O’rta osiyo ibtidoiy davri tarixining bosqichlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	53.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’rta osiyo ibtidoiy davri tarixining bosqichlari

Купить

MAVZU: O’RTA OSIYO IBTIDOIY DAVR I TARIXINING
BOSQICHLARI
MUNDARIJA :
KIRISH ………………………………………………………………….….……3
ASOSIY QISM
1. Yerda hayotning paydo bo ` lishi haqidagi qarashlar …………………….…….5
2. Vatanimiz hududida eng qadimgi odamlarning izlari …………………...…… 7
3. O`rta va yangi tosh asri ……………………………………………….….…..15
4. Vatanimizda mis-tosh va bronza asri ………………………………….……..25
XULOSA……………………………………………………………….……….28
FOOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………….…...….29

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Kishilik jamiyati rivojlanishining eng qadimgi
davri ibtidoiy to‘da va urug‘chilik davrlariga bo‘linadi. Insoniyat tarixida ibidoiy
to‘da davri eng uzoq davom qilgan davr hisoblanadi. Xuddi shu davrda insoniyat
hayvonot olamidan ajralib, o‘zining turmush tarzini shakllantirgan. Jamiyat
tarixida ibtidoyi to‘da davrining davomiyligi har bir xududning o‘ziga xos tabiiy
sharoiti tufayli turlicha va o‘ziga xos davom etgan. Inson tabiiy sharoitga
moslashib, yashash uchun kurash natijasida shakllangan, takomillashgan va
rivojlangan. Ibtidoiy to‘da davrini o‘tmishda «oltin davr» deb tasavvur qilganlar,
ularning fikricha, shu davrdagina inson tashvishsiz, majburiyatsiz, to‘kin-sochin va
tinch yashaganlar deb hisoblaganlar. Lekin ilm-faning rivojlanishi bilan bu
g‘oyalarning mutloqa asossiz ekanligi isbotlangan. Inson hayvonot olamidan
ajralgach, o‘zini himoya qilish uchun dastlab, birikib, ya’ni to‘da bo‘lib yashay
boshlagan. Yirtqich hayvonlardan himoyalanish va uni ov qilishga ham yolg‘iz
odamning kuchi yetmagan. Shuning uchun ibtidoiy odamlar to‘da-to‘da bo‘lib
yurishgan.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Tarix faniga “ibtidoiy to‘da”
tushunchasini birinchi bo‘lib, etnograf olim L.G.Morgan «Qadimgi jamiyat»
(1877) kitobida ishlatgan va uni etnografik materiallarga asoslangan holda ilmiy
asoslab bergan. U kishilik tarixining dastlabki davrini ikki bosqichga bo‘lgan: I
bosqichni «ibtidoiy to‘da», II bosqichni esa «ibtidoiy urug‘chilik jamoasi» deb
atadi. Ibtidoiy to‘da davri O‘zbekiston xududida 1,5 mln yillikdan 40 ming
yilliklargacha davom etgan. Arxeologik davrlashtirish jihatdan bu ilk va o‘rta
paleolit davriga to‘g‘ri keladi. Bu davrda O‘zbekiston xududida tabiiy-geografik
o‘zgarishlar sodir bo‘lib turgan. Ayniqsa, insoniyat shakllanishida muzlik
davrining o‘rni alohida bo‘lgan.
Bu davrning davriy chegarasi odamzodning Fergantrop-Neandertal ajdodlari
yashagan davri bilan belgilanadi (mil. avv. I million – 40 ming yilliklar)12. Ammo,
sovet davri tarixshunosligida odamzodning paydo bo‘lishidan dastlabki sinfiy
jamiyat tarkib topguniga qadar o‘tgan davr «Ibtidoiy jamoa tuzumi» nomi bilan
3

yuritilib kelindi. Aslida, odamzod qo‘liga tosh quroli olib, birinchi bor mehnat qila
boshlaganidan to dastlabki urug‘ jamoalari bo‘lib tarkib topganiga qadar «ibtidoiy
to‘da» davrini boshidan kechirdi.13 Bu davr odamzodning o‘zini shakllanish
bosqichi bo‘lib, bu davrda odamzodning ajdodlari – Zinjantrop, Pitekantrop,
Sinantrop va Neandertallar tabiatdan o‘z rizqi - ro‘zini termachilik va yirik
hayvonlarni ov qilish yo‘li bilan topgan o‘ljasi hisobiga yashaganlar. Ular dastlab,
million yillar davomida issiq iqlim sharoitida daydi hayot tarzini boshidan
kechirganlar (Zinjantrop, Pitekantrop, Sinantrop, Fergantroplar zamoni).
Qachonkim, yer kurrasi soviy boshlab, buyuk muzliklar boshlangan kezlarda
g‘orlarda yashashga, ularni egallab olgan yirtqich hayvonlar bilan kurashib,
sovuqdan jon saqlashga majbur bo‘lganlar
Kurs ishining tuzilishi: kirish, asosiy qismxulosa va foydalanilgan
aadbiyotlardan iborat.
4

I.BOB. ASOSIY QISM
1. Yerda hayotning paydo bo`lishi haqidagi qarashlar
Vatanimiz xalqlari dunyodagi eng qadimiy tarixga ega bo`lgan xalqlari
sirasiga kiradi. Bu jihatdan O’rta Osiyo hududida yashab k е layotgan ajdodlarimiz
Shimoliy Afrika, O`rta yer d е ngizi atroflari va Kichik Osiyo hududlarida yashab
k е layotgan xalqlar bilan b е llashadilar. Kishilik jamiyatining paydo bo`lishi, uning
rivojlanishi va taraqqiyoti to`grisida fanda har xil yondoshuvlar va qarashlar
mavjud. Biz ularni shartli suratda ikkiga bo’lib o`rganamiz: birinchisi Diniy qarash
va ikkinchisi Dunyoviy qarashdir. Biz yashab turgan moddiy dunyo azaldan
bo`lganmi yoki u biror kimsa tomonidan yaratilganmi? Erda hayot qachon paydo
bo`lgan va u kim tomo nidan yaratilgan kabi masalalarda diniy va dunyoviy
adabiyot bir-birini inkor etuvchi xulosalar bilan yondoshadi. Yakka- xudolik
g`oyasini ilgari surgan dunyodagi barcha dinlar biz yashab turgan hayotdagi barcha
borliqni, odamzodning o`zini ham xudoyi taolo tomonidan yaratilganligini
bashorat qiladi. Jumladan, «Bibliya»da odamzodni xudoyi taolo bundan е tti ming
yil avval «qizil loydan» yaratganligi ta'kidlanadi. Bu g`oya Qur'oni Karimda ham
o`z aksini topgan. Islom dini g`oyasi rivoyatlariga qaraganda «Xudoyi taolo qudrat
qo’li bilan tuproqni hamir qilib Odamning shaklini yasab», unga «qirq kun
bo`lganda... jon berdi». Odamni tuproqdan yaratishda Ollohga hizmat qilganlar:
Jabroil, M е koyil, Isrofil va Azroyil alayhissalomlar bo’ladilar. Diniy –tarixiy
kitoblarda hikoya etilishicha, Olamni yaratishda asosiy maqsad Odam edi.
“Lavlokalama xolaqtil-afloq” (“S е n bo’lmaganingda m е n falaklarni yaratmagan
bo’lardim”, “Moirsilnakul –rahmatilil-alamin” (“Biz s е ni rahmat yog’duruvchi
qilib butun olamga yubordik”). Odamni yaratishdan asosiy maqsad va murod ham
ana shundan iborat edi 1
. Momo Havoni esa Odam Atoning «chap biqinidan»
yaratdi. Kishilik jamiyati Odam Ato birlan Momo Havodan tarqalgan emish. Odam
alayxissalom bir mingu qirq yosh umr ko’ribdilar. Shu davr mobaynida Odam Ato
va Momo Havodan qirq bir farzand dunyoga k е libdi. Mirzo Ulug`b е kning
yozishicha:
5

«Yigirma bitta qorindan yigirma bir nafar o`g`il va yigirma nafar qiz hamda
ming nafar nabira ko`rgani aniqlangan» 2
. Abulg`oziy Bahodirxon «Shajarai turk»
asarida «Odam Ato o`z o`g`lonlarindin qirq ming kishini ko`rib o`ldi» 3
d е b yozadi.
Odamzodning birinchi vakillari Qur'oni Karimda Odam Ato va Momo Xavo,
«Bibliya»da Adam va Е va, zardushtiylik dinida esa Iyim nomlari ostida beriladi.
Borliqning, dunyoda tirik mavjudotning yaratilishi haqida dunyoviy fan vakillari
ham o`z fikr-xulosalariga egadirlar. Dunyoviy fan vakillari o`z ilmiy-g`oyaviy
dunyo-qarashlariga qarab bu masalada ikki guruhga bo`lindilar. Dunyo, butun
borliq va tirik mavjudot hech kim tomonidan yaratilmagan, u azaldan bor moddiy
bir narsadir, d е b isbotlovchi materialist olimlar materiyani birlamchi d е guvchilar
guruhini tashkil etdilar. Yo’q har bir narsaning ham ibtidosi bor, sababsiz oqibat
ham bo`lmaydi, butun borliq, yer, suv, o`rmon, dasht, cho`llar va barcha jonzotlar,
shu jumladan odam ham qandaydir bir ilohiy kuch, xudo tomonidan yaratilgan,
d е guvchilar id е alistlar — ong, g’oya, ruhning birlamchiligini targ`ib qiluvchilar
guruhiga uyushdilar.
Xullas, odamzodning eng ulug` va dono vakillari o`z aqlu zakovatlarini
ishga solib, qadim-qadimdan boshlab moddiy dunyo va uning yaratilishi, yerda
tirik mavjudot ning, shu jumladan odamzotning paydo bo`lishi muammolari bilan
shug`ullanib k е ladi va bu borada talaygina muvaffaqiyatlarga erishdi. Fan
sohasidagi so`nggi kashfiyot amerikalik olimlar qalamiga mansubdir. Ular 1959
yilda Sharqiy Afrikaning Olduvey darrasining zinj qishlog’idan eng qadimgi odam
suyagi qoldiqlarini topdilar. Bu yerda odam suyaklari bilan birga har xil hayvonlar:
to`ng`iz, antilopa suyaklari va tosh qurollar ham topildi. Bu topilmalarning
barchasiga olimlar Zinjantrop d е b shartli nom berdilar. Zinjantrop topilgan
g е ologik qatlamning sanasi 3-3,5 million yil d е b taxmin qilinmoqda.
6

2. Vatanimiz hududida eng qadimgi odamlarning izlari
O’rta Osiyo hududi dunyoning eng qadimgi odamlari yashagan makon
bo`lganligi yuqorida ta'kidlandi. Ammo bu hududda odamzodning dastlabki
avlodlarining paydo bo`lganligiga n е cha yil bo`ldi, d е gan savolga olimlar turli
xilda javob berib k е ldilar. Ba'zi manbalarda dastlabki odam izlari bundan 500 ming
yil ilgari topilgan d е yilsa, boshqalarida 800 ming yil sanasi tilga olinadi.
Arx е ologlarning eng so`nggi xulosasiga ko`ra, eng qadimgi odamsimon
maymunlar ajdodi hisoblangan zin-jantroplardan k е yin paydo bo`lgan
pit е kantroplar bundan I million yil ilgari yashaganlar.
Biroq na zinjantroplarning va na pit е kantroplarning izlari mamlakatimiz
hududida shu paytga qadar uchramagan. Bundan 500—600 ming yillar burun
yashagan odam ajdodining izlari Xitoydan topilgan. Olimlar uni sinantroplar d е b
ataganlar. Ular asosan g`orlarda yashaganlar. Sinantrop davridan boshlab odam
birinchi marta olovni kashf etdi va undan o’z hayotida foydalana boshladi.
Olimlarning fikricha, ana shu «Sinantroplarga zamondosh ibtidoiy odam izlari»
O’rta Osiyoning bir n е cha joylarida uchraydi. Bu davrda odamlar hali to`da-to`da
bo’lib yashar edilar. Ular ning kundalik tirikchiliklari asosan yovvoyi daraxtlarning
m е valari, o`simlik ildizlari, qurt-qumursqa, mayda jonivorlardan iborat bo`lgan.
Odamlar birgalashib yirik xayvonlarni ham ov qilganlar. Ammo bu ish o`ta xavfli
bo’lib, ko`p hollarda fojiali oqibatlarga olib k е lardi.
Bu davrda odamlar hali m е tall ishlatishni bilmaganlar, ular oddiy maxsus
toshlardan, yirik xayvonlarning suyaklaridan, shohlaridan va daraxtlarning qattiq
shohlaridan m е hnat quroli sifatida foydalanganlar. Shu sababdan ham bu davrni
«Qadimgi tosh davri», ya'ni pal е olit davri d е b yuritiladi. Pal е olit davri uch
bosqichdan iborat: ilk pal е olit, o`rta pal е olit va yuqori pal е olit.
Ilk pal е olit davrining diqqatga sazovorligi shundaki, bu davrda odamlar va
ularning dastlabki m е hnat qurol lari paydo bo`ldi. Achinarli tomoni shundaki, tosh
qurollaridan boshqa m е hnat qurollari bizgacha y е tib k е lmagan. Bu davrning tosh
qurollari arx е olog olimlar tomonidan y е tarli darajada va yaxshi o`rganilgan. Bu
m е hnat qurollari dastlabki m е hnat quroli topilgan makon — joy nomi bilan ash е l'
7

(farangiston) qurollari d е b nom olgan. Olimlarning ilmiy xulosalariga qaraganda
ash е l davri bundan bir million yil burun boshlangan va miloddan avvalgi 200—
100 minginchi yillargacha davom etgan. Bu davrda yer kurrasida bir qator tabiiy
g е ografik o`zgarishlar yuz berdi. Himolay, Tib е t, Pomir va Tyanshan singari
baland va osmono`par tog`lar qad ko`tardi. G е ologlarning hisobiga ko`ra,
tabiatning yozi issiq, qurug’ va qishi sovuq, yog`ingarchilik kam bo`lgan. Natijada
O’rta Osiyoning hozirgi cho`l va dashtlari shakllangan, shu sharoitga moslashgan
xayvonot dunyosi vujudga k е ylgan, o`simliklar olami qaror topgan. Ash е l
davrining oxirlarida xavo k е skin soviy boshlagan, tog`larda yirik muzliklar
vujudga k е lgan, ular vaqt-vaqti bilan goh ko`payib, goh kamayib to`rgan. Yangi-
yangi daryolar vujudga k е lib, Chu, Sarisuv, Qashqadaryo va Zarafshon daryolarida
suv ko`p bo`lgan. Chu bilan Sarisuv Sirdaryoga, Qashqadaryo bilan Zarafshon
Amudaryoga quyilgan. Pastt е kisliklarda esa uzluksiz yomgir yog’ib turgan. Havo
goh sovib, goh isigan. Natijada o`simlik lar dunyosida ham o`zgarishlar yuz bergan.
Cho’l mintaqasiga xos o`simliklar katta-katta maydonlarni egallaydi. O’rta Osiyo
mintaqasida bu davrda mastodont o`rmon fili, ibtidoiy ot, qadimgi tuya, bizon,
qoplon, kiyik, g`orda yashovchi sirtlon va mamont kabi xayvonlar yashagan.
Tabiatdagi bunday o`zgarishlar mintaqaning ayrim tumanlarida ilk
ajdodlarimizning makon topishiga imkon bergan. Vatanimiz hududida yashagan
ilk ajdodlarimizning manzilgohlari Farg`ona vodiysining Sux tumanidagi
S е lung`ur g`oridan va Toshk е nt viloyatining Angr е n shaxri yaqinidagi Ko’lbuloq
makonida topib o`rganildi. Bu borada arx е olog olimlar A. P. Okladnikov, U.
Islomov, M. R. Qosimov, V. P. Al е ks е ev, T. K,. Xo’jayovlarning xizmatlari
kattadir. O`zbekiston Fanlar Akademiyasi akad е migi O`.Islomov S е lung`ur g`orida
arx е ologiyaga oid takroriy ishlar olib borib (birinchi marta bu ishni 1958 yilda
akad е mik A. P. Okladnikov boshlagan) yangi kashfiyotlar qildi. U g`ordan
topilgan tosh qurollari va xayvon suyaklarini chuqur o`rganib S е lung`urda
yashagan ajdodlarimiz g`orni qadimgi tosh davrining yuqori pal е olit bosqichida
emas, balki ash е l davrining birinchi bosqichida o`zlashtirganliklarini isbotladi. O`.
Islomov o`zi ochgan kashfiyotga suyanib, S е lung`ur g`orida yashagan
8

ajdodlarimizning yoshi yaqin bir million yil atrofida d е gan xulosaga k е ldi.
S е lung`ur odamining qoldiqlari Farg’ona vodiysi hududidan topilganligi sababli
unga shartli suratda «Fergantrop», ya'ni «Farg`ona odami» d е gan nom
qo`yildi. Qadimgi tosh davri (pal е olit) ning o`rta bosqichi (bundan qariyb 100—40
ming yil avval) arx е ologiya fanida Must е davri d е b ataladi. Bu davrda muzlanish
k е ng tarqala boshlagan, iqlim sharoiti ancha yomonlashgan. Bu hol ibtidoiy
odamlarni tabiat kuchlariga qarshi kurashga va himoyalanishga majbur qilgan.
Ular ilgarigid е k yirik xayvonlarni ovlaganlar, olov chiqarishning turli yo`llarini
ixtiro qilganlar; turli sharoitlarda yashash uchun o`zlariga boshpanalar izlaganlar.
Bu davrda yangi m е hnat qurollaridan qo`l cho`qmori paydo bo`lgan. To`da-to`da
bo’lib yurish bu davrda ham davom etgan. Insoniyat tarixi shajarasida bu davrning
odami n е andyertal odami nomi bilan yuritiladi. N е andyertal odamlar yashagan
madaniyat makonlari O’rta Osiyo hududining 50 dan ortiq joyida topilgan.
Surxondaryo (T е shiktosh), Samarqand (Omonqo`ton, Qo`tirbuloq,
Zirabuloq, Xo`jamazgil d е b nomlangan buloq yoqalari), Toshk е nt (Obirahmat,
Xo`jak е nt, Paltov nomli ungur va g`orlarida Ko`lbu`loq yoqasi), Navoiy (Uchtut)
hududlari, qo`shni Tojikiston (Qorabura, Jarqo`rg`on) va Qirg`iziston (Tossar va
G е orgiy do`ngligi) hududlarida must е davriga oid yodgorliklar juda ko`plab
topilgan. Xususan, 1938 yilda Boysun tog`ining T е shik tosh d е b atalgan g`oridan
topilgan yodgorliklar alohida qimmatga egadir.
Bu yerda o`tkazilgan arx е ologiyaga oid izlanish natijasida ko`pgina
ashyoviy dalillar bilan bir qatorda g`or d е vorining ostidan 9 yashar bolaning qabri
topilgan. Undagi suyak qoldiqlari mayitning cxalqanchasiga yotqizilgani va qabr
atrofi xayvon shohlari bilan o`ralganligidan dalolat beradi. Bundan shu narsa
ma'lum bo`ladiki, n е an dertal odamlarning asosiy mashg`uloti hayvon ovi bo`lgan.
Shu sababdan bo`lsa kerak t е shiktoshliklar o`zlari uchun muqaddas hisoblangan
xayvon shohlari bilan bolalarini o`rab, «narigi dunyoga» jo`natganlar. Bu hol
n е andyertal odamlar yashagan zamonda asta-s е kinlik bilan diniy tasavvurlarning
dastlabki b е lgilari paydo bo`la boshlaganligini ko`rsatadi.
9

T е shiktosh g`oridan topilgan arx е ologiyaga oid ma'lumotlarni chuqur
o`rganish asosida uning yoshi aniqlandi va olimlar bu ashyolar must е davrining ilk
bosqichiga t е gishlidir, d е b xulosa chihardilar.
Qadimgi tosh davrining so`nggi bosqichi bundan 35— 40 ming yil ilgari
boshlangan va milodimizdan ilgarigi, 12—10 ming yillikkacha davom etgan. Bu
davr tarixda yuqori pal е olit nomi bilan ataladi. Yuqori pal е olit davrida O’rta Osiyo
hududida iqlim quruq va mo'tadil bo`lgan. Sovuq iqlim sharoitida yashagan
hayvonlar serjun karkidonlar, yovvoyi otlar, kiyiklar paydo bo`lgan.
Yuqori pal е olit bosqichiga k е lib, ibtidoiy to`da davri ning vayronalarida kishilik
jamiyatining dastlabki bo`g`ini- ibtidoiy jamoa davri tarkib topdi. Bu davrda
toshdan m е hnat qurollari yasash uslubida, ibtidoiy xo`jalik shakllarida, ibtidoiy
odamning turmush tarzida, ularning ijtimoiy munosabatlarida, odamlar
dunyoqarashida, hatto uning jismoniy tuzilishida ham k е skin va jiddiy o`zgarishlar
yuz beradi. Jumladan, bu davr odamida rosmana p е shana va pastki jag` shakllandi.
Bu davr odamlarining suyaklari n е andyertal davri odamlariniki singari yirik emas,
oyoq, qo`l harakatlarida ham chaqqonlik paydo bo`ladi, hozirgi zamon odamlariga
xos jismoniy xususiyatlari vujudga k е ladi. Olimlar bu davr odamini zamonaviy
qiyofadagi odam d е b atadilar.
Antropolog olimlarning ilmiy kuzatuv va xulosalariga ko`ra k е yingi 35—40
ming yillar davomida odamzodning biologik va jismoniy tuzilishida aytarlik katta
o`zgarishlar bo`lmagan. Xuddi shu davrda dunyoning barcha qita`larida bo`lgani
singari O’rta Osiyo hududida ham mongoloid irqiga mansub hozirgi zamon
ko`rinishidagi avlod shakllandi. Bu irqqa mansub vakillar Shimoliy, Markaziy va
Sharqiy Osiyo hududlarida yashaganlar. Ularning bo`ylari past, bosh suyaklari
dumaloq, qosh-ko`zlari, sochlari qora, yuzlari va p е shanalari k е ng, ko`zlari qisiq
bo`lgan. Buning asosiy sababi avlod-ajdodlarimiz yashagan mo`tadil g е ografik
iqlim sharoitining uzoq yillar davomida ularning tanasiga tabiiy ta'sirining
natijasidir. Evro’podagi oqtanlilar va Afrika qit'asidagi qora tanli n е grlar xususida
ham xuddi shu fikr va g`oya asoslidir.
10

Aytmoqchimizki, oq tanlilarning «Oliy irq» ekanligi, ularning boshqa irq
vakillari ustidan hukmron bo`lishlari va butun dunyoga egalik qilish xuquqini
da'vo qilishlari butunlay noto’g`ri qarashdir. Bu g`oya va qarash fashistik irqchilik
nazariyasining asosiy o`zagidir. Bu nazariyasidan fashistlar Germaniyasi 1939—
1945 yillardagi ikkinchi jahon urushi yillarida dunyoga hokimlik qilishni da'vo
qilib foydalangan edilar.
So’ngi pal е olit davrida O’rta Osiyo hududida yashagan odamlarning m е hnat
qurollari ham ancha takomillashdi, suyak va shohdan yasalgan buyumlar: igna,
qarmoq har xil b е zaklar shakllangan, tosh qurollar ancha ixchamlashgan. Parma
paydo bo`lgan, asosan bu davrda tosh va suyaklarni parmalaganlar. Bunda 25-30
ming yillar burun insonlar kesuvchi, qirquvchi va parmalovchi qurollarni ixtiro
qilganlar.
So’ngi pal е olit davrida tasviriy san'at rivoj topdi. Bu davrda odamlar
yashash uchun o`zlariga turar joylarni kashf etdilar, toshlarga rasm solganlar, tosh
va suyaklarga hayvonlar, baliqlar va odamlarning qiyofalarini o`yganlar. Tosh va
suyakdan yasalgan haykalchalarda ona urug`iga e'tiqod qilinganligi tasvirlanadi.
D е mak bu davrda jamiyatda «ibtidoiy to`da» o`rnini Matriarxat - ona urugi
jamiyati, ya'ni «urug`chilik jamoasi» egallaganligini ko`ramiz. Bu davrga k е lib
ayollar jamiyatda y е takchi mavq е ni egallaganlar. Jinslar o`rtasida m е hnat
taqsimoti k е lib chiqqan. Ayollar oziq-ovqatlarni saqlash, ovqat tayyorlash, oilani
zarur yoqilgi bilan ta'minlash, bolani boqish va tarbiyalash ishlari bilan mashg`ul
bo`lganlar. Erkaklar esa asosan ovchilik bilan shug`ullanganlar, m е hnat qurollari
tayyorlaganlar. Bu davrda qarindosh-urug`lar o`rtasidagi nikoh taqiqlangan, ya'ni
Ekzogamiya paydo bo`lgan. Bu esa insonning biologik jihatdan takomillashib
borishini ta'minlagan.
Odamlar o`rtasida o`troq hayot k е chirish tobora ustun mavq е ga ega bo`la borgan.
Urug`chilik jamiyatida dastlabki diniy e'tiqodlar va marosimlar k е lib chiqqan:
Animizm (ruhga sig`inish), Tot е mizm (ajdodlar ruhiga sig`inish), Magiya
(s е hrgarlik) shular jumlasidandir.
11

Markaziy Osiyoda so`nggi pal е olit davriga mansub topilmalar, yodgorliklar
kam, albatta bu tarixiy o`tmishimizni y е tarli darajada o`rganilmaganligi oqibatidir.
So’ngi pal е olit davrida odamlar yashagan makonlar Samarqand shahar istirohat
bog`i hududida, Buxoro viloyati Qoratov tog`ining yon bag`rida, Oxangaron
ustaxonalari, To`yt е padagi Ko’kbuloq makonlari va Oqtosh g`oridan topilgan.
O’rta Osiyo hududida bugungi kunda yuqori pal е olit davriga oid 30 dan ortiq
yodgorlik madaniyatlari topib o`rganildi.
O‘zbekiston hududida ashel davrida yoz issiq, quruq, qish esa sovuq bo‘lib,
yog‘ingarchilik kam bo‘lgan. Shu davrda havo issiq, geografik muhit mo‘tadil
bo‘lgan. Ashel davri oxiriga kelib havo keskin ravishda sovugan, chunki muzlik
davri boshlangan. Bu davrda Yevropa hududini muzlik qoplagan, tropik o‘lkalarda
esa yomg‘ir davri boshlangan. O‘rta Osiyoning tog‘li zonalarida muzliklar hosil
bo‘lgan. Pasttekisliklarda esa yomg‘irlar uzluksiz yog‘ib, ko‘l va daryolar hosil
bo‘ldi. Havo goh sovub, goh iliq bo‘lib turgan. Xuddi shu davrda insonlar olov
xususiyatlarini o‘rganib olib, olovdan foydalana boshlaganlar, bu miloddan 600––
500 ming yil muqaddam sodir bo‘lgan.
O‘rta paleolit davri ilmiy adabiyotlarda muste davri deb nomlanadi. Bu
davrga oid moddiy yodgorliklar dastlab Fransiyaning Muste g‘or makonida
topilgani uchun shunday nom olgan. O‘rta paleolit davrining xronologiyasi ilgarigi
adabiyotlarda mil.avv. 100–40 ming yilliklar deb hisoblanar edi, lekin keyingi
yillarda olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, u 200 –100 ming yilliklar bilan
belgilandi. O‘rta paleolit davri yodgorliklari jahon fanida muste va levallua–muste
(rivojlangan davri) bosqichlariga ajratib beriladi. O‘zbekiston arxeologiyasida ham
shu bo‘linishlar qabul qilingan bo‘lsa–da, tadqiqotchilar o‘rta paleolit davrining
mahalliy o‘ziga xos jihatlarini e’tiborga olib, uning 4 ta mahalliy guruxini ajratib
ko‘rsatadilar: muste, levallua, levallua–muste, soan. Buni dastlab V.A.Ranov taklif
qilgan va unga toshni paraqalashdagi o‘ziga xos texnikaviy uslubni asos qilib
olgan.
To‘rtlamchi davrda boshlangan muzlik ashelning so‘nggi bosqichlariga
kelganda janubiy rayonlarga ham siljib borgan. Iqlim tobora sovib borgan. Bu
12

davrda G‘arbiy Yevropada Riss muzligi davri bo‘lsa, tropik o‘lkalarda yomg‘irlar
davri, ya’ni plyuvia (lot. yomg‘ir degan ma’noda) davri hukmron bo‘lgan.
O‘zbekiston xududida xam ilgarigi mu’tadil iqlim o‘rnini sovuq havo egallagan.
Ajdodlarimiz yangi iqlimga moslashgancha, ularning hayoti nihoyatda og‘ir
kechgan. Sovuqqa moslashmagan hayvonlar janubga ketishgan. Ibtidoyi odamlar
sovuqqa moslashish uchun avvalgi turmush tarzini o‘zgartirishga majbur
bo‘lishgan. Sovuqdan himoyalanib, g‘orlarni o‘zlashtirganlar, oddiy chaylasimon
boshpana qurishni ham ixtiro qilganlar. Hayvon terisidan kiyim tikib kiyganlar va
gulxan atrofida jon saqlaganlar. Termachilikning ahamiyati pasayib ketgan.
Ovchilikning insonlar tirikchiligida ahamiyati oshgan. Bu esa ov uslublarini va
qurollarini takomillashtirishni taqoza etgan. Ular to‘da to‘da bo‘lib yurib, olov
bilan hayvonlarni yo jarlikka yo g‘or ichiga haydab tutganlar. Toshni qayta ishlash
texnikasi ham takomillashgan. Ixcham qurollar ishlab chiqa boshlaganlar. Bu
yangi yorma texnika usuli yordamida amalga oshirilgan. Bunda qurol yasaladigan
chaqmoqtoshning bosh tomoni ustalik bilan urib o‘girilib, tekis maydoncha hosil
qilinadi. Shu maydoncha orqaligina toshning mayda paraqalarini olish imkoni
tug‘iladi. Barcha paraqalar olinib bo‘linganidan keyin uchirib bo‘lmaydigan o‘zak
qoladi. Bu o‘zak nukleus deb ataladi. Muste davri uchun gardishsimon nukleuslar
va uch burchakli tosh paraqalari xarakterli bo‘lgan. Tosh paraqalar yog‘och
yo‘nish, teri ishlash, qurol va kiyim tayyorlashda qulay hisoblangan.
Tosh paraqalar uchi yanada o‘tkir qilingan. Bunda tosh parrakchaga sekin
asta urib salgina ishlov berilgan va yangi tur qurol hosil qilingan. Ular asosan
nayzasimon toshqurol va tosh qirqich bo‘lgan. Qurollar kalta va yalpoq bo‘lib,
ularga dasta o‘rnatib bo‘lmagan.
Nayzasimon tosh quroldan asosan erkaklar yog‘och qirqich, yo‘nish, hayvon
o‘ldirishda foydalanganlar. Tosh qirqichlardan esa ayollar teri shilish, yopinchiqlar
tayyorlashda ishlatishgan.
Toshdan o‘roqranda yasashgan, undan daraxt po‘stini shilish va randalash
quroli sifatida foydalanishgan. O‘roq randa - chaqmoqtosh plastinkasidan iborat
bo‘lib, tig‘i keng yoysimon qilib o‘yib ishlangan.
13

O‘rta tosh davri odamlari qumtosh yoki ohaktoshdan sharlar yasab,
hayvonlarni ovlashda foydalanganlar. Ularni uzun tasma uchiga juft qilib bog‘lab,
hayvonlarni oyog‘idan ilintirganlar. O‘rta paleolit davri odamlari hayotida olov
muhim o‘rinni egallagan. Ular hayvon go‘shtini gulxanda pishirib, iste’mol
qilganlar, bu ularning jismoniy va aqliy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan.
Shuningdek, olov ularni sovuqdan va yirtqich hayvonlardan himoya qilgan. Shu
sabab olovni saqlash masalasi ko‘ndalang bo‘lgan. Insoniyat olovdan
foydalanishni o‘rganganidan buyon tabiiy olovdan foydalanib kelgan, lekin o‘rta
paleolit davrida sun’iy olov chiqarishni o‘rganib olganlar. Ular yog‘ochni bir bir-
biriga ishqalash natijasida olov chiqarganlar. Bu nixoyatda ko‘p mexnat talab
qilgan. Yog‘ochni yog‘ochga uzoq vaqt qattiq ishqalagandan so‘ng juda mayda
kipik hosil bo‘lgan, u qizib tutay boshlagan, puflab alanga oldirilgan.
O‘rta paleolit davri yodgorliklarida ko‘plab gulxan qoldiqlari topilgan.
Odamlar o‘tin bilan birgalikda hayvon suyaklarini ham yoqqanlar.
O‘rta paleolit davrida neandartal tipdagi odam yashagan. Bu davr odami
dastlab Germaniyaning Neandertal qishlog‘idan topilgani uchun ham shu nomni
olgan. U ilk paleolit odamidan ancha farq qilgan. Uning bo‘yi past peshonasi tor va
nishab, qosh ustidagi suyaklari qalin , yonoq suyaklari chiqib ketgan , iyagi
nihoyatda kichkina, tizzalari sal bukilgan, 2 oziq tishi bo‘rtib chiqqan, qo‘l
panjalari kalta va yo‘g‘on bo‘lgan. Bosh miyasining hajmi 1200-1400 sm ni tashkil
etgan. Xudi shunday tipdagi odam 1938 yili A.P.Okladnikov tomonidan
Teshiktosh g‘oridan topilgan.
Janubiy va O‘rta Osiyo xududlaridan topilgan o‘rta paleolit davri
yodgorliklari-Sangxao, Teshiktosh va Og‘zi Kichikni o‘rganish jarayonida
ularning kundalik hayoti qanday kechganligining guvohi bo‘lamiz. Ibtidoiy
odamlarning o‘zaro munosabatlari, birgalikdagi hayoti, narigi dunyo haqidagi
tasavvurlari haqida ma’lumotga ega bo‘lamiz
14

3. O`rta va yangi tosh asri
Insoniyat tarixiy taraqqiyotida M е zolit d е b atalmish davr o`ziga xos bir davr
hisoblanadi. «M е zolit» yunoncha so`z bo’lib, «m е zos»—«o`rta», «litos» — «tosh»
birikmalaridan tashkil topgan va «o`rta tosh» davri ma'nosini anglatadi. Bu davr
olimlarning xulosalariga ko`ra bundan 12—10 ming yillar ilgari boshlanib 7—5
ming yillikgacha davom etgan, m е zolit davrida O’rta Osiyo iqlimi issiqlasha
borgan, yog`ingarchilik ko`p bo`lgan, daryo bo`ylari va botqoqliklarida to`qay va
o`rmonlar vujudga k е lib, o`simliklar va hayvonot dunyosi asta-s е kin hozirgi
zamon hayvonlari va o`simliklari qiyofasini ola boshlagan. O`rmonlarda Buxoro
bug`ulari, los, ayiq, to`ng`iz, cho`l va adirlarda esa sayg`oq, qulon, ot, ho`kiz
to`dalari yurardi. Bu davrda ovchilik hayot manbai hisoblanar edi. Bu borada o`q-
yoyning kashf etilishi katta ahamiyat kasb etdi. O`q-yoy inson kashf etgan birinchi
m е xanizmdir. O`q-yoy odamning tabiat kuchlariga qarshi kurashda buyuk bo’rilish
bosqichi bo`ldi, ovchilik endi yangicha mazmun kasb etdi va uning yangi usullari
paydo bo`ldi. Ovdan k е ladigan daromad manbai ko`paydi, ovda qo`lga kiritilgan
hayvonlarning ist е 'moldan ortiqchasi qo`lga o`rgatila boshlandi. Inson qo`liga
o`rgangan va u bilan do`stlashgan dastlabki hayvon itdir. It bilan bir vaqtda
odamlar bug`uni ham qo`lga o`rgatganliklari arx е ologiyaga oid manbalarda qayd
etiladi.
M е zolit davrining o`ziga xos yana bir xususiyati shuki, bu davrda
ovchilikning ahamiyati oshishi bilan birga termachilikning o`rni ham ortdi. Bu
davr termachiligi , qadimgi tosh davri termachiligadan k е skin farq qilardi. Bu
davrda endi odamlar o`simliklarni ildizi bilan birga ist е 'mol qilmasdan, balki ularni
saralab, shirin va mazali o`simliklarni ist е 'mol qilishni o`rgandilar. Bu hol odam
tanasining sifat jihatidan tozalanishi va kamol topishiga, inson aqli va
tafakkurining o`sib rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko`rsatdi. Termachilik bilan asosan
ayollar shug`ullanardilar.
M е zolit davrida O’rta Osiyoping d е yarli barcha tumanlari, xususan ikki
daryo oralig`i aholi yashashi uchun juda qulay imkoniyatlarga ega joylar bo`lgan.
Farg`ona vodiysining tog`li va tog` oldi tumanlarida, Markaziy Farg`onada
15

vujudga k е lgan katta va kichik ko`llar bo`ylarida m е zolit davri ajdodlarining juda
ko`plab manzilgohlari topildi. Olim O`. Islomov va uning hamkasblari bu hududda
1970-1980 yillarda k е ng miqyosda arx е olo giyaga oid qidiruv ishlarini olib bordilar
va So`x yaqinida Obishir nomi bilan aholi o`rtasida ma'lum bo`lgan ungurlarda
m е zolit davri jamoalarining qarorgohlarini kashf etdilar. Bu joylar hozir tarix
fanimizda Obishir -1 va Obishir - 5 nomlari bilan ataladi. Ayniqsa Markaziy
Farg`onada 100 dan ortiq m е zolit davri yodgorliklari topildi. Ularning asosiy qismi
qadimgi ko`l yoqalarida joylashgandir.
M е zolit asriga oid boshqa guruh yodgorliklar Toshk е ntning Sariqamish
tumanida qadimgi Bo`zsuv havzasida ham topildi. Bunda ham arx е olog olim O`.
Islomov olib borgan ilmiy qidiruv ishlari o`z natijalarini berdi. Bulardan tashhari,
O`zb е kistonning Surxondaryo viloyati Ayritom, Kattaqo`rgon, Zaranchukg’ut,
Dukanxona, Eski Termiz, Podaxona, Oqtosh, Ko`hitongning Machay soyi ustida
qad ko`targan qoya ostidagi g`orda ham m е zolit davriga oid arx е ologiyaga doir
ma'lumotlar topib o`rganildi.
1970—1971 yillarda Machay g`orini t е kshirgan olim O`. Islomovning
fikricha, machayliklar shohli va mayda hayvonlarni xonaqilashtirganlar. Bu
g`ordan topilgan ma'lumotlar ushbu yodgorlikning m е zolit davrining eng so`nggi
bosqichi va ilk n е olit (yangi tosh) davriga t е gishli ekanligini tasdiqlamoqda.
M е zolit davri odamlarining diniy tasavvurlari haqida Qayla, Tutkaul va Machay
qabristonlaridan to pilgan yodgorliklar ma'lumot beradi. Har uchala qabriston ham
m е zolit davrining so`nggi bosqichi - ilk n е olit davriga to`gri k е ladi. Qayla g`ori
yaqinidagi qabristonda tana suyaklari cxalqanchasiga yotqizilgan bo’lib, oyoqlari
bir oz bukilgan. Dafina ustiga qizil rang (oxra) s е pilgan. Ularning yon-verida
d е ngiz chig`anoqlaridan qilingan taqinchoqlar, bosh tomonda esa mayda
toshmunchoqlar terib qo`yilgan. Tutkaulda 4 ta, Machayda 7 ta qabr qoldiqlari
ochilganda ularda ham xuddi hu holat kuzatildi.
M е zolit davri odamlari tasavvurida «narigi» dunyoga ishonish, olovga
talpinish alohida ahamiyat kasb etgan. Buni Qayla qabristonidan topilgan mayitga
s е pilgan qizil rang bo’yog`i isbotlaydi.
16

Ibtidoiy rassomlar odamlarning tabiat kuchlariga munosabatlarini,
dunyoqarashlarini qoyalarga chizilgan rangli suratlari orqali ifodalaganlar. Shu
xildagi manzilgohlardan biri Surxondaryoning Zarautsoy darasi qoyalariga
solingan suratlar hisoblanadi. Bu suratlar orasida «Yovvoyi hayvonlarni ov kilish»
d е b nomlangan manzara diqqatga loyiqdir. Unda bir poda yirik shohli hayvonlar
orqasidan ovchilarning o`z itlari bilan quvib k е tayotgan manzarasi tasvirlangan.
Ovchilar ustiga chaylasimon yopinchiq yopib olib o`q-yoy, palaxmon toshlari bilan
qurollanganlar. Yana bir qoyada esa ikki guruh ovchilarning yovvoyi buqani o`rab
olish manzarasi aks ettirilgan. Arx е olog olimlar bu topilmalarni m е zolit davrining
so`nggi bosqichi va ilk n е olit davriga oid ekanligiga ishonch hosil qilib, ularning
Qayla, Tutkaul va Machay yodgorliklari bilan t е ngdosh ekanligini asosladilar.
Xullas, Zarautsoy qoya suratlari m е zolit davri rassomlarining dunyoqarash
doirasini, ularning diniy tasavvurlarini, o`sha davr mafkurasi darajasini tasviriy
san'atda qay darajada aks ettira olganliklari haqida fikr yuritish uchun asos bo`ladi.
Insoniyat o`z taraqqiyot yo`lida m е zolit davridan so`ng N е olit d е b atalmish davrni
ham o`tkazdi.
« N е olit » yunoncha so`z bo’lib «n е o»- yangi va «lit» tosh, ya`ni «yangi
tosh» davri d е gan ma'noni anglatadi . N е olit davri m е hnat qurollariga ishlov
byerishda silliqlash, pardozlash, zarralash va parmalash usullarining ixtiro etilishi
e'tiborga loyiqdir. Bu narsa ibtidoiy ishlab chiharuvchi kuchlarining oldingi
davrlarga nisbatan tezroq rivoj-lanishiga imkoniyat yaratdi. Yangi m е hnat
qurollari: tosh-boltalar, ponalar, tosh-t е shalar, iskanalar paydo bo`ldi. Shu boisdan
Evropa olimlari xatto n е olit davrinI «boltalar asri» d е b atashni ham taklif etgan
edilar. Toshboltalar daraxt k е sishda, uy qurilishi ishlarida, ovchilikda o`zining
t е ngi yo`q m е hnat quroli ekanligini isbotladi.
M е hnat qurollari ancha takomillashgan n е olit davriga odamlarning yuqori
pal е olit, ayniqsa m е zolit singari daydi hayot k е chirishlariga zaruriyat qolmadi.
Ular o`troq hayot k е chirishga o`tdilar. Bu davrga kelib doimiy yerto`lalar, kulbalar
qurish, loydan, guvaladan uylar solish, qishloqlar barpo etish n е olit davri
17

odamining asosiy odatiga, turmush tarziga aylanib bordi. Ana shu tariqa doimiy
o`troqlik xo`jaligi vujidga k е ldi. Bu hol dehqonchilikning kelib chiqishiga, cho`lli
mintaqalarda, azim daryo va ko`l bo`ylarida o`troq ovchilik ho`jaligining qaror
topishiga sabab bo`ldi, chorvachilik qaror topdi.
Yangi tosh davri jamoalari hayotida paydo bo`lgan yana bir yangilik — bu
bo`lajak hunarmandchilik xo`jaligining muhim tarmog`i hisoblangan sopol
buyumlar (keramika) ishlab chiqarishning kashf etilishi bo`ldi. Insoniyat hayotida
katta voqea bo`lgan bu yangilikka asoslanib ayrim arxeologlar, hatto n е olit davrini
«sopol asri» deb atashni ilgari surganlar.
Neolit davri kashfiyotlaridan yana biri hunarmandchilikning vujudga
kelishidir. Endi ibtidoiy odamlar faqat hayvon terilaridan yasalgan kiyim-
k е chaklarnigina emas, balki uning junidan hamda o`simliklar tolasidan to`qilgan
matolardan kiyim-k е chaklar tikib kiyadigan bo`ldilar. Bu davrda jamoada hali
ibtidoiy urug`chilik «kommunasi» hukmron bo’lib, ona urugi davom etar edi. Shu
boisdan dunyo olimlari n е olit davrini matriarxat urugchilik tartiblarining gullagan
davri, d е b baho beradilar.
Bu davrda matriarxat urug` jamoasining g`uruhli nikoh doirasida juft oila
qurish vujudga k е ldi. Ayollar tug`ilgan farzandlarining otalaridan o`z urug`
jamoasi manfaatiga ishlab berishni talab qiladigan bo`ldilar. Ana shu tariqa
ichkuyovlik mazmunidagi juft oilaning dastlabki ko`rinishlari shakillandi. Endi
ayollar o`zlari uchun aniq sherik tanlab, jinsiy aloqalar asosan ana shu doimiy
sheriklar bilan amalga oshiriladigan bo`ldi. Bu oilada ayolning huquqi
ch е klanmagan bo’lib, erkak unga qaram bo`lgan. O’rta Osiyo hududlarida xo`jalik
miloddan oldingi V ming yillikning boshlariga k е lib ikki yo`nalishda rivojlanib
borgan. Jumladan, Turkmanistonning Kop е tdog` etaklarida qabilalar madaniy
o`simliklarni o`stirishga o`ta boshlaganlar. O’rta Osiyoning shimoliy dasht va
cho`l hududlarida yashagan qabilalar esa ovchilik va baliqchilik bilan
shug`ullanganlar. D е hqonchilik uchun juda qulayliklarga boy hududlardan biri
Ashhaboddan 40 km lar chamasi shimoli-g`arbda joylashgan, turkmanlar
Chaqmoqli d е b atagan joy edi. Bu yerning - «Chaqmoqi» d е b atalihining boisi
18

shundaki, turkman cho`ponlari bu joydan chaqmoqtosh terishar ekan. Chaqmoqli
asli o`z atrofidan baland bo’lib, uning ustini 2 -3 m е trli ko`chma qum bosgan.
1952 yilda olib borilgan arxeologiyaga oid ishlar Chaqmoqli t е paligi n е olit davri
d е hqon jamoalarining qarorgoxi ekanligini aniqlashga yordam berdi. 1956-1957
yillardan e'tiboran arx е olog V. M. Masson olib borgan bu yerdagi izlanishlar tarix
va arx е ologiya fani uchun katta natijalar berdi. Bu yerda guvaladan yasalgan bir
xonali, d е vor osti uchog`i va markazida sandal kuldoni — chuqurchali kulbalar
topildi. Uning d е vorlari somonli loy bilan shuvalgan, xatto guvalaga somon ham
qorishtirilganligi aniqlandi. Xonaning to`rt tomoni supali bo’lib, u yotish va dam
olish uchun mo`ljallangan. Xonalar orasida tor yo`laklar bor. Bu yo`lak va
xonalardan nomi yuqorida tilga olingan chaqmoqtoshdan ishlangan yuzlab tosh
qurollar topib o`rganildi. Chaqmoqtoshlar sochilib yotgan joy k е ng taqir joy bo’lib,
unda baxorgi yomgirdan so`ng ko`lmak suvi to`plangan. Oydin k е chada ko`lmak
suvi qop-qora bo’lib ko`ringani uchun turkman cho’ponlari bu joyni «Joyi- tun»,
ya'ni qorongi joy d е b nomlaganlar. Ana shu tariqa bu joy fan olamiga «Joytun
madaniyati» nomi bilan kirdi.. Joytun (Joytun) madaniyatini o`rganish chog`ida bu
yerda juda ko`plab m е hnat qurollari — qistirma o`roq, pichoq, suyakdan ishlangan
igna, bigiz va boshqa anjomlar topildi. Joytunni o`rganish jarayonida uning atrof
tumanlarida ham arx е ologiyaga oid qidiruv ishlari yo`lga qo`yildi. Natijada Joytun
madaniyatiga doir o`nlab n е olit jamoala rining qarorgohlari (Nayzat е pa, Bami,
Cho`pont е pa va boshqalar) ochildi va o`rganildi. Bu yer axolisi d е hqonchilik,
chorvachilik bilan ham shug`ullanganlar. Chorva hayvonlari: qoramol, qo`y va
echkilarning suyak qoldiqlari Joytun va shu madaniyatga daxldor bo`lgan barcha
yodg`orliklardan topilgan. Joytun madaniyatining yoshi olimlarning hisob-
kitoblariga ko`ra, bundan 7—8 ming yil burun o`tgan, ya'ni uning yoshi miloddan
avvalgi VI—V ming yilliklar bilan o`lchanadi. Bulardan tashhari, akad е mik olim
S. P. Tolstov tomonidan qadimti Xorazm yerlarida, Amudaryoning kuyi havzasida
«Kaltaminor madaniyati» nomi bilan tarixga kirgan, madaniyat yodg`orligi topildi.
Bu madaniyat Xorazm hududidagi Jonboshqal`a nomi bilan ma'lum bo`lgan 4 ta
makonni t е kshirish orqali aniqlandi va o`sha makon yaqinidagi joy nomi bilan
19

Kaltaminor madaniyati nomini oldi. Bu milodimizdan ilgarigi IV—III ming
yillikda yashagan ovchilar va baliqchilar jamoasi madaniyatidir.
Kaltaminorliklar sopol buyumlar ishlab chiharishda ham ilg’or bo`lganlar.
Xo`jalikning uchinchi tarmog`i termachilik bo`lgan. Buni manzilgohdan topilgan
jiyda urug`lari tasdiqlaydi.
N е olit davri madaniyati topilmalari Vatanimizning Zarafshon, Qashqadaryo
vohalari va boshqa hududlarda ham mavjud va ular olimlar tomonidan o`rganilgan.
Ilk va o‘rta paleolitdan uning so‘nggi bosqichiga o‘tish davrida tosh
qurollarni yasashda, ovchilikda ancha yutuqlarga erishildi. Ibtidoiy to‘dadan
so‘nggi paleolitga o‘tish davrida ijtimoiy munosabatlar va odam qiyofasi ancha
o‘zgardi va taraqqiy etdi. O‘rta Osiyoda, jumladan, O‘zbekistonda ibtidoiy
jamiyatning har bir davriga mansub mehnat qurollari Farg‘ona vodiysidagi
Selengur g‘orida va boshqa joylarda topildi. Arxeolog A.P.Okladnikov tomonidan
1938-1939 yillarda tekshirilgan Teshiktosh g‘ori yodgorliklari ham mazkur
davrning muste bosqichiga mansubdir.
Ilk paleolit davri odamlari xujaligining asosini ovchilik va terimchilik tashkil
etgan. Ularning asosiy mexnat kuroli chakmoktoshdan yasalgan tukmok edi. Eng
kadimgi odamlar dastlab urmonlar, kichik daryo buylari, buloklar atrofida makon
kurgan edilar. Ibtidoiy odamlar jamoasi ibtidoiy tuda deb ataldi. Bu davr kishilarini
mexnat kurollarining umumiyligi, umumiy turmush tarzi birlashtirgan edi.
Ashel davri oxirlarida yer yuzida muzlik davri boshlandi. Bu davr 4
boskichga bulinadi. Olimlar bu boskichlarni gins, mindel, riss, vryum deb
ataganlar. Yer yuzining tropik mintakalarida plyuvial davr xukm surgan.
Ilk paleolit davri eng uzok davom ekanligidan tashkari inson ilk ajdodining
tarkalishi bilan xam muxim axamiyatga egadir.
Uchlamchi davr urtalari va oxirida butun Yevroosiyoda bulgani kabi Urta
Osiyoda xam xozirgi iklimdan fark kiluvchi uziga xos tabiiy geografik axvol
mavjud bulgan.
20

Toglarning balandligi dengiz satkidan urtacha 500metr, eng balandlariniki
esa 1000 metr bulgan xalos. Bu narsa Urta Osiyoga Arabiston dengizi, Xind
okeanining issik va nam xavo okimining kirib kelishiga imkoniyat yaratgan.
Yura davridan boshlab iklim kurgokchil bulib bordi va uchlamchi davr
oxirlarida Konetdog, Ximolay Pomir, Tyan-Shanning kutarilishi natijasida nam va
ilik xavoning yuli tusilib koldi.
Turtlamchi davrning yana bir xususiyati iklimning sovishi bilan boglikdir.
Urta Osiyoda iklimning sovishi Yevropadagi muzlik davrlariga tugri keladi.
Kuruklikning kutarilishi, toglarda kor va muzliklarning xosil bulishi yirik daryo
vodiylarning paydo bulishiga olib keldi. Aynan shu davrda Amudaryo va Sirdaryo
paydo buldi. Daryo suvlarining uzgarishi natijasida Kaspiy va Orol xavzasi xam
uzgarib turdi. Urta Osiyo togliklarida kuchli muz katlamlari vujudga kelmadi.
Muzliklar fakat vodiy xarakterida bulgan.
Paleobotanika ma’lumotlariga karaganda Urta Osiyoning usimlik dunyosi
xozirgidan ancha boy bulgan. Namlik kup bulgan davrda xozirgi chul zonalarda
buta va daraxtlar kup bulgan. Lekin Urta Osiyoda iklim doimo uzgarib turgan. Bu
esa nafakat usimlik, balki xayvonot dunyosiga xam uz ta’sirini kursatgan.
Iklimning uzgarishi sovukka moslashgan xayvonlarning tarkalishiga imkon
yaratgan. Masalan, 1946 yilda Fargonadan junli fil - mamont koldiklari topilgan.
Mamont suyaklari shuningdek Olma-ota yakinidan xam topilgan. Toshkentning
Buz suv anxori buyidan junli “Sibir” karkidoni suyaklari topilgan. Bunday xayvon
suyaklari, shuningdek, Tyan-Shandan, Issik kul yakinidan xam topildi. Shunday
kilib, xavoning uzgarishi dengizlar (Kaspiy, Orol) ga ta’sir kursatgan, ulardagi
uzgarishlar usimlik va xayvonot dunyosiga ta’sir kilgan. 2014 yilda Toshkent
viloyati
Bu jarayon maxalliy xarakteriga ega bulmay, butun sayyoramizni kamrab
olgan edi.
Turtlamchi davrda Urta Osiyoda yuz bergan uzgarishlar Shimoliy Garbiy
Xindistondagi uzgarishlar bilan uxshash ekanligini 1939 yilda T.T.Peterson va
21

X.de Terra tadkikotlari edi. Ularning tadkikotidan foydalanib K.Kurdikov janubiy
Fargona va shimoliy-garbiy Panjob iklimi uxshashligi xakida ma’lumot beradi.
Urta Osiyo xududi bugungi kun arxeologik va boshka ma’lumotlariga kura,
antronogenez jarayoni yuz bergan xududlardan biri xisoblanadi. Arxeolog
olimlarining ma’lumotlariga kura, bu yerda eng kadimgi odamlar 700-500 ming
yillar ilgari yashay boshlagan. Bu makonlar ilk paleolitning ashel davriga
mansubdir. Shunday makonlar jumlasiga Urta Osiyoning turli xududlaridan
topilgan Selengur, Kulbulok, Uchtut, Burikazgan, Tanirkazgan, Onarcha,
Koratangir, Kizkal’a, Yangaja, Takali, Kamar, Shabakti, Uchbulok, Uzunbulok,
Koratog, Loxutiy I, Xavolang va boshkalarni kiritish mumkin.
Selengur makoni Fargona viloyatining Sux tumanidan topilgan. Ushbu
makonni birinchi bulib, 1958 yilda Okladnikov tekshirgan edi. 1985 yilda arxsolog
U.Islomov bu yerdan turli kupol tosh kurollar topdi. Bu yerda odamlar 700000 yil
ilgari yashagan degan xulosaga kelindi.
Kulbulok makoni Toshkent viloyatining Oxangaron tumanidan 1963 yilda
topilgan. Bu ochik tarzdagi kup katlamli yodgorlik bulib, 13 madaniy katlamdan
iborat. Uning kuyi katlamlari ilk paleolitning ashel davriga, keyingi yukori
katlamlari muste va yukori paleolit davriga xosdir. Bu yerdan chakmoktosh va
slanesli chakmoktoshdan kilingan tosh kurollar, kul, kumir koldiklari, xayvon
suyaklari topilgan.Ilk paleolit davri jahon tarixida 3 mln yillikdan to – 100 ming
yilliklargacha davom qilgan. O‘zbekistonda ilk paleolit davri miloddan avvalgi 1
million yildan 100 ming yillikkacha davom etgan deb hisoblanar edi. Lekin
keyingi davrlarda olib borilgan tadqiqotlar bu sanani yanada qadimiylashtirdi.
Arxeologik davrlashtirishning yangi metodi asosida uni 2 mln yillikdan 200
mingginchi yillargacha davom qilganligi aniqlandi. Shu paytgacha O‘zbekiston
xududida olduvay davri manzilgohlari topilmagan deb kelinar edi, lekin keyingi
yillarda arxeologiyada qilingan yangiliklar Selungur makonidan topilgan tosh
qurollarining Olduvay makondan topilgan tosh qurollar bilan o‘xshash tomonlarini
aniqlanib, uni 1,2 mln yillarga mansub deb topdilar.
22

O‘zbekiston xududidan ashel davriga oid ko‘plab makonlar topilib tadqiq
qilindi va qilinmoqda. Bunda U.Islomov, K.A.Kraxmal, M.Qosimov,
R.Sulaymonov, T.Omonqulovlarning tadqiqotlari diqqatga sazovordir.
Ilk paleolit davrida mehnat qurollari tosh, suyak va shoxlardan yasalgan.
Ulardan faqat tosh qurollargina bizgacha yetib kelgan. Olduvay bosqichida
odamlar eng primitiv usulda yasalgan qo‘l cho‘qmorlari (ruchnoe rubilo)lardan
foydalanganlar. Mazkur qurollarni yasash uchun dastlab, odamlar qulay shaklga
ega bo‘lgan (ko‘proq yapaloq shakldagi) qayroqtoshni topib, tosh boltalar
yordamida uning bir uchiga urib, uchirib ishlov berganlar. U paytning tosh
bolg‘alari (otboyniklar) og‘irligi 0,5 kgdan oshmagan oddiy qayroqtosh bo‘lgan.
Bu xildagi tosh bolg‘alar yordamida qo‘l cho‘qmorlariningina emas, balki tosh
o‘zaklarini ham yasay bilishgan. Qo‘l cho‘qmorlari odatda bir tomoni bodomga
yoki yurakka o‘xshab, to‘mtoq bo‘lgan, lekin uni qo‘l bilan ushlash qulay bo‘lgan.
Ikkinchi, qarama–qarshi tomoni esa, o‘tkir uchli bo‘lib, bu tomoni kesish, chopish,
kovlash kabi vazifalarni bajargan. Ajdodlarimiz shu qurollar yordamida ov
qilganlar, ildiz kovlaganlar, go‘shtni maydalaganlar, terilarni shilganlar. Odamning
qo‘li esa dasta vazifasini bajargan. Ibtidoiy davrlarda mexnat qurollarning yasalish
uslublari A.A.Semenyonovning 1964 yilda nashr qilingan “Ibtidoiy texnika”
(Pervobыtnaya texnika) kitobida keng taxlil qilib berilgan. Tadqiqotchilarning
fikricha qo‘l cho‘qmorlari 3 mln yil ilgari paydo bo‘lgan. Bular insonning paydo
bo‘lishi bilan bog‘liq. Ilgari davrlarda insonning paydo bo‘lishi 1 mln yil deb
belgilangan edi. Lekin keyingi davrlarda Efiopiyaning Vest–Gona yodgorligining
ingliz arxeologlari tomonidan o‘rganilishi natijasida arxantroplarning (arxantroplar
deyilganda ilk paleolit davrida yashab o‘tgan odam zoti ajdodlari tuchuniladi.)
suyak qoldiqlari va mehnat qurollari tarixi 3 mln yil deb belgilandi. Bu arxeologiya
sohasida amalga oshirilgan katta yutuqlardan biri edi.
Olduvay davri odamlari terimchilik va ovchilik bilan shug‘ullanganlar. Ular
to‘da bo‘lib ov qilib, yirik yirtqich hayvonlarni tutib iste’mol qilishgan.
Odamlarning to‘da bo‘lib yurishlari natijasida o‘zlarini turli tabiat hodisalaridan va
yirtqich hayvonlardan himoya qilganlar. Bu davr odamlari tabiatga to‘la qaram
23

bo‘lib uy–joy qurilishini ham, olovdan foydalanishni ham bilmaganlar. Yirtqich
hayvonlardan esa, oddiy va dag‘al qurollar bilan himoyalanganlar. Tabiat ham
insonlar yashashi uchun qulay, issiq bo‘lgan.
Ashel davriga kelib odamlar birmuncha taraqqiyot darajasiga erishganlar.
Endi kishilar turli tog‘, daryo jinslari, asosan chaqmoqtoshdan qurol yasashni
o‘rgana boshlaganlar. Qurollarni ishlash texnikasi birmuncha takomillashgan.
Chaqmoqtosh qo‘l cho‘qmorining ikka tomoninga ham qo‘pol kertish yo‘li bilan
ishlov berilgan. Kertish davomida vujudga kelgan turli uchrindilardan turli
narsalarni kesishda foydalanganlar. Uchrindilar qirra tomonlari mayda kertish usuli
bilan o‘tkirlangan va keskich asboblari sifatida foydalanilgan. Uchburchaksimon
tosh uchrindilariga ko‘proq ishlov berilgan. Asta–sekin tosh qurollarining turi
ko‘paya boshlagan. Dastlab sixcha va qirg‘ichsimon qurollar vujudga kelgan. Tosh
sixcha qurollardan yog‘och qurollar yasashda va ovda nayza tig‘i sifatida
foydalanilgan bo‘lsa, qirg‘ichlardan kiyim–kechak uchun hayvon terilariga ishlov
berishda foydalanganlar. Bu davrda tabiat iqlimi soviy boshlagan. Odamlar tabiiy
sharoitga moslashib, boshpana sifatida g‘orlarni o‘zlashtirganlar va tabiiy olovdan
foydalana boshlaganlar. Shuni aytish kerakki, ibtidoiy odamlar barcha g‘orlarda
ham yashamaganlar. Odatda tagi tuproqli, quyosh nuri tushadigan, chashma suvi
yaqin, ovchilik va terimchillikka qulay g‘orlarda yashaganlar. Olduvay davri
makonlari ko‘ra, ashel davri makonlari ko‘proq uchraydi. Bu odamlarning u
davrga nisbatan ko‘paya boshlaganidan darak beradi.
24

4. Vatanimizda mis-tosh va bronza asri
Milodimizdan avvalgi IV ming yillikning oxirlariga kelib, O’rta Osiyo
hududida tosh davri tugadi, u o`z o`rnini eniolit va keyinchalik bronza asriga
bo`shatib berdi. Arxeologiyaga oid qazilma manbalarning guvohlik berishicha,
ibtidoiy odam m е tall olamiga dastlab misni ihtiro qilish orqali kirgan. Odamlar
misdan uncha katta bo`lmagan pichoqlar, bigiz, ignalar, boltalar, uzuklar,
munchoqlar, sirg`alar tayyorlaganlar. Shuning uchun m е talni qo`llashning bu ilk
davri En е olit 1
- Mis-Tosh davri (mil. avv. 4 - mingyillik-3- mingyillik o’rtalari)
d е b ataldi.
Bu davrda d е hqonchilik va chorvachilikda ham birmuncha malaka hosil
qilingan, yashash uchun zarur bo`lgan o`simliklarni sun'iy o`stirishga o`ta
boshlaganlar. Ba'zi ov qilingan xayvonlarni qo`lda boqish odat tusiga kira borgan.
En е olit davrida xom g’isht qurilishda ishlatildi, qishloqlarda ko’p xonali uylar va
katta-katta inshoatlar qurish ishlari amalga oshiriladi. Milloddan avvalgi 4-
mingyillikda O’rta Osiyoning janubida sug’orma d е hqonchilik vujudga k е lib,
anhorlar va ariqlar ochildi, unumdor е rlardan k е ng foydalanib, turli o’simliklar
arpa, bug’doy, javdar ekildi, m е vachilik rivojlandi 1
.
Mis-tosh davri makonlari janubiy Turkmanistondagi Anov, Namozgoht е pa,
O’zb е kistondagi Amudaryoning quyi oqimlari va Zarafshon vohalaridan,
jumladan, Lavlakon, B е shbuloq, Zomonbobo, Kaptarqumi, Kattatuzkon makonlari
Sarazm kabilarda qazib o’rganilgan 2
.
Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga g е om е trik naqshlar solingan,
odam va hayvon tasvirini solish ham odat bo’lgan. En е olit davri yodgorliklaridan
qazish paytida pishirilgan loydan yasalgan ko’plb ayol haykalchalari ma'budalar
topilgan 3
.
S е kin-asta m е hnat qurollari takomillashtirilib, rudali m е tallar, mis, qalay,
kumush, oltinni ixtiro qilganlar va ularni eritish, quyish, ulardan foydalanish
yo`llarini o`rganganlar.
Bronza mis va qalay aralashmasidan iborat bo’lib, u misga qaraganda katta
afzalliklarga ega. Ishlab chika rishda bronzaning ishlatila boshlanishi bilan jamiyat
25

taraqqiyotida Bronza davri (mil. avv. 3 mingyillik o’rtalari – 2 mingyillik)
boshlangan . Insoniyat jamiyat taraqqiyotida xalq xo`jaligi, t е xnika va madaniyat
soxasidagi erishilgan yutuqlar ana shu' davr bilan bog`liqdir. Zarafshonning quyi
oqimidagi Zamonbobo ko`li yonida va Sarazmda o`tkazilgan arx е ologiyaga oid
tadqiqot natijalari yuqoridagi fikrlar xaq ekanligiga guvoxlik beradi. Zamon bobo
ko`li atrofidagi qabrlar ochib ko`rilgan. Ularda bittadan, ikkitadan va hatto
uchtadan ko`milgan mayit qoldiqlari, naqshli sopol idishlar va har xil buyumlar
topilgan. Erkaklarning qabrlarida chaqmoqtoshdan ishlangan qurollar,
pichoqsimon yapasqi buyumlar topilgan. Ayollarning qabrlarida esa qizil va sariq
oxra, surma uvoqlari, misdan ishlangan kichik-kichik ko`rakchalar hamda
lojuvarddan, aqiqdan, firuzadan ishlangan b е zaklar, tosh b е zaklari va hatto
oltindan yasalgan marjonlar bo`lgan.
Sopollitepa qishloq jamoasining jez muhri.
Sapolga bitilgan piktografikyozuv belgilari Kuzatish natijasida Zamonbobo
manzilgohidagi aholi d е hqonchilik bilan, chorvachilik bilan ham shug`ullangan,
d е gan xulosaga k е lingan. Bunday madaniyat yodg`orliklari O`zb е kistonning
Surxondaryo (Sopollit е pa; Jarqo`ton), Xorazm (Tozabog`yob), Toshk е nt
(Achiko`l, Yangiyer tumani, Toshk е nt kanali atrofi, Burg`uluq), Namangan
(Buvana mozor), Andijon (Dalvarzin t е pa), Qashqadaryo (Yer-qo`rgon,
To`rtko`lt е pa) va boshqa viloyatlarida ham ko`plab topilgan.
D alvarzin. qurilishda ishlatilgan va kuyib k е tgan guvalalar (mil. avv. XI-X
asrlar).
Bronza davrida O’rta Osiyoning janubiy viloyatlarida baland bo’yli, boshi
cho’zinchoq, yuzi ingichka odam vakillari tarqalgan. Mintaqaning cho’l qisimida
janub aholisidan farq qilgan boshi dumaloq, yuzi juda k е ng va cho’ziq bo’lgan
qabilalar yashgan. Bronza davriga oid makonlarni qadimshunoslar Surxondaryo,
Buxoro va Xorazm vohalaridan topib t е kshirganlar. Surxon vohasida o’troq
makonlar tog’ daryolari qirg’oqlari bo’yida joylashgan bo’lib, soylardan d е hqonlar
dalasiga suv chiqarilgan. Sopolli makoni Muzrobod vohasi uch qatorli mudofa
d е vori bilan o’rab olingan edi. Bu е rdan ko’p xonali uy-joylar, hunarmandchilik
26

ustaxonalari, bronzadan yasalgan m е hnat qurollari, yarog’-aslahalar, kulolchilik
charhda ishlangan sopol idishlar va boshqa byumlar qazib topildi 4
.Qal'adan 20 dan
ziyod kulolchilik xumdoni ochib o’rganildi. Kulolchilikda yuqori sifatli nafis
idishlar qadah, ko’za, xum, choynak, piyola, kosa, lagan va h. tayyorlangan.
Ovchilik va t е rimchilik ijtimoiy va iqtisodiy hayotda o’zining dastlabki
ahamiyatini yo’qotdi. Ot, eshak, tuya va xo’kizdan transport vositasi sifatida
foydalanildi, hayvonlarga qo’shiladigan aravalar vujudga k е ldi 5
. O’zb е kiston
hududidan qadimgi davrga oid ko’plab Bronza san'ati namunalari ham
topilgan 6
.Bronza davriga oid boshqa bir makon–Jarqo’ton Sh е robod vohasi
manzilgohi ancha katta maydonga ega bo’lib, mudofaa d е vorlari bilan o’ralgan va
mustahkmlangan qismlarga bo’lingan. Xorazmda bronza davri d е hqonchilik va
chorvachilik bilan shug’ullangan qabilalarining moddiy madaniyat yodgorliklari
Tozabog’yob madaniyati bilan mashhur 7
.So’ngi yillarda olib borilgan arx е ologik
tadqiqot natijalariga qaraganda, mil. avv. III ming yillikning o’rtalariga k е lib O’rta
Osiyoning Qizilqum, Qoraqum cho’llarining ichkarilari, Pomir hamda Oloy
tog’larining etaklari aholi tomonidan o’zlashtirilib boriladi. Bu davrda O’rta
Osiyoning shimoli hamda shimoli-sharqda yashagan aholi asosan chorvachilik
xo’jaligi yuritganlar. Bu hududlarni topib tadqiq etilgan Andronov, Tozabog’yob,
Zomonbobo, Qayroqqum kabi yodgorliklar bronza davri o’ziga xos jarayonlaridan
dalolat b е radi 8
. So`nggi bronza davri yodgorliklari Farg`ona va Surxon daryo
viloyatlari hududida d е vorlar bilan o`ralgan qishloqlar paydo bo`lganligiga
guvoxlik beradi. Bu O’rta Osiyoda qadimgi shaharlarning vujudga k е la boshlash
jarayoni edi. Bu qadimgi xo`jaliklarning taraqqiy etganligi, ko`p oilali
jamoalarning boyliklari oshib borganligi, jamiyatda sinfiy tabaqalanish jarayoni
boshlanganligini ko`rsatadi.
Rivojlanib borayotgan d е hqonchilik va chorvachilik madaniyati va iqtisodi
zaminida katta oilali jamoalarda erkaklarning mavq е i osha borgan va matriarxat
е mi-rilib, Ota huquqi — patriarxat qaror topgan . Endi qarindoshchilik otaga
qarab olib boriladigan bo`lgan. Bolalar ham ota mulki hisoblanib, merosni otadan
27

ola boshlagan. Jamoalarning mol-mulklarini qo`riqlash ehtiyoji harbiy qabila
ittifoqlarini vujudga k е ltirgan.
28

XULOSA
Kishilik tarixining «Ibtidoiy to‘da davri» arxeologik davrlashtirishda
qadimgi tosh (paleolit) davrining olduvay, shell, ashel va muste bosqichlariga
to‘g‘ri keladi. Bu davrda mulkchilikning hech bir shakli bo‘lmagan. Odamzod
o‘zining ilk ibtidoiy holatidan tom ma’nodagi odam holatiga o‘tish, fikrlovchi
odam bo‘lib shakllanish jarayonini boshidan kechirgan. Toshdan mehnat qurollari
yasash va ular yordamida ijtimoiy mehnat qilishi bilan boshqa jonzodlardan tubdan
farq qilgan. Ularning mafkuraviy dunyosi tartibsiz «nikoh» normalari asosida
qurilgan edi. Bu davr odamlarida hali jamoa bo‘lib yashash ko‘nikmalari
shakllanmagan edi14.
Odamsimon maymun podalariga xos xatti-harakatlari fan olamida ular eng
oliy tipdagi odamsimon maymunlardan tarqalgan, degan tasavvurni keltirib
chiqardi. Aslida hech bir odamsimon maymunlardan (shimpanze, gibbon,
orangutan, gorillalardan) odam tarqalmagan. Odamzodning eng ilk ajdodlari
o‘zlarining oziq tishlaridagi naqshlari va bosh miyasining maymun bosh miyasidan
kattaligi bilan farq qiluvchi maymunsimon odam ajdodi (Goronna driopiteki)dan
tarqalgan. Bu tipdagi odamzod ajdodlarining qoldiqlari Janubiy Afrikada
zinjantrop, Indoneziyaning Yava orolida pitekantrop, Xitoyda sinantrop,
O‘zbekistonda fergantrop, Germaniyada neandertallar nomlari ostida topib
o‘rganilgan.
Fan olamining xulosasiga ko‘ra, ular to «aqlli odam» (homa sapiens)
holatiga kelguniga qadar (mil. avv. 50-40 ming yillikka qadar) o‘zining tadrijiy
shakllanish taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Ular eng oddiy tosh qurollardan va
olovdan foydalanishni o‘rgandilar. Madaniyatning dastlabki kurtaklari vujudga
keldi, ma’noli nutq paydo bo‘ldi. Inson asta-sekin biologik jihatdan takomillasha
bordi, eng ibtidoiy (pitekantrop, sinantrop, neandertal va boshq.) tipdan yuksak
taraqqiy etgan va mehnat qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan odam darajasiga yetdi.
Avvalo, mehnat, so‘ngra so‘zlash – ikkita eng muhim sabab bo‘ldiki, bu sabablar
ta’siri ostida eng ilk ajdodlarimizning miyasi sekin-asta aqlli odam miyasiga
aylandi.
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
Raxbariy adabiyotlar
К a рим o в Исл o м . Ўзбекист o н : милий истиқл o л , иқтис o д , сиёс a т ,
м a фкур a. 1- жилд . Т ., “ Ўзбекист o н ”, 1996
К a рим o в Исл o м . Бизд a н o з o д в a o б o д В a т a н қ o лсин . 2- жилд . Т .,
“ Ўзбекист o н ”, 1996
К a рим o в Исл o м . В a т a н с a жд a г ox к a би муқ a дд a сдир . 3- жилд . Т .,
“ Ўзбекист o н ”, 1996
К a рим o в Исл o м . Бунёдк o рлик йўлид a н . 4- жилд . Т ., “ Ўзбекист o н ”,
1996
К a рим o в Исл o м . Янгич a фикрл a ш в a ишл a р – д a вр т a л a би . - жилд Т .,
Ўзбекист o н ”, 1996
К a рим o в Исл o м . Xa вфсизлик в a б a рқ a р o р т a р a ққиёт йўлид a н . 6- жилд .
Т ., “ Ўзбекист o н ”, 1998
К a рим o в Исл o м . Биз кел a ж a гимизни ўз қўлимиз бил a н қурм o қд a миз . 7-
жилд . Т ., “ Ўзбекист o н ”, 1999
К a рим o в Исл o м . O з o д в a o б o д В a т a н , эркин в a ф a р o в o н ҳ a ёт –
пир o в a рд м a қс a димиз . 8- жилд . Т ., “ Ўзбекист o н ”, 2000
К a рим o в Исл o м . В a т a н р a вн a қи учун ҳ a р биримиз м a съулмиз . 9- жилд .
Т ., “ Ўзбекист o н ”, 2001
К a рим o в Исл o м . Xa вфсизлик в a тинчлик учун кур a шм o қ кер a к . 10-
жилд . Т ., “ Ўзбекист o н ”,2002
К a рим o в Исл o м . Юкс a к м a ън a вият – енгилм a с куч . Т o шкент
“ М a ъ a н a вият ” 2008
Ўзбекист o н Республик a си Президенти ҳузурид a ги Д a вл a т в a ж a мият
қурилиш a к a демияси қ o шид a “ Ўзбекист o ннинг янги т a ри x и М a рк a зини
т a шкил этиш ” тўғрисид a 1996 йил 18 сентябрд a ги Ф a рм o йиши .
“ Ўзбекист o ннинг янги т a ри x ини ” ни т a йёрл a ш в a н a шр этиш тўғриси
31

Asosiy adabiyotlar
1 Бобоев Халимбой. Ўзбек давлатчилиги тарихи. I- китоб. Т.: “Фан”.
2004, 18-19- бетлар
2 Мирзо Улуғбек. Тўрт улус тариҳи. Т.: “Чўлпон”, 1994. 21- бет.
3 Абулғозий Боҳодирҳон. Шажараий турк. Т.: “Чўлпон”, 1994. 13-бет
1 "eneus” – mis va yunoncha “litos”- “tosh” sozlsridan olingan.
1 Сагдулаев А., Аминов Б., Мавлонов Ў., Норқулов Н. Ўзбекистон
тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.-Т.: Академия, 2000, 11-бет
2 Эшов Б. Ўзбек давлатчилиги тарихи.-Т.: Маърифат, 2009, 17-бет.
3 “Ўзбекистон милий энциклопедияси”.-Т.: Давлат илмий нашриёти,
2005, 10-том, 220-бет.
4 Сагдулаев А., Аминов Б., Мавлонов Ў., Норқулов Н. Ўзбекистон
тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.-Т.: Академия, 2000, 13-бет
5 “Ўзбекистон милий энциклопедияси”.-Т.: Давлат илмий нашриёти,
2005, 12-том, 91-бет.
6 “Ўзбекистон милий энциклопедияси”.-Т.: Давлат илмий нашриёти,
2005, 2-том, 220-бет.
7 Сагдулаев А., Аминов Б., Мавлонов Ў., Норқулов Н. Ўзбекистон
тарихи: давлат ва жамият тараққиёти.-Т.: Академия, 2000, 13-бет.
8 Эшов Б.Қадимги Ўрта Осиё шаҳарлари тарихи.-Т.: Ўзбекистон
Милий университети, 2006, 62-бет.
32

O’RTA OSIYO IBTIDOIY DAVRI TARIXINING BOSQICHLARI.docx

Купить