi.
Mirzo Ulug’bekning farmoni bilan Tuman og’a timining g’arbiy tomonida
hashamatli madrasa qurish boshlanadi.

2.3.Imom al Buxoriy yodgorlik majmuasi.
Qadimgi Samarqandning me’morchilik yodgorliklari bilan tanishgan
sayyohlar ko’pincha yana bir muqaddas ziyoratgohga borishni istab qoladilar. Bu
ziyoratgoh, ayniqsa musulmon mamlakatlaridan tashrif buyurgan sayyohlar uchun
bag’oyat qadrlidir. Chunki, bu yerda, o’z xizmatlari bilan islom dunyosida mashhur
bo’lgan ulug’ olim Imom al-Buxoriy abadiy uyquda yotibdilar.
Imom al-Buxoriy dafn etilgan joy Chelak tumanidagi Xartang kishlog’i
bo’lib, bu yerda Buxoro xoni Abdullaxon tomonidan qurilgan masjid ham
saqlangandir. Bir necha o’n yillardan buyon qarovsiz bo’lib yotgan bu ulug’ joy
1974 yildan so’ng obodonlasha boshlagan edi, negaki, o’sha yili Imom al-
Buxoriyning tavalludiga 1200 yil to’lishi munosabati bilan dunyodagi
musulmon davlatlarining yirik olimlari bu yerga kelish istagini bildirgandilar.
Xorijiy meh¬monlarga bu xarob joyni ko’rsatishga uyalgan Moskvalik
«xo’jayin»lar maqbarani obodonlashtirishga ruxsat berishga majbur bo’ldilar.
Shundan so’ng bu tabarruk ziyoratgohda katta obodonchilik ishlari bajarildi.
Hozirda Imom Buxoriyning qabri O’zbekistonga tashrif buyuruvchi
mehmonlar uchun tabarruk ziyoratgohga aylangandir. O’zbekiston Prezidenti
Islom Karimov 1992 yilning aprel oyida Saudiya Arabistonga tashrif buyurganda
19

podshoh Fahd ibn Abdul Aziz al Saud hazrati oliylari kamoli extirom ifodasi
sifatida Prezidentimizga Ka’batullohga yopiladigan ka’bapushning katta bir
bo’lagini hadya qilgan edi. Prezidentimiz I. Karimov ushbu ka’bapushni lutfan
AlBuxoriy maqbarasi majmuyiga sovg’a qildi. Shu o’rinda, Imom al Buxoriyning
xotirasiga bu darajada katta ehtirom ko’rsatilishiga sabab nima? – degan savol
tug’ilishi mumkin. Bu savolga javob berish uchun gapni sal oldinroqdan
boshlamoq lozimdir.
Alloma Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil ibn Ibrohim ibn AlMug’ayra
ibn Bardazbeh Al-Jufariy Al-Buxoriy hijriy 194 yilning shavvol oyini 13 kunida
(810 yil 20 iyul) Buxoro shahrida tavallud topgan. Yoshilgidanoq ilmga ehtiyoji
zo’r, zehni o’tkir bo’lgan Al Buxoriy, ayniqsa payg’ambarimiz hadislarini alohida
mehr va ixlos bilan o’rgangan. 825 yili Al-Buxoriy onasi va akasi Ahmad bilan haj
safariga jo’naydi. Haj ibodatini ado etganidan keyin esa olti yil Hijozda qolib hadis
ilmi bo’yicha astoydil ta’lim olish uchun Damashq, Qohira, Basra, Kufa va
Bag’dod kabi shahar¬larda bo’lib mashhur hadisshunos olimlar bilan uchrashadi.
Imom al Buxoriy o’n olti yil davomida olti yuz ming hadisni ajratib, ularni tartibga
solib ―Al-Jome, As-Sohiyh nomli ulkan asarni yaratadi. ―Sohiyh ‖
Al-Buxoriy nomi bilan mashhur bu asarni islom dini uchun ahamiyati
‖
g’oyatda kattadir. Negaki, islom dinining dastlabki asrlarida noaniq, chala va har-
xil g’arazli maqsadlarda ataylab to’qilgan soxta hadislar ham xalq orasiga
tarqalgan edi. Bu g’arazli va soxta hadislar el orasida tarqalib islom dini va uning
Payg’ambarining obro’siga katta ziyon yetkazmoqda, ishonchsizlik tug’dirmoqda
edi. Imom al-Buxoriy to’plagan haqiqiy hadislar esa o’zining to’g’riligi va
mantiqliligi bilan barchaga manzur bo’ldi. Natijada islom dinining dushmanlari o’z
niyatlariga yeta olmadilar. Shu sababli Imom al Buxoriy to’plagan ―Al-Jome As-
Sohiyhning obro’si juda oshib ketdi va uni to’plovchisini ham shonu-shuhrati
islom olamiga yoyildi. Imom al-Buxoriy xorijiy ellardan qaytgach o’z ona shahri
Buxoroda yashay boshladi va ko’plab tolibi ilmlarga ta’lim bera boshladi. Ammo,
hasadchilar allomani tinch qo’ymadilar, ular Al-Buxoriyni Buxoro amiri Xolid ibn
Ahmad az Zuhayliyga yomonladilar.
20

Amir Xolid ibn Ahmad Al-Buxoriyga saroyimga kelib bolalarimga ta’lim
berasan, deb buyruq qiladi. Al-Buxoriy hokimning xabarchisiga: ―Men ilmni xor
qilib uni hokimlar eshigi oldiga olib bormayman, kimga ilmga kerak bo’lsa o’zi
izlasin – deb javob beradi. Allomaning bu javobi hokimga yoqmaydi va unga‖
shaharni tark etishni buyuradi. Shundan so’ng Al-Buxoriy Samarqand tomonga
yo’lga chiqib, shahar yaqinidagi Xartang qishlog’iga yetib kelib
qarindoshlarinikida bir oz yashaydi va kasallanib 62 yoshida hijriy 256 yili (870 yil
1 sentyabr) vafot etadi. Uni katta izzat-ikrom bilan Xartang qishlog’idagi
qabristonga dafn etadilar. Uning qabriga hashamatli maqbara quradilar.
Imom al-Buxoriyning maqbarasini o’z ko’zlari bilan ko’rib ziyorat
qilganliklarini XII asrda yashagan tarixchi Samaniy va XIV asrlarda yashagan
sayyoh Ibn Battutalar yozib qoldirganlar. Imom al Buxoriy ―Al-jome, As-Sohiyh»
dan tashqari bir necha o’nlab kitoblarning muallifidir. Prezidentimiz I. A.
Karimovning tashabbusi va ko’rsatmasi bilan Xartang qishlog’ida ulkan,
hashamatli Imom al-Buxoriy majmuasi bunyod etildi. Bugun u barcha uchun
tabarruk ziyoratgohga aylangandir.
Imom Buxoriy yodgorlik majmuasining umumiy maydoni 6 gektarni
tashkil etadi. Bu majmua maqbara, masjid, miyonsaroy va anjumanlar zalidan
iborat. Majmuada jami 24 ta eshik, 11 ta gumbaz, hamda, 74 ta ustun mavjud.
Imom Buxoriy yodgorlik majmuasiga kirgandan so’ng muhtasham
maqbara ko’zga tashlanadi. Maqbara murabba uslubida qurilgan bo’lib, eni 9 m,
bo’yi 9 m, qubbasining ustigacha balandligi 18 metr. Maqbaraning quyi qismi qora
tog’ jinslaridan ishlangan. Maqbara devorlariga zangori yashil rangli naqshlar,
koshinkor bezaklarga alohida e’tibor berilgan. Ular orasida hadislar, oyatlar
bitilgan.
Majmuadagi masjid binosiga 3 ta eshik orqali kiriladi. Masjid
peshtoqlarida sopoldan ishlangan milliy bezaklar, Qur’on oyatlari mavjud.
Masjidning bitta katta va 4 ta kichik gumbazlari mavjud. Bu yerda 1,5 mingga
yaqin kishi namoz o’qish imkoniyatiga ega.

21

2.4.Amir Temur maqbarasi
Amir Temur maqbarasining qurilishi 1403-yildan boshlangan bo’lib, ushbu
maqbarani Sohibqiron bobomiz Amir Temur Samarqandda suyukli nabirasi
Muhammad Sultonga atab qurdirgan. Maqbarada Sohibqironning piri Mir Sayyid
Baraka va Sayyid Umarning qabri ham bor. Amir Temurning ustozlaridan
bo’lgan
Mir Sayyid Baraka 1404 – yilda Mozandaronda vafot etgan va
Afg’onistonning
Andxud shahrida dafn etilgan. Amir Temur vasiyatiga ko’ra jasadi
Samarqandga SHohruh Mirzo tomonidan keltirilgan. Buyuk Sohibqiron o’z
jasadini uning oyog’i uchiga qo’yishlarini vasiyat qiladi. Bundan tashqari,
maqbaraga A. Temurning o’g’illari Umarshayx, Mironshoh va SHohruh, nabiralari
Muhammad Sulton, Mirzo Ulug’bek va boshqalar dafn etilgan.
Amir Temur maqbarasining ichki ko’rinishi to’rtburchak, uning tashqi
ko’rinishi esa sakkiz tomonli prizma shaklida. Prizma ustida ko’p qovurg’ali
gumbazni ko’tarib turuvchi slindr shakldagi qurilma ishlangan 1
. Ziyoratxona
o’rtasidagi hazira sahniga qator qabrtoshlar qo’yilgan. Maqbara binosi va uning
oldidagi peshtoqli darvozasi bor hovli saqlangan. Maqbaraning janub va g’arb
tomonidagi g’ishtdan ishlangan bezaksiz katta peshtoqli gumbaz qay vaqtda
qurilganligi aniq emas.
Maqbara devorlari havorang, zangori va oq sirli koshinlar, geometrik
shakldagi naqshlar bilan bezalgan. Maqbara quril ishi Amir temurning nabirasi
Mirzo ulug’bek davrida ham davom ettirilgan. Uning davrida qabrlarning
turgan joyi o’ymakor marmar panjara bilan o’raglan. Uning buyrug’i bilan 1424 –
yili maqbaraning sharq tomonida to’rt qubbali galeriya qurildi. Ushbu galeriyadan
maqbaraga kirish mumkin. Maqbara interyerining sosi havorang, devorlariga esa
22

naqshlar berilgan. Maqbaraning tashqi gumbazi qovurg’ali baland doira asos
poyasiga o’rnatilgan.
Amir Temur maqbarasining bugungi ko’rinishi XV asrdagi majmuaning
saqlanib qolgan bir qismidir. Bu me’moriy ansambl O’rta Osiyoning noyob
me’moriy durdonalari orasida alohida o’rin egallaydi.
Mustaqillik yillarida ko’plab tarixiy obidalarimiz singari Amir Temur maqbarasi
ham qayta ta’mirlandi. O’zining serhasham, mahobatli ko’rinishi qaytadan
tiklandi.
Samarqandning ko’hna qismida, Amir Temur jome’ masjidining kunchiqar
tomonida, bundan olti asrlar ilgari barpo qilingan, mo’jazgina, asrlar yukidan beli
bukchayib qolgan bir me’moriy obida qad rostlab turibdi. Bu obidaning gumbazi
ostida Amir Temurning suyukli xotini, u bilan ko’plab issiq-sovuqlarni birga
baham ko’rgan, zukko, tadbirkor, oqila Katta xonim-Saroymulkxonim-Bibixonim
abadiy uyquda yotibdi. Har xil ofatlar, qarovsizlik va asrlarning zalvorli yukidan
uning gumbazi yiqilib tushdi, ammo butunlay yo’q bo’lib ketmadi.
Bibixonim maqbarasi haqidagi ilk tarixiy ma’lumotlarni biz 1404 yili
Samarqandga tashrif buyurgan, Kastiliya qiroli Hyenrix III ning elchisi Rui
Gonsales de Klavixoning kundaliklaridan o’qishimiz mumkin. Ispan elchisi bu
yodgorlik haqida: – ―Dushanba, yigirma to’qqizinchi sentyabr kuni janob (ya’ni,
Amir Temur) Samarqand shahriga jo’nadi va shaharga kirish yo’lining ustida
joylashgan bir uyga to’xtadi. Bu uyni janob xotini Kan’oning (Bibixonimning
onasi) uchun qurdirgandi.
Uning onasi shu uyning ichidagi sag’anaga dafn etilgan. Uy juda
hashamatli bo’lib ichi ajoyib bezatilgan. Ularda uylarni juda hashamatli bezatish
odati bo’lmasa-da, bu uy hashamatli, u hali bitmagan, har kuni ish bormoqda» –
deb yozgan edi. Bu yerda gap Saroymulkxonim-Bibixonim madrasasi va unga
yondosh qilib Amir Temur tomonidan qaynonasi, ya’ni, Bibixonimning onasi, amir
Qozonxonning xotini uchun qurdirgan maqbara haqida borayotgani yirik
tarixchilar tomonidan tan olingan. Bibixonim maqbarasi qurilgan davrda juda
hashamatli va mahobatli bo’lgan, uning devorlari rang-barang koshinlar, naqshlar
23

hamda Qur’ondan keltirilgan oyatlar bitilgan yozuvlar bilan bezatilgan.
Maqbaraning ichki tuzilishi, xuddi Go’ri Amir maqbarasidek ikki, qavatli, pastda
sag’ana, tepada esa ziyoratxona bo’lgan. Maqbaraning gumbazi yiqilganidan so’ng
unig ichiga qor-yomg’irlar tushib sag’ananing tomi ham yiqilib tushgan.
1941 yili arxeolog Yahyo Fulomov rahbarligidagi olimlar maqbarada
qazish ishlarini olib borishib, shu paytgacha no’malum bo’lgan ko’pgina narsalarni
aniqladilar. Shu paytgacha, sag’ana o’rtasidagi bo’sh yerning tagida yashirin
qabrlar mavjud, degan taxminlar bor edi. Bu yer qazib ko’rilgada, bu yerda hyech
qanday yashirin qabr yo’qligi ma’lum bo’ldi. Shuningdek, ekspedisiya a’zolari
maqbara XI-XII asrlarga oid madaniy qatlam ustida bunyod qilinganligini
aniqladilar.
1941 yilning iyun oyida Ya. G’ulomov boshchiligidagi arxeologlar
maqbaradagi qabrlarni ham ochib o’rgandilar. Shuni aytish lozimki, ushbu
maqbaraga dafn etilganlar, marmartoshlardan yo’nilgan tosh tobutlarga
kumilganlar. Ushbu tosh tobutlar dastlab maqbaraning pastiga, ya’ni, sag’anaga
qo’yilgan edi, sag’ananing tomi yiqilib tushganidan so’ng esa tosh tobutlar
tokchalar ichiga joylashtirilgandir.
Arxeologlar dastlab shimoliy tokchada turgan tosh tobutni ochishga
kirishdilar. Tosh tobutni yopib turgan tosh qopqoq ko’tarib olingach, uning ichida
paxta, gazlamalarga aralashib yotgan suyaklar ko’rindi. Mumiyolangan suyaklar
shu darajada aralashtirib tashlanganki, oyoq suyaklari bosh suyaklari bilan birga
yotardi. Antropolog M. Gerasimovning aniqlashiga ushbu suyaklar 25-30 yoshli
ayol kishiga tegishli ekan. Tosh tobutning qopqog’ida hyech qanday yozuvlar
bo’lmaganligi uchun malikaning shaxsiyatini aniqlab bo’lmadi. Shundan so’ng
olimlar, shimoliy tokchaga qo’yilgan ikkinchi tosh tobutni ochishga kirishdilar. Bu
tobutning uzunligi 1 m 90 sm, eni 47-66 sm, balandligi 37sm, bo’lib u ham yaxlit,
kulrang marmartoshdan yasalgan edi. Tosh tobutning qopqog’i ochilgach, uning
ichida aralash quralash bo’lib yotgan suyaklar, tuproq, paxta va gazlama qoldiqlari
ko’rindi.
24

Tobut ichidagi suyaklar shu darajada ezilib ketgan ediki, uni yoshini
aniqlashni iloji bo’lmadi, faqatgina antropolog M. Gerasimov ushbu suyaklar
keksa ayol kishiga tegishli ekanligini aniqladi. Shundan so’ng, maqbaraning
sharqiy tokchasida tur¬gan tosh tobutlarni ochishga kirishildi. Bu yerda uchta tosh
tobut yonma-yon qo’yilgan bo’lib, ular ham yaxlit marmartoshlarning ichini yo’nib
tayyorlangan edi. Sharqiy tokchadagi uchala tosh tobutning ikkalasi bo’m-bo’sh
bo’lib, faqat bittasining ichida jasad saqlangan ekan. Bu tobutdagi jasad ham titib
tashlanganli uchun anchayin tartibsiz holatda yotar edi. Jasad dafn qilinishidan
oldin mo’miyolangan, jasadnig yonidan bir necha taqinchoq, rayhon barglari va
kafanning qoldiqlari topildi.
1941 yilda ushbu tosh tobut ochilayotganda, uning qopqog’i ustida hyech
qanday yozuvlar uchratilmadi, ammo, tarixchi S.A. Lapinning yozishicha, u 1889
yili maqbaraga kirganida, ushbu tobutning usida yozuv bitilgan tosh qopqoqni
ko’rganligini yozib qoldirgan. Uning yozishicha, qopqoqning ustida, Qur’ondan
ko’chirilgan oyat va pastroqda esa: ―Majnunning o’limidan so’ng ming yil o’tsa
hamki, uning kafanidan hamon ishq dardi taraladi degan yozuv bo’lgan. 1926 yili‖
rassom I. Mrachkovskiy maqbarada tadqiqot o’tkazganida, bu yozuvli taxta
o’g’irlanib, uning o’rniga oddiy, yozuvsiz qopqoq qo’yilganligini yozgan edi. Shu
o’rinda, nega toshtobutlardagi jasadlar titib tashlangan, uni kimlar, qachon
qilishgan? – degan savol tug’ilishi mumkin. Bu savolga javob topish uchun gapni
ilgariroqdan boshlamoq lozimdir. Samarqand me’morchilik yodgorliklarni
o’rgangan arxeolog M. Ye. Massonning arxeolog Ya. Fulomovga aytishicha,
Bibixonim maqbarasidagi tosh tobutlar dastlab 1871 yili Samarqand Rossiya
imperiyasi tomonidan istilo qilinganidan so’ng ochilgan. Ammo, tobutlar qanday
maqsadda ochilganligini M. Ye. Masson ham bilmagan. Tosh tobutlar ikkinchi
marta 1926 yili bir guruh o’g’rilar tomonidan ochilgan. O’g’rilar tobutlarni titib
marhumlarni taqinchoqlarini va boshqa bezaklarini o’g’irlaganlar. Shu tufayli,
toshtobutlar 1941 yili uchinchi marta ochilganida uning ichidagi suyaklar
ag’darto’ntar bo’lib yotardi. Bibixonim maqbarasidagi tosh tobutlarning
25

qopqoqlarida hyech qanday yozuvlar bo’lmaganligi uchun bu yerga dafn etilgan
marhumlarning shaxsiyatlarini aniqlash ancha mushkul bo’ldi.
Olimlar birinchi bo’lib ochilgan tosh tobutdagi malikaning shaxsiyatini
aniqlay olmadilar, ammo, uni temuriylar xonadoniga mansub oliy martabali malika
bo’lganligini e’tirof etdilar. Shimoliy tokchadagi ikkinchi tosh tobutga dafn etilgan
marhumani Bibixonimning onasiga tegishli ekanligi aytildi. Sharqiy tokchada
joylashgan, uchinchi bo’lib ochilgan maqbaradagi eng yirik tosh tobutga dafn
etilgan jasadning shaxsiyati haqida ancha bahslar bo’ldi. Shun¬ing uchun ko’plab
tarixiy manbalar o’rganildi, har xil taxminlar farazlar tahlil qilindi, antropologlar
jasadning yoshini aniqladilar. Skulptor M. Gerasimov marhumaning hujjatli
portretini yaratdi. Barcha dalillar, taxminlar va ilmiy xulosalar jamlanib muhokoma
etilgach, tadqiqotchilar bu suyaklar Amir Temurning suyukli xotini
Katta xonim-Bibixonimniki, degan qarorga keldilar. Shu o’rinda Bibixonim
shaxsiyati haqida ham ozgina to’xtalmoq lozimdir.
Tarixchilarning yozishlaricha, Bibixonim, XIV asrning 40yillarida
Movorounnahrga xonlik qilgan Chig’atoy xonadoniga mansub amir Qozonxonning
qizi bo’lgan. Taxminlarga ko’ra u 1341 yili hozirgi Qashqadaryo vohasidagi
Zanjirsaroyda tavallud topgan. Amir Qozonxon davlatda tartib o’rnatish yo’lida har
xil qarshiliklarga uchrab 1346 yili bir guruh beklar tomonidan o’ldiriladi. Bu fojea
yuz berganida Bibixonim 5-6 yoshlarda edi. U balog’atga yetgach amir
Qozog’onning nabirasi Husayn¬ga turmushga beradilar.
1370 yili amir Xusayn Xuttalon amiri Kayxusrav tomonidan uldirilgach,
Bibixonimga Amir Temur uylanadi. U xonning qizi bo’lganligi tufayli Amir
Temurning haramida Katta xonim degan unvonga ega bo’ladi. Bibixonimning
go’zalligi, aql-farosati, nozik didi, keng va shafqatli qalbi haqida xalq orasida
necha-necha afsonalar saqlanib qolgan.
O’sha davrda yashagan bir shoir Bibixonimning go’zalligi haqida: ―Uning
go’zalligini so’z bilan anglatish mushkul, chunki ul har qanday go’zal so’zdan-da
go’zaldir -deb yozgan ekan. Bibixonimni aql-farosati, mehribonchiligini Amir‖
Temur yuksak baholar edi, shu sababli, sohibqiron oqila malikaga temuriy
26

shahzodalarning tarbiyasini ishonib topshirgan edi. Bibixonimga tabiat ona bo’lish
baxtini bermagan edi, u bor mehr-muhabbatini Mirzo Ulug’bek, Muhammad
Sulton, Xalil Sulton kabi suyukli nabiralariga baxsh etdi. Bibixonim o’z
sarmoyasidan Samarqandda ulug’vor madrasa bunyod qildi, olimlar shoirlar va
me’morlarga g’amxo’rlik qildi.
Arab tarixchisi Ibn Arabshohning yozishicha, uni Xalil Sultonning xotini
Shodimulk yashirin ravishda zaharlab o’ldirgan… Hozirgi kunlarda Bibixonim
mangu uyquda yotgan maqbara ta’mirlanmoqda, yana o’z asliga qaytmoqda, bu
yerga ziyoratga kelayotganlarning soni kundan kunga oshib bormoqda.
Xulosa
1. Samarqand shahrining qadimgi davr landshaft arxitekturasi haqida juda
kam ma’lumotlar saqlanib qolgan. Markaziy Osiyoning, jumladan Samarqand
shahrining qadimgi bog’-parklari antik davri mualliflari, Diador va Kvint Kursiy
Ruf ma’lumotlarida mavjud. Ularning yozishicha, bunday bog’lar uchun odatda
keng yashil maydonlar, suvloq tog’ oldi yaylovlari va qalin o’rmonzorlar tanlanib,
ular hukumdorlarning ov qilishlari va dam olib xordiq chiqarishlari uchun
mo’ljallangan. Ularda ov paytida foydalanadigan maxsus burjlar va imoratlar
qurilgan, turli xil yovvoyi hayvonlar saqlanib o’rchitilgan. Bunday bog’lar o’sha
davr xukumdorlarining boyligi, yashash va dam olish uslublaridan darak beradi.
Bunday bog’lar maxsus reja asosida qurilganmi yoki yo’qmi, bu haqda biror narsa
deyish qiyin. Biroq, ular o’zlarining shakllanish omillari, egallagan joylari va
tabiiy manzaralariga ko’ra muntazam rejali bog’lardan keskin farq qilgan. Shu
sababli ularni erkin rejali manzarali bog’lar turiga kiritish mumkin.
2. O’rta Osiyoning islomgacha bo’lgan davrlardagi bog’chilik xo’jaligiga
yuqorida tavsifi keltirilgan bog’-qo’riqxonalardan tashqari shahristonlar va
ularning atroflarida bunyod etilgan “chorbog’”lar hamda shahar maydonlari,
ko’chalar, hovuzlar va ariqlar bo’ylariga ekilgan manzarali va mevali daraxtlar
ham kiradi. Jumladan, Samarqand ilk o’rta asrlardayoq yam- yashil bog’larga
burkangan, obod va xushmanzara shaharlardan biri bo’lgan.
27

3. Markaziy Osiyoda an’anaviy landshaft me’morchiligining shakllanishi va
rivojlanishida Samarqand shahri alohida o’rin tutib kelgan deb hisoblash mumkin.
O’zining serunum tuprog’i, shifobaxsh suvlari, yumshoq iqlimi, boy tabiati
tufayli bundan kamida 30-35 ming yil burun odamlar qaror topgan bu makon
o’sha paytdan beri uzluksiz aholi maskani bo’lib kelmoqda. Zero shuncha tarixiy
davr mobaynida landshaft taraqqiyoti yuz berib kelmoqda. Dastlab tabiiy buloqlar
muhiti o’zlashtirilib, sun’iy qarorgohlar yaratilgan bo’lsa, keyinroq Obi Rahmat,
Obi Mashhad, Siyahob-Qorasuv kabi tabiiy, yarim sun’iy suv tarmoqlaridan
foydalanilgan va Darg’om,
Bulung’ur, Eski Angar, Payariq, Mazoqim, Shaar ariq singari o’nlab sug’orish
inshootlari vositasida tabiiy vohada sun’iy landshaft bunyod etilgan. O’rta Osiyo
shaharlarining markaziy ichki qismlarida o’rta asrlarda katta bog’lar bo’lmagan.
Bog’ va chorbog’lar, shaxsiy bog’-bog’chalar, dala hovli qo’rg’onlar aksari shahar
tashqarisida joylashgan. Xiyobonlar esa ham shahar ichida, ham tashqarisida
bo’lgan. Shahar tashqarisidagi bog’larda hayvonot burchaklari ham bo’lgan.
4. Samrqand shahrining qadimgi va islomgacha davridagi bog’- pakrlarini
quyidagi turlarga bo’lish mumkin: ov qilishga va qo’lga o’rgatilgan o’rnatilgan
turli xil hayvonlar saqlashga mo’ljallangan shahar tashqarisidagi bog’-saroylar
(chorbog’lar) va shahar ichidagi, uning maydonlarida bunyod etilgan mo’’jaz
bog’chalar. Har uchchala yo’nalishdagi bu bog’-pakrlar O’rta Osiyoda islomdan
so’nggi davrlarda ham saqlanib qoldi va rivojlantirildi.
Mustaqil Vatanimiz O’zbekiston butun dunyoga o’zining tarixiy me’moriy
yodgorliklari, qadimdan ilm – ma’rifat markazlaridan hisoblangan ko’hna
shaharlari, buyuk sarkardalar – u, mutafakkir allomalari bilan mashhur bo’lib
tanilgan. Zero, necha – necha asrlardan buyon o’z salobatini yo’qotmay, hamon
butun dunyo ahlini hayratga solib kelayotgan betakror me’moriy yodgorliklar, o’rta
asrlarda buyuk Amir Temur saltanatining poytaxti bo’lib, qadim zamonlardanoq
ilm – ma’rifat rivoj topgan, savdo – sotiq, hunarmandchilik yuksalgan Samarqand,
Islom dinining markazi hisoblanmish Buxoroyi – sharif, qariyb 2500 yillik tarixga
28

ega Xiva, Termiz, Islom madaniyati poytaxti bo’lgan 2200 yillik tarixga ega
Toshkent kabi jannatmonand shaharlari, A. Temur, Najmiddin Kubro, Jaloliddin
Manguberdi, Temur Malik kabi sarkardalar, Alisher
Navoiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Al – Xorazmiy, Ahmad al –
Farg’oniy,
Abu Nasr Farobiy, Mirzo Ulug’bek, Z. M. Bobur singari dunyo tan olgan ilm
– ma’rifat daholari yashagan shu aziz tuproq, biz uchun muqaddas va mana
shunday buyuk yurtda yashash har birimizning qalbimizda cheksiz faxr – iftixorni
uyg’otishi shubhasiz.
Yurtimizda hamon butun dunyo ahlini o’ziga rom etib kelayotgan
minglab tarixiy obidalar qad ko’targan bo’lib, ular xalqimizning asrlar davomida
shakllanib kelayotgan boy ma’naviy qadriyatlari, hamda yaratuvchanlik va
bunyodkorlik salohiyatini mujassam etgan, ajdodlarimizdan biz kelajak avlodlarga
qoldirilgan bebaho va nodir merosdir. Bu inshootlar bizning Vatanimiz tarixi uzoq
o’tmishga borib taqalishi, yurtimiz aholisi, ajdodlarimizning me’morchilikda
erishgan yutuqlari, ko’p asrlar oldin ham san’atning nozik qirralarini o’z
inshootlarida go’zal va jozibali ko’rsatib bera olgan, qurilishda yillab ter to’kkan
mehnatkash xalq timsoli yaqqol gavdalanadi.
Tarixiy obidalarimizning g’oyat aniqlik va murakkab geometrik hisob –
kitoblar asosida qad ko’targani, undagi nafis bezaklar va naqshlarning o’zaro
uyg’unlashuvi, ham go’zal, ham mahobatli, mustahkam va muhtasham barpo
etilgani hali xanuz kishilarni hayratga solib kelmoqda. Asrlar davomida tabiat
sinovlariga bardosh berib kelayotgan, shaharlarimiz ko’rkiga chiroy qo’shib turgan
ushbu tarixiy obidalarimizning dunyo miqyosidagi ahamiyatini dunyoning nufuzli
tashkilotlaridan biri bo’lgan YUNESKO ro’yxatiga O’zbekiston hududidagi 4000
dan ziyod tarixiy obidalarning kiritilganligida yaqqol ko’rish mumkin.
Mustaqillikka erishganimizdan buyon Prezidentimiz I. A. Karimov tashabbusi
va bevosita rahnamoligi ostida mamlakatimiz obodonchiligi yo’lida keng ko’lamli
bunyodkorlik ishlari amalgam oshirilmoqda. Shu o’rinda mamlakatimizdagi tarixiy
obidalarning qayta tiklanishi va ta’mirlanishi, aziz bobolarimiz qabrlari joylashgan
29

maqbaralar muqaddas qadamjolarga aylantirilishi, tarixiy obidalarimiz obodligi
yo’lida olib borilgan say ‗ - harakatlarni alohida ta’kidlab o’tmoq joiz. Jumlada,
Shohi Zinda ansambli, Bibixonim Jome’ masjidi, Amir Temur maqbarasi, Ulug’bek
rasadxonasi, Tillakori, Nodirdevonbegi va boshqa ko’plab madrasalar, 1997 – yilda
Ichan qal’a, 2007 – yilda Hazrati Imom majmuasi qayta ta’mirlanib, o’zining
muhtasham ko’riishiga ega bo’lishi, Buxoroning 2500 yillik to’yi munosabati bilan
shahardagi tarixiy obidalarni qayta tiklash va ta’mirlash ishlarining olib borilishi,
2004 – yilda Samarqand tarixiy yodgorliklari YUNESKO ning ,,Butun jahon
ahamiyatiga molik yodgorliklar,, ro’yxatiga kiritilishi va shunday shaharlarimiz,
me’moriy yodgorliklarimizni obodonlashtirish yo’lidagi say’ - harakatlarini
aytadigan bo’lsak oxiriga yetib bo’lmaydi. Bu albatta quvonarli hol.

30

Foydalanilgan adabiyot
1. Уралов, А.С. Шарқ мамлакатларининг боғ-парк санъати. Самарқанд,
2011.
2. Каримов, И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. 7-том.
Тошкент, 1999.
3. Адилова, Л.А. Ландшафт архитектураси. Ў қ ув қ ўлланма.-Т., 2000.
4. Сатторова, К.Д. Роль источников водоснабжения в формировании
ландшафта исторических городов Узбекистана. // Ўзбекистон анъанавий
меъморчилиги ва ландшафт архитектурасини тад қ и қ этишнинг янги
масалалари мавзуидаги республика илмий – амалий конференцияси
материаллари. – Самар қ анд, 2010.
5. Адилова, Л.А. Миссия ландшафтной архитектур ы. // Ўзбекистон
анъанавий меъморчилиги ва ландшафт архитектурасини тад қ и қ этишнинг
янги масалалари мавзуидаги республика илмий–амалий конференцияси
материаллари. – Самар қ анд, 2010.
6. Жўраев, Ў. Ш., & Турсунов, Қ. Қ. (2020). Фарғона вилояти тарихий
шаҳарларидаги турар-жой биноларида ганч ва ёғоч
ўймакорлигининг шакилланиши ва ривожланиши. Science and
Education, 1(3), 264-267.
7. Axmedov, J. (2021). The preservation of ancient architectural monuments
and improvement of historical sites-factor of our progress. Збірник наукових
праць ΛΌГ O Σ . 8. Nurmatov, D. O., Botirova, A. R., & Omonova, Z. (2021).
Landscape solutions around the roads.
9. Qosimov, L. M., Qosimova, S. F., & Tursunov, Q. Q. (2020). Specific
aspects of using Ferghana region's pilgrims for touristic purposes. Academic
research in educational sciences, (3).
10. Raxmonov, D., & Toshpo’Latova, B. (2021). PRESERVATION OF
HISTORICAL MONUMENTS OF FERGHANA REGION. Scientific progress ,
1 (6), 458-462.
31

11. Салимов, О. М., & Журабоев, А. Т. (2018). Роль рекреационных зон в
городской структуре (на примере города Ферганы). Проблемы современной
науки и образования, (12 (132)).
12. Zikirov, M. (2012). Development of Small business in transition economies
of Tajikistan. Bulletin of Tajik National University of Republic of Tajikistan, 2/5
(92), 4851.
13. Tursunova, D. (2021, August). Architectural history of Margilan city:
https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1231. In RESEARCH SUPPORT
CENTER CONFERENCES (No. 18.05).
14. Tyajelov V . N ., Sopodinskiy O . I . « Isskustvo srednix vekov » M ., 1975. (31-
42)
15. Abdullayev N.U. «San`at tarixi» Tom-1, Toshkent, O`qituvchi, 1986 y.
(107-117)
16. Samarqand tarixi Tarix va Arxeologiya instituti Alisher Navoiy nomli‖
Samarqand Davlat Universititeti 253 – bet Toshkent 1971 y
17. Samarqand tarix Tarix va Arxeologiya institute Alisher Navoiy nomli
‖
Samarqand Davlat Universiteti 299- bet Toshkent 1971 y.
18. O’zbekiston Milliy enseklopediyasi ― A. Muhammadjonov. Q. Usmonov.
19. O’zbekiston tarixi, 7- sinf darsligi 147 –bet. Davlat ilmiy nashriyoti
Toshkent 2005 y.
20. Samarqand tarixi Tarix va Arxeologiya instituti Alisher Navoiy nomli
‖
Samarqand Davlat Universiteti 223 - 224 - betlar.
32

Sherdor madrasasi

34

Registon maydoni

35

Imom al Buxoriy majmuasi

Shohi Zinda majmuasi.

36

Bibixonim madrasasi

38

Imom al-Moturidiy majmuasi

39

Xo’ja Ahror Valiy majmuasi

40

Mahdumi A’zam maqbarasi va masjidi

41

O‘rta asrlarda Samarqand memorchiligi

Купить