O‘rta asrlarda suv to‘g‘onlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘rta asrlarda suv to‘g‘onlari

Купить

Mavzu O`rta asrlarda suv to`g`onlari .
Reja:
1.Xonbandi haqida ma`lumot.
2.Abdullaxon bandinig suv sig`imi.
3.G`ishtband suv omborini sug`orish tizimidagi ahamiyati.
4.Suv ayirg`ichlar va ko`priklar haqida.

Bu inshootning Xonbandi deb atalishi suv inshootlarining qurilish
tartibi bilan bog‘liq. Ma’lumki, o‘rta asrlarda yirik irrigasiya inshootlari
hashar yo‘li bilan yaratilgan. Bunday qurilishlarni hamma vaqt markaziy
hokimiyat amalga oshirardi. Sharq mamlakatlarida sug‘orish ishlarini tashkil
etishda davlat ma’murlarining o‘ynagan roli yozma manbalarda ochiq va aniq
qayd etiladi. Xususan, suvdan tejab va birgalashib foydalanishdek odatiy
ehtiyoj G‘arbda, masalan, Flandriya va Italiyada xususiy sohibkorlarni
ixtiyoriy assosiasiyalarga birlashishga majbur qilgan bo‘lsa, xududi juda
keng bo‘lganligi sababli ixtiyoriy assosiasiyalarining vujudga kelishi uchun
imkon bo‘lmagan. Sharqda esa, bunday ishlar hukumat tomonidan tashkil
etilib jamoat majburiyati - hasharlar vositasida amalga oshirilgan.
Ma’lumki O‘rta Osiyoda hukumatni xonlar va amirlar idora qilgan.
SHuning uchun ham ularning buyrug‘i yoki ijozati bilan qurilgan inshootlar:
Xonariq, Sultonband, Hovuzxon, Amir Temur ko‘prigi, Abdullaxon
sardobasi va boshqalar xon, sulton yoki amirlarning nomlari bilan atalgan.
Osmonsoy darasiga qurilgan Xonbandi suv ombori 1953 va 1962 yillarda
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi tarix va arxeologiya institutining
Ya.G‘.G‘ulomov boshliq arxeologik ekspedisiya tomonidan topib
tekshirilgan. To‘g‘onning uzunligi ustki qismida 51,75 m, asosida 24,35 m
bo‘lib, balandligi 15,25 metrga teng. To‘g‘on xoro (granit) toshlardan yo‘nib
qurilgan bo‘lib, toshlar suvga chidamli maxsus qurilish qorishmasi bilan bir-
biriga mahkam biriktirilgan. Xonbandi suv omboriga to‘plangan suv o‘ziga
xos tarzda boshqarilgan. Suv omboridagi suvning tashqariga oqib chiqishi
uchun to‘g‘onning g‘arbiy chekkasiga toshlardan past-baland qilib ishlab
chiqilgan to‘qqizta quvur o‘tkazilgan. Ombordagi suvning sathiga qarab
quvurlar birin-ketin ochilgan. O‘rta asr irrigatorlari quvur o‘rnatishda
daraning birmuncha yotiqroq qoya toshli so‘l qirg‘og‘idan ustalik bilan
foydalanganlar. Chunki katta tezlik bilan inshootdan oqib tushgan oqim o‘zan

tubini hamda yon bag‘rini yuvib, to‘g‘onga ham putur etkazishi mumkin edi.
Shuning uchun quvurlar shunday mo‘ljal bilan qurilganki, har qaysi quvurdan
shiddat bilan otilib chiqqan suv avval tog‘ning shu qoyasiga kelib urilgan,
so‘ngra undan soyning quruq o‘zani bo‘ylab qazilgan ariqqa oqib tushgan.
Suyuqlik xossalarini o‘rganib, suvning bosimi to‘g‘risidagi qonunni yaratgan
XVII asr mashhur fransuz fizigi Blez Paskal Xonbandini ko‘rganda edi, o‘z
qonunini O‘zbekistonning qadimgi irrigatorlari nomi bilan atalgan
bo‘larmidi. Chunki Paskal yaratgan qonun, undan 700 yil muqaddam X asr
irrigatorlari tomonidan amalda - Xonbandi inshootini qurishda ishlatilgan.
Shuni aytish kyerakki, X asr muxandis-irrigatorlari inshootning mustahkam
qurish choralarini izlab topgan bo‘lsalar -da, suv ombori ichida to‘planadigan
loyqani tashqariga chiqarib yuborish yo‘lini topa olmaganlar. Shu sababli
Xonbandi suv ombori asta-sekin loyqaga to‘lib, ishdan chiqqan, to‘g‘on esa
hozirgacha saqlangan.
XVI asr Buxoro tarixchisi Hofiz Tinish Mirmuhammad alBuxoriyning
"Abdullanoma" nomli qo‘lyozma asarida hikoya qilinishicha, Buxoro xoni
Abdullaxon (1557-1598 yillarda hukumronlik qilgan) 1582 yilda SHimoliy
Qozog‘istonga qilgan harbiy yurishidan qaytib kelayotganida Nurotaga Jo‘sh
qishlog‘i yaqinidagi Oqchob manzili orqali o‘tgan. Bu yerda bahor oylarida
juda ko‘p sel suvlari to‘planar, ammo bu suvlardan dehqonchilikda deyarli
foydalanilmas ekan. Sel suvlarini bir joyga to‘plab, undan dehqonchilikda
foydalana olish uchun xon Oqchob darasi oralig‘iga katta to‘g‘on qurishni
buyurgan. Shubhasiz, Oqchob qishlog‘ining aholisi suv tanqisligi haqida
Abdullaxonga arz qilgan va undan Oqchob soyini to‘sib suv ombori qurishga
ruxsat berishni iltimos qilgan. SHundan so‘ng Abdullaxon xonlikdagi eng
oliy mansablardan biri - "otaliq" lavozimini egallab turgan Ahmadali
Naymanga band qurilishida boshchilik qilishni buyurgan.

O‘rta asrlarda Hindiston, Eron va Afg‘onistonning shimoliy tog‘lik va
tog‘oldi mintaqalarida bunday inshootlardan ayniqsa keng foydalanilgan.
Hindistonda bunday suv omborlari "teng", ya’ni "qisiq" nomi bilan mashhur
bo‘lgan. Zahiriddin Muhammad Boburning yozishicha, X-XII asrlarda butun
G‘azna viloyati G‘aznaband, Saxanband va Saridehband kabi uchta suv
omborlariga jamg‘ariladigan suvlar bilan sug‘orilib obod etilgan. Mahmud
G‘aznaviy (998-1030 y.) tomonidan qurdirilgan G‘aznibod suv ombori
to‘g‘onning uzunligi 300 qari (gaz), balandligi 40-50 qariga teng bo‘lgan.
Keyinchalik Alouddin Jahonso‘z G‘uriy (1172-1205 y.) tomonidan buzib
tashlagan bu sug‘orish inshooti 1526 yilda Bobur farmoni bilan qayta
tiklanggan.
Abdullaxonbandini qurilishi haqida mahalliy aholi quyidagi fikrlarni
aytishadi, hikoyaning mazmuniga qaraganda vaqtida yuzlab toshtaroshlar
tog‘dan tosh sindirib yo‘ngan va binokor me’morlar ganch pishirgan ekanlar.
Tayorlangan ganchxoki meshlarda olib kelingan tuya suti bilan shinniga
qorilgan. So‘ngra tog‘ toshlari mana shu ganch qorishmasi bilan biriktirilib,
to‘g‘on qurilgan. Samarqand va Buxoro binokor me’morlari bunday qurilish
qorishmasini “qir” deb atashadi. "Qir" bilan ishlangan inshoot yoki bino
poydevori nihoyatda mustahkam bo‘lganligi uchun buxoroliklar qaysi ish
ko‘ngildagidek puxta bajarilsa, "koro qir g‘isht", ya’ni ishlar qir bo‘lib ketdi
degan iborani ishlatadilar. Darhaqiqat, "qir" o‘z davrida o‘rta asr
qurilishlarida sement o‘rnida ishlatilgan mustahkam birikituvchi qurilish
qorishmasi bo‘lib, O‘rta Osiyo me’morchiligida undan juda keng
foydalanilgan.
1962 yil bahorida Samarqand viloyati, Kattaqo‘rg‘on tumanidagi Jom
yaqinida Xonbandiga o‘xshash yana bir qadimgi suv inshooti qoldiqlari
topildi va tekshirish ishlari olib borildi. Bu inshoot aholi o‘rtasida

"G‘ishtband" nomi bilan yuritilib Zarafshon tog‘ tizmalarining g‘arbiy
etaklaridan oqib chiqadigan Omondara soyida qurilgan. G‘ishtbandning nomi
garchi inshootni g‘ishtdan bino qilinganligiga ishora qilsa-da, u aslida
yo‘nilgan tog‘ toshlari va maxsus qurilish qorishmasidan .ishlangan. Bu suv
inshooti Omondaraning eng tor joyiga o‘rnatilgan bo‘lib, to‘g‘onning
balandligi 9 m, ustki qismining uzunligi 24,5 m, asosining uzunligi 10 m,
qalinligi pastda 9,1 m, yuqorisida 5,5metrga teng bo‘lgan. To‘g‘onning suv
to‘planadigan ichki tomoni deyarli tik, tashqarsi esa zinapoya shaklida
qurilgan. Jom qishlog‘ida yashovchi keksa dehqonlarning so‘zlariga
qaraganda to‘g‘onning markaziy qismida past-baland joylashgan beshta
qulfagi bo‘lgan. Afsuski uning quvurlar o‘rnatilgan bu o‘rta qismini
Omondara soyining sel suvlari olib ketgan. Hozirgi kungacha G‘ishtbandning
faqat daraning qoya toshli mustahkam qirg‘oqlariga biriktirilgan
qanotlarigina saqlagan.
G‘ishtband XII asr boshlarida, O‘rta Osiyoda Qoraxoniylar davlati
hukumronlik qilgan davrda barpo qilingan.
G‘ishtband suv omboriga yig‘ilgan suv tufayli Samarqand va Qarshi
shaharlari orasidagi qadimgi karvon yo‘li ustida mustahkam qal’a hamda
maxsus rabot qad ko‘targan, Jom vohasida 250-300 gektar yer maydoni
sug‘orilib obod etilgan. Bu qal’aning harobalari qozirgi vaqtda Kattatepa deb
ataladi. U G‘ishtband inshootidan 5 km g‘arbda, soyning so‘l qirg‘og‘ida
joylashgan. G‘ishtband yodgorligida olib borilgan arxeologik tekshirishlarga
qaraganda XII asrda qurilgan bu suv ombori ham Xonbandi kabi, asta-sekin
loyqa bosishi tufayli ishdan chiqqan.
Qadimgi gidrotexnika inshootlari ustida so‘z yuritilar ekan, pishiq g‘isht va
suvga chidamli binokorlik qorishmalaridan qurilgan suv ayirg‘ich ko‘priklar

ustida, umumiy tarzda bo‘lsa ham, alohida to‘xtalib o‘tish maqsadga
muvofiqdir. Chunki ular O‘rta asrlarda suvdan foydalanishning taraqqiyot
darajasi va uning rivojlanish tarixi haqida ba’zi bir aniq ma’lumotlarni
byeradi. Bunday inshootlar manbalarda "Qantara", "sari pul", "puli sangin",
"tosh ko‘prik", "g‘isht ko‘prik" nomlari ostida tilga olingan. Mana shunday
g‘isht ko‘priklardan biri Zarafshon daryosi ustiga qurilgan Shayboniyxon suv
ayirg‘ich ko‘prigidir. Bu inshootning qoldig‘i Samarqand shahri markazidan
7-8 km shimolisharqda daryoning so‘l qirg‘og‘ida joylashgan. Adabiyotlarda
u "Amir Temur ravog‘i", "Puli SHodmon Molik" va "Abdullaxon ko‘prigi"
nomlari bilan ham tilga olinadi. Kamoloddin Binoiyning "SHayboniynoma"
asarida yozilishicha bu inshoot 1502 yili SHayboniyxon tomonidan qurilgan.
Bizning davrimizgacha uning faqat bir ravog‘igina saqlangan. Adabiyotlarda
ushbu inshoot dastavval 8,10 yoki 16 ravoqli bo‘lgan degan ma’lumotlar
uchraydi. Har holda XIX asrning 40-yillarida uning uch ravog‘i butun
bo‘lgan.
Ko‘prikning ustki o‘tiladigan yo‘l qismining eni 7 m dan ortiqroq bo‘lib,
uning ikki cheti pishiq g‘ishtdan, balandligi ham, qalinligi ham 1 metrlik
g‘ov qilib ishlangan. G‘ovlar, shubhasiz ko‘prik usti qatnovchilarining
shaxsiy xavfsizligini ta’minlash maqsadida o‘rnatilgan. Shunday qilib,
Shayboniyxon suv ayirg‘ich ko‘prigining saqlangan qismlari o‘lchamlariga
qaraganda, bu inshootni bunyod qilgan XVI asr me’mor quruvchilari
inshootning daryo ichida o‘rnatilgan ustunlaridan tortib har bir ravog‘i va
ustki yo‘l qismlarining Peshtoqli sardoba va Sarafshon daryosi ustiga
qurilgan suv ayrig‘ich. 14 tuzilishigacha matematik jiqatdan aniq va puxta
loyihalashtirganlar. Afsuski, u bu ajoyib suv inshootini barpo etgan O‘rta asr
gidrotexnikme’morlarining nomlari tarixda saqlanib qolmagan. Bunday
gidrotexnika inshootlari O‘rta Osiyoda yagona bo‘lmagan. Masalan XVI asr
tarixchisi Xondamirning yozishicha birgina Xuroson viloyatida Mir Alishyer

tomonidan 19 ta hovuz va 16 ta g‘ishtin ko‘priklar barpo qilingan. Ularning
ayrimlari hatto marmardan ishlangan. XIII asrga oid qo‘lyozma asarlardan
Mirzo Muhammad Bade devonning "Majma’ al-arqom" da keltirilgan
ma’lumotlarga qaraganda birginga Zarafshon daryosining quyi oqimida "Puli
Karmana", "Puli Mextar Qosim", "Puli Choxorminor" va "Puli Jondor" kabi
daryodagi suv hajmini belgilovchi suv o‘lchagich va suv taqsimlagich
ko‘priklar bo‘lgan. Ammo bu ko‘priklar allaqachon vayron bo‘lib, ularning
qoldiqlari daryoning ko‘hna o‘zani ostida qolib ko‘milib ketgan.

O‘rta asrlarda suv to‘g‘onlari

Купить