O‘rta Osiyo Davlatlarining Shakllanish Tarixi - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	553.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

O‘rta Osiyo Davlatlarining Shakllanish Tarixi

Купить

O'rt a Osiy o
Dav lat larining
Shak llanish Tarixi

Oʻrta Osiyo — Yevrosiyo materigining oʻrta qismida,
gʻarbda Kaspiy dengizi qirgoqlaridan sharqda Xitoy
chegarasigacha, shimolida Gʻarbiy Sibir tekisligidan,
janubida Nishopur, Safedkoʻh va Hindukush
togʻlarigacha choʻzilgan yirik tabiiy geografik oʻlka. U
materik ichkarisida, Atlantika okeanidan 4 ming km,
Shimoliy Muz okeanidan 2,5 ming km, Tinch okeandan
5,5 ming km va Hind okeanidan 1 ming km ga yaqin
masofada joylashgan, suvlari okeanlarga chiqib keta
olmaydigan berk havzadan iborat. Oʻrta Osiyo hududi
oʻrta asrlarda, Turon arab manbalarida Movarounnahr,
19-asrning 2-yarmi va 20-asr boshlarida (1924—25
ylarda oʻtkazilgan milliy davlat chegaralanishigacha)
Turkiston deb atalgan, keyinchalik Oʻrta Osiyo deb
ataladigan boʻldi.

Oʻrta Osiyoning 5 mamlakatining umumiy
aholisi soni 2012-yilga koʻra - 65.700.000
kishini tashkil qildi.
Aholisining koʻpchiligi Turkiy xalqlar oilasiga
mansub, bulardan asosan
koʻpchilikni: Oʻzbeklar, Qozoqlar, Qirgʻizlar, Qor
aqalpoqlar va Turkmanlardir. Shuningdek
Forsiylar oilasiga mansub Tojiklar ham
koʻpchilikdir.
Oʻrta Osiyoning tub aholisi hisoblanmaydigan
millatlarga: Ruslar,
Olmonlar, Ukrainlar, Uygʻurlar, Tatarlar, Turklar
va boshqa millatlar kiradi

Oʻrta Osiyo:
Joʻgʻrofiy maʼnoda Markaziy Osiyoning SSSR tarkibiga kirgan qismi. Unga Ustyurt
platosi, Turon pasttekisligi, Toʻrgʻay platosi, Qozogʻiston va
qisman Kopetdogʻ, Pomir, Tyan-Shan togʻlari kiradi.
Siyosiy-maʼmuriy
maʼnoda Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Tojikiston (baʼzida Qozogʻiston ham
qoʻshiladi) davlatlari maydoni.
Oʻlkaning gʻarbiy chegarasi Elburs togʻining 54° 15’ shq.u. qismidan boshlanib, Kaspiy
dengizining sharqiy qirgʻogʻi orqali Mangʻishloq qoʻltigʻigacha, undan Ustyurtning
shimoli-gʻarbiy chinki boʻylab, Doʻngʻiztov, Chogʻray platosi, Choʻchqa va Mugʻojar
togʻlari sharqiy etagi orqali oʻtib, 58° shq.u. va 48° shahrik.ga borgandan keyin
shimoliga buriladi va Jetigʻara shahri gacha, undan keyin Qoʻstanay shahri orqali
Ayritovgacha boradi. Soʻngra Qozogʻiston past togʻlarining shimoliy chegarasi boʻylab
sharq va janubiy sharq tomon davom etib, Qozogʻiston — XXR chegarasiga tutashadi.
Sharqiy chegara esa Savr, Sharqiy Jungʻariya, Jungʻariya, Boroxoro, Iren — Xabirga,
Qarat, Holiqtogʻ tizmalari suvayirgʻichlari, Xontangri togʻ tuguni, Qaqshal, Otboshi
tizmalari suvayirgʻichlari orqali oʻtib, Fargʻona tizmasiga kelib tutashadi, soʻngra Olay
tizmasining sharqiy chekkasi va Sariqoʻl tizmasi suvayirgʻichi boʻylab oʻtib, Hindukush
togʻlariga tutashadi. Bu yerda, Muztogʻdan boshlab gʻarbga tomon janubiy chegara
boshlanadi va Hindukush, Safedkoʻh, Nishopur tizmalari suvayirgʻichlari boʻylab oʻtib,
Elburs togʻi orqali Kaspiy dengizining janubi-sharqiy chekka sohiliga kelib tutashadi.
Oʻrta Osiyo yirik geosistema sifatida (maydoni 3300 ming km²chamasida)
Qozogʻistonning kattagina qismini, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston,
qisman Xitoy hududlari, hamda Afgʻoniston va Eronning Amudaryo havzasiga qarashli
qismini oʻz ichiga oladi.

Oʻrta Osiyoning qoʻshni tabiiy oʻlkalaridan farqlantirib turuvchi
oʻziga xos bir qancha belgilari mavjud. Bular: 1) Yevrosiyo
materigida tutgan oʻrnining oʻziga xosligi, yaʼni materikning
ichkarisida, okeanlardan uzoqdan joylashganligi; 2) oʻlkaning berk
havzadan iborat ekanligi, yaʼni bu yerda shakllangan asosiy
oqimning tashqi dengiz, okeanlarga chiqib keta olmasligi va
oʻlkaning eroziya bazisi hisoblangan Kaspiy, Orol, Balxash, Issiqkoʻl
kabi ichki havzalarga quyilishi; 3) Yer yuzasining oʻziga xosligi, yaʼni
oʻlkaning shim., shimoli-gʻarbiy katta qismi tekisliklardan, sharqiy
va janubiy qismi togʻliklardan iboratligi; 4) tabiiy sharoitida ichki
tafovutlarning kattaligi, yaʼni tabiatining barcha komponentlari
oʻlkaning turli qismlarida keskin farq qilishi; 5) oʻziga xos gorizontal
tabiiy zonalarning mavjudligi va ularga mos balandlik
mintaqalarining rivojlanganligidir. Bu oʻlkada oʻsimliksiz koʻchma
qumlar, oʻtish qiyin boʻlgan chakalakzor oʻrmonlar, ekinzor va
bogʻlardan iborat vohalarni koʻrish mumkin; 6) ekologik sharoitiga
koʻra ham berk oʻlka, bu tabiatdan foydalanishda ehtiyotkorlikni
talab etadi.

Oʻrta Osiyoning tabiati, xoʻjaligi, shaharlari, xalqlariga oid dastlabki geografik
maʼlumotlar Gerodot (miloddan avvalgi 5-asr), KvIn-t Kursiy Ruf, Strabon (miloddan
avvalgi 2-asr) kabi Yunoniston, shuningdek, Xitoy olimlarining asarlarida uchraydi. Bu
maʼlumotlar birmuncha cheklangan, baʼzan chala va xatoliklari boʻlsa ham, keyingi,
yaʼni oʻrta asrlardagi geografik bilimlarga zamin boʻlib xizmat qildi. Oʻrta Osiyo
haqidagi geografik bilimlar 9—12-asrlarda keng rivojlandi. Bunda Muhammad
Xorazmiy, Ahmad Fargʻoniy, Ahmad asSaraxsiy (9-asr), Jayhoniy, Abu Zayd Balxiy (10-
asr), Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Nosir Xisrav, Mahmud Koshgʻariy (11-asr),
AlXarakiy, Abulqosim Zamaxshariy, Saʼmoniy va boshqalar mahalliy olimlarning
xizmatlari katta boʻldi. „Hudud ulolam“ (10-asr) mashhur asari ham shu davrda
yozildi. Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasiga oid maʼlumotlar 9—12-asrlarda yashagan
sayyoh olimlar Ibn Xurdodbeh, Ibn alFaqih, Ibn Rusta, alMuqaddasiy, alMasʼudiy, Ibn
Fadlon, Istaxriy, Ibn Havqal kabilarning asarlarida ham uchraydi. Oʻrta Osiyo ga oid
geografik bilimlar 13—17-asrlarda ham, oʻlkadagi ijtimoiy-siyosiy holatlarga bogʻliq
holda, goh sust, goh jadal surʼatlar bilan rivojlanib bordi. Bunda mahalliy
tabiatshunos olimlar, sayyoxdarning asarlari, sayohatnomalari ahamiyatli boʻldi.
Muhammad Avfiy (13-asr), Faxriddin Banokatiy (14-asr), Hofizi Abru (14—15-asrlar),
Mirzo Ulugʻbek, Gʻiyosiddin Naqqosh, Abdurazzoq Samarqandiy (15asr), Zahiriddin
Muhammad Bobur (16asr), Muhammad Haydar Mirzo (16-asr), Mahmud ibn Vali (17-
asr) asarlari shular jumlasidandir. Bu davrlarga oid manbalar ichida chet ellik
sayyohlar Plano Karpini (13-asr), Marko Polo (13 — 14 a.lar), Ibn Battuta (14-asr),
alUmariy (14-asr), Klavixo (15-asr)larning sayohatnomalari ham bor. Ushbu
asarlarning ayrimlari tarixiymemuar yoʻnalishida boʻlsa ham, geografik gʻoya va
umumlashmalarga boy, xaritagrafik maʼlumotlari esa koʻlamli va mazmunli boʻlgan.

E't iboringiz
Uchun Rahmat
Shonazarov Abdulhoshim 302-guruh
talabasi
Geografiyasi o'qitish metodikasi

O‘rta Osiyo Davlatlarining Shakllanish Tarixi

Купить