O‘rta osiyo ibtidoiy davri tarixi va bosqichlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘rta osiyo ibtidoiy davri tarixi va bosqichlari

Купить

1-MAVZU: O’RTA OSIYO IBTIDOIY DAVRI TARIXI VA
BOSQICHLARI
R E J A:
1. O’zbekiston tarixi fanining ijtimoiy fanlar tizimida tutgan o’rni.
“O’zbekiston tarixi” fanining predmeti va ob’ekti.
2. O’rta Osiyoda ilk va o`rta paleolit davri. So’nggi paleolit makonlari.
Ilk urug’chilik jamiyati.
3. Mezolit va neolit davrida O‘rta Osiyo
4.Eneolit, bronza va ilk temir davrida O‘rta Osiyo
Таянч сўз ва иборалар: Arxeologiya, yozma yodgorliklar, etnografik
materiallar, xalq og’zaki ijodi, formatsiya, antropologiya, tarixni soxtalashtirish,
sinfiylik qolipi, mafkuraviylik qolipi, O’zbekiston tarixi davrlari, tendentsiya
tushunchasi,
Адабиётлар:
1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўq. -Т.: Шарq, 1998.
2. Авесто. Яшт китоби. Ўзбек тилига М.Иchоqов илмий-изоhли
таржималари. -Т.: Шарq, 2001.
3. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи: (Энг qадимги даврдан
Россия босqинига qадар). –Т.: Шарq, 2001. –Б. 25-26.
4. Ж ў раев У., Саиджонов Й. Дунё динлари тарихи. –Т . : Ш ар q , 1998.
–Б. 65-73.
5. Usmonov Q., Sodiqov M., Burxonova S. O’zbеkiston tarixi. -T.:
IQTISOD-MOLIYA, 2006. –B. 6 - 44 .
6. Shamsutdinov R., Mo’minov X. O’zbеkiston tarixi: o’quv qo’llanma.
– T.: Sharq, 2013. –B.10-42.
7. Shamsutdinov R., Mo‘minov X. O‘zbekiston tarixi. - T.,
Akademnashr, 2019.
8. Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 1 2 -жилдлик. -Т.: ЎзМЭ,
2000-200 6 .
9. Ўзбекистон тарихи / Р. Муртазаева умумий таhрири остида. –Т.:
Янги аср авлоди, 2003 . –Б. 7-44 .
10. O‘zbekiston tarixi, I kitob. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari
uchun darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2021- 624 b. 7-
34, 35-50 betlar
11. Эшов Б., Одилов А. Ўзбекистон тарихи. 1-жилд. Энг қадимги
даврдан XIX аср ўрталаригача. Дарслик. – Т., 2014. 8-25 betlar
12. Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи.
Биринчи китоб – Т.: Янги аср авлоди, 2019. - 432 б .3-12 бетлар
O’zbek xalqining ezgu orzusi ro’yobga chiqib, o’z mustaqilligini qo’lga
kiritdi. Mustaqillik tufayli uning boy madaniy o’ tmishidan saboq olish, Vatan
tarixini chuqurroq va izchil tadqiq etish va qimmatli xulosalar chiqarish alohida
aham iyat kasb etmoqda. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning “...tarixga

murojaat qilar ekanmiz, bu xalq xotirasi ek a nligini nazarda tutishimiz kerak.
Xotirasiz barkamol kishi bo’lmaganidek, O’z tarixini bilmagan kishining kelajagi
ham bo’lmaydi”, -- deganlari ayni haqiqatdir.
O’zbekiston tarixi fanining predmeti O’zbekistonning uzoq o’ tmishdan shu
kunlargacha bo’lgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy-ma`naviy taraqqiyoti
jarayonidir. O’zbekiston tarixi fani dunyoda eng qadimiy va boy tarixga ega
bo’lgan o’z bek xalqining bir necha ming yillik tarixiy va ma`naviy taraqqiyotini
o’rganuvchi va o’ rgatuvchi fandir. Markaziy Osiyoda, jumladan, O’zbekistonda
yashab kelayotgan xalqlar jahon fani va madaniyati x azinasiga munosib hissa
q o’ shib kelmoqdalar. O’zbek xalqi Markaziy Osiyodagi barcha xalqlar qatorida
doimo o’rgan, hurlik, ozodlik va mustaqillik uchun mustamlakachilar va yot
kelgindilarga qarshi kurash olib borgan va shu jihatdan u o’zi ning chuqur ildiz
otgan an`analariga egadir.
O’zbekiston tarixi fanining o’rgan ish manbalari bor.
Bular:
1) Arxeologik yodgorliklar;
2) Yozma yodgorliklar;
3) Etnografik materiallar;
4) Xalq o g’ zaki ijodi (fol ’ klor);
5) Texnik vositalar va mahsulotlardir.
O’zbekiston tarixini o’rgan ganda uni ma`lum davrlarga bo’lib o’rgan ish
muhim ahamiyat kasb o’tdi. Zamonaviy tarix fani Vatanimiz tarixini quyidagi
davrlarga bo’l ib o’rgan adi:
1) Ibtidoiy-jamoa tuzumi;
2) Eng qadimgi davlatlarning tashkil topishi va rivojlanishi;
3) Ilk feodalizm davri;
4) Rivojlangan feodalizm davri;
5) Mustamlaka davri;
6) Sho’rolar hokimiyati davri;
7) Mustaqillik davri.
Oliy o’quv yurtini bitiruvchi bakalavr bilishi kerak bo’lgan umumiy bilim
doirasi O’zbekiston tarixi fani oldiga quyidagi vazifalarni q o’ yadi:
Birinchidan, Vatan tarixini o’qish va o’rgan ish jarayonida yoshlarda tarixiy
bilimlar, ilmiy-nazariy tushunchalar va tasavvurlar shakllanmo g’ i lozim. Chunki
tarixiy voqea va hodisalarni bilmasdan, ular haqida tushuncha va tasavvurga ega
bo’lmasdan turib g’ oyaviy-siyosiy dunyoqarash haqida gap yuritish mumkin emas;
Ikkinchidan, Vatan tarixini yoritish, o’ qitish va o’rgan ish jarayonida chuqur
ilmiylik, xolislik, tarixiy haqiqatning ustivorligi asosiy va bosh yo’nalish bo’lishi
lozim;
Uchinchidan, Vatan tarixining har bir satri, har bir vara g’ i milliy
qadriyatlarga hurmat ruhi bilan su g’ orilgan bo’lishi va milliy g’ oya va milliy
mafkurasining kamol topishiga xizmat qilishi darkor;
To’rtinchidan, Vatan tarixining boshidan oxiriga qadar singib ketgan asosiy
g’oya - otashin vatanparvarlik, baynalminalchilik, insonparvarlik kabi ulug’
fazilatlarga qaratilmo g’ i kerak.

Beshinchidan, Vatan tarixi fani mustaqil respublikamizning siyosiy,
iqtisodiy, madaniy-ijtimoiy qadriyatlarining yanada mustahkamlanishi va ravnaq
topishiga xizmat qilishi, davr va zamon bilan ham nafas bo’lmo g’ i ayni Tarixni
o’rgan ishning muhim nazariy - metodologik asoslari bor. Bulardan biri dialektik
metod dir .
Insoniyat hayoti, jamiyat taraqqiyoti dialektik jarayondir. Dialektika olam
yagona va yaxlit, unda sodir bo’ladigan hodisalar, voqealar umumiy va o’z aro
bog’lanishi, uzluksiz Harakatda, ziddiyatli taraqqiyotda bo’ladi, deb ta`lim beradi.
Dialektik metodologiya har qanday mamlakat tarixini jahon xalqlari tarixi
bilan bog’liq holda o’rganishni taqozo o’tdi. Negaki, har bir xalq tarixi milliylik,
o’ziga xos betakror xususiyatlari bilan jahon tarixi, butun insoniyat taraqqiyoti
bilan umumiy bog’lanishidadir.
Darhaqiqat, O’zbekiston tarixi avvalo Markaziy Osiyo mamlakatlari tarixi
bilan, qolaversa bashariyat tarixi bilan cham barchas bog’langan. Qadim
zamonlardan Yaqin yillargacha Vatanimiz O’rta Osiyo mintaqasidagi ko’pgina
davlatlar: Afg’oniston, Eron, Shimoliy Hindiston kabi mamlkatlar bilan yagona
iqtisodiy va madaniy makonda bo’lib keldi. Bu katta hududda yashovchi urug’,
qabila, qavm, elatlar etnik jihatdan doimo o’ zaro ta`sir va aloqada bo’lganlar,
qo’shilish jarayonini boshidan kechirganlar, ularning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy,
ma`naviy hayoti bir-birlari bilan uzviy bog’liq o’tgan. Shu sababli O’zbekiston
tarixini qo’shni mamlkatlar tarixi bilan bog’liq holda o’rgan ish taqozo etiladi.
Tarixiy voqea-hodisalarni o’rgan ish, tahlil etish va yoritishda xolislik-
haqqoniy, adolatli yondoshuv muhim metodologik qoidadir. Xolislik qoidasini
tarixiy voqea, hodisalarni o’rganayotganda ular bilan bog’liq bo’lgan barcha
faktlarning hech bir istisnosiz butun majmui bilan birga olib tekshirishni, aniq,
haqqoniy dalillarga asoslanishini talab qiladi.
Tarixni o’rgan ishda tarixiylik metodologiyasi muhim aham iyatga ega.
Tarixiylik qoidasi voqea-hodisalarni o’z davrining aniq tarixiy sharoitidan kelib
chiqqan holda o’rganishni taqozo o’tdi. Voqea - hodisalarni o’rganishda tarixiy
bog’lanish, tarixiy rivojlanish jarayoniga e`tibor qilmoq zarur. Har bir hodisa
qanday tarixiy sharoitda, muhitda bo’lganligini bu hodisa o’z taraqqiyotida qanday
asosiy bosqichlarni o’tganligini, keyinchalik u qanday bo’lib qolganligini bilish
tarixiylik qoidasining asosiy talabidir. Masalan, bironta davlat faoliyatiga tarixiylik
nuqtai nazaridan turib baho bermoqchi bo’lsak, birinchidan, u qachon, qanday
tarixiy sharoitda paydo bo’ldi, ikkinchidan u o’z taraqqiyotida qanday
bosqinchilarni bosib o’tdi, uchinchidan, u Hali ham mavjudmi?, Hozir qay
ahvolda, qanday bo’lib qoldi?, degan savollarga aniq javob berishi zarur bo’ladi.
Tarixiylik metodologiyasi xalqning o’tmishini, hozirgi zamon va kelajagini
yagona tabiiy jarayon deb, o’tmish hozirgi zamonni tayyorlaydi, hozirgi zamon
kelajakni yaratadi degan taraqqiyot qonuni asosida qaraydi. Insoniyat ana shunday
umumiy yo’ldan borayotgan ekan, porloq hayot, turmush qurmoqchi bo’lgan avlod
tarix fani orqali o’z o’tmishini yaxshi bilmog’i lozim. O’tmishni, ajdodlarimiz
tarixini qanchalik yaxshi bilsak, anglab etsak, hozirgi zamonni, mustaqilligimiz
mazmunini shunchalik mukammal tushunamiz, kelajakni to’g’ri tasavvur etamiz.
Shuningdek, hozirgi zamonni bugungi avlodning bunyodkorlik faoliyatini to’g’ri

idrok etish o’ tmishni, tariximizni chuqur anglashga ko’maklashadi
Ibtidoiy jamoa tuzumi insoniyat tarixining eng qadimgi davri hisoblanadi.
Bu davrni o’rgan ishning o’ ziga xos xususiyati, uni qadimgi mualliflar qoldirgan
yozma manbalar asosida o’rgan ib bo’lmaydi. Shuning uchun ham bu davr tarixini
o’rganishda arxeologiya, antropologiya, etnografiya kabi fanlarning ahamiyati
katta. Bu fanlar to’plagan materiallarni solishtirish usuli bilan uzoq o’ tmishdagi
moddiy va ma`naviy madaniyatning ko’pgina tomonlarini tiklash mumkin.
Markaziy Osiyoning ibtidoiy tuzumi davrini o’rganishdagi eng katta
muammolardan biri - uzoq tarixiy davrni tashkil etuvchi bu bosqichni davrlarga
bo’lish muammosidir. Biroq so’nggi yillardagi olimlarning olib borgan ilmiy
tadqiqot natijalariga ko’ra, hozirgi paytda Markaziy Osiyo hududi ibtidoiy jamiyat
rivojlanishining quyidagi davrlariga bo’linadi:
1) Paleolit - (qadimgi tosh davri - “palayos” - “qadimgi”, “litos”- “tosh”);
a) odam miloddan 3-3,5 million yil avval paydo bo’ldi. Eng qadimgi topilmalar
Sharqiy Afrikaning Olduvay darasidan topilgan bo’lib, “Olduvay madaniyati” deb
yuritiladi. Odamzodning paydo bo’lishi davri 3,5 mln. - 700 ming yillik davrni
O’z ichiga oladi; b) ilk paleolit. Ashel davri - 700-100 ming yilni O’z ichiga oladi.
Markaziy Osiyodagi ilk paleolit davri yodgorliklari miloddan 500-100 ming yil
avvalgi davrlarga oid bo’lib, ashel davri deb ataladi, v) O’rta paleolit. Bu davr
Must’e davri madaniyati (miloddan avvalgi 100-40 ming yilliklar) deb yuritiladi;
g) Yuqori (so’ngi) paleolit - miloddan avvalgi 40-30-12 ming yilliklarni O’z ichiga
oladi).
2) Mezolit (O’rta tosh davri, “mezos” - “ o’ rta”, “litos”- “tosh”) - miloddan
avvalgi 12-7 ming yilliklar.
3) Neolit (yangi tosh davri - “neos”- “yangi”, “litos”- “tosh” ) - miloddan
avvalgi 6-4 ming yiliklar.
4) Eneolit (mis - tosh davri) - miloddan avvalgi 4-3 ming
yilliklar.
5) Bronza davri - miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklar.
6) Temir davri - miloddan avvalgi 1 ming yillikning boshlari.
Har bir davr yangi tartibdagi madaniyatning rivoji Markaziy Osiyo hududida
bir vaqtda ro’y bermagan yoki bir xil bo’lmagan. Masalan, neolit davri -
dehqonchilikning paydo bo’lishi va rivojlanishi janubiy Turkmanistonda miloddan
avvalgi 6 ming yillikda boshlangan bo’lsa, Markaziy Osiyoning qolgan
hududlarida dehqonchilik hali noma`lum edi.
Ibtidoiy jamoa tuzumi tarixini o’rganishning muhim muammolaridan biri -
antropogen e z - ya`ni odamning paydo bo’lishi va rivojlanishi muammosidir.
Odamning paydo bo’lishi qachondan boshlangan va u kim tomonidan
yaratilgan degan masalada diniy va dunyoviy tadqiqotlarda bir-birini inkor etuvchi
xulosalar mavjud. Yakkaxudolik g’oyasini ilgari surgan dunyodagi barcha dinlar,
jumladan islom dini ham biz yashab turgan hayotdagi barcha borliqni,
odamzodning o’zini ham , xudoyi taolo tomonidan yaratilganligini bashorat qiladi.
Dunyoviy fan vakillari esa o’ z ilmiy-g’oyaviy qarashlarida, butun borliq va
tirik mavjudot hech kim tomonidan yaratilmagan, u azaldan bor bo’lgan moddiy
narsadir, deb isbotlovchi olimlarning qarashlarida talaygina muvaffaqiyatlarga

erishdi. Turli mamlakatlarda qadim zamonlarda yashagan mutafakkirlar odamning
paydo bo’lishi haqida ilmiy fikrlarni bayon qilganlar. Xitoy, Yunon olimlari
miloddan avvalgi VI-V asrlardayoq odamning kelib chiqishi tamomila tabiiy
hodisa deb ta`riflashga uringan. Yunon faylasufi Arastu (mil. av. 384-322
yy.odam-hayvonot dunyosida tabiat erishgan barcha narsalarning cho’qqisidir” deb
yozgan edi. Qadimgi Rimda yashagan mashhur vrach va anatom Klavdiy Galen
(miloddning II asri) odamning badan tuzilishi maymunnikiga juda o’ xshash
ekanligini ko’rib maymun anatomiyasini o’rgan di. “Odam” degan tushunchaning
keng ma`nosini dastlab ochib berganlardan biri XVIII asrda yashagan mashhur
frantsuz ma`rifatparvari Jan Jak Russo bo’ldi. Mashhur shved tabiatshunosi Karl
Linney (1707-1779 yy.) hayvonot odamning tabiatdagi o’ rnini topishga harakat
qildi va odamni hayvonot dunyosidagi olti guruhdan biri sut emizuvchilar guruhiga
kiritdi. Uning dunyoni bilish sohasidagi asarlarida ko’pgina kamchiliklar
bo’lishiga qaramay, odamning paydo bo’lishi haqidagi bilimlarning rivojlanishida
katta ahamiyatga ega bo’ldi.
1956-1960 yillarda ingliz olimi Liki Sharqiy Afrikadagi Olduvay darasidan
odamsimon maymunlarning qoldiqlarini topdi. Olim bu topilmalarga asoslanib u
bundan 1 million 750 ming yil ilgarigi deb ta`kidlaydi. Likining o’g’li Richard
Keniya va Efiopiyada qazishma ishlarini olib borib ko’plab odamsimon
maymunlarning qoldiqlarini topdi. Ularni bundan 2,5-3 million yil ilgari yashagan
degan xulosaga keldi. Juda ko’plab olimlarning fikricha, Afrikadagi bu topilmalar
er yuzasidagi eng qadimgi odamlarning dastlabki vakillari hisoblanib, olimlar bu
topilmalarga shartli ravishda zinjantrop deb nom berdi.
Uzoq vaqt davom etgan rivojlanish jarayoni natijasida odam hayvondan
ajralib chiqqan. 1891-1892 yillarda gollandiyalik olim Dyubua Indoneziyaning
Yava orolidan maymun-odamning (pitekantrop) suyak qoldiqlarini topishga
muvaffaq bo’ldi. Bu topilmalarning yoshi 1,5 million yil deb taxmin qilindi.
Eng qadimgi odam qoldiqlari Xitoy odami - (sinantrop), shuningdek,
Germaniyaning Geydelberg, Vengriyaning Budapesht shahri yaqinidan ham
topilgan. Uzluksiz mehnat jarayonida sinantroplar jismoniy jihatdan rivojlanib,
qadimgi odamlarning paydo bo’lishi uchun zamin hozirladi.
Bundan 500-600 ming yillar burun yashagan odam ajdodining izlari Xitoydan
topilgan. Olimlar uni sinantroplar deb atagan. Ular asosan g'orlarda yashagan.
Sinantroplar davridan boshlab odam birinchi marta olovni kashf e’tdi va undan o'z
hayotida foydalana boshladi. Olimlarning fikricha, ana shu «Sinantroplar zamondosh
ibtidoiy odam izlari» Markaziy Osiyoning bir necha joylarida uchraydi. Bu davrda
odamlar hali to'da-to'da bo’lib yashagan. Ularning kundalik tirikchiliklari asosan
yovvoiy daraxtlarning mevalari, o'simlik ildizlari, qurt-qumursqa, mayda
jonivorlardan iborat bo’lgan. Odamlar birgalashib yirik hayvonlar ham ov qilgan.
Ammo bu ish o'ta xavfli bo’lib ko’p hollarda fojiali oqibatlarga olib kelardi. Bu
davrda odamlar hali metal ishlatishni bilmagan, ular asason oddiy toshlardan, yirik
hayvonlarning suyaklardan, shohlaridan va daraxtlarning qattiq shohlaridan mexnat
quroli sifatida foydalangan. Shu sababdan bu davr «Qadimgi tosh davri» deb
yuritiladi. Paleolit davri uch bosqichdan iborat: ilk paleolit , o'rta paleolit va yuqori
paleolit.

Ilk paleolit davrining diqqatiga sazovorligi shundaki, bu davrda odamlar,
ularning dastlabki qurollari paydo bo’ldi. Achinarli tomoni shundaki tosh
qurollaridan boshqa m ehnat qurollari bizg a cha yetib kelmagan. Bu davrning tosh qurollari
apxeolor olimlar tomonidan yetarli darajada va yaxshi o’rganilgan. Bu mehnat qurollari
dastlabki mehnat quroli topilgan makon - joy nomi bilan ashel (Farangiston) qurollari
deb nom olgan. Olimlarning ilmiy xulosalariga qaraganda ashel davri bundan bir
million yil burun boshlangan va miloddan avvalgi 200-100 minginchi yillargacha davom
etgan. Bu davrda yer kurrasida bir qator tabiiy gegrafik o'zgarishlar yuz berdi.
Himolay, Tibet, Pomir va Tyanshan singari baland va osmono'par tog'lar qad
ko'tardi. Geologlarning hisobiga ko’ra, tabiatning yozi issiq, quruq va qishi sovuq,
yog'ingarchilik kam bo’lgan. Natijada Markaziy Osiyoning xozirgi cho'l va dashtlari
shakllangan, shu sharoitga moslashgan hayvonot dunyosi vujudga kelgan, o'simliklar
olami qaror topgan. Ashel davrining oxirlarida havo keskin soviy boshlagan,
tog'larda yirik muzliklar vujudga kelgan, ular vaqti-vaqti bilan goh ko’payib, goh
kamayib turgan. Yangi-yangi daryolar vujudga kelib, Chu, Sarisuv, Qashqadaryo va
Zarafshon daryolarida suv ko’p bo’lgan. Chu bilan Sarisuv Sirdaryoga, Qashqadaryo
bilan Zarafshon Amudaryoga quyilgan. Past tekisliklarda uzluksiz yomg'ir yog'ib
turgan. Havo goh sovib, goh isigan. Natijada o'simliklar dunyosida ham o'zgarishlar
yuz bergan. Cho'l mintaqasiga xos o'simliklar kata-katta maydonlarni egallaydi.
Markaziyo Osiyo mintaqasida bu davrda mastodont, o'rmon fili, ibtidoiy ot, qadimgi
tuya, bizon, qoplon, kiyik, g'orda yashovchi sirtlon va mamont kabi hayvonlar
yashagan. Tabiatdagi bunday o'zgarishlar mintaqaning ayrim tumanlarida ilk
ajdodlarimizning makon topishiga imkon bergan. Vatanimiz xududida yashagan ilk
ajdodlarimizning manzilgohlari Farg'ona vodiysining So'x tumanidagi Seleng'ur
g'oridan va Toshkent viloyatining Angren shaxri yaqinidagi ko'lbuloq makonida
topib o’rganildi. Bu borada arxeolog olimlar A.P.Okladnikov, U.Islomov,
M.R.Qosimov, V.P.Alekseev, T.Q. Xo'jayevlarning xizmatlari katta. O'zbekiston
Fanlar akademiyasining muxbir azosi U.Islomov 1980 yildan boshlab Selung'ur
g'orida arxeologiyaga aid takroriy ishlar olib borib (birinchi bu ishni 1958 yilda
akademik A. P. Okladnikov boshlagan) yangi kashfiyotlar qildi. U g'ordan topilgan
tosh qurollari va hayvon suyaklarini chuqur o’rganib Selung'urda yashagan
ajdodlarimiz g'orni qadimgi tosh davrining yuqori paleolit bosqichida emas, balki
ashel davrining birinchi bosqichida o’zlashtirganliklarini isbotladi U. Islomov o'zi
ochgan kashfiyotga suyanib, Selung'ur g'orida yashagan ajdodlarimizning yoshi
yaqin bir million yil atrofida degaya xulosaga keldi. Selung'ur odamining qoldiqlari
Farg'ona vodiysi hududidan topilganligi, sababli unga shartli suratda «Fergantrop» ,
yani «Farg'ona odami» degan nom qo'yildi. Qadimgi tosh davri (paleolit) ning o'rta
bosqichi (bundan qariyb 100-40 ming yil avval) arxeologiya fanida Must’e davri deb
ataladi. Bu davrda muzlik keng tarqala boshlagan, iqlim sharoiti ancha
yomonlashgan. Bu hol ibtidoiy odamlarni tabiat kuchlariga qarshi kurashga va
himoyalanishga majbur qilganlar ilgarigidek yirik hayvonlarni ovlagan, o't
chiqarishning turli yo’llarini ixtiro qilgan, turli sharoitlarda yashash uchun o'zlariga
boshpanalar, izlagan va qurganlar. Bu davrda yangi mehnat qurollaridan qo'l
cho'qmori paydo bo’lgan. Insoniyat tarixida bu davrning odami neandertal odami
nomi bilan yuritiladi. Neandertal odamlar yashagan madaniyat makonlari Markaziy

Osiyo hududining 50 dan ortiq joyda topilgan. Surxondaryo (Teshiktosh),
Samarqand (Omonqo'ton, Qo'tirbuloq Zirabuloq, Xo'jamazgil deb nomlangan buloq
yoqalari) , Toshkent (Obirahmat, Xo'jakent, Paltov nomli ungur va g'orlarida
Ko'lbuloq, yoqasi), Navoiy (Uchtut) hududlari, qo'shni Tojikiston (Qorabura,
Jarqo'rg'on) va Qirg'iziston (Tossar va Georgiy do'ngligi) hududlarida must’e
davriga oid yodgorliklar juda ko’plab topilgan. Xususan, 1938 yilda Boysun
tog'ining Teshiktosh g'oridan topilgan topilmalar alohida qimmatga egadir. Bu yerda
o'tkazilgan arxeologik izlanish natijasida ko’pgina ashyoviy dalillar bilan bir
qatorda g'or devorining ostidan 9 yashar bolaning qabri topilgan. Undagi suyak
qoldiqlari mayitning chalqanchasiga yotqizilgani va qabr atrofi hayvon shoxlari
bilan o'ralganligidan dalolat beradi. Bundan shu narsa ma’lum bo’ladiki,
neandertal odamlarnnng asosiy mashg'yloti hayvon ovi bo’lgan. Shu sababdan
bo’lsa kerak, teshiktoshliklar o'zlari uchun muqaddas hisoblangan hayvon shoxlari
bilan mayitni o'rab, «narigi dunyoga» jo'natgan. Bu hol neandertal odamlar
yashagan zamonda asta-sekinlik bilan diniy tasawurlarning dastlabki belgilari paydo
bo’la boshlaganligini ko'rsatadi.
Teshiktosh g'oridan topilgan ashyoviy dalillarni chuqur o’rganish asosida
uning yoshi aniqlandi va olimlar bu ashyolar muste davrining ilk bosqichiga
tegishlidir, deb xulosa chiqardi.
Qadimgi tosh davrining so'nggi bosqichi bundan 35-40 ming yil ilgari
boshlanib 12-10 ming yillikkacha davom etgan. Bu davr tarixda yuqori paleolit
nomi bilan ataladi. Yuqori paleolit davrida Markaziy Osiyo hududida iqlim quruq
va mo'tadil bo’lgan. Sovuq iqlim sharoitida yashagan hayvonlar - serjun
karkidonlar, yovvoyi otlar, kiyiklar paydo bo’lgan.
Yuqori paleolit bosqichiga kelib, ibtidoiy to'da davrining vayronalarida
kishilik jamiyatining dastlabki bo'g'ini - ibtidoiy jamoa davri tarkib topdi. Bu
davrda toshdan mehnat qurollari yasash uslubida, ibtidoiy xo'jalik shakllarida,
ibtidoiy odamning turmush tarzida, ularning ijtimoiy munosabatlarida, odamlar
dunyoqarashida, hatto uning jismoniy tuzilishida ham keskin va jiddiy o'zgarishlar
yuz beradi. Jumladan, bu davr odamida rosmana peshana va pastki jag' shakllanadi.
Bu davr odamlarining suyaklari neandertal davri odamlariniki singari yirik emas,
oyoq, qo'l harakatlarida ham chaqqonlik paydo bo’ladi, hozirgi zamon odamlariga
xos jismoniy xususiyatlar vujudga keladi. Olimlar bu davr odamini homo sapiens
(aqlli, ongli odam) deb atadilar. Antropolog olimlarning ilmiy kuzatuv va
xulosalariga ko’ra keyingi 35-40 ming yillar davomida odamzodning biologik va
jismoniy tuzilishida aytarlik katta o'zgarishlar bo’lmagan. Xuddi shu davrda
dunyoning barcha qit’alarida bo’lgani singari Markaziy Osiyo hududida ham
mongoloid irqiga mansub hozirgi zamon ko'rinishidagi avlod shakllandi. Bu irqqa
mansub vakillar Shimoliy, Markaziy va Sharqiy Osiyo hududlarida yashagan.
Ularning bo’ylari past, bosh suyaklari dumaloq, qosh-ko’zlari, sochlari qora,
yuzlari va peshanalari keng, ko’zlari qisiq bo’lgan. Buning asosiy sababi avlod-
ajdodlarimiz yashagan mo'tadil geografik iqlim sharoitining uzoq yillar davomida
ularning tanasiga tabiiy ta’sirini natijasidir.
Yuqori paleolit davrida Markaziy Osiyo hududida yashagan odamlarning
mehnat qurollari ham ancha takomillashdi, suyak va shoxdan yasalgan buyumlar:

igna qarmoq, har xil bezaklar shakllangan, tosh qurollar ancha ixcham lashgan. Parma
paydo bo’lgan, asosan bu davrda tosh va suyaklarni parmalaganlar.
So'nggi paleolit davrida tasviriy san’at rivoj topdi. Bu davrda odamlar
yashash uchun o'zlariga uylar qurganlar, toshlarga rasm solganlar, tosh va
suyaklarga hayvonlar, baliqlar va odamlarning qiyofalarini o'yganlar. Tosh va
suyakdan yasalgan haykalchalarda ona urug'iga etiqod qilinganligi tasvirlanadi.
Demak, bu davrda jamiyatda «ibtidoiy to'da» o'rnini Matriarxat - ona urug'i
jamiyati, yani «urug'chilik jamoasi» egallaganligini ko’ramiz.bu davrga kelib
ayollar jamiyatda yetakchi mavqeni egallaganlar. Jinslar o'rtasida mexnat taqsimoti
kelib chiqqan. Ayollar oziq-ovqatlarni saqlash, ovqat tayyorlash, oilani zarur
yoqilgi bilan tauninlash, bola boqish va tarbiyalash ishlari bilan mashg'ul
bo’lganlar. Erkaklar esa asosan ovchilik bilan shug'ullanganlar, mehnat qurollari
tayyorlaganlar. Bu davrda qarindosh-urug'lar o'rtasidagi nikoh taqiqlangan, yani
ekzogamiya paydo bo’lgan. Bu esa insonning biologik jihatdan takomillashib
borishini taminlagan.
Odamlar o'rtasida o'troq hayot kechirish tobora ustun mavqega ega bo’la
borgan. Urug'chilik jamiyatida dastlabki diniy etiqodlar va marosimlar kelib chiqqan:
Animizm (ruhga sig'inish), Totemizm (ajdodlar ruhiga sig'inish), Magiya
(sehrgarlik) shular jumlasidandir.
Markaziy Osiyoda so'nggi paleolit davriga mansub topilmalar, yodgorliklar
kam, albatta bu tarixiy o'tmishimizni yetarli darajada o’rganilmaganligi oqibatidir.
Paleolit davrida odamlar yashagan makonlar Samarqand shahar istirohat bog'i
hududida, Buxoro viloyati Qoratov tog'ining yon bag'rida, Ohangaron ustaxonalari,
Ko’lbuloq makonlari va Oqtosh g'oridan topilgan.
Markaziy Osiyo hududida bugungi kunda yuqori paleolit davriga oid 30 dan
ortiq yodgorlik madaniyatlari topib o’rganildi.
Mezolit va neolit davrida O‘rta Osiyo
Insoniyat tarixiy taraqqiyotida mezolit deb atalmish davr o'ziga xos bir davr
hisoblanadi. «Mezolit» yunoncha so'z bo’lib, «mezos» - «o'rta», «litos» -
«tosh» birikmalaridan tashkil topgan va «o'rta tosh» davri manosini anglatadi.
Bu davr olimlarning xulosalariga ko’ra bundan 12-10 ming yillar ilgari
boshlanib 7-5 ming yillikkacha davom etgan. Mezolit davrida Markaziy Osiyo
iqlimi issiqlasha borgan, yog'ingarchilik ko’p bo’lgan, daryo bo’ylari va
botqoqliklarida to'qay va o'rmonlar vujudga kelib, o'simliklar va hayvonot
dunyosi asta-sekin hozirgi zamon hayvonlari hamda o'simliklari qiyofasini ola
boshlagan. O'rmonlarda Buxoro bug'ulari, los, ayiq, to'ng'iz, cho'l va adirlarda
esa sayg'oq, qulon, ot, ho'kiz to'dalari yurardi. Bu davrda ovchilik hayot
manbai xisoblangan. Bu borada o'q-yoyning kashf etilishi katta ahamiyat kasb
o’tdi. O'q-yoy inson kashf etgan birinchi mexanizmdir. O'q-yoy odamning
tabiat kuchlariga qarshi kurashda buyuk burulish bosqichi bo’ldi, ovchilik endi
yangicha mazmun kasb etdi va uning yangi usullari paydo bo’ldi. Ovdan
keladigan daromad manbai ko’paydi, ovdan qo'lga kiritilgan hayvonlarning
istemoldan ortiqchasi qo'lga o'rgatila boshlandi. Inson qo'liga o’rgangan va u
bilan do'stlashgan dastlabki hayvon itdir. It bilan bir vaqtda odamlar bug'uni
ham qo'lga o'rgatganliklari arxeologiyaga oid manbalarda qayd etiladi.

Mezolit davrining o'ziga xos yana bir xususiyati shuki, bu davrda ovchilikning
ahamiyati oshishi bilan birga termachilikning o'rni ham ortdi. Bu davr
termachiligi qadimgi tosh davri termachiligidan keskin farq qilgan. Bu davrda
endi odamlar o'simliklarni ildizi bilan birga istemol qilmasdan, balki ularni
saralab shirin va mazali o'simliklarni istemol qilishni o’rgandilar. Bu hol odam
tanasining sifat jihatidan tozalanishi va kamol topishiga, inson aqli va
tafakkurining o'sib rivojlanishiga ijobiy tasir ko'rsatdi. Termachilik bilan
asosan ayollar shug'ullanardi.
Mezolit davrida Markaziy Osiyoning deyarli barcha hududlarilari xususan ikki
daryo oralig'i aholi yashashi uchun juda qulay imkoniyatlarga ega joylar
bo’lgan. Farg'ona vodiysining tog'li va tog' oldi tumanlarida, Markaziy
Farg'onaga vujudga kelgan katta va kichik ko'llar bo’ylarida mezolit davri
ajdodlarining juda qo'plab manzilhohlari topildi. O’.Islomov boshchiligida bu
xududda 1970-1980 yillarida keng miqyosda arxeologiyaga oid qidiruv
ishlarini olib borildi va So'x yaqinida Obishir nomi bilan aholi o'rtasida
ma’lum bo’lgan ungurlarda mezolit davri jamoalarining qarorgohlarini kashf
etdilar. Bu joylar xozir tarix fanida Obishir - 1 va Obishir - 2 nomlari bilan
ataladi. Ayniqsa Markaziy Farg'onada 100 dan ortiq mezolit davri
yodgorliklari topildi. Ularning asosiy qismi qadimgi ko'l yoqalarida
joylashgan.
Mezolit davriga oida boshqa guruh yodgoliklar Toshkentning Sariqamish
tumanida qadimgi Bo'zsuv havzasidan ham topildi. Bunda ham arxeolog olim
U.Islomov olib borgan ilmiy qidiruv ishlari o'z natijalarini berdi. Bulardan
tashqari O'zbekistonning Surxondaryo viloyati Ayritom, Zaranchuk-gut,
Dukanxona, Eski Termiz, Podaxona, Oqtosh, Ko'hitongning Machay soyi
ustida qad ko'targan qoya ostidagi g'orda ham mezolit davriga oid
arxeologiyaga doir malumotlar topib o’rganildi.
1970-1971 yillarda Machay g'orini tekshirgan olim O’.Islomovning fikricha,
machayliklar shoxli mayda hayvonlarni xonakilashtirgan. Bu g'ordan topilgan
ma’lumotlar ushbu yodgorlikning mezolit davrining eng so'nggi bosqichi va
ilk neolit (yangi tosh) davriga tegishli ekanligini tasdiqlamoqda.
Mezolit davri odamlarining diniy tasavvurlari haqida Qayla, Tutkaul, va
Machay qabristonlaridan topilgan yodgorliklar ma’lumot beradi. Har ucala
qabriston ham mezolit davrining so'nggi bosqichi - ilk neolit davriga to'g'ri
keladi. Qayla g'ori yaqinidagi qabristonda tana suyaklari chalqanchasiga
yotqizilgan bo’lib, oyoqlari bir oz bukilgan. Dafina ustiga qizil rang (oxra)
sepilgan. Ularning yon tomonida dengiz chig'anoqlaridan qilingan
taqinchoqlar, bosh tomonda esa mayda toshmunchoqlar terib qo'yilgan.
Tutkaulda 4 ta, Machayda 7 ta qabr qoldiqlari ochilganda ularda ham xuddi
shu holat kuzatilgan.
Mezolit davri odamlar tasavvurida «narigi» dunyoga ishonish, olovga talpinish
alohida ahamiyat kasb etgan. Buni Qayla qabristonidan topilgan mayitga
sepilgan qizil rang bo’yog'i isbotlaydi.
Ibtidoiy rassomlar odamlarning tabiat kuchlariga munosabatlarini,
dunyoqarashlarini qoyalarga chizilgan rangli suratlari orqali ifodalaganlar.

Zarautsoy qoya suratlari mezolit davri rassomlarining dunyoqarashi doirasini,
ularning diniy tasavvurlarini, o'sha davr mafkurasi darajasini tasviriy san’atda
qay darajada aks ettira olganliklari haqida fikr yuritish uchun asos bo’ladi.
Insoniyat o'z taraqqiyot yo’lida mezolit davridan so'ng Neolit deb atalmish
davrni ham o'tkazdi. «Neolit» yunoncha so'z bo’lib, «neo» - yangi va «lit»
tosh, ya’ni «yangi tosh» davri degan manoni anglatadi. Neolit davri mehnat
qurollariga ishlov berishda silliqlash, pardozlash, arralash va parmalash
usullarining ixtiro etilishi etiborga loyiq. Bu narsa ibtidoiy ishlab chiqaruvchi
kuchlarining oldingi davrlarga nisbatan tezroq rivojlanishiga imkoniyat
yaratdi. Yangi mehnat qurollari: toshboltalar, ponalar, tosh-teshalar, iskanalar
paydo bo’ldi. Shu boisdan Ovro'pa olimlari hatto neolit davrini «boltalar asri»
deb atashni ham taklif etgan. Toshboltalar daraxt kesishda uy qurilishi
ishlarida ovchilikda o'zining tengi yo'q mehnat quroli ekanligini isbotladi.
Mehnat qurollari ancha takomillashgan neolit davriga kelib odamlarning
yuqori paleolit, ayniqsa mezolit davridagi singari daydi hayot kechirishlariga
zaruriyat qolmadi. Ular o'troq hayot kechirishga o'tdi. Bu davrga kelib doimiy
yerto'lalar, kulbalar qurish, loydan, guvaladan uylar solish, qishloqlar barpo
etish neolit davri odamining asosiy odatiga, turmush tarziga aylanib bordi. Ana
shu tariqa doimiy o'troqlik xo'jaligi vujudga keldi. Bu hol dehqonchilikning
kelib chiqishiga, cho'lli mintaqalarda, azim daryo va ko'l bo’ylarida o'troq
ovchilik xo'jaligining qaror topishiga sabab bo’ldi, chorvachilik qaror topdi.
Yangi tosh davri jamoalari hayotida paydo bo’lgan yana bir yangilik - bu
bo’lajak hunarmandchilik ho'jaligining muhim tarmog'i hisoblangan sopol
buyumlar (keramika) ishlab chiqarishning kashf etilishi bo’ldi. Insoniyat
hayotida katta voqea bo’lgan bu yangilikka asoslanib ayrim arxeologlar, hatto
neolit davrini «sopol asri» deb atashni ilgari surgan.
Neolit davri kashfiyotlaridan yana biri hunarmandchilikning vujudga
kelishidir. Endi ibtidoiy odamlar faqar hayvon terilaridan yasalgan kiyim -
kechaklarnigina emas, balki uning junidan hamda o'simliklar tolasidan
to'qilgan matolardan kiyim-kechaklar tikib kiyadigan bo’ldi. Bu davrda
jamoada hali ibtidoiy urug'chilik , ona urug'i davom etar edi. Shu boisdan
dunyo olimlari neolit darini matriarxat urug'chilik tartiblarining gullagan davri,
deb baho bergan.
Bu davrda matriarxat urug' jamoasining guruhli nikoh doirasida juft oila qurish
vujudga keldi. Ayollar tug'ilgan farzandlarining otalaridan o'z urug' jamoasi
manfaatiga ishlab berishni talab qiladigan bo’ldi. Ana shu tariqa ichkuyovlik
mazmunidagi juft oilaning dastlabki ko'rinishlari shakllandi. Endi ayollar
o'zlari uchun aniq sherik tanlab, jinsiy aloqalar asosan ana shu doimiy
sheriklar bilan amalga oshiriladigan bo’ldi. Bu oilada ayolning huquqi
cheklanmagan bo’lib, erkaklar ularga qaram bo’lgan. Markaziy Osiyo
hududlarida xo'jalik miloddan oldingi 5 ming yillikning boshlariga kelib ikki
yo'nalishda rivojlanib borgan. Jumladan, Turkmanistonning Kopedtog'
etaklarida qabilalar madaniy o'simliklarni o'stirishga o'ta boshlagan. Markaziy
Osiyoning shimoliy dasht va cho'l hududlarida yashagan qabilalar esa ovchilik
va baliqchilik bilan shug'ullangan. Dehqonchilik uchun juda qulayliklarga boy

hududlardan biri Ashgabatdan 40 kmlar chamasi shimoli-g'arbda joylashgan,
turkmanlar Chaqmoqli deb atagan joy edi. Bu yerning - «Chaqmoqli» deb
atalishining boisi shundaki, turkman cho'ponlari bu joydan chaqmoqtosh
terishar ekan. Chaqmoqli asli o'z atrofidan baland bo’lib, uning ustini 2-3
metrli ko'chma qum bosgan. 1952 yilda olib borilgan arxeologiyaga oid ishlar
chaqmoqli tepaligi neolit davri dehqon jamoalarining qarorgohi ekanligini
aniqlashga yordam berdi. 1956-1957 yillardan etiboran arxeolog V. M.
Masson olib borgan bu yerdagi izlanishlar tarix va arxeologiya fani uchun
katta natijalar berdi. Bu yerda guvaladan yasalgan bir xonali, devor osti
uchog'i va markazida sandal kuldoni - chuqurchali kulbalar topildi. Uning
devorlari somonli loy bilan shuvalgan, hatto guvalaga somon ham
qorishtirilganligi aniqlandi. Xonaning to'rt tomoni supali bo’lib, u yotish va
dam olish uchun mo'ljallangan. Oydin kechada ko'lmak suvi qop-qora bo’lib
ko'ringani uchun turkman cho'ponlari bu joyni «joyi tun», ya’ni qorong'i joy
deb nomlagan. Ana shu tariqa bu joy fan olamiga «Joytun madaniyati» nomi.
bilan kirdi. Joyi tun (Joytun) madaniyatini o’rganish chog'ida bu yerda juda
ko’plab mehnat qurollari - qistirma o'roq, pichoq suyakdan ishlangan igna,
bigiz va boshqa anjomlar topildi. Joytunni o’rganish jarayonida uning atrof
tumanlarida ham arxeologiyaga oid qidiruv ishlari yo’lga qo'uyildi. Natijada
Joytun madaniyatiga doir o'nlab neolit jamoalarining qarorgohlari (Nayzatepa,
Bami, Chupontepa va boshqalar) ochildi va o’rganildi. Bu yer aholisi
dehqonchilik, chorvachilik bilan ham shug'ullanganlar. Chorva hayvonlari:
qoramol, qo'y va echkilarning suyak qoldiqlari Joytun va shu madaniyatga
daxldor bo’lgan barcha yodgorliklardan topilgan. Joytun madaniyatining yoshi
olimlarning hisob-kitoblariga ko’ra, bundan 7-8 ming yil burun o'tgan, ya’ni
uning yoshi miloddan awalgi VI- V ming yilliklar bilan o'lchanadi. Bulardan
tashqari, akademik olim S. P. Tolstov tomonidan qadimgi Xorazm yerlarida,
Amudaryoning quyi havzasida «Kaltaminor madaniyati» nomi bilan tarixga
kirgan madaniyat yodgorligi topildi. Bu madaniyat Xorazm hududidagi
Jonbosqala nomi bilan ma’nlum bo’lgan 4 ta makonini tekshirish orqali
aniqlandi va o'sha makon yaqinidagi joy nomi bilan Kaltaminor madaniyati
nomini oldi. Bu milodimizdan ilgarigi IV-III ming yillikda yashagan ovchilar
va baliqchilar jamoasi madaniyatidir. Kaltaminorliklar sopol buyumlar ishlab
chiqarishda ham ustasi farang bo’lgan. Xo'jalikning uchinchi tarmog'i
termachilik bo’lgan. Buni manzilgohdan topilgan jiyda urug'lari tasdiqlaydi.
Neolit davri madaniyati topilmalari Vatanimizning ZarafshonJ_Qashqadaryo
vohalari va boshqa hududlarda ham mavjud va ular olimlar tomonidan
o’rganilgan.
Neolit uzoq davom etgan tosh asrning so’nggi va yakunlovchi bosqichi bo’lib,
geografik muhit va shart-sharoitning turli-tumanligi, neolit davri qabilalarida
mehnat qurollari, uy-ro’zg’or buyumlari, turar joylar va xo’jaliklarning
turlicha bo’lishiga olib keldi. Bu davr qabilalari Markaziy Osiyo hududida
xo’jalikning dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik shakllarini
rivojlantirib yubordi.

Neolit davri kishilarining eng katta yutuqlaridan yana biri kulolchilik bo’lib,
ular loydan har xil idishlar yasash va ularni olovda pishirishni o’rganib
oldilarki, bu o’sha davr uchun nihoyat katta kashfiyot edi. Shuningdek,
to’qimachilik, dastlabki suvda suzish-qayiqsozlik ham paydo bo’ldi.
Eneolit, bronza va ilk temir davrida O‘rta Osiyo
Eneolit - mis - tosh davrida ibtidoiy odamlar metall bilan tanishdilar.
Ungacha ibtidoiy odamlar 2,5-3 mln. yillar davomida (paleolit, mezolit, neolit
davrlarida) faqat toshdan, yog’ochdan va suyakdan yasalgan qurollardan keng
foydalanganlar.
Mis-tosh davriga o’ tilishi ishlab chiqaruvchi kuchlarning yanada
yuksalganligini ko’rsatadi. Bu o’ rinda shu narsaga asosiy e`tiborni qaratmoq
kerakki, mezolit oxirida va neolit davrida terib termachlab ovqat topishdan
yovvoyi o’ simliklarni ekish va o’ tqazish yo’li bilan madaniylashtirish orqali
vujudga kelgan dehqonchilikka o’ tildi. Bu esa eneolit davrida yuqori xo’jalik
turiga aylanib bordi. Dehqonchilik va uy chorvachiligi ortiqcha mahsulot
yetishtirishga va mol ayirboshlashni tartibga solishga asos bo’lgan. Eneolit davrida
dunyoning barcha hududlarida ijtimoiy taraqqiyotning bir xil bosqichi kuzatildi.
Markaziy Osiyodagi yangi madaniy tarixiy jarayonlar (eneolit davri) quyidagilar
bilan bog’liq:
1. Xo’jalikning boshqa hamma turlariga qaraganda yerni haydab
dehqonchilik qilishning ustunlik qilishi;
2. Toshdan ishlangan qurollar ko’p bo’lgani holda mis qurollarning paydo
bo’lishi;
3. Ibtidoiy jamoalarining paxsadan va xom g’ishtdan tiklangan katta-katta
uylari;
4. Kulolchilikda muhim texnika yutug’i- - xumdonlarning ishlatilishi;
5. O’troqlik va qurilishda xom g’ishtning paydo bo’lishi;
6. Turli hayvonlarning loydan yasalgan va ona urug’i davri (matriarxat)ga
xos haykalchalarning paydo bo’lishi.
7. Rangdor sopol buyumlar, ya`ni turli tasvirlar ishlangan sopol
buyumlarning mavjudligi.
Shu bilan birga, eneolit davrida Markaziy Osiyo aholisining madaniyati bir
bosqich yuqoriga ko’tariladi. Lekin, bu erdagi qabilalarning madaniy va ijtimoiy
taraqqiyoti bir xil darajada emas edi. Arxeologik tadqiqotlar natijalari Markaziy
Osiyo aholisi orasida notekis rivojlanish bo’lganligini ko’rsatadi. Unumdor
xo’jaliklarga asoslangan qabilalar tezroq rivojlangan, qo’shimcha xo’jaliklar bilan
mashg’ul bo’lganlari esa madaniy jihatdan bir necha yuz yilliklar orqada qolgan.
Madaniy notekislik jarayoni bilan bog’liq ravishda Markaziy Osiyoning turli
viloyatlarida neolit bilan eneolit bir vaqtda paydo bo’lgan.
Turkmanistonning janubida mis-tosh davrining boshlanishi mil.avv. IV ming
yillikka oid bo’lsa, O’sha davrda Markaziy Osiyoning Shimoliy va Sharqiy tog’li
hududlaridagi qabilalar asosan ovchilik, baliqchilik va chorvachilikning ilk
shakllari bilan shug’ullangan. Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, bu ikki davr
xronologik jihatdan emas, madaniy xo’jalik rivojlanish darajalari jihatidan bir-
biridan farq qiladi.

Metallning kashf etilishi va xo’jalikda mis qurollarning joriy qilinishi bir
necha asr davomida sodir bo’lgan. Odamlar o’z mehnat qurollarini yasashi uchun
har xil mustahkam toshlar qidirish jarayonida tabiiy misga duch keladilar. Bu esa
mehnat qurollarini yanada takomillashtirishda muhim rol o’ynaydi.
Ma`lumki, Markaziy Osiyoning janubiy qismida (Turkmanistonda)
miloddan avvalgi VI-ming yillikda dehqonchilik xo’jaligi paydo bo’ladi.
Qadimgi qabilalar mis - tosh davriga o’tgach madaniy xo’jalik va ishlab
chiqarish taraqqiyotining yangi bosqichi boshlanadi. Yangi xo’jalik turlari
dehqonchilik va uy chorvachiligi avvalgidek Turkmanistonning janubiy-g’arbida
qulay geografik sharoitda rivojlandi. Bu paytda quyi Zarafshon va Amudaryo
havzalarida yashovchi qabilalar hali madaniy o’simliklar o’stirishga o’tmagan edi.
Markaziy Osiyoning sharqiy qismidagi tog’li hududlar aholisi ibtidoiy xo’jaligida
esa ovchilik ustunlik qilar edi. Bundan shunday xulosa chiqarish mumkinki, ilk
rivojlangan mis-tosh davrida Markaziy Osiyo qabilalarining ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy rivojlanishida katta farqlar va notekisliklar saqlangan. Janubiy
Turkmanistonda olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida turar joylar,
qadimgi sug’orish tarmoqlari va sug’oriladigan yerlarning chegaralari aniqlandi,
mis-tosh davri madaniyati har tomonlama o’rganildi. Eng qadimgi sug’orish
tarmoqlari shunday sharoitga ega bo’lgan soylar etaklarida vujudga kelganligi
isbot qilindi.
Tog’ daryolari bo’ylarida yashovchi qabilalar qadimgi sug’orma
dehqonchilikda arpa, bug’doy, beda, poliz va boshqa ekinlar ekib asosan, soylar
suvlaridan foydalanganlar.
Milodimizdan avvalgi III ming yillikning oxirlariga kelib, Markaziy Osiyo
hududida tosh davri tugadi. U o'z o'rniii eneolit va keyinchalik bronza asriga
bo'shatib berdi. Arxeologik manbalarning guvohlik berishicha, ibtidoiy odam
metall olamiga dastlab misni ixtiro qilish orqali kirgan. Odamlar misdan uncha katta
bo’lmagan pichoqlar, bigiz, ignalar, boltalar, uzuklar, munchoqlar, isirg'alar
tayyorlagan.
Bu davrda dehqonchilik va chorvachilikda ham birmuncha malaka hosil
qilingan; yashash uchun zarur bo’lgan o'simliklarni suntiy o'stirishga o'ta
boshlangan. Ba’zi ov qilingan hayvonlarni qo'lda boqish odat tusiga kira borgan.
Sekin-asta mehnat qurollari takomillashtirilib, rudali metallar, mis, qalay,
kumush, oltinni ixtiro qilganlar va ularni eritish, quyish, ulardan foydalanish
yo’llarini o’rgangan.
Bronza mis va qalay aralashmasidan iborat bo’lib, u misga qaraganda katta
afzalliklarga ega. Ishlab chiqarishda bronzaning ishlatila boshlanishi bilan jamiyat
taraqqiyotida Bronza davru boshlangan. Insoniyat jamiyat taraqqiyotida xalq
xo'jaligi, texnika va madaniyat sohasidagi erishilgan yutuqlar ana shu davr bilan
bog'liqdir. Zarafshonning quyi oqimidagi Zamonbobo ko'lida va Sarazmda
o'tkazilgan arxeologik tadqiqot natijalari yuqoridagi fikrlar haq ekanligiga guvohlik
beradi. Zamonbobo ko'li atrofidagi qabrlar ochib o'rganilgan. Ularda bittadan,
ikkitadan va hatto uchtadan ko'milgan mayit qoldiqlari naqshli sopol idishlar va har
xil buyumlar topilgan. Erkaklarning qabrlarida chaqmoqtoshdan ishlangan qurollar,
pichoqsimon yapasqi buyumlar topilgan. Ayollarning qabrlarida esa qizil va sariq

oxra, surma uvoqlari, misdan ishlangan kichik-kichik kurakchalar hamda
lojuvarddan, aqiqdan, firuzadan ishlangan bezakla, tosh bezaklari va hatto oltindan
yasalgan marjonlar bo’lgan.
Ibtidoiy odamlar hayotida bronzaning kashf etilishi ibtidoiy Hayotda olg’a
qarab tashlangan qadam bo’ldi. Bronzaning misga qaraganda tez eruvchanligi
misga nisbatan bir muncha qattiqligi, uni ibtidoiy odamlar hayotidagi tutgan roliga
izoh berish maqsadga muvofiq bo’lur edi.
Miloddan avvalgi II-ming yillikning ikkinchi yarmida chorvachilik
dehqonchilikdan ajralib chiqdi,bu birinchi yirik ijtimoiy mehnat taqsimoti
hisoblanadi. Mazkur davrda ishlab chiqarish munosabatlari tez rivojlanib, ijtimoiy
va iqtisodiy jarayonlarga katta ta`sir qildi. Ishlab chiqarishning o’sishi natijasida
moddiy madaniyat ham yangicha asosida taraqqiy etdi.
Bu davrga oid madaniyat yodgorliklari O’zbekistonning Xorazm, Zarafshon,
Qashqadaryo va Farg’ona vodiysi hududlaridan topilgan. Bu manzilgohlarni
o’rganib shunday xulosa chiqarish mumkinki, bu davrda ikki xil madaniyat hukm
surgan. Birinchisi, dehqonchilik bilan shug’ullanuvchi qabilalar madaniyati
(qadimgi qabilalar dehqonchilik qilish uchun qulay yerlarga joylashib olib, yuksak
dehqonchilik madaniyati yaratganlar), ikkinchisi, xuddi birinchi madaniyat
sohiblari darajasida ishlab chiqaruvchi kuchlarga ega bo’lgan holda qurg’oqchilik
yerlarda, tog’ oldi yaylovlarida chorvachilik bilan shug’ullangan.
Metalldan ishlangan qurollar qadimgi ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotni
tezlashtirgani tufayli, Markaziy Osiyoning dasht va tog’ oldi hududlarida yashagan
aholi boshqa aholidan (dehqonlardan) ajralib chiqadi va asosan chorvachilik bilan
mashg’ul bo’ladi. Bu tarixiy voqea kishilik jamiyati taraqqiyotidagi dastlabki yirik
mehnat taqsimoti edi. O’zbekiston hududida bronza davrida asosan chorvachilik va
dehqonchilik bilan shug’ullangan qabilalarning moddiy-madaniy yodgorliklari
Tozabog’yob madaniyati (shu nomli kanal atrofida topilgan) nomi bilan mashhur.
Tozabog’yob madaniyatiga - mansub Ko’kcha makoni atrofidagi qadimiy mozorlar
ochilganda, odam jasadlarining boshlari g’arb tomonga qaratib qo’yilgan va
ularning bosh tomonidan idishlar va bronza zeb-ziynatlar topilgan. Umuman,
Tozabog’yob madaniyatiga mansub yodgorliklar Xorazmda 50 dan ziyod topilgan.
Ular yarim yerto’la uylardan iborat, atrofida kanallar va qadimgi sug’orish
maydonlari bo’lgan.
Xorazmdagi bronza davri aholisining asosiy tirikchilik manbai dehqonchilik
va chorvachilik bo’lgan. Tabiiy sharoit kanal qazib, suv chiqarishga asoslangan
hududlarda sug’orma dehqonchilikning turli ko’rinishlari vujudga kelgan.
Chorvachilik ham katta ahamiyatga ega bo’lgan. Ilmiy adabiyotlarda Quyi
Zarafshonning bronza davri yodgorliklari Zamonbobo nomi bilan ataladi. Bu
davrga mansub yodgorliklar orasida Zomonbobo ko’lining shimoliy sohilidan
topilgan ibtidoiy dehqonlar qabristoni, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Bu qabriston
50 yillar boshlarida akademik Ya.G’ulomov tomonidan ochilib, dastlabki natijalar
fanda joriy etilgan.
Zamonbobo yodgorligini e`tiborli tomoni shundaki, zamonboboliklar asosan
dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan kun kechirib, chaylasimon kulbalarda
istiqomat qilgan. Topilgan tosh asboblarda saqlanib qolgan jaydari arpa va

bug’doy kabi boshoqli o’simlik qoldiqlaridan shu narsa ma`lum bo’ldiki, ular
toshqinlardan hosil bo’lgan zax yerlarda dehqonchilik qilib, o’zlari etishtirgan
donlardan umoch, qo’g’irmoch kabi emaklar tayyorlaganlar.
Topilgan ayrim urchuq toshlar hamda suyakdan yasalgan suzan va ignalarga
qarab xulosa chiqarsak, ular qo’y va echki junlaridan ip yigirib, kiyim-kechaklar
uchun mato to’qiganlar. Zamonboboliklar jamoasida hunarmandchilikning turli
tarmoqlari, xususan, kulolchilik, bronzani eritib undan har xil ashyolar yasash,
ayniqsa, toshni ishlash texnikasi ancha rivojlangan.
Sopol idishlar asosan qo’lda yasalgan naqshsiz, tuxumsimon va yassi tubli
bo’lib, ular orasida qisman charxda ishlanganlari ham uchraydi. Topilmalar
orasida Kushka, Baktriya yoki Marg’iyonada yasalgan idishlar yoki Badaxshon
qimmatbaho toshlaridan ishlangan bezaklar bo’lib, ular, zamonboboliklardan
janubroqda yashagan o’troq dehqon jamoalari hamda shimolroqda istiqomat
qiluvchi chorvador aholi bilan ham mahsulot ayribosh qilib madaniy aloqada
bo’lganidan dalolat beradi.
O’zbekistonning janubidagi Surxondaryo vohasi ibtidoiy aholining o’troq
makonlaridan biri hisoblanib, vohada bronza davri yodgorliklari - qadimgi
sug’orish hududlari - Ulonbuloqsoy, Sherobod, Bandixon va Mirshodida topib
tekshirilgan. Olib borilgan tadqiqotlar natijasi shuni ko’rsatdiki, qadimgi sug’orish
yerlari tog’ tizimalariga ancha yaqin. Bu hududda 1968 yili Termizdan 70 km
shimoli-g’arbdagi Sopollitepa bronza davri manzilgohi topib tekshirilgan.
Sopollitepa tarixi 3 ta madaniy qatlam va qurilish davriga bo’linadi. Birinchi davr
uylarida 30 ta kichik oila, ikkinchi davrida 61 ta oila va uchinchi davr uylarida
qishloq aholisi 155-315 kishidan iborat bo’lishi mumkin. Shuningdek, Sopollitepa
moddiy manbalari bu erda uy hunarmandchiligi yuqori darajada bo’lganligini
ko’rsatadi. Ular xilma-xil hunarmandchilik bilan ham shug’ullanganlar. Turli xil
matolardan kiyimlar tikkan. To’qimachilikka oid sopol va toshdan ishlangan
urchuqlar buning dalilidir.So'nggi bronza davri yodgorliklari Farg'ona va Surxondaryo viloyatlari
hududida devorlar bilan o'ralgan qishloqlar paydo -bo’lganligiga guvoxlik beradi.
Bu Markaziy Osiyoda qadimgi shaharlarning vujudga kela boshlash jarayoni edi.
Rivojlanib borayotgan dehqonchilik va chorvachilik madaniyati iqtisodiy
zaminida katta oilali jamoalarda erkaklarning mavqeyi osha borgan va matriarxat
yemirilib, ota-huquqi, patriarxat qaror topgan. Endi qarindoshchilik otaga qarab
olib boriladigan bo’lgan. Bolalar ham ota mulki xisoblanib merosni otadan ola
boshlagan. Jamoalarning mol-mulklarini qo'riqlash ehtiyoji harbiy qabila
ittifoqlarini vujudga keltirgan.
Bu taraqqiyot davomida urug'chilik jamoasi ikki bosqichni bosib o’tdi.
Birinchi bosqichda urug' ijtimoiy ishlab chiqarishga asoslangan edi. Bu davrda jamoa
onalar hukmronligi - matriarxatga asoslangandi. O'sha davrning urf-odatlariga ko’ra
bir jamoa atzolari o'rtasida oila qurish, ya’ni er-xotin bo’lish mumkin emasdi.
Albatta bir jamoa erkaklari boshqa bir jamoa ayollari bilan «oila» qurishlari lozim
edi. Ammo ayol bilan «oila» qurgan erkak bamisoli mehmon edi, ishi bitgach o'z
jamoasiga qaytib ketardi. «Oila»ni boshqarish, uni boqish, bola tarbiyasi va taqdiri
bilan uning ishi bo’lmasdi. Bu ishlar bilan asosan ona shug'ullangan. Tug'ilgan bola

xolasini, tog'asini taniganu, ammo otasini tanimagan. Shu boisdan bola oldida ota
nufuziga qaraganda tog'a mifuzi e’tiborliroq va qimmatliroq bo’lgan. Chunki, tog'a
ona urug'i jamoasini nafaqat moddiy jihatdan, balki barcha sohalarda himoya
qiluvchi va qo'uriqlovchi shaxs bo’lgan. Bunday tartib-qoida natijasida urug'
jamoasida ortiqcha iste’molchilar ko’paygan va barcha qiyinchiliklar ona zimmasiga
tushgan. Jamoani boqish, ularni oziq- ovqat bilan tatminlash albatta oson ish emas
edi. Buning ustiga dehqonchilik va chorvachilik ixtiro etilgan, onalar uchun
xo'jalikni boshqarishda yana ham katta qiyinchiliklar kelib chiqardi. So'zsiz,
bunday tartib uzoq davom etishi mumkin emas edi. Sabr-toqatlari to'lib-toshgan
onalar farzandlarining otalari oldiga o'z talablarini qo'yganlar va haqiqiy oila
muammolari bilan shug'ullanish, bolalarni boqish xo'jalik ishlarini bajarishni
ulardan talab qilgan. Ana shu tariqa ikki jamoa urug'idan er-xotindan iborat juft
oila shakllanadi. Bu hodisa jamiyat hayotida o'ziga xos burilish nuqtasi bo’ldi.
Chunki juft oilaning tashkil topishi bilan jamoa mulkchiligiga asoslangan ibtidoiy
urug'chilik jamoasi zaminiga zil ketdi. Nega deganda urug' jamoasidan tash qarida
tashkil topgan bu oilaning iqtisodiy zamini xususiy mulkchilikka asoslanar edi. Oila
manfaati bilan urug' jamoasi manfaati o'rtasida o'ziga xos kelishmovchilik
nomuvofiqlik va ziddiyat paydo bo’lardi. Urug' jamoalaridan tashqarida juft
oilalar jamoasi tarkib topdi. Ularni o'zaro birlashtiradigan manfaat omili albatta
ishlab chiqarish edi. Shu sababdan bo’lsa kerak, olimlar bunday juft oilalarni «oilalar
jamoasi» yoki «ishlab chiqarish jamoasi» deb ataganlar. Shunday qilib,
taraqqiyotning bu bosqichiga kelib urug' jamoasi yemirilish sari yo’l tutdi, u
o'zining tub ma’nodagi ishlab chiqarish va jamoa mulkchiligiga asoslangan qiyofasini
yo'qota bordi.
Juft oilalar negizida ishlab chiqarish jamoalarining paydo bo’lishida birinchi
va asosiy omil - jamoa ixtiyorida ortiqcha mulkning hosil bo’lishi va jamoalararo
mahsulot ayirboshlashning vujudga kelishi hal qiluvchi o'rin tutdi. Albatta, bu
jarayon chorvachilik va dehqonchilikning kashf etilishi oqibatida oilalar ixtiyorida
ortiqcha oziq- ovqat mahsulotlarining to'planishi bilan bog'liqdir. Endi har bir oila
o'zidagi ortiqcha maxsulot va buyumlarni qo'shni oiladagi o'zida yo'q maxsulotlar
bilan almashlash imkoniyatiga ega bo’ldi. Bunday jarayon dastlab ikki urug'
jamoalari o'rtasida olib borildi. So'ngra bu jarayonga urug' jamolari ham faol
qatnasha bordi. Ammo juft oila mulki bilan jamoa mulki endi sig'isha olmay qoldi.
Bu o'zaro ziddiyatlar oilalar bilan oilalar, urug' jamoalari bilan urug' jamoalari
o'rtasida o'zaro janjal, to'qnashuv va hatto urushlar darajasiga yetib borardi. Bu
to'qnashuvlar oqibatida yengilgan oila va urug' jamoaning boyliklari g'oliblar
qo'liga o'tardi. G'oliblar bu boyliklarni o'z mulklariga va boyliklariga qo'shar edi.
yengilgan va tobe bo’lgan oila urug' jamoasi vakillarni esa asir etib olib, ularni
qulga aylantirar edilar. Bu qullar ham g'oliblarning mulki hisoblanganlar va ular
ustidan o'z bilganlaricha hukmronlik qilganlar. Ana shu tariqa shaxsiy mulk sekin-
astalik bilan rivojlanib, xususiy mulkka aylangan.
Xulosa shuki, jamiyat taraqqiyotining matlum bir rivojlanish bosqichida
chorvachilik dehqonchilikdan ajralib chiqdi va birinchi mehnat taqsimoti yuz berdi.
Buni arxeologiyaga oid tarixiy tadqiqotlar ochiq-oydin isbotlaydi. Jumladan,
bronza davrining yodgorligi bo’lgan Sopollitepada yuqoridagi fikrni tasdiqlovchi

ashyolar keragicha topilgan. Bu yerdan topilgan manbalarning guvohlik berishicha,
Sopollitepa 8 ta oilaning manzilgohi bo’lgan. Ularni birlashtirgan narsa urug'
jamoasi bo’lmagan, balki eng avvalo ishlab chiqarish manfaatlari edi. Bu
manzildagi 8 ta katta oila tarkibida patriarxal tizim asosida qurilgan yuzdan ortiq juft
oilalar uyushgan, har bir katta oila jamoasini boshqarish ishi ular orasidan
saylangan oqsoqol ixtiyorida bo’lgan. 8 ta katta oila jamoalari oqsoqollari oliy
oqsoqollar kengashiga birlashganlar. Oqsoqollar kengashining a’zolari, qadimgi diniy
kitob «Avesto»da aytilganidek, Nmanapati nomi bilan yuritilganlar. Nmana - katta
oila jamoosi demakdir, Nmanapami - katta oila boshlig'i ma’nolarini anglatadi. Agar
ana shu tizimga asoslanadigan bo'sak, Sopollitepa 8 ta nmanadan tashkil topgan VIS
ekanligini ko’ramiz. VIS - qabila jamoasi, katta qishloq esa ana shu nmanalarni
birlashtirgan oliy kengash boshlig'i, qabila oqsoqoli, katta qishloqning boshlig'idir. Bu
Shundan dalolat beradiki, ishlab chiqarish jamoalarini boshqarish mo'tabar zotlar -
oqsoqollar (nmanapatilar) qo'lida bo’lgan, ular jamoa hayoti bilan bog'liq, bo’lgan
barcha muammolarni oo'soqollar kengashi orqali amalga oshirgan.
Bu tarixiy jarayonlar bronza davrining oxiri va ilk temir davriga to'g'ri keladi.
Markaziy Osiyoda ilk temir davri miloddan avvalgi 1 ming yillikning birinchi
yarmiga to'g'ri keladi. Bu paytga kelib ibtidoiy jamoa tuzumi uzining oxirgi
bosqichini o'tayotgan edi. Odamlar birinchi bor temirdan xom ashyo sifatida
mehnat qurollari ishlab chiqarishda foydalanganlar. Temir ibtidoiy jamoa tarixida
buyuk texnik inqilobga sabab bo’ldi. U dehqonchilik va hunarmandchilikning
rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatdi. Temir ibtidoiy jamoa tuzumini buzib yubordi va
xo'jalik tabaqalanishini tezlashuviga olib keldi. Temir tufayli chorvachilik
dehqonchilikdan uzil-kesil ajraldi, Ko’plab hayvonlarning egalari bo’lgan
aslzodalar paydo bo’ldi, xususiy mulkni mustahkamladi, jamiyatni sinflarga bo’lishni
tezlashtirdi. Temir tufayli xo’'jalikda ikkinchi mehnat taqsimoti kelib chiqdi, endi
hunarmandchilik dehqonchilikdan ajralib chiqdi. Hunarmandchilik ixtisoslashuvining
sodir bo’lish natijasida ilk shaharlarning belgilaridan biri sifatida bozor vujudga
keldi, keng ko'lamdagi mol ayirboshlash kuchaydi. Ayrim shaxslar qo'lida boylik
to'planish jarayoni tezlashdi. Temirning qishloq xo'jaligiga keng ko'lamda kirib
borishi tufayli yerga xususiy egalik qilish paydo bo’ldi, Avvallari yerga egalik
qilish shartli bo’lib, uniig egasi yerni sotib yubora olmas edi. Endi yer egasining
huquqi cheklanmagan bo’lib, u o'z egasining abadiy mulki bo’lib qoldi. So'nggi bronza
davri yodgorliklari Farg'ona va Surxondaryo viloyatlari hududida devorlar bilan
o'ralgan qishloqlar paydo bo’lganligiga guvohlik beradi. Bu Markaziy Osiyoda
qadimgi shaharlarning vujudga kela boshlaganligidan dalolat beradi
Ma`lumki, O’rta Osiyo, umuman O’zbekiston hududlarida dastlabki
davlatchilikning paydo bo’lishi masalalari tadqiqotchilar orasida hamon bahslarga
sabab bo’lib kelmoqda. Bu o’rinda ushbu jarayonga asosiy turtki bo’lib yanada
jadallashtirgan omillarni aniqlash nihoyatda muhimdir. Bronza davridayoq sun`iy
sug’orishga asoslangan dehqonchilik O’rta Osiyo xo’jaligining asosini tashkil
etgan. Sug’orma dehqonchilikning yuqori unumdor shakllari jamiyatda hal
qiluvchi o’zgarishlarga olib keldi. Xususan, dehqonchilik rivoji natijasida
qo’shimcha mahsulot va xususiy mulk ko’rinishlari paydo bo’ldi.

Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, sun`iy sug’orishga asoslangan
dehqonchilik O’rta Osiyo xo’jaligining asosi hisoblanib bu jarayon janubiy
Turkmaniston, Tojikiston va O’zbekistonning janubida bronza davrida, Toshkent
vohasi, Farg’ona vodiysi hududlarida esa ilk temir davrida shakllanib rivojlandi.
O’rta Osiyoda ilk davlat uyushmalari sun`iy sug’orish birmuncha qulay bo’lgan
Amudaryo (Yuqori, O’rta, quyi) oqimlari bo’ylarida, Murg’ob vohasida, Zarafshon
va Qashqadaryo vohalarida shakllanib rivojlanadi.

O‘rta osiyo ibtidoiy davri tarixi va bosqichlari

Купить