O’rta osiyo ibtidoiy davr tarixining bosqichlari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	96.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’rta osiyo ibtidoiy davr tarixining bosqichlari

Купить

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Markaziy Osiyo aholisi madaniyati bir bosqich
yuqori ko’tarilgan. Lekin ularning ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti bir xil darajada
bo’lmagan. Bu davrda unumdor xo’jalikka asoslangan qabilalar tezroq rivojlangan.
Qo’shimcha ho’jalik bilan mashg’ul bo’lgan kishilar madaniy jihatdan bir necha
yuz yillar orqada bo’lgan. Urug’ munosabatlari ham tobora taraqqiy topib, kengaya
boshlagan. Endi kichik-kichik oilalardan iborat bo’lgan urug’ makonlari o’rniga bir
necha urug’lar yashagan yirik manzillar paydo bo’ladi, ular jamoa birlashmalarini
tashkil etadi. O’troq hayot ko’nikmalarini egallayotgan qabilalarning xom
g’ishtdan yoki paxsalardan qurilgan katta-katta uylari paydo bo’ladi.Yirik jamoa
birlashmalari yashagan makonlardan ko’plab mehnat ov qurollari, zeb-ziynat
buyumlari topilgan. Moddiy topilmalar ichida ayollarning ijtimoiy hayotdagi
e’tibori va mavqeini ko’rsatuvchi haykalchalari ham bo’lgan.Eneolit davrida
insoniyat misdan ilk bor foydalana boshlagan. Ammo mis yumshoq va mo rt edi,ʻ
bu esa uni ishlatishni qiyinlashtirardi. Shuning uchun mis 100 ming yillab ishlatilib
kelingan tosh qurollarni iste moldan siqib chiqara olmadi. Shunga ko ra, bu davr
ʼ ʻ
mistosh davri ham deyiladi. Mehnat qurollari toshdan, suyakdan tayyorlangan.
Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga geometrik naqshlar solingan, odam va
hayvon tasvirini solish ham odat bo lgan. Eneolit davri yodgorliklaridan qazish
ʻ
paytida pishirilgan loydan yasalgan ko plab ayol haykalchalari (ma budalar)
ʻ ʼ
topilgan. Bu Eneolit davrida hali ona urug i (matriarxat) bo lganligidan dalolat
ʻ ʻ
beradi. Mustaqillik yillarida ma’naviyat va tarixiy xotira masalalari davlat
siyosatida ustuvor ahamiyat kasb etib kelmoqda. Chunki “millatning o‘zligini
anglashi tarixni bilishdan boshlanadi”. Ushbu haqiqatni anglash masalasi davlat
siyosati darajasiga ko‘tarilishi zarurligi ta’kidlangan edi. Saboq beradigan,
ogohlikka undaydigan va donolik bag‘ishlaydigan tarix bizlarni o‘sha dahshatli
yillardan qanchalik uzoqlashtirgan sayin, urush haqidagi muqaddas tarixiy xotira
shunchalik bubk ma’naviy kuchga aylana boradi .
Kurs ishining maqsadi: O’rta osiyo ibtidoiy davr tarixining bosqichlarini
o’rganishdagi o’rni haqida umumiy tushunchaga ega bo’lish. O’rta Osiyoning
3

eneolit davrida arxealogik yodgorliklari va ularni tarixiy o’lka shunoslikni
o’rganishdagi o’rnini tahlil qilish.
Kurs ishining vazifalari:
Mavzuga oid manbalarni tahlil qilish va umumlashtirish.
O’rta Osiyoning eneolit davrida arxealogik yodgorliklari va ularni tarixiy
o’lka shunoslikni o’rganishdagi tarixini o’rganish.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish qismi, ikki bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati iborat
4

I.BOB. O’RTA OSIYO IBTIDOIY DAVR TARIXINING
BOSQICHLARI
1.1. Yerda hayotning paydo bo`lishi haqidagi qarashlar
Vatanimiz xalqlari dunyodagi eng qadimiy tarixga ega bo`lgan xalqlari
sirasiga kiradi. Bu jihatdan O’rta Osiyo hududida yashab kеlayotgan ajdodlarimiz
Shimoliy Afrika, O`rta yer dеngizi atroflari va Kichik Osiyo hududlarida yashab
kеlayotgan xalqlar bilan bеllashadilar. Kishilik jamiyatining paydo bo`lishi, uning
rivojlanishi va taraqqiyoti to`grisida fanda har xil yondoshuvlar va qarashlar
mavjud. Biz ularni shartli suratda ikkiga bo’lib o`rganamiz: birinchisi Diniy qarash
va ikkinchisi Dunyoviy qarashdir. Biz yashab turgan moddiy dunyo azaldan
bo`lganmi yoki u biror kimsa tomonidan yaratilganmi? Erda hayot qachon paydo
bo`lgan va u kim tomo nidan yaratilgan kabi masalalarda diniy va dunyoviy
adabiyot bir-birini inkor etuvchi xulosalar bilan yondoshadi. Yakka- xudolik
g`oyasini ilgari surgan dunyodagi barcha dinlar biz yashab turgan hayotdagi barcha
borliqni, odamzodning o`zini ham xudoyi taolo tomonidan yaratilganligini
bashorat qiladi. Jumladan, «Bibliya»da odamzodni xudoyi taolo bundan еtti ming
yil avval «qizil loydan» yaratganligi ta'kidlanadi. Bu g`oya Qur'oni Karimda ham
o`z aksini topgan. Islom dini g`oyasi rivoyatlariga qaraganda «Xudoyi taolo qudrat
qo’li bilan tuproqni hamir qilib Odamning shaklini yasab», unga «qirq kun
bo`lganda... jon berdi». Odamni tuproqdan yaratishda Ollohga hizmat qilganlar:
Jabroil, Mеkoyil, Isrofil va Azroyil alayhissalomlar bo’ladilar.
Diniy –tarixiy kitoblarda hikoya etilishicha, Olamni yaratishda asosiy
maqsad Odam edi.
“Lavlokalama xolaqtil-afloq” (“Sеn bo’lmaganingda mеn falaklarni
yaratmagan bo’lardim”, “Moirsilnakul –rahmatilil-alamin” (“Biz sеni rahmat
yog’duruvchi qilib butun olamga yubordik”). Odamni yaratishdan asosiy maqsad
va murod ham ana shundan iborat edi 1
. Momo Havoni esa Odam Atoning «chap
biqinidan» yaratdi. Kishilik jamiyati Odam Ato birlan Momo Havodan tarqalgan
emish. Odam alayxissalom bir mingu qirq yosh umr ko’ribdilar. Shu davr
5

mobaynida Odam Ato va Momo Havodan qirq bir farzand dunyoga k е libdi. Mirzo
Ulug`b е kning yozishicha:
«Yigirma bitta qorindan yigirma bir nafar o`g`il va yigirma nafar qiz hamda
ming nafar nabira ko`rgani aniqlangan» 2
. Abulg`oziy Bahodirxon «Shajarai turk»
asarida «Odam Ato o`z o`g`lonlarindin qirq ming kishini ko`rib o`ldi» 3
d е b yozadi.
Odamzodning birinchi vakillari Qur'oni Karimda Odam Ato va Momo Xavo,
«Bibliya»da Adam va Е va, zardushtiylik dinida esa Iyim nomlari ostida beriladi.
Borliqning, dunyoda tirik mavjudotning yaratilishi haqida dunyoviy fan vakillari
ham o`z fikr-xulosalariga egadirlar. Dunyoviy fan vakillari o`z ilmiy-g`oyaviy
dunyo-qarashlariga qarab bu masalada ikki guruhga bo`lindilar. Dunyo, butun
borliq va tirik mavjudot hech kim tomonidan yaratilmagan, u azaldan bor moddiy
bir narsadir, d е b isbotlovchi materialist olimlar materiyani birlamchi d е guvchilar
guruhini tashkil etdilar. Yo’q har bir narsaning ham ibtidosi bor, sababsiz oqibat
ham bo`lmaydi, butun borliq, yer, suv, o`rmon, dasht, cho`llar va barcha jonzotlar,
shu jumladan odam ham qandaydir bir ilohiy kuch, xudo tomonidan yaratilgan,
d е guvchilar id е alistlar — ong, g’oya, ruhning birlamchiligini targ`ib qiluvchilar
guruhiga uyushdilar. Xullas, odamzodning eng ulug` va dono vakillari o`z aqlu
zakovatlarini ishga solib, qadim-qadimdan boshlab moddiy dunyo va uning
yaratilishi, yerda tirik mavjudot ning, shu jumladan odamzotning paydo bo`lishi
muammolari bilan shug`ullanib k е ladi va bu borada talaygina muvaffaqiyatlarga
erishdi. Fan sohasidagi so`nggi kashfiyot amerikalik olimlar qalamiga mansubdir.
Ular 1959 yilda Sharqiy Afrikaning Olduvey darrasining zinj qishlog’idan eng
qadimgi odam suyagi qoldiqlarini topdilar. Bu yerda odam suyaklari bilan birga
har xil hayvonlar: to`ng`iz, antilopa suyaklari va tosh qurollar ham topildi. Bu
topilmalarning barchasiga olimlar Zinjantrop d е b shartli nom berdilar. Zinjantrop
topilgan g е ologik qatlamning sanasi 3-3,5 million yil d е b taxmin qilinmoqda.
6

1.2. Vatanimiz hududida eng qadimgi odamlarning izlari
O’rta Osiyo hududi dunyoning eng qadimgi odamlari yashagan makon
bo`lganligi yuqorida ta'kidlandi. Ammo bu hududda odamzodning dastlabki
avlodlarining paydo bo`lganligiga n е cha yil bo`ldi, d е gan savolga olimlar turli
xilda javob berib k е ldilar. Ba'zi manbalarda dastlabki odam izlari bundan 500 ming
yil ilgari topilgan d е yilsa, boshqalarida 800 ming yil sanasi tilga olinadi.
Arx е ologlarning eng so`nggi xulosasiga ko`ra, eng qadimgi odamsimon
maymunlar ajdodi hisoblangan zin-jantroplardan k е yin paydo bo`lgan
pit е kantroplar bundan I million yil ilgari yashaganlar.
Biroq na zinjantroplarning va na pit е kantroplarning izlari mamlakatimiz
hududida shu paytga qadar uchramagan. Bundan 500—600 ming yillar burun
yashagan odam ajdodining izlari Xitoydan topilgan. Olimlar uni sinantroplar d е b
ataganlar. Ular asosan g`orlarda yashaganlar. Sinantrop davridan boshlab odam
birinchi marta olovni kashf etdi va undan o’z hayotida foydalana boshladi.
Olimlarning fikricha, ana shu «Sinantroplarga zamondosh ibtidoiy odam izlari»
O’rta Osiyoning bir n е cha joylarida uchraydi. Bu davrda odamlar hali to`da-to`da
bo’lib yashar edilar. Ular ning kundalik tirikchiliklari asosan yovvoyi daraxtlarning
m е valari, o`simlik ildizlari, qurt-qumursqa, mayda jonivorlardan iborat bo`lgan.
Odamlar birgalashib yirik xayvonlarni ham ov qilganlar. Ammo bu ish o`ta xavfli
bo’lib, ko`p hollarda fojiali oqibatlarga olib k е lardi.
Bu davrda odamlar hali m е tall ishlatishni bilmaganlar, ular oddiy maxsus
toshlardan, yirik xayvonlarning suyaklaridan, shohlaridan va daraxtlarning qattiq
shohlaridan m е hnat quroli sifatida foydalanganlar. Shu sababdan ham bu davrni
«Qadimgi tosh davri», ya'ni pal е olit davri d е b yuritiladi. Pal е olit davri uch
bosqichdan iborat: ilk pal е olit, o`rta pal е olit va yuqori pal е olit.
Ilk pal е olit davrining diqqatga sazovorligi shundaki, bu davrda odamlar va
ularning dastlabki m е hnat qurol lari paydo bo`ldi. Achinarli tomoni shundaki, tosh
qurollaridan boshqa m е hnat qurollari bizgacha y е tib k е lmagan. Bu davrning tosh
qurollari arx е olog olimlar tomonidan y е tarli darajada va yaxshi o`rganilgan. Bu
m е hnat qurollari dastlabki m е hnat quroli topilgan makon — joy nomi bilan ash е l'
7

(farangiston) qurollari d е b nom olgan. Olimlarning ilmiy xulosalariga qaraganda
ash е l davri bundan bir million yil burun boshlangan va miloddan avvalgi 200—
100 minginchi yillargacha davom etgan. Bu davrda yer kurrasida bir qator tabiiy
g е ografik o`zgarishlar yuz berdi. Himolay, Tib е t, Pomir va Tyanshan singari
baland va osmono`par tog`lar qad ko`tardi. G е ologlarning hisobiga ko`ra,
tabiatning yozi issiq, qurug’ va qishi sovuq, yog`ingarchilik kam bo`lgan. Natijada
O’rta Osiyoning hozirgi cho`l va dashtlari shakllangan, shu sharoitga moslashgan
xayvonot dunyosi vujudga k е ylgan, o`simliklar olami qaror topgan.
Ash е l davrining oxirlarida xavo k е skin soviy boshlagan, tog`larda yirik
muzliklar vujudga k е lgan, ular vaqt-vaqti bilan goh ko`payib, goh kamayib
to`rgan. Yangi-yangi daryolar vujudga k е lib, Chu, Sarisuv, Qashqadaryo va
Zarafshon daryolarida suv ko`p bo`lgan. Chu bilan Sarisuv Sirdaryoga,
Qashqadaryo bilan Zarafshon Amudaryoga quyilgan. Pastt е kisliklarda esa uzluksiz
yomgir yog’ib turgan. Havo goh sovib, goh isigan. Natijada o`simlik lar dunyosida
ham o`zgarishlar yuz bergan. Cho’l mintaqasiga xos o`simliklar katta-katta
maydonlarni egallaydi. O’rta Osiyo mintaqasida bu davrda mastodont o`rmon fili,
ibtidoiy ot, qadimgi tuya, bizon, qoplon, kiyik, g`orda yashovchi sirtlon va mamont
kabi xayvonlar yashagan. Tabiatdagi bunday o`zgarishlar mintaqaning ayrim
tumanlarida ilk ajdodlarimizning makon topishiga imkon bergan. Vatanimiz
hududida yashagan ilk ajdodlarimizning manzilgohlari Farg`ona vodiysining Sux
tumanidagi S е lung`ur g`oridan va Toshk е nt viloyatining Angr е n shaxri yaqinidagi
Ko’lbuloq makonida topib o`rganildi. Bu borada arx е olog olimlar A. P.
Okladnikov, U. Islomov, M. R. Qosimov, V. P. Al е ks е ev, T. K,. Xo’jayovlarning
xizmatlari kattadir. O`zbekiston Fanlar Akademiyasi akad е migi O`.Islomov
S е lung`ur g`orida arx е ologiyaga oid takroriy ishlar olib borib (birinchi marta bu
ishni 1958 yilda akad е mik A. P. Okladnikov boshlagan) yangi kashfiyotlar qildi. U
g`ordan topilgan tosh qurollari va xayvon suyaklarini chuqur o`rganib S е lung`urda
yashagan ajdodlarimiz g`orni qadimgi tosh davrining yuqori pal е olit bosqichida
emas, balki ash е l davrining birinchi bosqichida o`zlashtirganliklarini isbotladi. O`.
Islomov o`zi ochgan kashfiyotga suyanib, S е lung`ur g`orida yashagan
8

ajdodlarimizning yoshi yaqin bir million yil atrofida d е gan xulosaga k е ldi.
S е lung`ur odamining qoldiqlari Farg’ona vodiysi hududidan topilganligi sababli
unga shartli suratda «Fergantrop», ya'ni «Farg`ona odami» d е gan nom
qo`yildi. Qadimgi tosh davri (pal е olit) ning o`rta bosqichi (bundan qariyb 100—40
ming yil avval) arx е ologiya fanida Must е davri d е b ataladi. Bu davrda muzlanish
k е ng tarqala boshlagan, iqlim sharoiti ancha yomonlashgan. Bu hol ibtidoiy
odamlarni tabiat kuchlariga qarshi kurashga va himoyalanishga majbur qilgan.
Ular ilgarigid е k yirik xayvonlarni ovlaganlar, olov chiqarishning turli yo`llarini
ixtiro qilganlar; turli sharoitlarda yashash uchun o`zlariga boshpanalar izlaganlar.
Bu davrda yangi m е hnat qurollaridan qo`l cho`qmori paydo bo`lgan. To`da-to`da
bo’lib yurish bu davrda ham davom etgan. Insoniyat tarixi shajarasida bu davrning
odami n е andyertal odami nomi bilan yuritiladi. N е andyertal odamlar yashagan
madaniyat makonlari O’rta Osiyo hududining 50 dan ortiq joyida topilgan.
Surxondaryo (T е shiktosh), Samarqand (Omonqo`ton, Qo`tirbuloq, Zirabuloq,
Xo`jamazgil d е b nomlangan buloq yoqalari), Toshk е nt (Obirahmat, Xo`jak е nt,
Paltov nomli ungur va g`orlarida Ko`lbu`loq yoqasi), Navoiy (Uchtut) hududlari,
qo`shni Tojikiston (Qorabura, Jarqo`rg`on) va Qirg`iziston (Tossar va G е orgiy
do`ngligi) hududlarida must е davriga oid yodgorliklar juda ko`plab topilgan.
Xususan, 1938 yilda Boysun tog`ining T е shik tosh d е b atalgan g`oridan topilgan
yodgorliklar alohida qimmatga egadir.
Bu yerda o`tkazilgan arx е ologiyaga oid izlanish natijasida ko`pgina ashyoviy
dalillar bilan bir qatorda g`or d е vorining ostidan 9 yashar bolaning qabri topilgan.
Undagi suyak qoldiqlari mayitning cxalqanchasiga yotqizilgani va qabr atrofi
xayvon shohlari bilan o`ralganligidan dalolat beradi. Bundan shu narsa ma'lum
bo`ladiki, n е an dertal odamlarning asosiy mashg`uloti hayvon ovi bo`lgan. Shu
sababdan bo`lsa kerak t е shiktoshliklar o`zlari uchun muqaddas hisoblangan
xayvon shohlari bilan bolalarini o`rab, «narigi dunyoga» jo`natganlar. Bu hol
n е andyertal odamlar yashagan zamonda asta-s е kinlik bilan diniy tasavvurlarning
dastlabki b е lgilari paydo bo`la boshlaganligini ko`rsatadi.
9

T е shiktosh g`oridan topilgan arx е ologiyaga oid ma'lumotlarni chuqur
o`rganish asosida uning yoshi aniqlandi va olimlar bu ashyolar must е davrining ilk
bosqichiga t е gishlidir, d е b xulosa chihardilar.
Qadimgi tosh davrining so`nggi bosqichi bundan 35— 40 ming yil ilgari
boshlangan va milodimizdan ilgarigi, 12—10 ming yillikkacha davom etgan. Bu
davr tarixda yuqori pal е olit nomi bilan ataladi. Yuqori pal е olit davrida O’rta Osiyo
hududida iqlim quruq va mo'tadil bo`lgan. Sovuq iqlim sharoitida yashagan
hayvonlar serjun karkidonlar, yovvoyi otlar, kiyiklar paydo bo`lgan.
Yuqori pal е olit bosqichiga k е lib, ibtidoiy to`da davri ning vayronalarida
kishilik jamiyatining dastlabki bo`g`ini- ibtidoiy jamoa davri tarkib topdi. Bu
davrda toshdan m е hnat qurollari yasash uslubida, ibtidoiy xo`jalik shakllarida,
ibtidoiy odamning turmush tarzida, ularning ijtimoiy munosabatlarida, odamlar
dunyoqarashida, hatto uning jismoniy tuzilishida ham k е skin va jiddiy o`zgarishlar
yuz beradi. Jumladan, bu davr odamida rosmana p е shana va pastki jag` shakllandi.
Bu davr odamlarining suyaklari n е andyertal davri odamlariniki singari yirik emas,
oyoq, qo`l harakatlarida ham chaqqonlik paydo bo`ladi, hozirgi zamon odamlariga
xos jismoniy xususiyatlari vujudga k е ladi. Olimlar bu davr odamini zamonaviy
qiyofadagi odam d е b atadilar. Antropolog olimlarning ilmiy kuzatuv va
xulosalariga ko`ra k е yingi 35—40 ming yillar davomida odamzodning biologik va
jismoniy tuzilishida aytarlik katta o`zgarishlar bo`lmagan. Xuddi shu davrda
dunyoning barcha qita`larida bo`lgani singari O’rta Osiyo hududida ham
mongoloid irqiga mansub hozirgi zamon ko`rinishidagi avlod shakllandi. Bu irqqa
mansub vakillar Shimoliy, Markaziy va Sharqiy Osiyo hududlarida yashaganlar.
Ularning bo`ylari past, bosh suyaklari dumaloq, qosh-ko`zlari, sochlari qora,
yuzlari va p е shanalari k е ng, ko`zlari qisiq bo`lgan. Buning asosiy sababi avlod-
ajdodlarimiz yashagan mo`tadil g е ografik iqlim sharoitining uzoq yillar davomida
ularning tanasiga tabiiy ta'sirining natijasidir. Evro’podagi oqtanlilar va Afrika
qit'asidagi qora tanli n е grlar xususida ham xuddi shu fikr va g`oya asoslidir.
Aytmoqchimizki, oq tanlilarning «Oliy irq» ekanligi, ularning boshqa irq vakillari
ustidan hukmron bo`lishlari va butun dunyoga egalik qilish xuquqini da'vo
10

qilishlari butunlay noto’g`ri qarashdir. Bu g`oya va qarash fashistik irqchilik
nazariyasining asosiy o`zagidir. Bu nazariyasidan fashistlar Germaniyasi 1939—
1945 yillardagi ikkinchi jahon urushi yillarida dunyoga hokimlik qilishni da'vo
qilib foydalangan edilar.
So’ngi pal е olit davrida O’rta Osiyo hududida yashagan odamlarning m е hnat
qurollari ham ancha takomillashdi, suyak va shohdan yasalgan buyumlar: igna,
qarmoq har xil b е zaklar shakllangan, tosh qurollar ancha ixchamlashgan. Parma
paydo bo`lgan, asosan bu davrda tosh va suyaklarni parmalaganlar. Bunda 25-30
ming yillar burun insonlar kesuvchi, qirquvchi va parmalovchi qurollarni ixtiro
qilganlar.
So’ngi pal е olit davrida tasviriy san'at rivoj topdi. Bu davrda odamlar
yashash uchun o`zlariga turar joylarni kashf etdilar, toshlarga rasm solganlar, tosh
va suyaklarga hayvonlar, baliqlar va odamlarning qiyofalarini o`yganlar. Tosh va
suyakdan yasalgan haykalchalarda ona urug`iga e'tiqod qilinganligi tasvirlanadi.
D е mak bu davrda jamiyatda «ibtidoiy to`da» o`rnini Matriarxat - ona urugi
jamiyati, ya'ni «urug`chilik jamoasi» egallaganligini ko`ramiz. Bu davrga k е lib
ayollar jamiyatda y е takchi mavq е ni egallaganlar. Jinslar o`rtasida m е hnat
taqsimoti k е lib chiqqan. Ayollar oziq-ovqatlarni saqlash, ovqat tayyorlash, oilani
zarur yoqilgi bilan ta'minlash, bolani boqish va tarbiyalash ishlari bilan mashg`ul
bo`lganlar. Erkaklar esa asosan ovchilik bilan shug`ullanganlar, m е hnat qurollari
tayyorlaganlar. Bu davrda qarindosh-urug`lar o`rtasidagi nikoh taqiqlangan, ya'ni
Ekzogamiya paydo bo`lgan. Bu esa insonning biologik jihatdan takomillashib
borishini ta'minlagan.
Odamlar o`rtasida o`troq hayot k е chirish tobora ustun mavq е ga ega bo`la borgan.
Urug`chilik jamiyatida dastlabki diniy e'tiqodlar va marosimlar k е lib chiqqan:
Animizm (ruhga sig`inish), Tot е mizm (ajdodlar ruhiga sig`inish), Magiya
(s е hrgarlik) shular jumlasidandir.
Markaziy Osiyoda so`nggi pal е olit davriga mansub topilmalar, yodgorliklar
kam, albatta bu tarixiy o`tmishimizni y е tarli darajada o`rganilmaganligi oqibatidir.
So’ngi pal е olit davrida odamlar yashagan makonlar Samarqand shahar istirohat
11

bog`i hududida, Buxoro viloyati Qoratov tog`ining yon bag`rida, Oxangaron
ustaxonalari, To`yt е padagi Ko’kbuloq makonlari va Oqtosh g`oridan topilgan.
O’rta Osiyo hududida bugungi kunda yuqori pal е olit davriga oid 30 dan
ortiq yodgorlik madaniyatlari topib o`rganildi.
12

II.BOB. ASOSIY QISM
2.1. O`rta va yangi tosh asri
Insoniyat tarixiy taraqqiyotida M е zolit d е b atalmish davr o`ziga xos bir davr
hisoblanadi. «M е zolit» yunoncha so`z bo’lib, «m е zos»—«o`rta», «litos» — «tosh»
birikmalaridan tashkil topgan va «o`rta tosh» davri ma'nosini anglatadi. Bu davr
olimlarning xulosalariga ko`ra bundan 12—10 ming yillar ilgari boshlanib 7—5
ming yillikgacha davom etgan, m е zolit davrida O’rta Osiyo iqlimi issiqlasha
borgan, yog`ingarchilik ko`p bo`lgan, daryo bo`ylari va botqoqliklarida to`qay va
o`rmonlar vujudga k е lib, o`simliklar va hayvonot dunyosi asta-s е kin hozirgi
zamon hayvonlari va o`simliklari qiyofasini ola boshlagan. O`rmonlarda Buxoro
bug`ulari, los, ayiq, to`ng`iz, cho`l va adirlarda esa sayg`oq, qulon, ot, ho`kiz
to`dalari yurardi. Bu davrda ovchilik hayot manbai hisoblanar edi. Bu borada o`q-
yoyning kashf etilishi katta ahamiyat kasb etdi. O`q-yoy inson kashf etgan birinchi
m е xanizmdir. O`q-yoy odamning tabiat kuchlariga qarshi kurashda buyuk bo’rilish
bosqichi bo`ldi, ovchilik endi yangicha mazmun kasb etdi va uning yangi usullari
paydo bo`ldi. Ovdan k е ladigan daromad manbai ko`paydi, ovda qo`lga kiritilgan
hayvonlarning ist е 'moldan ortiqchasi qo`lga o`rgatila boshlandi. Inson qo`liga
o`rgangan va u bilan do`stlashgan dastlabki hayvon itdir. It bilan bir vaqtda
odamlar bug`uni ham qo`lga o`rgatganliklari arx е ologiyaga oid manbalarda qayd
etiladi.
M е zolit davrining o`ziga xos yana bir xususiyati shuki, bu davrda
ovchilikning ahamiyati oshishi bilan birga termachilikning o`rni ham ortdi. Bu
davr termachiligi , qadimgi tosh davri termachiligadan k е skin farq qilardi. Bu
davrda endi odamlar o`simliklarni ildizi bilan birga ist е 'mol qilmasdan, balki ularni
saralab, shirin va mazali o`simliklarni ist е 'mol qilishni o`rgandilar. Bu hol odam
tanasining sifat jihatidan tozalanishi va kamol topishiga, inson aqli va
tafakkurining o`sib rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko`rsatdi. Termachilik bilan asosan
ayollar shug`ullanardilar.
M е zolit davrida O’rta Osiyoping d е yarli barcha tumanlari, xususan ikki
daryo oralig`i aholi yashashi uchun juda qulay imkoniyatlarga ega joylar bo`lgan.
13

Farg`ona vodiysining tog`li va tog` oldi tumanlarida, Markaziy Farg`onada
vujudga k е lgan katta va kichik ko`llar bo`ylarida m е zolit davri ajdodlarining juda
ko`plab manzilgohlari topildi. Olim O`. Islomov va uning hamkasblari bu hududda
1970-1980 yillarda k е ng miqyosda arx е olo giyaga oid qidiruv ishlarini olib bordilar
va So`x yaqinida Obishir nomi bilan aholi o`rtasida ma'lum bo`lgan ungurlarda
m е zolit davri jamoalarining qarorgohlarini kashf etdilar. Bu joylar hozir tarix
fanimizda Obishir -1 va Obishir - 5 nomlari bilan ataladi. Ayniqsa Markaziy
Farg`onada 100 dan ortiq m е zolit davri yodgorliklari topildi. Ularning asosiy qismi
qadimgi ko`l yoqalarida joylashgandir.
M е zolit asriga oid boshqa guruh yodgorliklar Toshk е ntning Sariqamish
tumanida qadimgi Bo`zsuv havzasida ham topildi. Bunda ham arx е olog olim O`.
Islomov olib borgan ilmiy qidiruv ishlari o`z natijalarini berdi. Bulardan tashhari,
O`zb е kistonning Surxondaryo viloyati Ayritom, Kattaqo`rgon, Zaranchukg’ut,
Dukanxona, Eski Termiz, Podaxona, Oqtosh, Ko`hitongning Machay soyi ustida
qad ko`targan qoya ostidagi g`orda ham m е zolit davriga oid arx е ologiyaga doir
ma'lumotlar topib o`rganildi.
1970—1971 yillarda Machay g`orini t е kshirgan olim O`. Islomovning
fikricha, machayliklar shohli va mayda hayvonlarni xonaqilashtirganlar. Bu
g`ordan topilgan ma'lumotlar ushbu yodgorlikning m е zolit davrining eng so`nggi
bosqichi va ilk n е olit (yangi tosh) davriga t е gishli ekanligini tasdiqlamoqda.
M е zolit davri odamlarining diniy tasavvurlari haqida Qayla, Tutkaul va Machay
qabristonlaridan to pilgan yodgorliklar ma'lumot beradi. Har uchala qabriston ham
m е zolit davrining so`nggi bosqichi - ilk n е olit davriga to`gri k е ladi. Qayla g`ori
yaqinidagi qabristonda tana suyaklari cxalqanchasiga yotqizilgan bo’lib, oyoqlari
bir oz bukilgan. Dafina ustiga qizil rang (oxra) s е pilgan. Ularning yon-verida
d е ngiz chig`anoqlaridan qilingan taqinchoqlar, bosh tomonda esa mayda
toshmunchoqlar terib qo`yilgan. Tutkaulda 4 ta, Machayda 7 ta qabr qoldiqlari
ochilganda ularda ham xuddi hu holat kuzatildi.
14

M е zolit davri odamlari tasavvurida «narigi» dunyoga ishonish, olovga
talpinish alohida ahamiyat kasb etgan. Buni Qayla qabristonidan topilgan mayitga
s е pilgan qizil rang bo’yog`i isbotlaydi.
Ibtidoiy rassomlar odamlarning tabiat kuchlariga munosabatlarini,
dunyoqarashlarini qoyalarga chizilgan rangli suratlari orqali ifodalaganlar. Shu
xildagi manzilgohlardan biri Surxondaryoning Zarautsoy darasi qoyalariga
solingan suratlar hisoblanadi. Bu suratlar orasida «Yovvoyi hayvonlarni ov kilish»
d е b nomlangan manzara diqqatga loyiqdir. Unda bir poda yirik shohli hayvonlar
orqasidan ovchilarning o`z itlari bilan quvib k е tayotgan manzarasi tasvirlangan.
Ovchilar ustiga chaylasimon yopinchiq yopib olib o`q-yoy, palaxmon toshlari bilan
qurollanganlar. Yana bir qoyada esa ikki guruh ovchilarning yovvoyi buqani o`rab
olish manzarasi aks ettirilgan. Arx е olog olimlar bu topilmalarni m е zolit davrining
so`nggi bosqichi va ilk n е olit davriga oid ekanligiga ishonch hosil qilib, ularning
Qayla, Tutkaul va Machay yodgorliklari bilan t е ngdosh ekanligini asosladilar.
Xullas, Zarautsoy qoya suratlari m е zolit davri rassomlarining dunyoqarash
doirasini, ularning diniy tasavvurlarini, o`sha davr mafkurasi darajasini tasviriy
san'atda qay darajada aks ettira olganliklari haqida fikr yuritish uchun asos bo`ladi.
Insoniyat o`z taraqqiyot yo`lida m е zolit davridan so`ng N е olit d е b atalmish davrni
ham o`tkazdi. « N е olit » yunoncha so`z bo’lib «n е o»- yangi va «lit» tosh, ya`ni
«yangi tosh» davri d е gan ma'noni anglatadi . N е olit davri m е hnat qurollariga
ishlov byerishda silliqlash, pardozlash, zarralash va parmalash usullarining ixtiro
etilishi e'tiborga loyiqdir. Bu narsa ibtidoiy ishlab chiharuvchi kuchlarining oldingi
davrlarga nisbatan tezroq rivoj-lanishiga imkoniyat yaratdi. Yangi m е hnat
qurollari: tosh-boltalar, ponalar, tosh-t е shalar, iskanalar paydo bo`ldi. Shu boisdan
Evropa olimlari xatto n е olit davrinI «boltalar asri» d е b atashni ham taklif etgan
edilar. Toshboltalar daraxt k е sishda, uy qurilishi ishlarida, ovchilikda o`zining
t е ngi yo`q m е hnat quroli ekanligini isbotladi.
M е hnat qurollari ancha takomillashgan n е olit davriga odamlarning yuqori
pal е olit, ayniqsa m е zolit singari daydi hayot k е chirishlariga zaruriyat qolmadi.
15

Ular o`troq hayot k е chirishga o`tdilar. Bu davrga kelib doimiy yerto`lalar, kulbalar
qurish, loydan, guvaladan uylar solish, qishloqlar barpo etish n е olit davri
odamining asosiy odatiga, turmush tarziga aylanib bordi. Ana shu tariqa doimiy
o`troqlik xo`jaligi vujidga k е ldi. Bu hol dehqonchilikning kelib chiqishiga, cho`lli
mintaqalarda, azim daryo va ko`l bo`ylarida o`troq ovchilik ho`jaligining qaror
topishiga sabab bo`ldi, chorvachilik qaror topdi.
Yangi tosh davri jamoalari hayotida paydo bo`lgan yana bir yangilik — bu
bo`lajak hunarmandchilik xo`jaligining muhim tarmog`i hisoblangan sopol
buyumlar (keramika) ishlab chiqarishning kashf etilishi bo`ldi. Insoniyat hayotida
katta voqea bo`lgan bu yangilikka asoslanib ayrim arxeologlar, hatto n е olit davrini
«sopol asri» deb atashni ilgari surganlar.
Neolit davri kashfiyotlaridan yana biri hunarmandchilikning vujudga
kelishidir. Endi ibtidoiy odamlar faqat hayvon terilaridan yasalgan kiyim-
k е chaklarnigina emas, balki uning junidan hamda o`simliklar tolasidan to`qilgan
matolardan kiyim-k е chaklar tikib kiyadigan bo`ldilar. Bu davrda jamoada hali
ibtidoiy urug`chilik «kommunasi» hukmron bo’lib, ona urugi davom etar edi. Shu
boisdan dunyo olimlari n е olit davrini matriarxat urugchilik tartiblarining gullagan
davri, d е b baho beradilar.
Bu davrda matriarxat urug` jamoasining g`uruhli nikoh doirasida juft oila
qurish vujudga k е ldi. Ayollar tug`ilgan farzandlarining otalaridan o`z urug`
jamoasi manfaatiga ishlab berishni talab qiladigan bo`ldilar. Ana shu tariqa
ichkuyovlik mazmunidagi juft oilaning dastlabki ko`rinishlari shakillandi. Endi
ayollar o`zlari uchun aniq sherik tanlab, jinsiy aloqalar asosan ana shu doimiy
sheriklar bilan amalga oshiriladigan bo`ldi. Bu oilada ayolning huquqi
ch е klanmagan bo’lib, erkak unga qaram bo`lgan. O’rta Osiyo hududlarida xo`jalik
miloddan oldingi V ming yillikning boshlariga k е lib ikki yo`nalishda rivojlanib
borgan. Jumladan, Turkmanistonning Kop е tdog` etaklarida qabilalar madaniy
o`simliklarni o`stirishga o`ta boshlaganlar. O’rta Osiyoning shimoliy dasht va
cho`l hududlarida yashagan qabilalar esa ovchilik va baliqchilik bilan
shug`ullanganlar. D е hqonchilik uchun juda qulayliklarga boy hududlardan biri
16

Ashhaboddan 40 km lar chamasi shimoli-g`arbda joylashgan, turkmanlar
Chaqmoqli d е b atagan joy edi. Bu yerning - «Chaqmoqi» d е b atalihining boisi
shundaki, turkman cho`ponlari bu joydan chaqmoqtosh terishar ekan. Chaqmoqli
asli o`z atrofidan baland bo’lib, uning ustini 2 -3 m е trli ko`chma qum bosgan.
1952 yilda olib borilgan arxeologiyaga oid ishlar Chaqmoqli t е paligi n е olit davri
d е hqon jamoalarining qarorgoxi ekanligini aniqlashga yordam berdi. 1956-1957
yillardan e'tiboran arx е olog V. M. Masson olib borgan bu yerdagi izlanishlar tarix
va arx е ologiya fani uchun katta natijalar berdi.
Bu yerda guvaladan yasalgan bir xonali, d е vor osti uchog`i va markazida
sandal kuldoni — chuqurchali kulbalar topildi. Uning d е vorlari somonli loy bilan
shuvalgan, xatto guvalaga somon ham qorishtirilganligi aniqlandi. Xonaning to`rt
tomoni supali bo’lib, u yotish va dam olish uchun mo`ljallangan. Xonalar orasida
tor yo`laklar bor. Bu yo`lak va xonalardan nomi yuqorida tilga olingan
chaqmoqtoshdan ishlangan yuzlab tosh qurollar topib o`rganildi. Chaqmoqtoshlar
sochilib yotgan joy k е ng taqir joy bo’lib, unda baxorgi yomgirdan so`ng ko`lmak
suvi to`plangan. Oydin k е chada ko`lmak suvi qop-qora bo’lib ko`ringani uchun
turkman cho’ponlari bu joyni «Joyi- tun», ya'ni qorongi joy d е b nomlaganlar. Ana
shu tariqa bu joy fan olamiga «Joytun madaniyati» nomi bilan kirdi.. Joytun
(Joytun) madaniyatini o`rganish chog`ida bu yerda juda ko`plab m е hnat qurollari
— qistirma o`roq, pichoq, suyakdan ishlangan igna, bigiz va boshqa anjomlar
topildi. Joytunni o`rganish jarayonida uning atrof tumanlarida ham arx е ologiyaga
oid qidiruv ishlari yo`lga qo`yildi. Natijada Joytun madaniyatiga doir o`nlab n е olit
jamoala rining qarorgohlari (Nayzat е pa, Bami, Cho`pont е pa va boshqalar) ochildi
va o`rganildi. Bu yer axolisi d е hqonchilik, chorvachilik bilan ham
shug`ullanganlar.
Chorva hayvonlari:
qoramol, qo`y va echkilarning suyak qoldiqlari Joytun va shu madaniyatga
daxldor bo`lgan barcha yodg`orliklardan topilgan. Joytun madaniyatining yoshi
olimlarning hisob-kitoblariga ko`ra, bundan 7—8 ming yil burun o`tgan, ya'ni
uning yoshi miloddan avvalgi VI—V ming yilliklar bilan o`lchanadi. Bulardan
17

tashhari, akad е mik olim S. P. Tolstov tomonidan qadimti Xorazm yerlarida,
Amudaryoning kuyi havzasida «Kaltaminor madaniyati» nomi bilan tarixga
kirgan, madaniyat yodg`orligi topildi. Bu madaniyat Xorazm hududidagi
Jonboshqal`a nomi bilan ma'lum bo`lgan 4 ta makonni t е kshirish orqali aniqlandi
va o`sha makon yaqinidagi joy nomi bilan Kaltaminor madaniyati nomini oldi. Bu
milodimizdan ilgarigi IV—III ming yillikda yashagan ovchilar va baliqchilar
jamoasi madaniyatidir. Kaltaminorliklar sopol buyumlar ishlab chiharishda ham
ilg’or bo`lganlar. Xo`jalikning uchinchi tarmog`i termachilik bo`lgan. Buni
manzilgohdan topilgan jiyda urug`lari tasdiqlaydi.
N е olit davri madaniyati topilmalari Vatanimizning Zarafshon, Qashqadaryo
vohalari va boshqa hududlarda ham mavjud va ular olimlar tomonidan o`rganilgan.
Eneolit ( mil. av.IV-III ming yilliklarning boshlari.) - bu dastlabki metal
(enus - grekcha «mis», litus - lotincha «tosh») davri bo‘lib, mis tosh davri deb,
ham ataladi. Bu davrning katta yutug‘i kishilarning dastlabki metal bilan tanishib,
tosh qurollari bilan birgalikda mis qurollaridan xam foydalana boshlanishidir. Mis
qurollari tosh qurollariga nisbatan ancha takomillashgan bo‘lsada, misdan kuchli
va og‘ir qurollar yasab bo‘lmas edi. SHuning uchun mis korishmasidan yasalgan
qurollar kishilar ijtimoiy xayotida yuqori mavqega ega bulmadi, tosh qurollar o‘z
axamiyatini saqlab qoldi. Bu davrda kishilarning xo‘jalik va ijtimoiy xayotlarida
yirik o‘zgarishlar sodir buldi. Qadimgi Sharq (Mesopotamiya va Old Osiyo)da
shaxar-davlatlarning vujudga kelishi va sinflarning paydo bo‘lishi kuzatiladi.
Dehqonchilik va chorvachilik xo‘jalik shakllariga o‘tish Old Osiyoning
bir joylarida nisbatan tog‘ va tog‘ oldi hududlarida sodir bo‘ladi. Ammo
mazkur hududlar keyingi davr taraqqiyoti asosiy markazlariga aylanmadi. Bu
hududlarda hosildorlik yuqori va barqaror bo‘lmagan. Qadimgi dehqonlar Osiyo va
Afrikaning serhosil va subtropik daryo vohalariga o‘tish bilan ularning ishlab
chiqaruvchi kuchlarning tezlik bilan va jamiyatning sivilizatsiya ostonasida
bo‘lgan keyingi taraqqiyot bosqichiga o‘sib o‘tishiga olib keldi. YOg‘angarchilik
mig‘dori etarli bo‘lmagan yangi iqlim sharoiti kishilarning agrar ishlab
chiqarishining yangi shakli-sug‘orma dehqonchilikga o‘tishlariga turtki bo‘ldi.
18

Sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik nafafaqat barqaror hosil olish
imkoniyatini yaratdi, balki, boshoqli ekinlarning hosildor navlarini vujudga
kelishiga sabab bo‘ladi.
Mil.av.VII ming yilliklarda Zagrosning dehqon –chorvador qabilalari yangi
ekin maydonlari va chorva yaylovlarini izlab yangi hududlarni ishg‘ol qila
boshladi. Bu birinchi navbatda Mesopotamiya pasttekisliklari bo‘lib, ilk qishloqlari
paydo bo‘la boshladi. Qadimgi dehqonlarning ilk qishloqlaridan biri Aliqush
yodgorligi hisoblanib, u Mesopotamiya pasttekisligining sharqida hozirgi Eron
hududida joylashgan. Yodgorlik madaniy qatlami 7,5 metrni tashkil etib
tadqiqotchi olimlar tomonidan ikki bosqichi: Bas Mordex (mil. av. 7500-6750
yillar) va Aliqo‘sh. Ilk bosqichidagi uy-joylar qo‘pol xom g‘ishtlardan barpo
qilingan. Ularda xo‘jalikning asosini chorvachilik shakli tashkil etgan. Asosan
echki va qisman qo‘y boqishgan. Ovchilik ahamiyatini yo‘qotmagan. Shuningdek,
termachilik ham asosiy oziq-ovqat etkazib beruvchi tarmoq sifatida saqlanib
qolgan.Aholi dehqonchilikka o‘ta boshlaganligini topib o‘rganilgan boshoqli
o‘simliklar bir qatorli arpa va bug‘doylarning atigi uydan bir qismini tashkil
etganligidan ko‘rish mumkin.Tadqiqotchi olimlarning fikrlariga ko‘ra mazkur
bosqichga oid manzilgohlar Zagrosdan qish mavsumida yashagan chorvador-
ovchi qabilalarga tegishli bo‘lib, ular dehqonchilik bilan tanish bo‘lishgan. Aynan
magiya gid qabilalarning vohaga siljishi o‘troq dehqonchilik madaniyatining
qaror topishiga sabab bo‘lgan.
Xassun madaniyati davri. Dastlab o‘rganilgan arxeologik yodgorlik neolit
bilan yuritiladigan madaniyat. Bu madaniyatni yaratgan qadimgi aholi loydan
qurilgan uylarda istsqomat qilishgan. Bu madaniyatning so‘nngi bosqichlariga
kelib, tosh qurollar degradatsiya bo‘lib, misdan ishlangan buyumlar paydo bo‘lib,
sopol idishlarga geometrik bezak va o‘yma naqshlar yoki ularning ikki turi
ishlatilgan. Bu madaniyat egalari qish mavsumida dehqonchilik yuritish uchun
etarli miqdorda yog‘ingarchilik bo‘ladigan kam saqlanadigan tog‘ etagi
hududlarida tarqalishgan. Xassuliklar madaniyati asosan ikki joyda: Xassun
yodgorligi saqlangan Mosul va Yarimtepa I yodgorligi joylashgan Sinisor
19

$hududlarida to‘plangan. Xassun o‘troq dehqonchilik va chorvachilikka asoslangan madaniyat.Dehqonchilikda yumshoq, qattiq bug‘doy va arpa ekishgan. Topib o‘rganilgan hayvon suyaklarining 5\4 qismini xonaki hayvonlarniki tashkil etib, ular qo‘y, echki, cho‘chqa va qvoramolga tegishli. Aholisi maydalangan xas- hashak qo‘shilgan bloklardan tug‘ri to‘rtburchak tarxidagi uylarda istiqomat qilishgan.Shuningdek, oval shaklidagi o‘rni Xassun I yodgorligida aniqlangan . Sopol idishlarga maydalangan somon (Otoshitel) qo‘shib, qalin qilib ishlangan. Asta-sekin sopollarni pishirish takomillashgan. Yarimtepa yodgorligidan ikki yarusli xumdon topib o‘rganilgan.Idishlarning naqshlari qora va qizil ranglarda bo‘yalgan. Xassun madaniyatiga oid idishlar kosa va ko‘zalardan tashkil topgan. Misdan yasalgan buyumlar Xassun madaniyatining barcha bosqichlariga oid madaniy qatlamlarida uchraydi. serdolik, xalsedon va feruza toshlardan yasalgan turli munchoqlar topilgan. SHuningdek, toshdan yasalgan muhrlar ham mavjud. Loydan yasalgan terrokota-ayol haykalchalari mavjud. Samr madaniyati. Bu madaniyat Xassun madaniyatining so‘nggi bosqichidan boshlab rivojlangan bo‘lib, O‘rta Tigr (Samarr, Sovvon yodgorliklari), undan sharqda Zagros tog‘ oldi hududlarida (Matarra,CHogi Mami) va Efradan g‘arbdagi (Boguz) hududlarda tarqalgan. Bu davrga oid imoratlar ko‘p xonali uy-joylardan tashkil topgan.Sopol idishlari geometrik va zoomoror, xususan bir yoki bir guruh yirtqich hayvonlar va sudraluvchi jonivorlar tasviri bilan bezatilgan. Ayol haykalchalari tosh va terrokotadan yasalgan . Samarr davriga kelib xujalik sohasida katta yutuqlarga erishildi. Suniy sug‘orish joriy qilinadi badiiy madaniyat taraqqiyoti ommaviylashadi. Mazkur hududda yog‘ingarchilik miqdorining kamligi dehqonchilikda suniy sug‘orishdan foydalanishga sabab bo‘lgan. Ular olti qator bug‘doy ekishgan. Dehqonchilikdan tashqari chorvachilik va qisman ovchilik bilan ham shug‘illanishgan. Savvan yodgorligining ilk bosqichiga oid ko‘pxonali uylar madaniy qatlamlaridan to‘g‘ri 20$