O’rta Osiyo mudofaa qo’rg’onlarining o’rganilishi yangi bosqichda (Qashqadaryo vohasi misolida - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	394.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’rta Osiyo mudofaa qo’rg’onlarining o’rganilishi yangi bosqichda (Qashqadaryo vohasi misolida

Купить

M u n d a r i j a.
K irish . ----------------------------------------------------------------------------------------2- 7
I -bob. Qashqadaryoda vohasidagi shaharlarning vujudga kelishi va mudofaa
tizimi.
1.1. Vohadagi mudofaa qо‘rg‘onlarining arxeologik о‘rganilish tarixi -----------8-30
1.2. Qadimgi va o’rta asrlar mudofaa tizimi.----------------------------------------31-40
II-bob. So’nggi o’rta asrlardagi mudofaa qо‘rg‘onlarining geografik о‘rni, tuzilishi
va funksiyasi.
2.1.Vohadagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat.----------------------------------------------41-47
2.2.Qashqadaryoning о‘rta va quyi oqimidagi mudofaa qо‘rg‘onlari.-----------48-63
XULOSA. --------------------------------------------------------------------------------64-65
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati. -----------------------------------------------66-68
Ilovalar.
1

KIRIS H.
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil respublikamizning ijtimoiy fanlar sohasi
olimlari oldida xalqimiz tarixini, shuningdek boshqa xalqlar tarixini haqqoniy va
to laqonli o rganish masalasi dolzarb vazifa sifatida turibdi. Bu haqda
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov respublikamizning etakchi

tarixchi olimlari bilan o tkazgan uchrashuvida va boshqa mazkur soha bilan

bog liq yig ilishlarda bir necha marta ta kidlab o tgan
1
. Shuningdek, bu
vazifalar O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida ham

o z aksini topgan
2
.
O zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi Senati «Arxeologiya merosi

ob ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to frisida»gi Qonunni

amaldagi «Madaniy meros ob ektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish

to frisida»gi qonun bilan hamohangdir, chunki arxeologiya merosi ham madaniy

merosimizning bir qismi. Lekin madaniy meros bu juda keng tushuncha va u

O zbekistonning qadimiy arxeologik va me moriy obidalari, muzeylarda

saqlanyotgan yuzlab turdagi noyob topilmalar, qadimiy kitoblar va boshqa yozma
yodgorliklar, barcha-barchasini qamrab oladi. Yangi qonun madaniy
merosimizning alohida bir qismi, O zbekistonning katta va bebaho milliy mulki

uning betakror arxeologik yodgorliklarini muhofaza qilish va ulardan

foydalanishga qaratilgan.
O zbekistonning arxeologiya merosi va undan foydalanish keyingi yillarda

davlat siyosati darajasiga ko tarildi. O zbek davlatchiligi tarixini o rganishda

arxeologiya yodgorliklari bosh omil bo lib xizmat qilganligi barchaga ma lum.

1
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ // Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. –Т.,
Ўзбекистон, 1999. 7 ж. –Б. 128-132; Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т., 2008; Каримов
И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг чора ва
тадбирлари. – Т., 2009; Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва кучли фуқаролик жамияти
барпо этиш – устувор мақсадимиздир // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва
Сенатининг қўшма мажлисидаги маърузаси. – Т., 2010; Каримов И.А. Асосий вазифамиз – Ватанимиз
тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир // 2011 йилнинг асосий якунлари ва 2012
йилда Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг энг муҳим устувор йўналишларига
бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси. – Т., 2012.
2
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори “Ўзбекистоннинг Янги тарихини тайёрлаш ва
нашр этиш” // Г. Халқ сўзи. 17 декабр 1996 йил; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори
“Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш
тўғрисида” // Г. Халқ сўзи. 27 июн 1998 йил.
2

Keyingi yillarda mamlakatimizning Termiz, Buxoro, Xiva shaharlarining 2500
yilligi, Qarshi va Shahrisabz shaharlarining 2700, Marfilon shahrining 2000,
Samarqand shahrining 2750 va Toshkent shahrining 2200 yilligi sanalari bu
qadimiy shaharlar xarobalari bo lgan arxeologiya yodgorliklarda olib borilgan
uzoq yillik murakkab arxeologik tadqiqotlar natijasida aniqlangan.
Mavzuning o rganilish darajasi.

Xalqlarning ozodlik, mustaqillik, baxt-saodatga azaliy intilishi o z taqdirini

o zi belgilashga azmu qarori hayotdagi chiqur o zgarishlarni harakatga

keltiruvchi kuchdir. 3

О‘zbekiston tarixini о‘rganishda ToshdU (О‘zMU) “Arxeologiya”
kafedrasining Kesh arxeologik-topagrafik ekspedetsiyasi va О‘zbekiston
Respublirasi Fanlar Akademiyasi Arxeologiya instituti olimlari tomonidan
tо‘laligicha ochib о‘rganilgan va olib borgan arxeologik izlanishlari nihoyatda
qimmatli ma lumotlarni bergan.

Mustaqillik yillarida bosib o tgan va to plagan tajribamizni xolisona

baholash,qo lga kiritilgan yuksak marralarimizni tahlil etish mamlakatimizni

tadrijiy va bosqichma-bosqich rivojlantirish bo yicha biz tanlagan modelning

naqadar to fri ekanini va shu yo ldan bo ndan bo yon ham ofishmay qat iyat

bilan borishimiz zarurligini yaqqol ko rsatmoqda
4
.
О‘zbekistonning qadimiy shaharsozlik madaniyati tarixi va rivojida
Qashqadaryo vohasi muhim о‘rin egallaydi. Voha Qashqadaryoning uzanida
joylashgan bо‘lib, bu hudud qadimgi sharq tipidagi sug‘orma dehqonchilik uchun
juda qulay hisoblanadi.
Ilk temir davrida О‘rta Osiyoning Baqtriya, Marv, Sо‘g‘d, Xorazm
о‘lkalarida dehqonchilik vohalari shakllana boshlaganlar va ularning markazlari
bо‘lgan aholi manzillari mustahkam mudofa devorlari bilan о‘rab olingan.
Eramizdan avvalgi IV asrda Sо‘g‘d Aleksandr Makedonskiy armiyasi
tomonidan ishg‘ol qilinadi va uning imperiyasi tarkibiga kiritiladi. Aleksandr
3
Ислом Каримов.Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида.НМИУ, “Ўзбекистон”, Т.2011.426 б.
4
Мамлакатимизда демократик ислоҳатларни янада чуқурлаштириш ва фуқоролик жамиятини
ривожлантириш концепцияси.Т.,Ўзбекистон.2010.7-8 б.
3

kelgan paytda Qashqadaryo vohasida ikkita shahar - uning yuqori oqimidagi
Shahrisabz vohasida Uzunqir, quyi Qarshi vohasida esa Yerqо‘rg‘on mavjud
bо‘lgan. Yaqinda Afg‘oniston hududida topilgan, eramizdan avvalgi IV asrda
oromiy yozuvida bitilgan bir hujjatda Aleksandr hujumi arafasida Kish (Kesh) va
Nikshapa (Naxshab) ning shahar devorlarini zudlik bilan ta’mirlash haqida sо‘z
boradi. Bu matnda Keshdagi Uzunqir va Naxshabdagi Yerqо‘rg‘on haqida sо‘z
yuritilgan. Eramizdan avvalgi VI asrda shahar devorlari tubdan ta’mirlanadi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Bitiruv malakaviy
ishining maqsad va vazifalari Qashqadaryo vohasidagi arxeologik izlanishlarining
asosiy yо‘nalishlaridan biri bu qadimgi, o’rta asrlar va XVII-XIX asrga oid
mudofaa qо‘rg‘onlarini arxeologik jihatdan о‘rganish bо‘ldi.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek …o’z ona yurtining tinch, osoyishta hayotini,
beg’ubor osmonini asrash uchun mardlik,jasorat vа qahramonlik ko’rsatgan, jon
fido etgan yurtdoshlarimizning xotirasi abadiy yashaydi… 5
Shu maqsaddan kelib chiqib, quyidagilarni hal etish asosiy vazifa etib
qo’yildi:
– Vohadagi Qarshi, SHahrisabz, G’uzor, Yakkabog’ Qamashi tumanlaridagi
xarobalarida va uning atrofidagi boshqa arxeologik yodgorliklar mudofaa
tizimining tarixiy ahamiyati va inqirozga yuz tutish sababarini ko rsatib berish.
-Qashqadaryo vohasi shaharlari tarixini o rganish jarayonida hal etilishi

kerak bo lgan asosiy masalalarni ilmiy tahlilini berish. Bu borada har bir davrga

taalluqli barcha nashrlar, materiallarni o rganish, keyingi davrda tadqiqotchilar

tomonidan olingan yangi ma lumotlar bilan boyitib borilganligini ko rsatib

berish;
Qashqadaryo vohasida yashagan qadimgi aholining me moriy

yodgorliklarini o rganish jarayonida alohida ahamiyatga ega bo lgan mudofaa

devorlari, turar joylar, harbiy inshoatlar va diniy marosimlar uchun mo ljallangan

inshootlarining qurilish uslublarini tahlil qilish;
5
Ислом Каримов. Инсон хотираси-боқий, қадр-қиммати-улуғ.Халқ сўзи газетаси. 2012 йил 10 май. № 91.1 б.
4

Qashqadaryo vohasidagi qadimgi, o rta asrlar va sо‘nggi о‘rta asrlarga
oid mudofaa qo’ronlarining tarixini o’rganish jarayonida hal etilishi kerak bo’lgan
asosiy masalalarni ilmiy tahlilini berish. Bu borada har bir davrga ta’lluqli barcha
nashrlar, materiallarni o’rganish, keyingi davrda tadqiqotchilar tomonidan olingan
yangi ma lumotlar bilan boyitib borilganligini ko rsatib berish;

Bitiruv malakaviy ishining davriy chegarasi. Qashqadaryo vohasidagi
qadimgi, o rta asrlarga va XVII-XIX asrlarga oid mudofaa qo rgonlarining

qaerlarda qurilganligi, nima vazifani bajarganligini, me moriy yodgorliklarini

o rganish jarayonida alohida ahamiyatga ega bo lgan turar joylar, mudofaa

uchun mo ljallangan inshootlarining qurilish uslublarini tahlil qilish;

Qashqadaryo vohasi tarixini tо‘liq yoritish uchun bu qо‘rg‘onlarni har
tomonlama о‘rganish lozim edi. Shuni aytib о‘tish kerakki, yozma manbalardagi
mavjud ma’lumotlar bir tomonlama bо‘lib,bu qо‘rg‘onlarning tuzilishi, mudofaa
qismlari haqida tо‘liq ma’lumot berilmaydi. Shu tufayli ham bu qurg‘onlarni
arxeologik jihatdan о‘rganib chiqish juda muhim bо‘lib, bu vazifa Toshkent Davlat
Universiteti (hozirgi О‘zMU) “O’rta Osiyo arxeologiyasi” kafedrasining Kesh
arxeologik-topagrafik ekspedetsiyasi va О‘zbekiston Respublirasi Fanlar
Akademiyasi Arxeologiya institutining tashkil topishining dastlabki yillardayoq
kun tartibiga qо‘yilgan edi. Hozirgi kungacha bu sohada kо‘p ishlar amalga
oshirilgan. Lekin ushbu mavzuda sо‘nggi yillarda diplom ishlari himoya
qilinmagan. Shularni hisobga olib Qashqadaryoda vohasidagi mudofaa inshoatlari
bilan vohadagi qadimgi, o’rta asrlar va sо‘nggi о‘rta asrlarga oid mudofaa
qо‘rg‘onlarini yozma manbalar va arxeologik jihatdan о‘rganilish tarixini
yoritishni maqsad qilib oldik.
Qashqadaryoning vodiydan dashtga bir necha о‘zanga ajralib chiqish yeriga
yaqin joyda, uning Rо‘daksoy о‘zani bо‘yida miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda
dehqon aholi zich joylashgan dastlabki qishloq paydo bо‘ladi va tezda uning
atrofi mahobatli mudofa devori bilan о‘rab olinadi. Shu asnoda hozirgi
Yerqо‘rg‘on yodgorligi о‘rnida Qarshi vohasining ilk markaziy shahri shakllanadi.
5

Eramizdan avvalgi II asrda Naxshabda yana bir yirik shaharga asos solinadi.
Bu shaharning harobalari bizning kunlargacha Qal’ayi Zohaki Moron nomli ulkan
yodgorlik kо‘rinishida yetib kelgan. Bu yodgorlik hozirgi Qarshi shahrining
markaziy qismida joylashgan.
Eftalitlar imperiyasi tarix sahnasidan ketgandan keyin qaror topgan Turk
hoqonligi davrida Yerqо‘rg‘on о‘rnidagi shahar - Nikshapa (Naxshab) boshqa
tiklanmaydi va bu davrda Qarshi vohasining yangi markaziga asos solinadi.
Qashqadaryoning chap sohilida, Yerqо‘rg‘on xarobalaridan 2,5-3 km masofada
joylashgan va hozirda mahalliy aholi tomonidan Shulluktepa nomi bilan
yuritiladigan ulkan yodgorlik о‘rnida eramizning III - IV asrlarida bunyod etilgan
kichikroq qal’a VI - VII asrlarga kelib vohadagi eng yirik qal’a – shaharga aylana
boradi va vohaning poytaxti maqomini oladi.
Somoniylar va Qoraxoniylar sulolalari davrida Nasaf Movarounnahrning
eng yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylanadi.
Mо‘g‘ullar hukmronligi davrida О‘rta Osiyoda tashkil topgan Chig‘atoy
ulusi xonlari Qashqadaryo vohasiga e’tibor bilan qaraganlar. 1318-1326 yillarda
ulus xoni Kapakxon qadimgi Nasaf xarobalaridan 4,5–5 km janubda
Qashqadaryoning chap sohiliga yaqin joyda xon qarorgohi sifatida Qarshi qal’asini
bunyod ettirgan.
Qarshi qal’asi 4 metr qalinlikdagi mudofaa devorlari bilan о‘ralgan,
kvadrat shaklidagi yirik qо‘rg‘on kо‘rinishida bо‘lib maydoni 630 x 630 metrni
tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy–uslubiy asoslari. Tadqiqotda
o’rganiliyotgan muammoni turi talqin etishda arxeologik,etnografik,numizmatik va
yozma manbalarga amal qilindi. Turli manba va ma lumotlarni tahlil qilishda
ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai nazardan yondashildi. Davr xususiyatlarini
nazarda tutgan holda voqealar tarixiylik, tadrijiylik, stivilizastion yondashuv
usullari asosida umumlashtirildi va tahlil etildi.
Tadqiqotning nazariy-uslubiy asosini ishlab chiqishda O zbekiston

Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning asarlari, ma ruza va nutqlarida ilgari

6

surilgan ilmiy-nazariy ko rsatmalari, tarixiy shaxslar va qadimiy shaharlarning
yubiley tantanalarida so zlagan nutqlari, O zbekiston Respublikasi Vazirlar

Mahkamasining Qarorlarida ilgari surilgan muhim vazifalar haqidagi
ko rsatmalar muhim ahamiyat kasb etadi.

Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
- Qashqadaryo vohasidagi qadimgi, o rta asrlarga va XVII-XIX asrlarga oid

mudofaa qo rgonlarida olib borilgan tadqiqot ishlari natijasida u erdagi qadimgi

mudofaa inshoatlari klassifikastiya qilindi;
- tadqiqot ishlari jarayonida o rganilgan devor qoldiqlari asosida ularning

qurilish uslubi, qalinligi, materiali, xom ashyo tarkibi, pishitish va turi o rganildi;

- Qashqadaryo vohasi va uning atrofidagi yodgorliklar hududi haqida
ma lumotlar to planib, undagi mavjud bo lgan qadimgi va o rta asrlar

shaharlarining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti ko rsatib berildi;

Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishining
tadqiqot qismi va xulosa qismida keltilirgan ma lumotlardan umumiy o rta

ta lim maktablari, akademik listeylar, o rta maxsus kasb-hunar kollejlarida tarix

fani darslarida, o lka tarixini o rganishda, universitetlardagi tarix fakultetlarida

maxsus kurs ma ruzalarini tayyorlashda foydalanish mumkin.

Bitiruv malakaviy ishning aprobatsiyasi. BMI Qarshi Davlat universiteti
Tarix fakulteti Jahon tarixi va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh arxeolog

tо‘garagida ma’ruza qilingan, hamda 2011-2012 о‘quv yillarida “Jahon tarixi va
arxeologiya” kafedrasida muhokama qilingan.
Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, to’rt fasl, xulosa, adabiyotlar
ro’yxati va ilovadan iborat. BMI ning umumiy hajmi 69 ta betni tashkil etadi.
7

1 . Qashqadaryoda vohasidagi shaharlarning vujudga kelishi va mudofaa
tizimi.
1.1. Vohadagi mudofaa qо‘rg‘onlarining arxeologik о‘rganilish tarixi
Qashqadaryo vohasi hududida sо‘nggi yillarda ToshdU О‘rta Osiyo
arxeologiyasi kafedrasi a’zolari tomonidan olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
natijasida kо‘plab mustahkamlangan qishloq mehmonlari qо‘rg‘onlar о‘rganib
chiqildi.
Qashqadaryoning vodiydan dashtga bir necha o’zanga ajralib chiqish eriga
yaqin joyda, uning Ro’daksoy o’zani bo yi miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda
aholi zich joylashgan dehqonchilik qishlog i paydo bo ladi. Ma lum vaqtdan

keyin uning atrofi mahobatli mudofa devori bilan o rab olinadi.

Eramizdan avvalgi VI asrda, ya ni Ahmoniylar hukmronligi davrida

Marakandadagi kabi bu shahar devorlari ham tubdan ta mirlanadi.

Eramizdan avvalgi IV asrda shahar Aleksandr Makedonskiy armiyasi
tomonidan ishg ol qilinadi. Aleksandr kelgan paytda Qashqadaryo vohasida

ikkita shahar mavjud bo lgan. Bu shaharlarning qadimiy nomlari to g risida

fanda uzoq yillar davomida turlicha qarama-Qarshi fikrlar, taxminlar, farazlar
hukm surdi. Bu shaharlar olimlar tomonidan Ksenippa, Nautaka, Nashebo,
Nashebolo, Bolo va hokazo nomlar bilan atal di. Yaqinda Afg onistonning

shimoliy hududlaridan topilgan qadimiy bir hujjat mana shu tortishuvlarga nuqta
qo ydi.

Bu hujjat qadimgi oromiy tilda eramizdan avvalgi 330 - 320 yillarda mol
terisiga bitilgan maktub bo lib, u Ahmoniylar saltanati tasarrufidagi Baqtr satrapi

(hokimi) tomonidan uning o z qo li ostidagi Xulm
(Baqtr (Balx)dan 50 km
masofada joylashgan Toshqo rg on R.A.)
degan shaharcha boshqaruvchisi
Bagavanta nomiga yuborilgan. Xatda Nikshapaya va Kish shaharlari atroflaridagi
mudofa inshootlari qurilishini nazorat qilish uchun askar yuborish lozimligi
8

buyurilgan. Bu xatda Nikshapaya (Naxshab) va Kish (Kesh) shaharlari nazarda
tutilganligi tarixchi va manbashunos olimlar tomonidan to la e tirof etildi.
Eramizning III asridan Nikshapayada shahar qurilishining yangi
yuksalish davri boshlanadi. Shahar markazida ibodatxonaning ulug vor binosi

barpo etiladi, hokim saroyi quriladi, ichki va tashqi mudofa devorlari tubdan
ta mirlanadi, kulollar va temirchilar mahallalari kengayadi. Bu davrda

Nikshapaya Markaziy Osiyoning yirik va gullab yashnagan shahriga aylanadi.
VI asrda shahar halokatga uchraydi. Turk hoqonligi va Sosoniylar Eroni
harbiy ittifoqining Eftalitlar bilan 562-564 yillarda olib borgan urushi Eftalitlar
imperiyasining tarix sahnasidan ketishiga va bu davlatining markaziy shaharlaridan
biri Nikshapaya (Naxshab)ning tamomila vayron etilishiga sabab bo ldi.

Mashhur rus olimi L.N.Gumilevning ma lumotiga ko ra, Turk hoqonligi va

Sosoniylar harbiy ittifoqining Eftalitlar bilan hal qiluvchi urushi aynan Naxshab
atrofida ro y bergan.

Eftalitlar imperiyasi tarix sahnasidan ketgandan keyin qaror topgan Turk
hoqonligi davrida Nikshapaya (Naxshab) boshqa tiklanmaydi. Bu shaharning
xarobalari bizning kunlargacha hozirgi Qarshi shahridan 10 km shimoliy-g arbda

joylashgan ulkan arxeologik obida - Erqo rg on yodgorligi ko rinishida etib

kelgan.
Turk hoqonligi davrda Qarshi vohasining yangi markaziga asos solinadi.
Qashqadaryoning chap sohilida, Nikshapayadan 3,5-4 km masofada joylashgan,
eramizning III - IV asrlarida bunyod etilgan kichikroq qal a VI - VII asrlarga

kelib kengayib vohadagi eng yirik shaharga aylana boradi va tez orada vohaning
poytaxti maqomini oladi.
Bu shahar Nikshapaya (keyingi asrlarda uning nomi Nikshapa yoki
Nikshap deb ozgina o zgargan bo lishi ham mumkin - R.A.) nomining sal

o zgargan formasi nomi bilan Naxshab, arablar istilosidan keyin esa Nasaf deb

yuritilgan. Lekin Naxshab nomi ham Nasaf nomi bilan bir necha asr davomida
birga ishlatilib kelingan.
9

Bu shahar arablar istilosiga Qarshi ko tarilgan Muqanna boshchiligidagi
mashhur «oq kiyimlilar qo zg aloni»ning markaziga aylangan. Qo zg alon

bostirilgandan keyin shaharda va butun vohada katta qirg in o tkazilgan.

Somoniylar va Qoraxoniylar sulolalari davrida Nasaf Movarounnahrning
eng yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylanadi.
Nasafda va Qashqa vohasining boshqa shaharlari va qishloqlarida
fanlarning turli yo nalishlarida ijod qilgan mashhur allomalar riyoziyot, tibbiyot,

fikxshunoslik, dinshunoslik, dunyoviy va islom falsafasi, hadisshunoslik, tarix
ilmlari bilan mashg ul bo lganlar. Manbalarda Nasaf, Samarqand, Balx, Marv,

Bog dod kabi shaharlarda yashagan va «nasafiy» nisbasi ostida ijod qilgan

yuzlab nasaflik mashhur allomalarning nomlari ma lum.

1219-1220 yillardagi Chingizxon boshchiligidagi mo g ullar istilosi

davrida Nasaf ham Markaziy Osiyoning o nlab shaharlari qatorida tamomila

vayron qilindi, bir necha asrlar davomida tarkib topgan jahonshumul madaniyat
tamomila tanazzulga uchradi.
Mo g ullar hukmronligi davrida O rta Osiyoda tashkil topgan

Chig atoy ulusi xonlari Qashqadaryo vohasiga e tibor bilan qaraganlar. 1318-

1326 yillarda ulus xoni Kapakxon qadimgi Nasaf xarobalaridan 4,5 5 km

janubiy-sharqda Qashqadaryoning chap sohiliga yaqin joyda xon qarorgohi sifatida
Qarshi qal asini bunyod ettirgan. Kebakxon Qarshi qal asi ichidagi saroyga ulus

oliy hokimiyati - xon o rdasini joylashtirdi.

Qarshi qal asining bunyod etilishi bu vohadagi shaharsozlik

madaniyatining uchinchi bosqichini boshlab berdi va bu bosqich ayni kunlarda
ham davom etmoqda. Bu holat Qarshi shahri o zining 2700 yillik tarixiy faoliyati

davrida o z joyini ikki marotaba o zgartirganligini ko rsatadi.

Kishsh-Kesh- Shahrisabz Ilk o rta asrlarda Naxshab va Kesh viloyatlari

moddiy madaniyati, xususan kulolchiligi bir-birlaridan sezilarli darajada farq
qilishi mutaxassislar tomonidan to la e tirof etilgan (Kabanov, 1982). Lekin

o rta asrlarga kelib bu vohalar moddiy madaniyatining, xususan shaharlari va

qishloqlari madaniyati bir-birlari bilan yaqin umumiylik kasb etganlari uchun
10

Kesh vohasi o rta asrlar shaharlari va qishloqlari to g risida xususan vohaning
markaziy shahri Kesh (Kitob-Shahrisabz) to g risida batafsilroq to xtalib

o tish joizdir.

1996 yilda ushbu satrlar muallifi rahbarligidagi arxeologiya guruhi
tomonidan Shahrisabz shahrida olib borilayotgan qurilish va obodonlash-tirish
ishlarida davrida keng qamrovli arxeologik kuzatish va qazishma ishlari olib
borildi Bu tadqiqotlarda Oqsaroy peshtoqidan 50-60 metr janubda pishiq
g ishtdan bunyod etilgan yupqa devorlar qoldiqlari bilan birga bizga noma lum

bo lgan yirik inshoot poydevorining bir qismi topildi. Bu poydevorning

qalinligi 132-135 sm bo lib 50 sm balandlikda saqlangan. Bu devor 22-23x22-

23x 4-5 sm o lchamdagi pishiq g ishtlardan bunyod etilgan. Devor janubiy-

g arbdan shimoliy-sharq tomonga yo nalgan. Shuning uchun bu devorning

yo nalishi Oqsaroyning simmetrik yo nalishiga unchalik mos kelmaydi. Shuning

uchun bu devor Oqsaroyga tegishli emasligi ayon bo ldi.

Hozirda qad rostlab turgan Amir Temur haykali poydevori ostidagi
kotlovandan esa somoniylar davriga oid 20x20x3 sm, 21x21x3 sm g ishtlardan

bunyod etilgan yupqa devorning bir qismi ochildi. Hozirgi basseyn o rnidagi

kotlovandan ham somoniylar davriga oid pishiq g ishtlardan bunyod etilgan

qisqa-qisqa devorlar va qoraxoniylar davriga oid yirik hajmdagi to rtburchak

pishiq g ishtlardan qurilgan uzun yo lak topildi. Bu maydonda olib borilgan

arxeologik tadqiqotlarda aynan Oqsaroyga tegishli yoki uning bir qismi bo lgan

me moriy inshootlarning qoldiqlari deyarli topilmadi.

Oradan o n yil o tib 2006 yilda bu hududda arxeologik tadqiqotlar yana

yo lga qo yildi va Oqsaroy peshtoqining saqlanib qolgan qismidan taxminan 50

m sharq tomondagi maydonda keng miqyosda arxeologik qazishma ishlari olib
borildi.
Qazishma maydonining Oqsaroyga yaqin qismida, saroyning bosh
peshtoqidan sharqqa qarab yo nalgan tashqi devori yo nalishiga ko ndalang

holatda uzunligi 12 m va kengligi 1,5 m va chuqurligi 1,60 m bo lgan stratigrafik

transheya solindi. Transheyaning markaziy qismi esa 2 metrgacha chuqurlashtirildi
11

va bu erdan XI-XII asrlarga, ya ni qoraxoniylar sulolasi hukmronligi davriga oid
bo lgan o nga yaqin sopol idishlarning parchalari topildi. Ulardan uch donasi

sirlangan sopol laganlarning parchalaridir. Bu madaniy qatlamning ostida esa inson
tomonidan o zlashtirilmagan sarg ish rangdagi toza er qatlami-materik mavjud.

Shurfning quyi qatlamlaridan bir nechta ilk o rta asrlarga oid kulollik

idishlarining parchalari uchradi. Bu parchalar topilgan qatlamning qalinligi 25-30
sm atrofida bo lib unda me moriy qoldiqlar uchramagan bo lsada, bu muhim

holatni albatta nazardan qochirmaslik lozim. Chunki Shahrisabz shahri hududida
ilk o rta asrlarda ham aholi yashaganligi va bu erda qishloqlar faoliyat

ko rsatganligi bu hududda avval olib borilgan arxeologik tadqiqotlardan ma lum

bo lgan. Bunday yodgorliklardan biri Kesh-Shahrisabzning shimoliy

darvozasidan shimol tomonda joylashgan Zindontepadir. Zindontepada ochib
o rganilgan inshoot bu erda faoliyat yurgizgan olov ibodatxonasining xarobalari

deb talqin qilinadi (Usmonova, Baxshistyan, 1988, s.45)
Undan tashqari yana ikkita ilk o rta asrlarga oid yodgorlik Malik Ajdar

masjidi yaqinida mavjud bo lgan va keyinchalik ular qabristonga aylanib ketgan.

Umuman olganda Oqsaroyning sharq tomonida olib borilgan arxeologik
qazishmalar davomida bu erda XVII-XVIII asrlarda faoliyat ko rsatgan aholi

turar-joylarining xarobalari ochib o rganildi. XVII-XVIII asrlarga oid madaniy

qatlamlar ostidan Qoraxoniylar davriga oid 50 - 55 sm qalinlikdagi madaniy
qatlam va bu qatlam tarkibidan XI-XII asrlarga oid kulolchilik idishlarining
topilishi Kesh-Shahrisabz tarixiga oid bir qator muammolarning birmuncha
oydinlashtirilishiga xizmat qilishi mumkin.
1996 yilda shahar markazidagi keng maydonda Qoraxoniylar davriga oid
madaniy qatlamlar, yirik pishiq g ishtlardan terilgan yo lak va katta miqdorda

kulolchilik buyumlari majmuasi qo lga kiritilgan edi. (Raimkulov A.A.,

Suleymanov R.X. i dr., 1996). 2006 yilgi qazishmalar davrida 1996 yil qazishma
o tkazilgan joydan 200-250 m shimol tomonda aynan mana shu davrga oid

madaniy qatlamlarning uchrashi bu erda qoraxoniylar davrida keng maydonni
egallagan yirik aholi punkti mavjud bo lganligini ko rsatadi. Bu aholi punkti

12

o rta asrlarda hozirgi Shahrisabz o rnida qad rostlagan Kesh shahrining
xarobalarimi, yoki keyinchalik Kesh shahrining barpo etilishiga asos bo lgan

yirik qishloq qoldiqlarimi, hozir mana shu to g rida qisman fikr yuritsak.

Hozirgi Kitob shahridan g arbda, Zarafshon tizmasidan oqib keluvchi

Sho robsoy bo yida Podayotoqtepa, Uzunqir va Sangirtepa nomli yirik

arxeologik yodgorliklar majmuasi mavjud. Bu yodgorliklarda salkam o ttiz yildan

beri arxeologik qazishma ishlari olib boriladi. Olib borilgan uzoq yillik arxeologik
tadqiqotlar natijasida bu yodgorliklar Sho robsoy bo yida eramizdan avvalgi

VIII-VII asrlarda shakllangan qadimiy shaharning bizning kunlargacha etib kelgan
xarobalari ekanligi, qadimiy Keshning shahar sifatidagi tarixi aynan mana shu
hududdan boshlanganligi ma lum bo ldi.

Eramizdan avvalgi III-II asrlarda tanazzulga uchraydi va shahar hozirgi
Kitob shahri hududidagi Qalandartepa yodgorligi o rnida qayta qad rostlaydi.

Qalandartepada shaharlarga xos bo lgan, antik davrga oid mahobatli binolarning

qoldiqlari topilgan. Qashqadaryoning yuqori qismi Kesh vohasining asosiy

markazi bo lgan bu shahar bu erda IX-X asrlargacha faoliyat ko rsatganligi

aniq, lekin u hozirgi Shahrisabz o rniga aynan qaysi asrda ko chganligi masalasi

hozirgacha tamoman aniqlangani yo q. Ayrim olimlar Shahrisabz o rnidagi

shahar - Kesh XI-XII asrlardan boshlab faoliyat ko rsatgan degan fikr bildirsalar,

boshqa olimlar bu erda shahar XIV asrda paydo bo lgan degan fikrni oldinga

suradilar.
X asrda Keshga tashrif buyurgan arab sayyohi Ibn Xavqalning shaharga
bergan ta rificha «Kesh «kuhandiz», «hisna» va «rabod» dan tashkil topgan.

U ndan tashqari yana bir shahar « madina » rabod bilan tutashib ketgan. Ichki
shahar kuhandiz bilan birgalikda xarobaga aylanib ketgan. Aholi tashqi shaharda
yashaydi. «Dar al Imara», ya ni hukumat uyi shahar tashqarisida, rabod esa al

Musalla degan joyda joylashgan. Turma va jome masjidi xarobaga aylangan ichki
shaharda, bozorlar esa rabodda. Shaharning barcha imoratlari loydan va
yog ochdan qurilgan. Ichki shahar devorlarida quyidagicha nomlangan to rtta

darvoza bor. «Bab al Hadid» - Temir darvoza, «Bab Ubaydulloh» - Ubaydulloh
13

darvozasi, «Bab al Qassarin» - Tozalovchilar darvozasi, «Bab al Madina ad
Dohila» - Ichki shahar darvozasi. Tashqi shahar devorlarida ikkita darvoza, «Bab
al Madina ad Dohila» - Ichki shahar darvozasi va «Bab Barknon» - Barknon
darvozasi. Barknon Keshga yaqin masofada joylashgan qishloqlardan birining
nomi.
Keshning shahar devorlari yaqinidan ikkita daryo oqib o tgan. Ulardan biri
«Nahr al Qassarin» - Tozalovchilar daryosi nomi bilan ataladigan bu daryo Siyam
tog laridan oqib keladi va Keshning janubiy darvozasi yaqinidan oqib o tadi.

Ikkinchi daryo « Nahr Asrud » nomi bilan ataladi va u Kashkrud rustoqi tomondan
oqib keladi. Bu daryo shaharning shimoliy darvozasi yaqinidan oqib o tadi.

Keshga tashrif buyurgan boshqa bir arab sayyohi Al Muqaddasiyning
ma lumotiga ko ra shahar «kuhandiz», «madina», «ichki rabod» va unga

tutashgan tashqi raboddan tashkil topgan. Kuhandiz ichki shaharda bo lib xaroba

ahvolga kelib qolgan, Jome masjidi ham ichki shaharda joylashgan va Samarqand
jome masjididin keyin Sug ddagi eng chiroyli masjiddir (Kamaliddinov, 1996,

s.18).
O rta asrlar sayyohlarining bu ma lumolarini Shahrisabz va Kitob

shaharlari topografiyasiga tadbiq etib bu ta riflar hozirgi Kitob shahrining

geografik joylashuviga tamoman mos tushishini anglashimiz mumkin. «Nahr al
Qassarin» - Tozalovchilar daryosi nomi bilan ataladigan daryo bu hozirgi Oqsuv
daryosi bo lib shaharning janubiy darvozasi yaqinidan, ikkinchi daryo «Nahr

Asrud» - Qashqadaryo esa shaharning shimoliy darvozasi yaqinidan oqib o tgan.

Arab sayyohlari tomonidan ta riflangan hozirgi Kitob shahri o rnidagi

Kesh shahrining inqirozga uchrashi uning madinasi va arkining buzilganligi bilan
boshlangan bo lsa, bu jarayon Somoniylar davridan boshlanganligini ilg ash

mumkin. Bu shaharning inqirozi masalasida M.E.Masson haqiqaga yaqin bir fikrni
aytadi. M.E.Masson Keshning inqirozga uchrashi sabablarini ko proq Muqanna

qo zg aloni bilan bog laydi. Chunki bu qo zg alonning eng qaynoq nuqtasi

mana shu shahar edi va ushbu buyuk xalq harakatining bostirilishi jarayonida bu
shahar albatta vayron etilgan va keyinchalik yana tiklangan. Somoniylar davrida
14

islom dini bu davlatning rasmiy diniga aylangandan keyin ham Kesh shahri va
uning atroflaridagi qishloqlar aholisining ma lum qismi Muqannaning izdoshlari
sifatida uning dinini ochiqchasiga davom ettirganlar. M.E.Massonning fikricha
islom dini homiysi bo lgan Somoniylar uchun bu «isyonchilar shahri»

kutilmaganda katta muammo tug dirishi mumkin bo lgan va shuning uchun bu

hukmron sulola podsholari bu shaharni iqtisodiy hamda siyosiy jihatdan inqirozga
uchrashidan manfaatdor bo lganlar. Mana shu holat uning inqiroziga sabab

bo lgan (Masson, 1977, s.27-29).

Hozirgi kunda arxeologiya va tarixshunoslik fanlaridagi jiddiy
muammolardan biri Kesh shahrining hozirgi Shahrisabz shahri joylashgan

hududga qaysi davrda ko chganligi masalasidir. M.E.Masson va

G.A.Pugachenkovalarning fikrlariga ko ra Shahrisabz o rnidagi qishloq (shahar-

R.A.) bu erda XIII asrdan keyin paydo bo lgan (Masson, Pugachenkova, 1953,

s.21). Boshqa bir olimning fikricha, Shahrisabzning mudofaa devorlari Amir
Temur tomonidan bunyod etilgan (Smirnova, 1969, s.47). Hofizi Obro ning

bergan ma lumotiga ko ra Amir Temur shahar devorlarini qurishga kirishganda

bu erda eski mudofaa devorlarining qoliqlari hali mavjud bo lgan (Bartold,

1963, tom 8, s.21). M.E.Masson mana shu ma lumotlar asosida shahar devorlari

qurilishi Amir Temurning buyrug iga asosan 1378/79 yillarda olib borilgan degan

fikrni ilgari suradi (Masson, Pugachenkova, 1953, s.30-32). Bu fikrni bu
devorlarni arxeologik jihatdan tadqiq etgan boshqa mutaxassislar guruhi ham
quvvatlaydilar (Dresvyanskaya, Lunina, Sultanov, Usmanova, 1993 s. 26-27).
Sh.Kamoliddinovning fikricha, shahar devorlari XI-XII asrlarda Qoraxoniylar
davrida qurilgan bo lishi mumkin. Kesh (Kitob) darvozalaridan biri Bob

Barknon deb atalgan va bu darvoza shaharning janubiy-g arbiy qismida bo lib

undan Nasaf va Termizga qarab savdo yo li chiqqan. Mana shu yo l ustida

shaharga yaqin masofada Barknon joylashgan. Shahar darvozasi qishloq nomi
bilan atalishi (Nasafdagi G ubdin darvozasi ham G o bdin qishlog i sharafiga

atalganligini eslash kifoya R.A.) bu qishloqning juda yirik bo lganligidan

dalolat beradi. Sh.S.Kamoliddinovning fikriga ko ra Barknon hozirgi Shahrisabz

15

o rnidagi yirik qishloq bo lib u Kesh (Kitob) ning «yo ldosh shaharchasi»
bo lgan va keyinchalik Shahrisabz Keshi mana shu qishloq asosida shakllangan

(Kamaliddinov, 1996, s.12-23). Yirik savdo yo li ustida joylashgan bu qishloq

asta sekinlik bilan yirik savdo va hunarmandchilik markaziga aylana boshlagan,
XI-XII asrlarda unda jome masjidi qurilgan. Hozirgi Ko k gumbaz masjidi

poydevorlari tagidan topilgan pishiq g ishtdan qurilgan mahobatli me moriy

nshoot qoldiqlari mana shu masjidning xarobalari bo lishi mumkin (Usmanova,

Sagdullaev, 1981, 3-13). Mana shu davrda Movarounnahrning yirik shaharlarida
namozgohlar qurish rasm bo lgan. Bir qator diniy bayramlarda butun shahar

xalqining bir vaqtda namoz o qishi uchun shahar ichidagi jome masjilari torlik

qilganligi, bayram qilishga kattaroq hudud kerakligi uchun bunday inshootlarga
ehtiyoj tug ilgan. Kesh-Shahrisabz ham yirik shaharga aylanganligi uchun bu

erda namozgoh bunyod etilgan. M.E.Masson va G.A.Pugachenkovalarning
fikrlaricha Kesh-Shahrisabz namozgohi XIX asrda faoliyat ko rsatgan namozgoh

o rnida, Kitob darvozasidan (Oqsaroyning ro parasida) yarim kilometr shimolda,

bu erda joylashgan Balandtepa atrofida bo lgan. 1980 yillarda Balandtepada

zardushtiylik ibodatxonasining qoldiqlari topilgan, lekin bu erda o rta asrlar

qatlamlari yo q (Usmanova, Baxshistyan, 1988).

Ushbu shaharda bir necha yillar mobaynida arxeologik qazishmalar olib
borgan Z.I.Usmanovaning fikriga ko ra Shahrisabz shahriga mo g ullar

hukmronligi davrida asos solingan (Usmanova, 1983, s.208-215). Bu o rinda

shahrisabz shahri hududida uzoq yillar davomida arxeologik qazishmalar olib
borgan Z.I.Usmanova tomonidan qo lga kiritilgan natijalarni batafsilroq tahlil

qilish lozim. Tadqiqotchining ma lumotlariga ko ra Shahrisabzning mudofaa

devorlari X-XII asrlarga oid arxeologik materiallarga ega bo lgan madaniy

qatlamlar ustiga bunyod etilgan. Bu davrga oid madaniy qatlamlar shaharning
sharq tomondagi Qalmoq darvozasi atrofidagi shahar devorlari tagidan, g arb

tomondagi Kushxona darvozasi yaqinidagi minoralar oralig idan solingan

kesmalardan, hozirgi Ko k gumbaz masjidi joylashgan hududlardan va boshqa

ko plab o rinlardan topilgan. «Shunday qilib Shahrisabzning g arbiy, shimoliy

16

va sharqiy mudofaa devorlaridagi kesmalar, tozalashlar deyarli bir xil manzarani
ko rsatadilar. Dastlabki devor gorizontal, qalinligi 7-15 sm bo lgan qatlamli
paxsadan qurilgan va u X-XII asrlarga oid arxeologik materiallarga ega bo lgan

madaniy qatlamlar ustiga turibdi. Bu devorda keyingi davrlarga oid materiallar
uchramaydi va qatlamli paxsa devor ostida ham qadimiyroq biror inshootning
qoldiqlari yo q va qatlamli paxsa devorni 1378/79 yillarda Temur tomonidan

qurilgan devor deb hisoblash mumkin» (Usmanova, 1983, s. 213) (rus tilida chop
etilgan maqoladan tarjima bizniki R.A.).

Bu o rinda Hofizi Obro ning Amir Temur shahar devorlarini qurishga

kirishganda bu erda eski mudofaa devorlarining qoldiqlari mavjud bo lganligi

to g risidagi ma lumoti juda ham muhim (Bartold, 1973, t.8, s.92)

Bizning fikrimizcha Kesh-Shahrisabzning kengayib shaharga aylana
boshlashi jarayoni X asrdan, ya ni Somoniylar davrining oxirlaridan, asosan

Qoraxoniylar davridan boshlanganligi haqiqatga yaqin. Shahrisabz shahridagi
Mirzo Ulug bek tomonidan bunyod etilgan Ko k gumbaz masjidi atroflarida,

uning ichida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida ushbu masjid taxminan
XII asrda pishiq g ishtlardan bunyod etilgan mahobatli bir imoratning xarobalari

ustiga qurilganligi aniqlandi (Dresvyanskaya, Lunina, Sultanov, Usmanova, chast
II, 1993, s. 44-45). XII asrda pishiq g ishtlardan bunyod etilgan bu mahobatli

imorat qoraxoniylar yoki XIII asr boshlarida xorazmshohlar tomonidan bunyod
etilgan va mo g ullar hukmronligi davrida vayronaga aylangan masjidning

xarobalari bo lishi ham mumkin. Pishiq g ishtlardan qurilgan mahobatli masjid

albatta jome masjidi bo lishi mumkin va bunday katta masjidlar albatta yirik

qishloqlarda yoki markaziy shaharlarda faoliyat ko rsatadilar.

Bu o rinda shu paytgacha tadqiqotchilar nazaridan chetda qolayotgan bir

holat borki bu Kesh Shahrisabz shahri mudofaa devorlarining qurilish

uslubi. Shahar devorlarida hozir ham ko zga yaqqol tashlanib turadigan holat

ularning qatlam-qatlam lentali paxsadan bunyod etilganligidir. Amir Temur
davrida mana shunday lentali paxsadan shahar mudofaa devorlari qurish usuli
mavjud bo lganmi, yo qmi, mana shu holatni aniqlashtirish lozim. Lekin

17

Zahiriddin Muhammad Bobur davrida Andijonning shahar devorlari qurilishida
lentali paxsa ishlatilganligi ma lum. Kesh Shahrisabzdagi mudofaa
devorlaridagi lentali paxsalar qatlamlarining qalinligi 7-15 sm ni tashkil etadi.
Lentali paxsadan bunyod etilgan devorlar Samarqandning qadimiy o rni

bo lmish Afrosiyobda qazib o rganilgan bo lib, bu erda shahristonning janub

tomondagi uchinchi devori, arki devorlariga qurilgan burj-minoralarning ayrimlari
aynan mana shu paxsadan bunyod etilgan va ularning qurilishi XIII asrning
boshlariga, Xorazmshoh Muhammad davriga to g ri keladi (Buryakov,

Tashxodjaev, 1975, s.9). 1977-1979 yillarda olib borilgan arxeologik qazishmalar
natijasida olingan ma lumotlarga ko ra
Samarqand (Afrosiyob) arkining tashqi
mudofaa devorlari XII asr oxiri XIII asr boshlarida, ya ni Xorazmshohlar

hukmronligi davrida tubdan ta mirlangan va uning butun perimetri bo ylab 6 m

qalinlikda lentali paxsadan mudofaa devori urilgan (VIII-devor). Paxsa
qatlamlarining qalinligi mudofaa devorining hamma joyida 15 sm ni tashkil etadi
(Inevatkina, 1983 s.76-90). Bunday qat iy tartibada qurilish boshqa

viloyatlardagi ta mirlash ishlarida ko zga tashlanmaydi va bu holat

Samarqanddagi qurilishlar maxsus reja asosida olib borilganligi va qat iy nazorat

qilinganligidan dalolat beradi.
Mana shunday lentali paxsa devorlar vositasida Nasafning qadimiy o rni

bo lmish Shulluktepa arkining mudofaa devorlari ham bunyod etilgan bo lib

paxsa qatlamlarining qalinligi 10-25 sm ni tashkil etadi. Qazishmalar muallifi
B.D.Kochnevning ma lumotiga ko ra bu devorlar arkning mudofaa devorlari

bo lib qalinligi 1,75 m va ularning tarkibidan XI-XII asrlarga oid kulolchilik

idishlarining parchalari topilgan (qazishmalar hisobotlari O zR FA Arxeologiya

instituti arxivida saqlanadi R.A.). Shu holatga e tiborni jalb etish lozimki,

devorlarda XI-XII asrlarga oid kulolchilik idishlarining parchalari mavjudligi bu
devorlar XII asrdan keyin bunyod etilganligini ko rsatadi. Bu holat esa o z-

o zidan bu devorlar xorazmshohlar davriga oid ekanligini va bu sulola davrida

Samarqand, Nasaf va Kesh shaharlarida ulkan qurilishlar amalga oshirilganligini
ko rsatadi. Xorazmshohlarning Movarounnahrning markaziy hududlarida davom

18

etgan qisqa vaqt hukmronligi ham ularga katta-katta qurilishlarni nihoyasiga
etkazishlariga imkon bergan. Xorazmshohlar sulolasi davrida Samarqand
shahristonining eski devorlari qayta tiklangan (Masson, 1973, s.39), shaharning
jome masjidi ham tamoman qayta qurilgan va uning uzunligi 137 metrga etgan.
Masjid shu darajada tubdan ta mirlanganki, zamondoshlari bu erda yangi masjid
qurildi, -deb gapirib yurganlar (Buryakov, Tashxodjaev, 1975, s.12).
Xorazmshohlar sulolasi davrida Buxoroda ham katta qurilishlar bo lganligi

to g risida Narshahiyda ham quyidagi ma lumot bor. «... Mas ud Qilich

Tamg ochxonning buyrug i bilan Buxoro shahri eski devorining tashqarisidan

devor urdilar (hijriy 560- milodiy 1164-1165 yillar), u ham vayron bo ldi. Olti

yuz to rtinchi yili (1207-1208 yillar) Xorazmshoh Muhammad ibn Sulton Takash

Buxoroni oldi va yana sirtdan devor urishga buyurdi; ikkala devorni yangiladilar.
Olti yuz o n oltinchi yili (1219-1220 yillar) tatar lashkari kelib Buxoroni oldi va u

devorlar yana vayron bo ldi (Narshahiy, 19.., 113-bet). Shaharlar qurilishidagi

imkoniyatning asosiy sababi albatta birinchidan, davlatning iqtisodiy qudrati
bo lsa, ikkinchidan, ular davrida keng rasm bo lgan o ziga xos qurilish usuli -

yupqa qatlamli paxsadan foydalanishdir. Qatlamli paxsa, ayniqsa Kesh-Shahrisabz
mudofaa devorlari qurilishida uning 7-15 sm qalinlikdagi qatlamidan foydalanish
bu devorlarni uzog i bilan bir-ikki yilda to liq qurib bitirishga imkon beradi.

Chunki erga yozilgan bu qalinlikdagi paxsa qatlami bu hududdagi jazirama issiq
havoda bir yoki ikki kunda quriydi. Bir guruh paxsakashlar devorning ikkinchi
qatlamini yotqizganlar. Ulardan 50-60 m chamasi orqadagi paxsakashlar guruhi
paxsaning uchinchi qatlamini, undan yana 50-60 m orqadagi boshqa bir guruh esa
to rtinchi qatlamni yotqizib kelaverganlar. Mana shu tariqa Kesh-Shahrisabz

mudofaa devorlari qurilishi shaharning barcha o rinlarida bir paytda olib borilgan

va qisqa muddatlarda qurib bitirilgan. Bizning fikrimizcha, paxsa qatlamlari tekis
stilindr shaklida yo nilgan maxsus yog och-katok vositasida shibbalanib tekis

yoyilgan.
Bu usulda Xorazmshohlar davrida bunyod etilgan yoki ta mirlangan

devorlar faqatgina Samarqand, Buxoro, Nasaf va Kesh kabi yirik shaharlaridagina
19

uchrashi, bunday paxsa devorlar bu davrga oid qishloqlarda deyarli qayd
etilmaganligi bu sulola davrida asosiy e tibor albatta shaharlarga, ularning
mudofaa tizimlarini mustahkamlashga qaratilganligi ham fikrimizni quvvatlashga
xizmat qiladi.
Qoraxoniylar davri qatlamlari bilan doimo birga somoniylar davri pishiq
g ishtlarining uchrashi Shahrisabz shahri hududida Somoniylar sulolasi

davridan boshlab katta maydonni egallagan yirik qishloq shakllana
boshlaganligidan dalolat beradi, chunki Shahrisabzning mudofaa devorlarida
somoniylar davri g ishtlari uchramaydi. Lekin Somoniylar davri qishlog ining

mudofaa devorlari bu hududda uchramagan, chunki bu qishloq mudofaa devori
bilan o ralmagan bo lishi ham mumkin.

Ushbu ma lumotlar asosida fikr yuritadigan bo lsak, XI-XII asrlarda

Kitob shahri o rnidagi qadimiy Keshning inqirozga yuz tuta boshlashi jarayonida

hozirgi Shahrisabz shahri o rnida Somoniylar (IX-X asrlar), va Qoraxoniylar

(XI-XII asrlar) davridan boshlab yirik qishloq (Sh.S.Kamoliddinov aytgan
Barknon qishlog i - R.A.) tez sur atlar bilan rivojlana boshlagan, Xorazmshohlar

davriga kelib esa uning atrofi mahobatli mudofaa devorlari bilan o ralgan, mana

shu davrda Ko k gumbaz masjidi joylashgan hududda masjid bunyod etilgan va

u endi to’laqonli markaziy shahar maqomiga ega bo’lgan. Mo’g’ullar hukmronligi
yillarida qarovsiz qolib xarobaga aylana boshlagan shahar devorlar Amir Temur
davriga kelib butunlay qaytadan tiklangan.
Bu qо‘rg‘onlar ichida Kitob va Yakkabog‘ qо‘rg‘onlari О‘rta qо‘rg‘on,
Yertepa, Yangikent, Qо‘rg‘ontepa va boshqalarni aytib о‘tish mumkin. Bu
qо‘rg‘onlarni о‘rganish shuni kо‘rsatadiki, ular о‘zaro feodal urushlar juda
kuchaygan XVII-XVIII asrlarda paydo bо‘lgan bо‘lib, asosan vohadagi yirik
shaharlarga olib boruvchi muhim savdo yо‘llari bо‘yida qurilgan. Bu qishloq
qо‘rg‘onlari asosan Qarshi va Shahrisabz oralig‘idagi hududda qurilganligi
ularning Buxoro va Shahrisabz о‘rtasidagi ziddiyatli munosabatlarda katta
ahamiyatga ega bо‘lganliklarini kо‘rsatib turibdi. Shahrisabz va Kitob hududini
20

о‘rab turgan yana bir mudofaa inshoati Chim ham bu davrda katta rol о‘ynaganligi
ma’lum. 6
Butun Buxoro xonligida bо‘lganidek, Qashqadaryo vohasi hududida ham
XVII-XIX asrlarda siyosiy vaziyat anchcha murakkab bо‘lib, о‘zaro feodal
urushlarning deyarli tо‘xtovsiz ravishda davom etib turganligi manbalardan
ma’lum. Bunday notinch vaziyatda mahalliy beklar, hokimlar о‘zlariga ttegishli
joylarda mustahkamlangan mudofaa inshootlari-qо‘rg‘onlar barpo etib, о‘z
xavfsizliklarini ta’minlashga intilganlar va Buxorodagi markaziy 7
hokimiyatga
bо‘ysunmaslikka harakat qilganlar. Shu tufayli ham о‘rganilayotgan davrda
Qashqadaryo vohasi hududida kо‘plab mustahkamlangan qishloq qо‘rg‘onlari
vujudga kelganligi tabiiydir.
Biz о‘z diplom ishimizda voha hududidagi XVII-XIX asrlarga oid barcha
mudofaa qо‘rg‘onlari haqida umumiy tushuncha berib о‘tishga intilamiz.
Arxeologik tadqiqotlar olib borilgan qо‘rg‘onlarga esa birov kengroq tо‘xtalib
о‘tishga harakat qilamiz. Endi esa bu mudofaa qо‘rg‘onlarining о‘rganilishi
tarixiga tegishli ba’zi ma’lumotlarni kо‘rib chiqamiz.
Ular haqidagi yozma ma’lumotlar asosan XVII-XIX asrlarda mahalliy
tillarda bitilgan manbalarda va XIX asrga oid rus tilidagi manbalarda uchraydi.
Mahalliy tillarda yozilgan manbalarda qо‘rg‘onlar asosan biror bir siyosiy voqea
munosabati bilan tilga olinib о‘tiladi.
Odatda bunday manbalarda qо‘rg‘onlarning faqatgina nomi qayd etib
о‘tiladi xolos. Ularning tuzilishi, mudofaa inshootlari- devorlari, darvozalari,
minoralari va boshqa jihatlari tilga olinmaydi. Bunday ma’lumotlarni biz XVI asr
oxiriga tegishli “Abdullanoma” (yoki “Sharafnomai-shxohi”) da, XVIII asrga
tegishli “Ubaydullanomaq” va “Tarixi Abulfayzxon” asarida va boshqalarda
kо‘ramiz.
Masalan, Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asarida, Buxoro
xonligining asoschisi Abdullaxon II ning siyosiykurashlari yoritilishi davrida kо‘p
6
. Говрюшенко П.П. Хокимов З.А. Археолого-топографическая рекогносцировка районной стен ы Китаба и
Шахрисабза. “Чим”. Қўлёзма. Ўрта Осиё археологияси кафедраси кутубхонасида сақланмоқда.
7
. Массон М.Е. Столичны е города..., указ.соч. С. 59.
21

bor Qarshi viloyati hududida joylashgan Kasbi qо‘rg‘oni esga olinadi. 8
Bu asarda,
shuningdek, Koson, Qarshi va G‘uzor oralig‘ida joylashgan Yangi-bozor va
boshqalar haqida ma’lumotlar uchraydi.
Xо‘ja Samandar Termizi (XVI asr) ham о‘z asarida Kasbi, Koson va boshqa
qо‘rg‘onlar haqidagi ma’lumotlarni yozib qoldirgan. 9
Mir Muhammad Amin Buxoriyning “Ubaydullanoma” asarida ham
Qashqadaryo vohasi hududida joylashgan kо‘plab qо‘rg‘onlar haqida ma’lumotlar
mavjud. Masalan, unda Chiroqchi, Koson, Kasbi va boshqa qо‘rg‘onlar haqida
gapirib о‘tilgan. 10
Abduraxmon Davlat (Tolye)ning “tarixi Abulfayzxon” asarida ham Qarshi
viloyatida joylashgan Koson, Kasbi va boshqa qо‘rg‘onlar haqida ma’lumotlar
mavjud.
XIX asrning birinchi choragida Buxoro taxtiga о‘tirgan mang‘it hukmdor-
laridan amir Haydarning Qarshi hokimiga yozgan bir nechta maktublarida Qarshi-
Shahrisabz oralig‘ida joylashgan, hamda mang‘itlar va shahrisabzlik kenegaslar
qо‘lida bо‘lgan kо‘plab qо‘rg‘onlar tilga olib о‘tiladi. 11
Ular ichida Chimqо‘rg‘on,
Yertepa, Qorabog‘, Qoratepa, О‘rtaqо‘rg‘on, Shomoton va boshqalar haqida,
ularning о‘sha davrdagi siyosiy hayotdagi ahamiyati tо‘g‘risida muhim
ma’lumotlar bor.
Amir Nasrullaxonning shahrisabzlik kenegaslar bilan olib borgan kо‘p yillik
urushlari haqidagi ma’lumotlar beruvchi ba’zi manbalarda ham Qashqadaryo
vohasi hududidagi kо‘plab qо‘rg‘onlar haqida ma’lumotlar uchraydi. Ular ichida
Chiroqchi, Qushchi, Sangfurush, Govmush va boshqalarni aytib о‘tish mumkin.
Vohadagi qо‘rg‘onlar haqidagi ma’lumotlar XIX asrga oid rus va boshqa Yevropa
tillaridagi manbalarda uchraydi.
Bu paytga kelib о‘rta Osiyo Rossiya va Angliya о‘rtasidagi raqobat
maydoniga, bu ikki yirik kapitalistik mamlakatning manfaatlari tо‘qnashgan
8
. ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома..., кўрс. Асар.
9
. Хўжа Самандар Термизи. Дастур ал муллук..., кўрс. Асар. 88-107 б.
10
.
11
. Вяткин В.Л.Каршинский округ, организация внем войска и соб ытия в период 1215-1217 (1800-1803)
годов. Отдельн ый оттиск из XVIII тома “Ихвестия среднеазиатского отдела государственного Русского
географицеского общества”.. Ташкент, 1928. С.4-26.
22

regionga aylandi. XIX asr boshidan boshlaboq О‘rta Osiyo xonliklariga rus va
ingliz maxsus xizmatlari agentlari-elchi, savdogar, sayyoh va boshqa turli
niqoblarda kirib kela boshlaydi. Rossiyaning О‘rta Osiyoga bо‘lgan qiziqishining
sababi, birinchidan bu о‘lka rus tovarlari sotiladigan qulay bozor bо‘lsa,
ikkinchidan, Rossiyada rivojlanib borayotgan tо‘qimachilik sanoati О‘rta Osiyodan
yetkaziladigan paxta, paxta ipiga bog‘liq edi. Bundan tashqari Rossiya bu yerdan
ipak, qorakо‘l, quruq mevalar va Rossiya bozorlarida talab katta bо‘lgan boshqa
maxsulotlar olar edi. Angliyaning Hindistondagi, sо‘ngra Afg‘onistondagi aktiv
kolonial siyosati ham Rossiyani О‘rta Osiyoni о‘z ta’sir doirasida saqlashga
harakat qilishga undar edi. Chunki Rossiyaning Hindiston, Xitoy va boshqa sharq
mamlakatlari bilan aloqalari ham О‘rta Osiyo orqali amalga oshirilar edi.
Yuqorida keltirib о‘tilgan sabablar tufayli XIX asrdan boshlab Rossiyaning
О‘rta Osiyodagi davlatlar bilan aloqalari yanada aktivlashdi. Rossiya ayniqsa
о‘lkadagi yirik davlat hisoblangan Buxoro xonligi bilan bо‘lgan munosabatlarga
jiddiy e’tibor berdi. Buni biz XIX asrda, Rossiyaning о‘rta Osiyoga bosqinchilik
yurishlari boshlangunga qadar Buxoro xonligida turt- ta yirik rus elchilik missiyasi
kelganligida ham kо‘ramiz. Bu rus elchilik missiyasi a’zolari maxsus
Mahkamalardan alohida kо‘rsatmalar olgan bо‘lib 12
, unga asosan xonlikdagi yirik
shaharlar; qо‘rg‘onlar va boshqa mudofaa inshootlari haqida, iqtisodiy ahvol,
savdo aloqalari, karvon yо‘llari hamda siyosiy vaziyat tо‘g‘risida aniq va batafsil
ma’lumotlar tо‘plashlari lozim edi. Bu elchilik missiya a’zolari tо‘plagan
ma’lumotlar о‘z aniqligi bilan ajralib turadi va muhim tarixiy manbadir.Bu
ma’lumotlardan keyinchalik Rus armiyasining О‘rta Osiyodagi istilochilik
yurishlarida keng foydalanilgan-ligini aytib о‘tish mumkin. Buxoro xonligida XIX
asrning I- yarmida bо‘lgan rus elchilik missiyasi a’zolaridan YE.K.Meyendrof
(1820y.) ning 13
, P.I.Demezon (1833 y.) ning 14
, va ayniqsa N.Xanikov (1841 y.)
ning 15
estalik asarlari (hisobotlari) biz uchun ayniqsa muhimdir. Ularda
12
. Соловьев М.М. Ученая экспедиция в Бухару в 1841-1842 г.г. при участии натуралиста А.Лемана. М.-Л.,
1936. С.16-18.
13
. Мейендроф Е.К.Путешествие из Оренбурга в Бухару. М., 1875.
14
. Демезон П.И. Записки о Бухарском ханстве. М., 1983.
15
. Хан ы ков Н. Описание Бухарского ханства. СП б., 1943.
23

Qashqadaryo vohasidagi siyosiy, iqtisodiy vaziyatga oid habarlar bilan birga,
shaharlar, qо‘rg‘onlar, savdo yо‘llari haqida va boshqa qiziqarli ma’lumotlar
uchraydi.
1868-1870 yillarda bо‘lib о‘tgan voqealardan sо‘ng, ya’ni Zarafshon
vohasining yuqori qismi Samarqand va kattaqо‘rg‘on ruslar qо‘liga о‘tib, 1868 yil
oktabrda Qarshi va 1870 yil avgustda Shahrisabz rus armiyasi tomonidan ishg‘ol
qilinib, sо‘ng Buxoro amiri ixtiyoriga berilgandan sо‘ng, rus tilida chor etiladigan
nashlarda bevosita Qashqadaryo vohasiga bag‘ishlangan asarlar, maqolalar paydo
bо‘la boshladi. Ular ichida vohadagi shaharlar, ularning mudofaa sistemasi, hamda
yirik qо‘rg‘onlar tо‘g‘risida ham ma’lumotlar uchraydi. Bu paytda rus
matbuotidagi ma’lumotlar shunisi bilan qimmatliki, XIX asr oxiriga kelib,
vohadagi shaharlar va qishloq qо‘rg‘onlarining mudofaa sistemasi yemirilish
bosqichiga qqadam qо‘ydi. О‘zaro ichki feodal urushlarga barham berilgandan
sо‘ng barcha mudofaa inshootlari keraksiz bо‘lib qoladi, bir paytlar feodal urushlar
davrida katta ahamiyatga ega bо‘lgan kо‘pgina qishloq qо‘rg‘onlari butunlay
tashlab ketildi. Bizning davrimizgacha kelib ular baland tepaliklar kо‘rinishida
saqlanib qolgan xolos.
1936 yilda Qashqadaryo arxeologik-topografik ekspeditsiyasi (KATE)
tashkil topgan davrdan boshlaboq, Qashqadaryo vohasidagi sо‘nggi о‘rta asrlarga
tegishli mudofaa qо‘rg‘onlarini qidirib topish va ularni arxeologik jihatdan
о‘rganish vazifasi qо‘yildi. 60-80 yillarda vohadagi shaharlar mudofaa sistemasini
о‘rganish bо‘yicha arxeologik tadqiqotlar olib borilgan bо‘lsa, sо‘nggi 5 yilda
qishloqlardagi mudofaa qо‘rg‘onlari ham arxeologik jihatdan о‘rganish boshlandi.
Vohadagi sо‘nggi о‘rta asrlarga tegishli makonlarda о‘tkazilgan arxeologik
tadqiqotlar natijalari ham diplom ishimizda foydalanilgan asosiy manbalardan
biridir.
Asrimizning 60-70 yillarida Qarshi (M.YE.Masson), Kitob
(N.I.Krasheninnikova) kabi shaharlar qо‘rg‘onlari, Shahrisabz-kitob bekliklarining
umumiy mudofaa devori hisoblangan Chim devorni (Z.Xakimov, Govryushanko)
va boshqa qо‘plab qishloq qо‘rg‘onlarini о‘rganish uchun olib borilgan arxeologik
24

tadqiqotlarni alohida ta’kidlab о‘tish kerak. 1975-76 yillarda Yakkabog‘
bekligining qarorgohi bо‘lgan Bekligtepada olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
ham vohaning sо‘nggi о‘rta asrlardagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga
taaluqli kо‘plab muhim ma’lumotlarni topilishiga yordam berdi.
Sharqiy Qashqadaryodagi qishloqlar mudofaa qо‘rg‘onlarida ham sо‘nggi
yillarda muhim arxeologik tadqiqotlar olib borildi. Ularning strukturasi, mudofaa
sistemasidagi о‘ziga xos xususiyatlar va feodal urushlarda tutgan о‘rnini
aniqlashtirish bо‘yicha katta kashfiyotlar qilindi. Bu yerda ayniqsa
О‘rtaqо‘rg‘ondagi kо‘pyillik arxeologik tadqiqotlarni, Yertepa, Qо‘rg‘ontepa va
boshqa qishloq qо‘rg‘onlaridagi arxeologik tekshiruv ishlarini alohida ta’kidlab
о‘tish kerak. О‘zMU va О‘z FA Arxeologiya instituti bugungi kunda ham bu
yо‘nalishdagi ishlarni davom ettirmoqda.
Endi Qashqadaryoning qо‘yi oqimida joylashgan sо‘nggi о‘rta asrlardagi siyosiy-
iqtisodiy hayotida katta ahamiyatga ega bо‘lgan ikkita qо‘rg‘on-Kasbi qо‘rg‘oni va
Koson qо‘rg‘oni tо‘g‘risida qisqacha tо‘xtalib о‘tamiz. XVI-XVIII asrlardagi
Kasbi qо‘rg‘oni rivojlangan о‘rta asrlarda yirik shahar bо‘lgan Kasbi shahri
arkining ustida joylashgan bо‘lgan. О‘rta asrlarga mansub yozma manbalarda qayd
etilishicha, XII asrla Kasbi yirik qishloq bо‘lib, u о‘z hajmi jihatdan Nasafdan
katta bо‘lgan, u orqali Buxoro-Termiz savdo yо‘li о‘tgan. 16
Lekin Kas b ida juma
ma sjid ining mavjudligi unga sha h ar sifatida q arashga imkon beradi. Bu yirik
sha h ar xarobasi h ozirgi paytda Q arshi sha h ridan 35 km. cha g‘ arbda joylashgan.
Arman yozma manbalarida bu h ududda Kabzion deb ataluvchi qо‘ r g‘ on mavjud
b о‘ lganligi q ayd etilgan. Bu qо‘ r g‘ on Sosoniylar davlati bilan Su g‘ diyona
о‘ rtasidagi chegara qо‘ r g‘ oni vazifasini bajargan. M.YE.Massonning fikricha, ilk
о‘ rta asrlar d agi bu qо‘ r g‘ on rivojlangan о‘ rta asrlar (IX-XII) dagi sha h ar arkiga
asos solgan. 17
О‘ sha davrdagi manbalarda Kas b i yirik q ishlo q deb nomlangan
b о‘ lsada, rivojlangan о‘ rta asrlarda Kas b i 3 q ismdan iborat sha h ar b о‘ lgan. Uning
arki 18 m.cha balandlikda b о‘ lib, h ajmi 180 x 120 m.ni tashkil etadi. Uning
16
. Бартольд В.В. туркестан в эпоху…, указ.соч.С.190
17
. Массон М.Е. Столичные города…, указ.соч.С.34-35.
25

atrofida sha x riston xarobalari sa q langan. Sha h ar rab ot i h am 1 km.ga chuziladi. 18
S.K.Kabanovning fikricha, Kas b i sha h ar tipidagi posyolka b о‘ lib, uning h ajmining
kattaligi k о‘ chmanchi-chorvadorlar bilan b о‘ ladigan savdodagi markaziy
a h amiyati h amda mudofaa punkti b о‘ lganligi bilan bo g‘ li q . 19
О‘ rta Osiyo h a v idagi
sha h arlar muallifi O.G.Bolshakov Kas b ini Nasafga b о‘ ysunuvchi sha h ar sifatida
keltirib о‘ tadi. 20
XVI asrda Kasbi qо‘rg‘oni Qarshi viloyatining muhim mudofaa
qо‘rg‘oni bо‘lgan. Bu haqda “Abdullanoma” (XVI asr) asarida bir necha bor
ta’kidlab о‘tilgan. Kasbi XVII asrda ham mudofaa qо‘rg‘oni sifatidagi
ahamiyatini saqlab qoldi. XVII-XIX asrlarda Kasbi orqali Buxoro-Qarshi savdo
yо‘lining bir yо‘nalishi о‘tgan. Bundan Kasbi yaqinidagi Sardoba va uning
yonidagi kо‘plab topilgan XIX asrga mansub sirlangan sopol idishlar bо‘laklari
hamda rus chini idishlari siniqlari dalolat berib turibdi. 21

Qо‘yi Qashqadaryodagi muhim qо‘rg‘onlardan yana biri hozirgi Koson
shahri yaqinidagi Kosontepa xarobalari о‘rnida bо‘lgan. Koson qо‘rg‘onida keng
kо‘lamdagi arxeologik tadqiqotlar olib borilgan emas. Koson qishlog‘i X-XII
asrlarga yozma manbalarda esga olinadi. 22
XVI asrga va XVII asrga 23
oid
ma’lumotlar esa mustahkam mudofaa devori bilan о‘ralgan qо‘rg‘on sifatida tilga
olinadi. XIX asrda Koson yirik savdo markazi sifatida ham mashhur bо‘lgan. 24
XVII-XIX asrlarda Koson orqali Buxoro-Qarshi savdo yо‘lining bir tarmog‘i
о‘tgan.
Shu tariqa bir Qashqadaryo vohasining sо‘nggi о‘rta asrlardagi mudofaa
qо‘rg‘onlarini ularning jug‘rofiy joylashuvi, tuzilishidagi о‘ziga xos xususiyatlarini
kо‘rib chiqdik. Bu qо‘rg‘onlarning siyosiy va iqtisodiy hayotdagi tutgan о‘rnini
aniqlashtirishga harakat qildiq. О‘rganilayotgan davrdagi yozma manbalardagi
ma’lumotlar va о‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari bu qо‘rg‘onlarning
18
. Лунина С.Б. Города южного Согда…, указ.соч.С.23.
19
. Кабанов С.К. Нахшеб на рубеже…, указ.соч.С.66-67.
20
. Беленицкий А.М.Бентович И.Б.Большаков О.Г. Средневековый город Средней Азии.М,, 1973.С.188.
21
. Хофиз Таниш Бухорий. Шарафномаи шахи…, курс.асар.81 б.
22
. Мавлонов У.М. Торговые и культурные связи Кашкадарьинского оазиса в XVII - XIX вв. Дисс…
канд.ист.наук. Ташкент, 1994.С.60.
23
. Бартольд И.И. Туркестан в эпоху…, указ.соч.С.197.
24
. Ходжа Самандар Термизий…, указ.соч.С.88-89.
26

sо‘nggi о‘rta asrlardagi ahamiyatini, ular shunchaki mudofaa inshoati bо‘lish bilan
cheklanib qolmasligini kо‘rsatdi.
Qashqadaryo vohasidagi о‘rganilgan davrdagi mudofaa qо‘rg‘onlari о‘z
tuzilishi bilan о‘rta Osiyoning boshqa hududlariga qо‘rg‘onlariga о‘xshashdir.
Misol uchun О‘rtaqо‘rg‘on, Yangiqо‘rg‘on va boshqa qо‘rg‘onlarning tuzilishi
shimoliy Tojikistondagi qо‘rg‘onlarga о‘xshab ketadi. 25
Ularning о‘xshashli
mustahkamlangan aholi punkti va uning ichkarisidagi mustahkamlangan ark
mavjudligida kо‘rinadi. Bularning hammasi О‘rta Osiyo me’morchiligida ustun
bо‘lgan prinsiplarning о‘xshashligi bilan izohlanadi.
Xullas XVII-XIX asrlardagi Qashqadaryo vohasidagi qishloq qо‘rg‘onlarini
о‘rganish tarixiy-arxeologik jihatdan katta va qiziqarli mavzu bо‘lib, kelajakda bu
yо‘nalishda olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar bu masalani yanada kengrok yoritish
imkonini beradi, deb umid qilamiz.
Shahrisabz va Qarshi shaharlari о‘rtasidagi mudofaa qо‘rg‘onlari ichida
Yangikent qо‘rg‘oni ham katta ahamiyatga ega bо‘lgan. Bevosita Qarshi hokimiga
bо‘ysunuvchi bu qо‘rg‘on xarobasi hozirgi paytda Qarshidan 20 km. Sharkda,
Yangikent qishlog‘ining janubiy qismida joylashgan. Bu yerda shuni alohida aytib
о‘tish kerakki, Yangikent qishlog‘ida ikkita yirik arxeologik yodgorlik joylashgan.
Ma h alliy a h oli orasida ularning biri sha h artepa va ikkinchisi qо‘ r g‘ on deb ataladi.
Bu arxeologik yodgorliklarda yirik q azish ishlari olib borilmagan. Sha h ar tepa
h ajmiga k о‘ ra ancha yirik b о‘ lib, tepalik ustidagi sopol idishlar sini q lariga q arab
h ukm chi q aradigan b о‘ lsak, antik davriga borib ta q aladi. Bu yirik sha h ar arki
xarobasi ustida s о‘ nggi о‘ rta asrlarda mudofaa qо‘ r g‘ oni barpo etiladi. Qо‘ r g‘ on
ustida XVIII-XIX asrlarga mansub sopol idishlar k о‘ p uchraydi. Yangikent
q ishlo g‘ i XVI asrga tegishli Yangibozor q ishlo g‘ i о‘ rnida paydo b о‘ lgan, degan
fikrlar bor. 26
Bu q ishlo q or q ali о‘ rta asrlarda Qarshi - G‘ uzor savdo y о‘ li
о‘ tganligini h am aytib о‘ tish kerak.
25
. Марафиев.С. Месторасположение и обшая планировка городов и крепостей Северного Таджикистана в
XVIII - XIX вв. Сб.: Материальная культура Таджикистана.Вып. I .Душанбе.1968.С.204-205.
26
. Хофиз Таниш Бухорий. Шарафнами-шахи…, указ.соч. С.48.
27

Shunday q ilib Q ashqadaryoning о‘ rta o q imida, Sha h risabz va Q arshi
sha h arlari orali g‘ idagi dasht zonasidan joylashgan mudofaa qо‘ r g‘ onlarini k о‘ rib
chi q dik, yozma va arxeologik manbalardan iloji boricha keng foy da langan h olda
ularning tuzilishi, ju g‘ rofiy о‘ rn i va siyosiy-i q tisodiy h ayotda tutgan a h amiyatini
ani q lashtirishga h arakat q ildik. Yuqorida keltirib о‘ tgan ma’lumotlarimizni
ani q lashtirib, shuni aytib о‘ tishimiz kerakka, bu h ududdagi qо‘ r g‘ onlarning deyarli
barchasi Q arshi viloyati tarkibiga kirgan. Fa q at XIX asrga kelib bu yerda
Chiro q chi bekligi tashkil topgandan s о‘ ng, ba’zi qо‘ r g‘ onlar ( Q oratepa va
boshqalar) yangi beklik tarkibiga kirgan. Q ashqadaryoning о‘ rta o q imidagi
qо‘ r g‘ onlarning ju g‘ rofiy joylashuvini ta h lil q ilish, о‘ rganish shuni k о‘ rsatdiki,
ular ma’lum bir tartibda q urilgan. Ularning joylashish tartibini sharxl i -shaxmat
kataklari (o q va q ora kataklar) tartibida deyish va о‘ xshatish mumkin. Ular bu
tartibda joylashgan h olda Sha h risabzni g‘ arb va janub tomondan yarim oy
shaklida о‘ rab turgan. 27
Mudofaa qо‘ r g‘ onlarining bunday tartibda joylashtirilishi
Qarshi h okimlari va Buxorodagi xon h ukumatiga Qashqadaryon ing о‘ rta
o q imidagi dasht zonasi ustidan t о‘ li q nazorat о‘ rnatish imkonini bergan. K о‘ rib
chi q ilgan mudofaa qо‘ r g‘ onlarining h arbiy va jangovor tayyorgarligi uchun
bevosita Q arshi viloyati h okimi javobgar b о‘ lgan. Biz yuqorida k о‘ rib chi qq an
q ishlo q qо‘ r g‘ onlari bir tomondan sha h risabzliklarning Q arshiga soladigan h arbiy
xavfini oldini olishga, ikkinchi tomondan esa Sha h risabz ustiga tez-tez uyushtirilib
turiladigan h arbiy kompaniyalar paytida opor punkti vazifasini bajarishga xizmat
q ilgan. Siyosiy bar q arorlik va tinchlik davrlarida bu qо‘ r g‘ onlar atrofida q ishlo q lar
uchun kichik savdo markazi b о‘ lgan va bir nechta q ishlo q larni birlashtirib
turadigan ma’muriy birlik- amla kdorlik markazi vazifasini bajargan. Bu yerdan
turib q ishlo q lardan shariatda k о‘ zda tutilgan soli q lar yi g‘ ib olingan.
Sо‘nggi о‘rta asrlar davri nafaqat Buxoro xonligida, balki butun О‘rta
Osiyoda siyosiy beqarorlik, о‘zaro ichki nizolar, feodal urushlar kuchaygan davr
sifatida tarixda qoldi. Bu siyosiy mojarolar о‘zaro feodal urushlar Qashqadaryo
vohasini ham chetlab о‘tmadi. Buning asosiy sabablaridan biri-Sharqiy
27
. Мавлонов У.М. Структура и функции…, указ.соч.С.7.
28

Qashqadaryo, ya’ni Shahrisabzning Buxorodagi markaziy hokimiyatga nisbatan
tutgan separatistik pozitsiyasi deb hisoblash mumkin. Qashqadaryoning qо‘yi
qismida joylashgan Qarshi shahri Buxoro xonlarining Shahrisabz bilan bо‘lgan
ichki nizolarida Buxoroning sodiq ittifoqchisi sifatida maydonga chiqdi. Bu
nizolarning siyosiy, iqtisodiy sabablariga tо‘xtalib о‘tirmasdan Qashqadaryo
vohasidagi qishloq qо‘rg‘onlariga, ularning feodal urushlarda tutgan о‘rniga biroz
tо‘xtalib о‘tsak. Avvalo shuni ta’kidlab о‘tish kerakki, biz diplom ishimizda kо‘rib
chiqqan mudofaa qо‘rg‘onlari о‘zaro feodal urushlar xosilasi, ularning natijasidir.
Shu tufayli ham mudofaa qо‘rg‘onlari tarixini vohada bо‘lib о‘tgan feodal urushlar
tarixdan ajratib о‘rganish mumkin emas.
Bu davrdagi qо‘rg‘onlar о‘zaro raqobatlashayotgan siyosiy kuchlar-
shahrisabzlik kenegaslar va Buxoro hamda Qarshida katta ta’sirga ega bо‘lgan
mang‘itlarning muhim suyanch punktlari edi, deb aytish mumkin. Shu sababli ham
Buxoro xonlari bо‘ysunmas va jangari bо‘lgan shahrisabzlik kenegaslarni
bо‘ysundirish va о‘z ta’siri ostida ushlab turishni yengillashtirish hamda
shahrisabzliklar tomonidan tug‘ilishi mumkin bо‘lgan xavfni bartaraf etish
maqsadida Qarshi va Shahrisabz о‘rtasidagi dasht zonasida, ya’ni
Qashqadaryoning о‘rta oqimida 10 ga yaqin qо‘rg‘onlar barpo ettirilganlar. Bu
qо‘rg‘onlarning asosiy kо‘pchiligi XVII-XVIII asrlarda barpo etilgan. Ularni
strategik jihatdan qulay bо‘lgan va muhim savdo yо‘llari bо‘yida joylashtirishga,
katta e’tibor berilganligini alohida ta’kidlab о‘tish kerak. Ular ichida Chiroqchi,
Yakkabog‘, Qamashi, Yangiqо‘rg‘on, Yangikent, Yertepa, Qumqо‘rgon va boshqa
bir nechta qо‘rg‘onning ahamiyatini aytib о‘tishimiz lozim. Bu qо‘rg‘onlar
Shahrisabz vohasini yarim oy shaklida g‘arb va janub tomonidan bir necha
qо‘rg‘onlar orqali Buxoro о‘rta Qashqadaryodagi dasht zonasini tо‘liq nazorat qila
olgan. Ular Buxoroning Shahrisabzga harbiy punktlar vazifasini ham bajargan.
Shahrisabzliklar ham о‘z navbatida bir necha qatordan iborat mudofaa
liniyasini barpo etganlar. Bu mudofaa liniyasi Shahrisabzning g‘arbiy va janubiy
qismida barpo etilgan mustahkam qо‘rg‘onlar (О‘rtaqо‘rg‘on, Shomoton, Daxyak,
29

Govmush, Qushchi, Pattaxona, Qо‘rg‘ontepa va boshqalar) ham Shahrisabz-
Kitobni о‘rab turgan Chim devor tashkil etgan.
Yuqorida aytib о‘tganimizdek, Qashqadaryo vohasidagi qо‘rg‘onlar о‘zaro
feodal urushlarda katta ahamiyatga ega bо‘lgan. Ularda doimo harbiy gornizon
saqlangan. Ularning soni bir necha о‘ntadan bir necha yuztagacha bо‘lgan va
siyosiy vaziyatda qarab о‘zgarib turgan. Tinchlik davrlarida esa qо‘rg‘onlar
atrofidagi qishloqlar uchun ma’muriy markaz (soliq yig‘adigan, turli hujalik ishlari
boshqariladigan) sifatida faoliyat kо‘rsatgan.
Bularning hammasi qishloq qо‘rg‘onlarining vohadagi siyosiy va iqtisodiy
hayotda muhim ahamiyatga ega bо‘lganligini kо‘rsatadi. Kelajakdagi ilmiy
izlanishlar va arxeologik tadqiqotlar Qashadaryodagi о‘rganilayotgan davrga
mansub qо‘rg‘onlar tarixini yanada kengrok yoritishga imkon beradi, deb umid
qilamiz. Chunki bu qо‘rg‘onlarni batafsil, keng о‘rganmasdan turib sо‘nggi о‘rta
asrlardagi о‘zaro feodal urushlar tarixini, о‘sha davr harbiy san’ati darajasini, jang
taktikasini, mudofaa va hujum usullarini о‘rganib bо‘lmaydi. Bularsiz esa о‘sha
davr tarixini tо‘liq bilamiz deb aytish qiyin.
30

1.2. Qadimgi va o’rta asrlar mudofaa tizimi.
О‘zbekiston tarixini о‘rganishda О‘zMU (ToshdU) “Arxeologiya”
kafedrasining olib borgan arxeologik izlanishlari nihoyatda qimmatli
О‘zbekistonning qadimiy shaharsozlik madaniyati tarixi va rivojida ashqadaryo
vohasida joylashgan Qarshi shahri muhim о‘rin egallaydi. Bu shahar shakllangan
Qarshi vohasi Qashqadaryoning kontinental deltasida joylashgan bо‘lib, bu hudud
qadimgi sharq tipidagi sug‘orma dehqonchilik uchun juda qulay hisoblanadi.
Ilk temir davrida О‘rta Osiyoning Baqtriya, Marv, Sо‘g‘d, Xorazm
о‘lkalarida dehqonchilik vohalari shakllana boshlaganlar va ularning markazlari
bо‘lgan aholi manzillari mustahkam mudofa devorlari bilan о‘rab olingan.
Qashqadaryoning vodiydan dashtga bir necha о‘zanga ajralib chiqish yeriga
yaqin joyda, uning Rо‘daksoy о‘zani bо‘yida miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda
dehqon aholi zich joylashgan dastlabki qishloq paydo bо‘ladi va tezda uning
atrofi mahobatli mudofa devori bilan о‘rab olinadi. Shu asnoda hozirgi
Yerqо‘rg‘on yodgorligi о‘rnida Qarshi vohasining ilk markaziy shahri shakllanadi.
Mana shu asnoda Qarshi vohasidagi shaharsozlik madaniyatining birinchi
bosqichiga asos solinadi.
Eramizdan avvalgi VI asrda shahar devorlari tubdan ta’mirlanadi.
Eramizdan avvalgi IV asrda Sо‘g‘d Aleksandr Makedonskiy armiyasi
tomonidan ishg‘ol qilinadi va uning imperiyasi tarkibiga kiritiladi. Aleksandr
kelgan paytda Qashqadaryo vohasida ikkita shahar - uning yuqori oqimidagi
Shahrisabz vohasida Uzunqir, quyi Qarshi vohasida esa Yerqо‘rg‘on mavjud
bо‘lgan. Yaqinda Afg‘oniston hududida topilgan, eramizdan avvalgi IV asrda
oromiy yozuvida bitilgan bir hujjatda Aleksandr hujumi arafasida Kish (Kesh) va
Nikshapa (Naxshab) ning shahar devorlarini zudlik bilan ta’mirlash haqida sо‘z
boradi. Bu matnda Keshdagi Uzunqir va Naxshabdagi Yerqо‘rg‘on haqida sо‘z
yuritilgan.
Aleksandr Makedonskiy saltanati hukmronligi davrida, undan keyingi
davrdagi Salavkiylar va Grek–Baqtriya davlatlari faoliyati jarayonida Sо‘g‘d va
31

Baqtriya vohalari aholisining hayotiga yunon madaniyati chuqur kirib boradi va
bir necha asrlar jarayonida mahalliy madaniyat bilan qorishgan holda ustivor
о‘rinni egallaydi.
Eramizdan avvalgi II asrda Naxshabda yana bir yirik shaharga asos solinadi.
Bu shaharning harobalari bizning kunlargacha Qal’ayi Zohaki Moron nomli ulkan
yodgorlik kо‘rinishida yetib kelgan. Bu yodgorlik hozirgi Qarshi shahrining
markaziy qismida joylashgan. Olimlarning fikrlaricha bu shahar Naxshab
xukmdorlarinig qarorgohi, Naxshabning siyosiy markazi sifatida va qaysi bir
davrda esa butun Sо‘g‘dning markazi sifatida ham faoliyat kо‘rsatgan.
Yerqо‘rg‘on о‘rnidagi qadimiy shahar vohaning hunarmandchilik va savdo
markazi sifatida hech qachon о‘z ahamiyatini yо‘qotmagan. Qal’ayi Zohaki Moron
о‘rnidagi shaharga asos solingan davrda Yerqо‘rg‘on atrofidagi 150 gektar
maydonning mahobatli mudofa devorlari bilan о‘rab olinganligi shaharning
doimiy ravishda taraqqiy etganligidan dalolat beradi.
Eramizning III- IV asrlarida butun Markaziy Osiyoda uzoq yillar davom
etgan dahshatli qurg‘oqchilik yuz beradi va bu holat katta - katta qabilalarning va
butun boshli xalqlarning kо‘chishlariga sabab bо‘ladi. Bu paytda Markaziy
Osiyoda hukmronlik qilib turgan gun qabilalarining g‘arbga yurishlari boshlanadi.
Mana shu ikkita tabiiy va tarixiy voqelik Markaziy Osiyodagi о‘nlab
qabilalarning va xalqlarning taqdirlarini tamoman о‘zgartirib yuboradi va uning
ta’siri hatto uzoqdagi Rim imperiyasi uchun ham ayanchli tugaganligi ma’lum.
Undan tashqari bu davr katta siyosiy о‘zgarishlar davri bо‘lib Parfiya
saltanatining qulashi, Kushon davlatning inqirozi ham aynan mana shu davrga
tо‘g‘ri keladi. Xitoy manbalari III-asrda Kangyuy hukmdori о‘z qarorgohini
Sirdaryo bо‘ylaridan janubga Qashqadaryo vohasiga kо‘chirganligi tо‘g‘risida
xabar beradilar.
Eramizning III asridan Yerqо‘rg‘onda shahar qurilishining yangi yuksalish
davri boshlanadi. Shahar markazida ibodatxonaning ulug‘vor binosi barpo etiladi,
hokim saroyi quriladi, ichki va tashqi mudofa devorlari tubdan ta mirlanadi,
kulollar va temirchilar mahallalari kengayadi. Bu davrda Naxshab Markaziy
32

Osiyoning eng yirik va gullab yashnagan shahriga aylanadi. Ikki qator mahobatli
devorlar ichidagi shaharning monumental ijtimoiy va diniy inshootlari nafaqat
poytaxtning, shu bilan birga Qarshi vohasining ma’muriy, diniy va mudofa
markazlari sifatida asosiy rol о‘ynaydilar.
VI asrda shahar halokatga uchraydi. Turk hoqonligi va Sosoniylar Eroni
harbiy ittifoqining eftalitlar bilan 562-564 yillarda olib borgan urushi Eftalitlar
imperiyasining tarix sahnasidan ketishiga va bu davlatining markaziy shaharlaridan
biri Nikshapa (Naxshab)ning tamomila vayron etilishiga sabab bо‘ldi. Mana shu
urushda Qal’ayi Zohaki Moron о‘rnidagi shahar ham vayron etilgan.
Shu tariqa Nikshapa (Naxshab) ning paydo bо‘lishi bilan shakllangan va
salkam bir yarim ming yil davom etgan shaharsozlik madaniyatining birinchi
bosqichi о‘z poyoniga yetadi.
Eftalitlar imperiyasi tarix sahnasidan ketgandan keyin qaror topgan Turk
hoqonligi davrida Yerqо‘rg‘on о‘rnidagi shahar - Nikshapa (Naxshab) boshqa
tiklanmaydi va bu davrda Qarshi vohasining yangi markaziga asos solinadi.
Qashqadaryoning chap sohilida, Yerqо‘rg‘on xarobalaridan 2,5-3 km masofada
joylashgan va hozirda mahalliy aholi tomonidan Shulluktepa nomi bilan
yuritiladigan ulkan yodgorlik о‘rnida eramizning III - IV asrlarida bunyod etilgan
kichikroq qal’a VI - VII asrlarga kelib vohadagi eng yirik qal’a – shaharga aylana
boradi va vohaning poytaxti maqomini oladi.
Bu shaharning paydo bо‘lishi Qarshi vohasidagi shaharsozlik
madaniyatining ikkinchi bosqichiga asos bо‘ladi.
Bu shahar ham eski poytaxtning nomi bilan Naxshab, arablar istilosidan
keyin Nasaf deb yuritilgan. Lekin Naxshab nomi ham Nasaf nomi bilan bir necha
asr davomida birga ishlatilib kelingan.
Bu shahar arablar istilosiga qarshi kо‘tarilgan Muqanna boshchiligidagi “oq
kiyimlilar qо‘zg‘aloni”ning markaziga aylangan. Qо‘zg‘alon bostirilgandan keyin
shaharda va qolaversa butun vohada katta qirg‘in о‘tkazilgan.
Somoniylar va Qoraxoniylar sulolalari davrida Nasaf Movarounnahrning
eng yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylanadi. III - IV asrlarda
33

barpo etilgan qal’a va ark о‘z ahamiyatini yо‘qotib juda kengayib ketgan shahar
ichida qolib ketadi. Ark bizning fikrimizcha “oq kiyimlilar qо‘zg‘aloni”ning
bostirilishi davrida vayron etilgan va boshqa tiklanmagan. Bu ark xarobalari О‘zR
FA Arxeologiya instituti olimlari tomonidan tо‘laligicha ochib о‘rganilgan va
arkning VIII asrda о‘z faoliyatini tо‘xtatganligi isbotlangan.
Mana shu davrda Nasaf shahrining yuksak suratlar bilan kengaya borishi,
aholi sonining keskin oshishi, shahristonga sig‘may qolishi natijasida rabod
shakllanadi va shahristonni barcha tomondan о‘rab oladi. Rabodning shimol
tomoni IX asrlarga kelib Qashqadaryogacha chо‘zilgan va X asrda daryo ortini
ham egallagan va shahar maydoni 220 gektarga yetgan.
Shu tariqa Nasaf о‘rta asrlarda butun Movarounnahr va Xuroson uchun xos
bо‘lgan uch qismli shahar sifatida ark (kuhandiz), shahriston (madina) va raboddan
iborat bо‘ladi. Bu uchlik Movarounnahr va Xurosonning IX-XIII asrlarda faoliyat
yurgizgan о‘nlab katta-kichik shaharlari va yuzlab qishloqlari uchun xos bо‘lgan
xususiyatdir.
О‘rta asrlarda Nasafga tashrif buyurgan arab sayyohlari Maqdisiy, ibn
Havqal, ibn Xordadbeh va boshqalarning esdaliklari orqali Nasaf shahrining
tarixiy topografiyasi tо‘g‘risida birmuncha umumiy ma’lumotlar olish mumkin.
Nasaf ham Movarounnahrning boshqa о‘rta asrlar shaharlari kabi mahallalar
majmualaridan tashkil topgan. Manbalarda ularning Juvik, Sikkat Bayon, Sikkat
Juybor, Sikkat as-Sag‘a (Zargarlar kо‘chasi), Kuyi Sharg‘iyon kabi kо‘chalarning
va ular bilan bog‘liq mahallalarning nomlari tilga olinadi. Sharqshunos olim
SH.Kamoliddinovning ta’kidlashicha, «sikka» iborasi shahriston - madinada
joylashgan mahallalardagi kо‘chalarga nisbatan ishlatilgan. Bu nom bilan
yuritilgan mahallardan birida faoliyat kо‘rsatgan masjidda IX asrda buyuk
hadisshunos olim Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al Buxoriy Nasafda saboq
olgan paytida namoz о‘qigan.
Maqdisiyda Nasaf tо‘g‘risida quyidagi ma’lumotlar keltirilgan: «Nasafni
qimmatli Naxshab deyishadi. Unda buzilib ketgan kuhandiz va tekis joyda
34

joylashgan, aholi istiqomat qilayotgan rabod bor. Daryo uni ikkiga ajratgan. Uning
qirg‘og‘ida kо‘prik boshida hokim uyi joylashgan. Rabodda bozor atrofida jome
masjidi joylashgan. Shaharda ajoyib uzumzorlar va haydalgan yerlar serob, u katta,
kо‘ngilli, havosi toza».
Ibn Havqalning «Yо‘llar va mamlakatlar» asarida Maqdisiy ma’lumotlariga
nisbatan kengroq ma’lumotlar keltirilgan: «Nasaf buzilgan arki bо‘lgan, Najjoriya
(Buxoro), Samarqand, Kesh, Fо‘bdin kabi tо‘rt darvozali, rabodga ega shahar. Bu
shahar Buxoro Balx katta yо‘lida tekislikda joylashgan. Tog‘lar undan ikki manzil
narida, Kesh tomonda, Nasaf va Jayhun oralig‘i chо‘llardan iborat bо‘lib u yerda
umuman tog‘lar yо‘q. Nasafda shahar ichidan oqib о‘tadigan yagona daryo bо‘lib
unga Kesh suvlari quyiladi va daryo bu yerdan tekislik tomonga shitob bilan oqadi.
Hokim saroyi shu daryo qirg‘og‘ida, «kо‘prik boshi» deb ataladigan joyda
joylashgan. Saroy atrofida turma (zindon bо‘lsa kerak - R.A.) joylashgan. Jome
masjidi Fо‘bdin darvozasi tomonda, bayram tantanalari о‘tkaziladigan joy
Najjoriya darvozasi tо‘g‘risida shahar ichida. Bozorlar hokim saroyi bilan jome
masjidi oralig‘ida rabodda joylashgan. Nasaf atrofida kо‘plab qishloqlar bо‘lib
shahar masjididan tashqari ularning ikkitasida jome masjidlari bor. Ulardan bir
Bazda, boshqasi Kasbi. Kasbi Nasafdan ham kattaroq. Nasafga hatto shahardan
katta bо‘lsa ham jome masjidlariga ega bо‘lmagan qishloqlar ham qarashlidir.
Uning atrofidagi qishloqlarning aksariyati yog‘in-chochinlar yordamida
sug‘oriladi. Nasafda va uning rustoqlarida yuqorida tilga olingan daryodan boshqa
daryo yо‘q, lekin u ham ayrim yillari qurib qoladi. Bog‘lar va ekinzorlar
sug‘oriladigan quduqlar ham mavjud. Nasaf rustoqining asosiy qismi hosildor va
gullab yashnagan». Arab geograflari ichida eng dastlabki ma’lumotlarni qoldirgan
ibn Xordadbeh Nasafni Samarqandga bо‘ysinuvchi shaharlar jumlasiga kiritib
Nasafdan xalifalik xazinasiga 90 ming dirham xiroj tushganligini qayd etgan. Bu
xiroj 826 yilda tо‘langan.
Naxshab-Nasafga tashrif buyurgan juda kо‘plab о‘rta asr sayyohlari,
tarixchilar va jug‘rofiy olimlar bu yerda vayronaga aylangan kuhandiz, daryo
sohilidagi «Ra’s al-qantara» - «Kо‘prik boshi» degan joyda qad kо‘targan «Dar
35

al-Imora», ya’ni hokim saroyi, uning yaqinidagi turma, shaharning tо‘rtta -
Buxoro, Samarqand, Kesh va Fо‘bdin darvozalari tо‘g‘risida yozganlar. Bizning
fikrimizcha shaharning kо‘chalari asosan mana shu darvozalarga olib chiqqanlar
va ularning yо‘nalishlari tо‘g‘ri bо‘lgan. Misol tariqasida keltirsak,
Sug‘diyonaning boshqa bir shahri Panjakentda olib borilgan qazishmalarda ochib
о‘rganilgan shahar (ya’ni shahriston - R.A.) kо‘chalari VII-VIII asrlarda tо‘g‘ri
yо‘nalishga ega bо‘lganlar. Panjakent bilan deyarli bir davrda shakllangan
Naxshab shahristoni uchun ham bu holatning xos bо‘lishi tabiiy, chunki Naxshab
Qarshi vohasi uchun xos bо‘lgan tekis maydonda, ma’lum bir tarx asosida bunyod
etilgan va qolaversa u о‘zidan avval faoliyat kо‘rsatgan qal’a yoki biron-bir yirik
qishloq xarobalari ustiga barpo etilmagan.
XII asrda Nasafga tashrif buyurgan marvlik olim Abu S’ad as-Somoniyning
ma’lumoticha Nasafda hijriy 219, milodiy 834 yilda kosonlik shayx Abu’
Abdurrahmon Mu’az ibn Yoqub al-Kosoniy birinchi marta jome masjidi, uning
yaqinida sо‘fiylar uchun rabod, suv manbai - quduq va tahoratxonalar bunyod
ettirgan. Bu inshootlar qurilgan kо‘cha ularni qurdirgan shayx nomi bilan
yuritilgan.
Nasaf shahrining kengayishi, aholi sonining orta borishi natijasida yangi,
katta jome masjidiga ehtiyoj tug‘ildi. Manbalarda aytilishicha bu masjid ham
Fо‘bdin darvozasi yaqinida bunyod etilgan.
Nasafda va Qashqa vohasining boshqa shaharlari va qishloqlarida fanlarning
turli yо‘nalishlarida ijod qilgan mashhur allomalar riyoziyot, tibbiyot,
fikxshunoslik, dinshunoslik, dunyoviy va islom falsafasi, hadisshunoslik, tarix
ilmlari bilan mashg‘ul bо‘lganlar. Manbalarda Nasaf, Samarqand, Balx, Marv,
Bog‘dod kabi shaharlarda yashagan va ijod qilgan yuzlab nasaflik mashhur
allomalarning nomlari ma’lum. Manbalarda keltirishlaricha Samarqandda mingta
atrofida muhaddis olimlar (hadis yig‘uvchilar) yashagan, Buxoroda esa 600
atrofida, Nasafda esa 400 dan ortiq. Bu ma’lumotlar IX-XIII asrlarda Nasaf
Movarounnahrning Samarqand, Buxoro, Termiz kabi eng yirik shaharlari qatorida
36

yuksak darajada rivojlangan yirik ilmu-fan va madaniyat markazlaridan
bо‘lganligini yaqqol namoyon etadi.
1219-1220 yillardagi Chingizxon boshchiligidagi mо‘g‘ullar istilosi davrida
Nasaf ham Markaziy Osiyoning о‘nlab shaharlari qatorida tamomila vayron
qilindi, bir necha asrlar davomida tarkib topgan jahonshumul madaniyat tamomila
tanazzulga uchradi.
Mо‘g‘ullar tomonidan Nasaf shahrining vayron etilishi bilan bu vohada VI
asrning oxirlari va VII asrda shakllangan shaharsozlik madaniyatining ikkinchi
bosqichi ham о‘z poyoniga yetadi.
Mо‘g‘ullar hukmronligi davrida О‘rta Osiyoda tashkil topgan Chig atoy
ulusi xonlari Qashqadaryo vohasiga e tibor bilan qaraganlar. 1318-1326 yillarda

ulus xoni Kapakxon qadimgi Nasaf xarobalaridan 4,5 5 km janubda

Qashqadaryoning chap sohiliga yaqin joyda xon qarorgohi sifatida Qarshi
qal asini bunyod ettirgan. Kebakxon Qarshi qal’asi ichidagi saroyga ulus oliy

hokimiyati - xon о‘rdasini joylashtirdi.
Qarshi qal’asining xarobalari, uning mudofaa devorlarining qoldiqlari 1966
yilda M.YE.Masson boshliq arxeologlar guruhi tomonidan tadqiq etilgan,
shaharning qal’a sifatidagi plani - tarxi tiklangan. Qarshi qal’asi 4 metr
qalinlikdagi mudofaa devorlari bilan о‘ralgan, kvadrat shaklidagi yirik qо‘rg‘on
kо‘rinishida bо‘lib maydoni 630 x 630 metrni tashkil etadi. Tо‘rt tomonida tо‘rtta
darvozasi mavjud bо‘lib ular keyingi davrlarda Tutak, Sharshara, Qarliqxona va
Xiyobon nomlari bilan yuritilganlar. Planga qal’a ichida joylashgan, lekin keyingi
asrlarda qurilgan madrasalar, sardoba, hammom va Odina masjidi kiritilgan.
2005 yilda Qarshi shahrining 2700 yilligi munosabati bilan olib borilayotgan
tadbirlardan biri – Odina masjidini ta’mirlash ishlari boshlandi. Bu yerda biz
tomonimizdan olib borilgan arxeologik kuzatish ishlari natijasida XVI asrda
bunyod etilgan Odina masjidi о‘zidan qadimiyroq bо‘lgan, pishiq g‘ishtdan
qurilgan qandaydir ulkan imoratning xarobalari ustida bunyod etilganligi aniqlandi.
Masjid qurilayotgan paytda о‘sha imoratning me’moriy qoldiqlari bо‘lmish
37

devorlar, ravoqlar va ustunlar hali mavjud bо‘lgan va ulardan masjid qurilishida
unumli foydalanilgan.
Muborak tumani hududida joylashgan Zanjir Saroy ham Qarshi qal’asi kabi
kvadrat shaklidagi yirik qо‘rg‘on kо‘rinishida bо‘lib maydoni 400 x 400 metrni
tashkil etadi. Tо‘rt tomonida tо‘rtta darvozasi mavjud bо‘lgan. Mashu shu kvadrat
shaklidagi maydonning qoq о‘rtasida markaziy tepalik bо‘lib, olib borilgan
qazishmalar natijasida bu tepalik pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan xon saroyining –
oxirgi mо‘g‘ul xonlaridan biri Qozonxon Sulton saroyining xarobalari ekanligi
ma’lum bо‘ldi. Qarshi qal’asining qoq markazida esa Odina masjidi joylashgan.
Zanjir Saroyda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari bilan qiyoslash
natijasida shu xulosaga keldikki, Odina masjidi Qarshi qal’asining aynan
markazida, undan bir necha asr avval Kepakxon tomonidan Chig‘atoy ulusining
oliy hokimiyati - xon о‘rdasi sifatida pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan saroy
xarobalari ustida bunyod etilgan. Bu yerda topilayotgan mozaika va mayolikali
koshinlar, sirlangan pishiq g‘ishtlardan bunyod etilgan xonalar pollari bu saroyning
nihoyatda gо‘zal va ayni paytda nihoyatda о‘ziga xos me’moriy usullar yordamida
bunyod etilganligini yaqqol kо‘rsatib turibdi. Odina masjidi qurilishida pishiq
g‘ishtlar orasiga oddiy loy ishlatilgan bо‘lsa, uning tagidagi saroy qurilishida esa
g‘ishtlar orasiga faqat ganch ishlatilgan, mana shu holat ham ushbu saroyning
qanchalik mahobatli ekanligidan dalolat beradi.
«Qarshi» sо‘zi «saroy» degan lug‘aviy ma’noni beradi. Albatta qal’aning
bunday nomlanishida uning markazidagi saroyga nisbat berilgan. Biz yaqin
kunlargacha ushbu saroy Qarshi qal’asi hududida keyingi bir necha yuz yillar
davomida faoliyat kо‘rsatgan shahar qurilishlari tagida tamoman yо‘qolib ketgan
degan fikrda edik .
Odina masjidi tagidagi mahobatli saroy qoldiqlarini о‘rganish Nikshapadan
boshlangan, Naxshab-Nasaf davrida davom etgan va Qarshi davrida qayta tiklangan
shaharsozlik madaniyatining uchinchi bosqichi – Qarshi bosqichini о‘rganishda
asosiy rol о‘ynaydi. Lekin bu Qarshi saroyini о‘rganishga umuman mablag‘
ajratilmayapdi va bu boradagi bizning sayi-harakatlarimiz biron-bir natija bergani
38

yо‘q. Aynan hozirgi kunlarda olib borilishi kerak bо‘lgan arxeologik qazishmalar
qachon amalga oshirilishi ham noma’lum bо‘lib qolmoqda.
Qarshi shahri Amir Temurning 1360 – 1370 yillarda taxtga о‘tirguniga qadar
olib borgan harbiy harakatlarida juda muhim о‘rin egallagan. Mana shu davrda
uning atrofi mudofa devorlari bilan о‘rab olinadi va eski devorlar tubdan
ta’mirlanadi.
XVI asrdan boshlab shayboniylar, ashtarxoniylar sulolalari davrida Qarshi
shahrining ahamiyati orta bordi. Mana shu davrda Qarshida Masjidi Jome’, Odina
masjidi, Abdullaxon madrasasi, sardoba, Chorsu savdo timlari, hammom, zindon
va Qashqadaryo ustidan kо‘prik quriladi.
Buxora amirlari davrida Qarshi amirlik markazi Buxorodan keyin ikkinchi
shahar miqyosiga kо‘tarilgan. Bu davrda shahar tashqarisi ham devor bilan о‘rab
olinadi. Shaharda bir nechta madrasalar quriladi. ma’lumotlarni bergan.
Kafedraning sо‘nggi о‘rta asrlarda Janubiy О‘zbekistondagi mudofaa
qо‘rg‘onlarida olib borgan arxeologik izlanishlarining asosiy yо‘nalishlaridan biri
bu XVII-XIX asrga oid mudofaa qо‘rg‘onlarini arxeologik jihatdan о‘rganish
bо‘ldi. Bu sohada ish olib borishning о‘ziga xos sabablari bor edi. Ma’lumki,
XVII-XIX asrlar О‘rta Osiyo xalqlari tarixida о‘zaro urushlar, chekka
viloyatlarning markaziy hokimiyatga nisbatan separatistik harakatlari kuchaygan
davr sifatida baholanadi. Buxoro xonligining yirik va muhim tarkibiy qismi
bо‘lgan Qashqadaryo vohasi ham bu о‘zaro urushlardan chetda qolmadi.
Vohadagi siyosiy urushlarning asosiy sababi- Buxorodagi markaziy hokimiyat
bilan bu hokimiyatni tan olishni istamagan Shaxrisabz hokimlari о‘rtasidagi
kelishmovchiliklar edi.Bu nizllar natijasi о‘laroq vohadagi XVII-XIX asrlarda
kuplab mudofaa qо‘rg‘onlari vujudga keladi. Qashqadaryo vohasi va butun
Buxoro xonligi tarixini tо‘liq yoritish uchun bu qо‘rg‘onlarni har tomonlama
о‘rganish lozim edi. Shuni aytib о‘tish kerakki, yozma manbalardagi mavjud
ma’lumotlar bir tomonlama bо‘lib,bu qо‘rg‘onlarning tuzilishi, mudofaa qismlari
haqida tо‘liq ma’lumot berilmaydi. Shu tufayli ham bu qurg‘onlarni arxeologik
jihatdan о‘rganib chiqish juda muhim bо‘lib, bu vazifa Kesh arxeologik-topagrafik
39

ekspedetsiyasi tashkil topgan dastlabki yillardayoq kun tartibiga qо‘yilgan edi.
Hozirgi kungacha bu sohada kо‘p ishlar amalga oshirilgan. Lekin ushbu mavzuda
sо‘nggi yillarda diplom ishlari himoya qilinmagan. Shularni hisobga olib sharqiy
Qashqadaryodagi mudofaa qо‘rg‘onlari bilan vohadagi sо‘nggi о‘rta asrlarda
Janubiy О‘zbekistondagi mudofaa qо‘rg‘onlarini arxeologik jihatdan о‘rganilish
tarixini yoritishni maqsad qilib oldik.

40

2. So’nggi o’rta asrlardagi mudofaa qо‘rg‘onlarining geografik о‘rni, tuzilishi
va funksiyasi.
2.1.Vohadagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat.
Qashqadaryo vohasi hududida sо‘nggi yillarda ToshdU О‘rta Osiyo
arxeologiyasi kafedrasi a’zolari tomonidan olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
natijasida kо‘plab mustahkamlangan qishloq mudofaa qо‘rg‘onlari о‘rganib
chiqildi. Bu qо‘rg‘onlar ichida Kitob va Yakkabog‘ qо‘rg‘onlari О‘rta qо‘rg‘on,
Yertepa, Yangikent, Qо‘rg‘ontepa va boshqalarni aytib о‘tish mumkin. Bu
qо‘rg‘onlarni о‘rganish shuni kо‘rsatadiki, ular о‘zaro feodal urushlar juda
kuchaygan XVII-XVIII asrlarda paydo bо‘lgan bо‘lib, asosan vohadagi yirik
shaharlarga olib boruvchi muhim savdo yо‘llari bо‘yida qurilgan. Bu qishloq
qо‘rg‘onlari asosan Qarshi va Shahrisabz oralig‘idagi hududda qurilganligi
ularning Buxoro va Shahrisabz о‘rtasidagi ziddiyatli munosabatlarda katta
ahamiyatga ega bо‘lganliklarini kо‘rsatib turibdi. Shahrisabz va Kitob hududini
о‘rab turgan yana bir mudofaa inshoati Chim ham bu davrda katta rol о‘ynaganligi
ma’lum. 28
Butun Buxoro xonligida bо‘lganidek, Qashqadaryo vohasi hududida ham
XVII-XIX asrlarda siyosiy vaziyat anchcha murakkab bо‘lib, о‘zaro feodal
urushlarning deyarli tо‘xtovsiz ravishda davom etib turganligi manbalardan
ma’lum. Bunday notinch vaziyatda mahalliy beklar, hokimlar о‘zlariga ttegishli
joylarda mustahkamlangan mudofaa inshootlari-qо‘rg‘onlar barpo etib, о‘z
xavfsizliklarini ta’minlashga intilganlar va Buxorodagi markaziy 29
hokimiyatga
bо‘ysunmaslikka harakat qilganlar. Shu tufayli ham о‘rganilayotgan davrda
Qashqadaryo vohasi hududida kо‘plab mustahkamlangan qishloq qо‘rg‘onlari
vujudga kelganligi tabiiydir.
Biz о‘z diplom ishimizda voha hududidagi XVII-XIX asrlarga oid barcha
mudofaa qо‘rg‘onlari haqida umumiy tushuncha berib о‘tishga intilamiz.
28
. Говрюшенко П.П. Хокимов З.А. Археолого-топографическая рекогносцировка районной стен ы Китаба и
Шахрисабза. “Чим”. Қўлёзма. Ўрта Осиё археологияси кафедраси кутубхонасида сақланмоқда.
29
. Массон М.Е. Столичны е города..., указ.соч. С. 59.
41

Arxeologik tadqiqotlar olib borilgan qо‘rg‘onlarga esa birov kengroq tо‘xtalib
о‘tishga harakat qilamiz. Endi esa bu mudofaa qо‘rg‘onlarining о‘rganilishi
tarixiga tegishli ba’zi ma’lumotlarni kо‘rib chiqamiz.
Ular haqidagi yozma ma’lumotlar asosan XVII-XIX asrlarda mahalliy
tillarda bitilgan manbalarda va XIX asrga oid rus tilidagi manbalarda uchraydi.
Mahalliy tillarda yozilgan manbalarda qо‘rg‘onlar asosan biror bir siyosiy voqea
munosabati bilan tilga olinib о‘tiladi.
Odatda bunday manbalarda qо‘rg‘onlarning faqatgina nomi qayd etib
о tiladi xolos. Ularning tuzilishi, mudofaa inshootlari- devorlari, darvozalari,
minoralari va boshqa jihatlari tilga olinmaydi. Bunday ma lumotlarni biz XVI asr

oxiriga tegishli Abdullanoma (yoki Sharafnomai-shxohi ) da, XVIII asrga

tegishli Ubaydullanomaq” va “Tarixi Abulfayzxon” asarida va boshqalarda

kо‘ramiz.
Masalan, Hofiz Tanish Buxoriyning “Abdullanoma” asarida, Buxoro
xonligining asoschisi Abdullaxon II ning siyosiykurashlari yoritilishi davrida kо‘p
bor Qarshi viloyati hududida joylashgan Kasbi qо‘rg‘oni esga olinadi. 30
Bu asarda,
shuningdek, Koson, Qarshi va G‘uzor oralig‘ida joylashgan Yangi-bozor va
boshqalar haqida ma’lumotlar uchraydi.
Xо‘ja Samandar Termizi (XVI asr) ham о‘z asarida Kasbi, Koson va boshqa
qо‘rg‘onlar haqidagi ma’lumotlarni yozib qoldirgan. 31
Mir Muhammad Amin Buxoriyning “Ubaydullanoma” asarida ham
Qashqadaryo vohasi hududida joylashgan kо‘plab qо‘rg‘onlar haqida ma’lumotlar
mavjud. Masalan, unda Chiroqchi, Koson, Kasbi va boshqa qо‘rg‘onlar haqida
gapirib о‘tilgan. 32
Abduraxmon Davlat (Tolye)ning “tarixi Abulfayzxon” asarida ham Qarshi
viloyatida joylashgan Koson, Kasbi va boshqa qо‘rg‘onlar haqida ma’lumotlar
mavjud.
30
. ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома..., кўрс. Асар.
31
. Хўжа Самандар Термизи. Дастур ал муллук..., кўрс. Асар. 88-107 б.
32
.
42

XIX asrning birinchi choragida Buxoro taxtiga о‘tirgan mang‘it hukmdor-
laridan amir Haydarning Qarshi hokimiga yozgan bir nechta maktublarida Qarshi-
Shahrisabz oralig‘ida joylashgan, hamda mang‘itlar va shahrisabzlik kenegaslar
qо‘lida bо‘lgan kо‘plab qо‘rg‘onlar tilga olib о‘tiladi. 33
Ular ichida Chimqо‘rg‘on,
Yertepa, Qorabog‘, Qoratepa, О‘rtaqо‘rg‘on, Shomoton va boshqalar haqida,
ularning о‘sha davrdagi siyosiy hayotdagi ahamiyati tо‘g‘risida muhim
ma’lumotlar bor.
Amir Nasrullaxonning shahrisabzlik kenegaslar bilan olib borgan kо‘p yillik
urushlari haqidagi ma’lumotlar beruvchi ba’zi manbalarda ham Qashqadaryo
vohasi hududidagi kо‘plab qо‘rg‘onlar haqida ma’lumotlar uchraydi. Ular ichida
Chiroqchi, Qushchi, Sangfurush, Govmush va boshqalarni aytib о‘tish mumkin.
Vohadagi qо‘rg‘onlar haqidagi ma’lumotlar XIX asrga oid rus va boshqa Yevropa
tillaridagi manbalarda uchraydi.
Bu paytga kelib о‘rta Osiyo Rossiya va Angliya о‘rtasidagi raqobat
maydoniga, bu ikki yirik kapitalistik mamlakatning manfaatlari tо‘qnashgan
regionga aylandi. XIX asr boshidan boshlaboq О‘rta Osiyo xonliklariga rus va
ingliz maxsus xizmatlari agentlari-elchi, savdogar, sayyoh va boshqa turli
niqoblarda kirib kela boshlaydi. Rossiyaning О‘rta Osiyoga bо‘lgan qiziqishining
sababi, birinchidan bu о‘lka rus tovarlari sotiladigan qulay bozor bо‘lsa,
ikkinchidan, Rossiyada rivojlanib borayotgan tо‘qimachilik sanoati О‘rta Osiyodan
yetkaziladigan paxta, paxta ipiga bog‘liq edi. Bundan tashqari Rossiya bu yerdan
ipak, qorakо‘l, quruq mevalar va Rossiya bozorlarida talab katta bо‘lgan boshqa
maxsulotlar olar edi. Angliyaning Hindistondagi, sо‘ngra Afg‘onistondagi aktiv
kolonial siyosati ham Rossiyani О‘rta Osiyoni о‘z ta’sir doirasida saqlashga
harakat qilishga undar edi. Chunki Rossiyaning Hindiston, Xitoy va boshqa sharq
mamlakatlari bilan aloqalari ham О‘rta Osiyo orqali amalga oshirilar edi.
Yuqorida keltirib о‘tilgan sabablar tufayli XIX asrdan boshlab Rossiyaning
О‘rta Osiyodagi davlatlar bilan aloqalari yanada aktivlashdi. Rossiya ayniqsa
33
. Вяткин В.Л.Каршинский округ, организация внем войска и соб ытия в период 1215-1217 (1800-1803)
годов. Отдельн ый оттиск из XVIII тома “Ихвестия среднеазиатского отдела государственного Русского
географицеского общества”.. Ташкент, 1928. С.4-26.
43

о‘lkadagi yirik davlat hisoblangan Buxoro xonligi bilan bо‘lgan munosabatlarga
jiddiy e’tibor berdi. Buni biz XIX asrda, Rossiyaning о‘rta Osiyoga bosqinchilik
yurishlari boshlangunga qadar Buxoro xonligida turt- ta yirik rus elchilik missiyasi
kelganligida ham kо‘ramiz. Bu rus elchilik missiyasi a’zolari maxsus
Mahkamalardan alohida kо‘rsatmalar olgan bо‘lib 34
, unga asosan xonlikdagi yirik
shaharlar; qо‘rg‘onlar va boshqa mudofaa inshootlari haqida, iqtisodiy ahvol,
savdo aloqalari, karvon yо‘llari hamda siyosiy vaziyat tо‘g‘risida aniq va batafsil
ma’lumotlar tо‘plashlari lozim edi. Bu elchilik missiya a’zolari tо‘plagan
ma’lumotlar о‘z aniqligi bilan ajralib turadi va muhim tarixiy manbadir.Bu
ma’lumotlardan keyinchalik Rus armiyasining О‘rta Osiyodagi istilochilik
yurishlarida keng foydalanilgan-ligini aytib о‘tish mumkin. Buxoro xonligida XIX
asrning I- yarmida bо‘lgan rus elchilik missiyasi a’zolaridan YE.K.Meyendrof
(1820y.) ning 35
, P.I.Demezon (1833 y.) ning 36
, va ayniqsa N.Xanikov (1841 y.)
ning 37
estalik asarlari (hisobotlari) biz uchun ayniqsa muhimdir. Ularda
Qashqadaryo vohasidagi siyosiy, iqtisodiy vaziyatga oid habarlar bilan birga,
shaharlar, qо‘rg‘onlar, savdo yо‘llari haqida va boshqa qiziqarli ma’lumotlar
uchraydi.
1868-1870 yillarda bо‘lib о‘tgan voqealardan sо‘ng, ya’ni Zarafshon
vohasining yuqori qismi Samarqand va kattaqо‘rg‘on ruslar qо‘liga о‘tib, 1868 yil
oktabrda Qarshi va 1870 yil avgustda Shahrisabz rus armiyasi tomonidan ishg‘ol
qilinib, sо‘ng Buxoro amiri ixtiyoriga berilgandan sо‘ng, rus tilida chor etiladigan
nashlarda bevosita Qashqadaryo vohasiga bag‘ishlangan asarlar, maqolalar paydo
bо‘la boshladi. Ular ichida vohadagi shaharlar, ularning mudofaa sistemasi, hamda
yirik qо‘rg‘onlar tо‘g‘risida ham ma’lumotlar uchraydi. Bu paytda rus
matbuotidagi ma’lumotlar shunisi bilan qimmatliki, XIX asr oxiriga kelib,
vohadagi shaharlar va qishloq qо‘rg‘onlarining mudofaa sistemasi yemirilish
bosqichiga qqadam qо‘ydi. О‘zaro ichki feodal urushlarga barham berilgandan
34
. Соловьев М.М. Ученая экспедиция в Бухару в 1841-1842 г.г. при участии натуралиста А.Лемана. М.-Л.,
1936. С.16-18.
35
. Мейендроф Е.К.Путешествие из Оренбурга в Бухару. М., 1875.
36
. Демезон П.И. Записки о Бухарском ханстве. М., 1983.
37
. Хан ы ков Н. Описание Бухарского ханства. СП б., 1943.
44

sо‘ng barcha mudofaa inshootlari keraksiz bо‘lib qoladi, bir paytlar feodal urushlar
davrida katta ahamiyatga ega bо‘lgan kо‘pgina qishloq qо‘rg‘onlari butunlay
tashlab ketildi. Bizning davrimizgacha kelib ular baland tepaliklar kо‘rinishida
saqlanib qolgan xolos.
1936 yilda Qashqadaryo arxeologik-topografik ekspeditsiyasi (KATE)
tashkil topgan davrdan boshlaboq, Qashqadaryo vohasidagi sо‘nggi о‘rta asrlarga
tegishli mudofaa qо‘rg‘onlarini qidirib topish va ularni arxeologik jihatdan
о‘rganish vazifasi qо‘yildi. 60-80 yillarda vohadagi shaharlar mudofaa sistemasini
о‘rganish bо‘yicha arxeologik tadqiqotlar olib borilgan bо‘lsa, sо‘nggi 5 yilda
qishloqlardagi mudofaa qо‘rg‘onlari ham arxeologik jihatdan о‘rganish boshlandi.
Vohadagi sо‘nggi о‘rta asrlarga tegishli makonlarda о‘tkazilgan arxeologik
tadqiqotlar natijalari ham diplom ishimizda foydalanilgan asosiy manbalardan
biridir.
Asrimizning 60-70 yillarida Qarshi (M.YE.Masson), Kitob
(N.I.Krasheninnikova) kabi shaharlar qо‘rg‘onlari, Shahrisabz-kitob bekliklarining
umumiy mudofaa devori hisoblangan Chim devorni (Z.Xakimov, Govryushanko)
va boshqa qо‘plab qishloq qо‘rg‘onlarini о‘rganish uchun olib borilgan arxeologik
tadqiqotlarni alohida ta’kidlab о‘tish kerak. 1975-76 yillarda Yakkabog‘
bekligining qarorgohi bо‘lgan Bekligtepada olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
ham vohaning sо‘nggi о‘rta asrlardagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga
taaluqli kо‘plab muhim ma’lumotlarni topilishiga yordam berdi.
Sharqiy Qashqadaryodagi qishloqlar mudofaa qо‘rg‘onlarida ham sо‘nggi
yillarda muhim arxeologik tadqiqotlar olib borildi. Ularning strukturasi, mudofaa
sistemasidagi о‘ziga xos xususiyatlar va feodal urushlarda tutgan о‘rnini
aniqlashtirish bо‘yicha katta kashfiyotlar qilindi. Bu yerda ayniqsa
О‘rtaqо‘rg‘ondagi kо‘pyillik arxeologik tadqiqotlarni, Yertepa, Qо‘rg‘ontepa va
boshqa qishloq qо‘rg‘onlaridagi arxeologik tekshiruv ishlarini alohida ta’kidlab
о‘tish kerak. О‘zMU va О‘z FA Arxeologiya instituti bugungi kunda ham bu
yо‘nalishdagi ishlarni davom ettirmoqda.
45

Sо‘nggi о‘rta asrlar davri nafaqat Buxoro xonligida, balki butun О‘rta
Osiyoda siyosiy beqarorlik, о‘zaro ichki nizolar, feodal urushlar kuchaygan davr
sifatida tarixda qoldi. Bu siyosiy mojarolar о‘zaro feodal urushlar Qashqadaryo
vohasini ham chetlab о‘tmadi. Buning asosiy sabablaridan biri-Sharqiy
Qashqadaryo, ya’ni Shahrisabzning Buxorodagi markaziy hokimiyatga nisbatan
tutgan separatistik pozitsiyasi deb hisoblash mumkin. Qashqadaryoning qо‘yi
qismida joylashgan Qarshi shahri Buxoro xonlarining Shahrisabz bilan bо‘lgan
ichki nizolarida Buxoroning sodiq ittifoqchisi sifatida maydonga chiqdi. Bu
nizolarning siyosiy, iqtisodiy sabablariga tо‘xtalib о‘tirmasdan Qashqadaryo
vohasidagi qishloq qо‘rg‘onlariga, ularning feodal urushlarda tutgan о‘rniga biroz
tо‘xtalib о‘tsak. Avvalo shuni ta’kidlab о‘tish kerakki, biz diplom ishimizda kо‘rib
chiqqan mudofaa qо‘rg‘onlari о‘zaro feodal urushlar xosilasi, ularning natijasidir.
Shu tufayli ham mudofaa qо‘rg‘onlari tarixini vohada bо‘lib о‘tgan feodal urushlar
tarixdan ajratib о‘rganish mumkin emas.
Bu davrdagi qо‘rg‘onlar о‘zaro raqobatlashayotgan siyosiy kuchlar-
shahrisabzlik kenegaslar va Buxoro hamda Qarshida katta ta’sirga ega bо‘lgan
mang‘itlarning muhim suyanch punktlari edi, deb aytish mumkin. Shu sababli ham
Buxoro xonlari bо‘ysunmas va jangari bо‘lgan shahrisabzlik kenegaslarni
bо‘ysundirish va о‘z ta’siri ostida ushlab turishni yengillashtirish hamda
shahrisabzliklar tomonidan tug‘ilishi mumkin bо‘lgan xavfni bartaraf etish
maqsadida Qarshi va Shahrisabz о‘rtasidagi dasht zonasida, ya’ni
Qashqadaryoning о‘rta oqimida 10 ga yaqin qо‘rg‘onlar barpo ettirilganlar. Bu
qо‘rg‘onlarning asosiy kо‘pchiligi XVII-XVIII asrlarda barpo etilgan. Ularni
strategik jihatdan qulay bо‘lgan va muhim savdo yо‘llari bо‘yida joylashtirishga,
katta e’tibor berilganligini alohida ta’kidlab о‘tish kerak. Ular ichida Chiroqchi,
Yakkabog‘, Qamashi, Yangiqо‘rg‘on, Yangikent, Yertepa, Qumqо‘rgon va boshqa
bir nechta qо‘rg‘onning ahamiyatini aytib о‘tishimiz lozim. Bu qо‘rg‘onlar
Shahrisabz vohasini yarim oy shaklida g‘arb va janub tomonidan bir necha
qо‘rg‘onlar orqali Buxoro о‘rta Qashqadaryodagi dasht zonasini tо‘liq nazorat qila
olgan. Ular Buxoroning Shahrisabzga harbiy punktlar vazifasini ham bajargan.
46

Shahrisabzliklar ham о‘z navbatida bir necha qatordan iborat mudofaa
liniyasini barpo etganlar. Bu mudofaa liniyasi Shahrisabzning g‘arbiy va janubiy
qismida barpo etilgan mustahkam qо‘rg‘onlar (О‘rtaqо‘rg‘on, Shomoton, Daxyak,
Govmush, Qushchi, Pattaxona, Qо‘rg‘ontepa va boshqalar) ham Shahrisabz-
Kitobni о‘rab turgan Chim devor tashkil etgan.
Yuqorida aytib о‘tganimizdek, Qashqadaryo vohasidagi qо‘rg‘onlar о‘zaro
feodal urushlarda katta ahamiyatga ega bо‘lgan. Ularda doimo harbiy gornizon
saqlangan. Ularning soni bir necha о‘ntadan bir necha yuztagacha bо‘lgan va
siyosiy vaziyatda qarab о‘zgarib turgan. Tinchlik davrlarida esa qо‘rg‘onlar
atrofidagi qishloqlar uchun ma’muriy markaz (soliq yig‘adigan, turli hujalik ishlari
boshqariladigan) sifatida faoliyat kо‘rsatgan.
Bularning hammasi qishloq qо‘rg‘onlarining vohadagi siyosiy va iqtisodiy
hayotda muhim ahamiyatga ega bо‘lganligini kо‘rsatadi. Kelajakdagi ilmiy
izlanishlar va arxeologik tadqiqotlar Qashadaryodagi о‘rganilayotgan davrga
mansub qо‘rg‘onlar tarixini yanada kengrok yoritishga imkon beradi, deb umid
qilamiz. Chunki bu qо‘rg‘onlarni batafsil, keng о‘rganmasdan turib sо‘nggi о‘rta
asrlardagi о‘zaro feodal urushlar tarixini, о‘sha davr harbiy san’ati darajasini, jang
taktikasini, mudofaa va hujum usullarini о‘rganib bо‘lmaydi. Bularsiz esa о‘sha
davr tarixini tо‘liq bilamiz deb aytish qiyin.

47

2.2.Qashqadaryoning о‘rta va quyi oqimidagi mudofaa qо‘rg‘onlari.
Mavzuga tegishli yozma va arxeologik ma’lumotlarni о‘rganish va taxlil
qilib chiqish natijasida, biz vohadagi mudofaa qо‘rg‘onlarining jug‘rofiy о‘rni,
ya’ni joylashgan joyibilan batafsil tanishib chiqish imkoniyatiga egamiz. Diplom
ishimizning asosiy bobi hisoblangan bu bobda biz qishloq mudofaa qо‘rg‘onlarini
joylashgan о‘rniga qarab jug‘rofiy rayonlashtirishga va har bir qо‘rg‘onning
tuzilishi va bajargan vazifasiga kengroq xarakteristika berishga harakat qilamiz.
Avvalo Sharqiy Qashqadaryoda joylashgan qishloq qо‘rg‘onlari bilan
tanishib chiqamiz. Bu hududda joylashgan qо‘rg‘onlarning asosiy kо‘pchiligi
Shahrisabz shahriga olib boruvchi asosiy yо‘llar bо‘yida joylashgan bо‘lib, ular
о‘rganilayotgan davrga xos bо‘lgan о‘zaro ichki feodal urushlarda, birinchi galda
Buxorodagi markaziy hokimiyat va ularga Qarshi kurash olib borgan
shahrisabzliklar о‘rtasidagi janglarda katta ahamiyatga ega bо‘lgan. Buxoro
qо‘shinlarining asosiy hujumi g‘arbdan va janubdan bо‘lganligi uchun
Shahrisabzning bu yо‘nalishdagi chegaralarini mustahkamlashga katta ahamiyat
berishgan va bu о‘z navbatida bir nechta yirik mustahkamlangan qо‘rg‘onlarning
barpo etilishiga olib kelgan. Shunday qо‘rg‘onlarning bir guruhi Shahrisabzning
g‘arbida joylashgan bо‘lib, ular ichida О‘rtaqо‘rg‘on alohida ajralib turadi. XIX
asrga tegishli kо‘plab yozma manbalarda bu qо‘rg‘onga tegishli ma’lumotlar
uchraydi. Bu qо‘rg‘on Shamoton va Daxyak qо‘rg‘onlari bilan birgalikda Chim
devorining ichki qismida joylashgan bо‘lib, XIX asrning 60-yillarida Shahrisabz
beki Bobobekning ukalari tomonidan boshqarilgan. 38
Bu faktning о‘ziyoq
О‘rtaqо‘rg‘onning Shahrisabz mudofaasidagi katta ahamiyatini kо‘rsatib turibdi.
Shahrisabzdan 7-8 km.cha g‘arbda, Tonxas daryosining о‘ng qirg‘og‘ida
joylashgan bu qо‘rg‘on orqali о‘rganilayotgan davrda Qarshi-Shahrisabz karvon
yо‘li о‘tgan. Bu qо‘rg‘on Tanxos daryosidaga qulay kechuv joyi ustidan tо‘la
nazorat о‘rnatishga imkoniyat bergan. Bu qо‘rg‘on xarobalari hozirgi paytda
38
. Бекчурин И. Шахрисябзское владение..., указ.соч., С.85
48

Shahrisabz tumani Alisher Navoiy nomli jamoa- shirkat xо‘jalik hududidagi
О‘rtaqо‘rg‘on va Qumqisholok qishloqlari oralig‘ida joylashgn. KATE
ekspeditsiyasi ish boshlagan dastlabki yillardayoq, aniqrog‘i, 1968 yilda
О‘rtaqо‘rg‘onda S.B.Lunina boshchiligida arxeologik tekshiruv (razvedka) ishlari
olib borildi. Bu paytda arxeologik guruh a’zosi G.Afanasyev tomonidan
yodgorlikning ustki qismi tuzilishi kо‘z bilan chamalab chizib chiqildi.
(Glazomernaya syomka). Bu yodgorlikni rejali ravishda о‘rganish esa 1990 yilda
boshlandi va hozirgi kunda ham davom etib kelmoqda. Shunisi xarakterliki,
О‘rtaqо‘rg‘on keyingi yillarda О‘rta Osiyo arxeologiyasi kafedrasining о‘ziga xos
bazasiga ham aylanib qoldi. Tuzilishiga kо‘ra, О‘rtaqо‘rg‘on tо‘g‘ri burchakli
bо‘lib (hajmi 110 x 85) tadqiqotlarimizda aniqlanishicha u ikki qismdan iborat
bо‘lgan. Qо‘rg‘onning arki (sitadel) mustahkam mudofaa devorlari bilan о‘rab
olingan bо‘lib, ularning qoldiqlari arkning shimoliy va shimoli-sharqiy
qismidagina saqlanib qolgan. Sharq tomonda darvoza о‘rnini kuzatish mumkin,
Qо‘rg‘on arkining atrofi ham tashqi mudofaa devori bilan о‘rab olingan bо‘lgan.
Afsuski, u bizning davrimizgacha saqlanib qolmagan. Mahalliy aholi orasida
о‘tkazilgan sо‘rov natijalariga kо‘ra, tashqi mudofaa devori qо‘rg‘on arkini о‘rab
turgan. Bu devor bilan ark о‘rtasidagi masofa 150-200 m.ni tashkil etgan, uning
ustida bemalol ot qо‘shilgan arava bilan yurish mumkin bо‘lgan. Mahalliy
qariyalarning guvohlik berishicha, bu tashqi devor asrimizning 60- yillari
boshlarida butunlay tekkislanib tashlangan. Unda 3 ta darvoza bо‘lib, asosiy
darvoza sharq tomonda joylashgan. U orqali Shahrisabz yо‘liga chiqilgan.
Qо‘rg‘onning shimoli-g‘arbiy qismida suv tо‘ldirilgan xandaqlar saqlanib qolgan
bо‘lib, mahalliy kishilar qо‘rg‘on g‘arb va shimol tomondan suv tо‘ldirilgan
xandaqlar bilan о‘rab olingan, degan fikrni ham aytishdi. Shahrisabzliklar mudofaa
usulida suvdan kо‘p foydalanishganligini esga olsak, bu fikr haqiqatga yaqindir.
Yuqorida kо‘rib о‘tganimizdan, О‘rtaqо‘rg‘on о‘z tuzilishiga kо‘ra, ikki
qismdan iborat bо‘lib bu bilan u Qashqadaryodagi boshqa kо‘plab sо‘nggi о‘rta
asrlarga tegishli qо‘rg‘onlarga о‘xshab ketadi. V.I.Vyatkinning ta’kidlab
о‘tishicha, Qarshi okrugidagi sо‘nggi о‘rta asrlarga oid kо‘pgina qо‘rg‘onlar ikki
49

qismdan-mustahkamlangan ark (sitadel) va uning atrofida joylashgan
qishloqlardan iborat bо‘lgan qishloq ham alohida mudofaa devoriga ega bо‘lgan. 39
Bu qо‘rg‘onlarning kо‘pchiligi oldingi davrlarda barpo etilgan.
Hozirgi paytda О‘rtaqо‘rg‘on arki mahalliy aholi tomonidan qisqacha
qо‘rg‘on deb ham “Chimildiq-tepa” deb ham yuritiladi. Chimildiq-tepa nomi
fikrimizcha, О‘rtaqо‘rg‘on harbiy qal’a sifatida о‘z mudofaa ahamiyatini butunlay
yо‘qotgandan sо‘ng (XIX asr oxiri- XX asr boshi) paydo bо‘lgan bо‘lsa kerak.
Qо‘rg‘onning bu nomi 50-yillarda Shahrisabz va Kitobning umumiy mudofaa
devori hisoblangan “Chim” devorni о‘rganish uchun tadqiqotlar о‘tkazgan
arxeologlar tomonidan ham tilga olinadi. 40
О‘rtaqо‘rg‘on arkidagi 1990-95 yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
natijasida bir nechta xonalar ochib о‘rganildi. Asosiy qurilish materiali 24x24x4
sm. Hajmdagi pishiq g‘ishtlar bо‘lib, xonalardan XVIII-XIX asrlarga tegishli sopol
idishlar parchalari kо‘plab topildi.
Ular ichida Shahrisabz kulolchilik maktabiga tegishli sirlangan va
sirlanmagan sopol idishlar, shuningdek qо‘shni va uzoq о‘lkalardan keltirilgan
sopol va chini idishlar parchalari uchraydi. Yodgorlikning shimoliy qismida
qazilgan shurf natijalarining kо‘rsatishicha, bu yerda dastlabki makon IX asr oxiri
X asr boshlarida paydo bо‘lgan. Bu haqda shurfning pastki madaniy qatlamlaridan
topilgan shtamp о‘rilgan sopol idish parchasi, epigrafik naqshli idish bо‘lagi va
boshqa topilmalar dalolat berib turibdi. Mug‘ullar istilosi natijasida XIII asr
boshlarida bu yer vayronaga aylanadi va faqatgina XVII-XVIII asrlarga kelib,
mudofaa qо‘rg‘oni sifatida qayta tiklanadi.
О‘rtaqо‘rg‘on Shahrisabz bekligining savdo-iqtisodiy aloqalarida ham
muhim rol о‘ynagan. Shahrisabz-Chiroqchi-Qarshi savdo yо‘lida joylashgan bu
qо‘rg‘onning tashqi devori yonida, uning asosiy sharqiy darvozasi oldida,
mahalliy qariyalarning ta’kidlashlariga qaraganda, savdo dо‘konlari bо‘lgan.
О‘rtaqо‘rg‘ondan topilgan, chet ellardan (Rossiya, Xitoy) keltirilgan chinni
39
. Вяткин В.Л. Каршинский округ…, указ.соч.С.21.
40
Алимова М. Уртакургондаги археологик тадкикотлар. Диплом иши. Тошкент, 1993.
50

idishlar ham О‘rtaqо‘rg‘onning Shahrisabz bekligining savdo-iqtisodiy hayotidagi
о‘rnidan dalolat berib turibdi.
Shahrisabz g‘arbidagi chegara qо‘rg‘onlardan bо‘lgan Shamoton va Daxyak
qо‘rg‘onlarida arxeologik tadqiqotlar olib borilmagan. Ular о‘z hajmi va ahamiyati
jihatidan О‘rtaqо‘rg‘onidan ancha kichik bо‘lib, hozirgi paytda deyarli butunlay
tekkislanib ketgan.
Shahrisabzning g‘arbiy chegaralaridagi muhim qо‘rg‘onlardan yana biri
Govmush qо‘rg‘oni bо‘lgan. Hozirgi paytda Govmush tepa deb ataladigan bu
qо‘rg‘on yirik tepalik shaklida saqlanib qolgan bо‘lib, u Shahrisabzdan 3 km.ga
g‘arbda, Samarqand-Shahrisabz-G‘uzor avtomobil yо‘lining о‘ng tomonida
joylashgan. Yozma manbalardan ma’lumki, Govmush qо‘rg‘oni Buxoro
hukmdorlari va Shahrisabz beklari о‘rtasidagi о‘zaro feodal urushlarda katta
ahamiyatga ega bо‘lgan. Buxorodagi mang‘itlar sulolasining asoschisi Muhammad
Raxim 1750-1752 yillarda Shahrisabzni bо‘ysundirish uchun 4 marta katta harbiy
yurish uyushtiradi. Natijada bog‘lar va ekinlar payxon qilinadi, shahrisabzliklarga
tegishli bо‘lgan bir nechta qо‘rg‘onlar buzib tashlanadi. Buxoroliklarga qattiq
Qarshilik kо‘rsatgan Govmush qо‘rg‘oni butunlay buzib tashlanadi va aholisi qirib
yuboriladi. 41
Shundan sо‘ng bu qо‘rg‘on qayta tiklanmagan. Hozirgi paytda bu
yerda mahalliy qabriston mavjud.
Muhammad Raximxonning Shahrisabzga qilgan harbiy yurishlari
munosabati bilan yana Kitob, Kushchi, Sangfurish kabi mudofaa qо‘rg‘onlari ham
manbalarda eslatib о‘tiladi. Xususan Muhammadid Raximxonning buyrug‘i bilan
Kitob va Kushchi qо‘rg‘onlari buzib tashlanadi.Sangfurush qо‘rg‘oniga esa
tegilmasdan, xatto bu yerda yangi ark barpo etiladi. Lekin tezda Kitob qо‘rg‘oni
qayta tiklanadi. Sangfurush qо‘rg‘oni esa keyingi davrlarda buzib tashlanadi. 42

Yuqorida eslatilgan Sangfurush va kushchi qо‘rg‘onlari ham Shahrisabzning
g‘arbiy tomonida joylashgan bо‘lib, hozirgi paytda ularning о‘rni tepalik shaklida
saqlanib qolgan. Tepalik yonida esa shu nomdagi qishloqlar mavjud. Bu
tepaliklarda keng kо‘lamdagi arxeologik tadqiqotlar olib borilmagan bо‘lib,
41
. Ахмедов Б.А. историко-географическая…, указ.соч. С.116.
42
. БартольдВ.В. К истории орошения Туркестана. Соч.Т.Ш.М., 1965. С.208-209.
51

tepaliklarning yuqorigi madaniy qatlamlarida oz miqdorda XVII-XVIII asrlarga
tegishli sirlanmagan sopol idishlar parchalari uchraydi.
О‘rganilayotgan davrga tegishli mudofaa qо‘rg‘onlaridan yana biri Kitob
shahridan 9-10 km.ga g‘arbda, Yakkatut qishlog‘ining shimolida joylashgan
Qо‘rgontepa yodgorligidir. Bu yerda ham keng kо‘lamdagi yirik arxeologik
tadqiqotlar olib borilmagan. Hozirgi paytda Qо‘rgontepa yodgorligi balandligi 14-
15 m.ga keladigan aylana shaklidagi tepalik bо‘lib, uning yuqorigi madaniy
qatlamlarida XVIII asrga tegishli sopol idish parchalari uchraydi. Bu qо‘rgon
“Chim” devorining tashqi tarafida joylashgan bо‘lib, uning paydo bо‘lishi ancha
oldingi davrlarga borib taqalsa kerak.
Shahrisabzning janubida ham kо‘plab katta-kichik tepaliklar saqlanib qolgan
bо‘lib, ular arxeologik jihatdan tо‘laligicha о‘rganib chiqilmagan.
Bu yо‘nalishdagi yirik mudofaa qо‘rg‘onlaridan biri-bu Shahrisabz-G‘uzor
savdo yо‘li bо‘yida joylashgan Yertepa qо‘rg‘onidir. Shahrisabzdan G‘uzorga va
Shahrisabzdan Kaltaminor qishlog‘i orqali Oq rabotga, hamda Qarshidan
Yakkabog‘ga olib boruvchi savdo yо‘li bо‘yida joylashgan bu qо‘rg‘on
Qashqadaryo vohasi siyosiy-iqtisodiy hayotida juda katta rol о‘ynagan. Yozma
manbalarning guvohlik berishicha, Yertepa XIX asr boshlarida Buxoro amiriga
bо‘ysunuvchi qо‘rg‘on bо‘lib, 43
shahrisabzliklarni uni о‘zlariga bо‘ysundirish
uchun bir necha bor harakat qilganlar. XIX asr о‘rtalarida Yertepa amir
Nasrulloning Shahrisabzga qilgan kо‘p sonli yurishlari natijasida vayron etiladi. 44
Va shundan sо‘ng qayta tiklanmaydi. XIX asr oxirlariga tegishli yozma
manbalarda qо‘rg‘onning I ta asosiy darvozasi izlari borligi hamda qо‘rg‘on
yonida Yertepa nomli qishloq mavjud bо‘lib, bu yerda savdo dо‘konlari mavjudligi
va hatto seshanba kunlari katta bozor bо‘lishi qayd qilib о‘tilgan. 45
1993 yilda bu
yodgorlik arxeolog U.Mavlonov tomonidan razvedka maqsadida tekshirib
chiqiladi. Yertepa qо‘rg‘oni xarobasi turtburchak shaklida bо‘lib, uzunligi
130m.dan oshiqroq. Balandligi 10-12 m.ga keladi. Bu yerdan, ustki madaniy
43
.Вяткин В.Л. Каршинский округ…, указ.соч, С.22
44
Логофет Д.Н. В горах и на равнинах Бухары. СП б., 1913. С.59
45
.Петров. Рекогросцировка Бухарских владений Петрова 1884 и 1885 гг. Сб.: Географические,
топографические материалы по Азии.вып. XXI .СпПб., 1886.С.75.
52

qatlamlarda XVIII-XIX asrlarga tegishli sirlangan sopol idishlar parchalari kо‘p
uchraydi, ular ichida Shahrisabz kulolchilik maktabiga taaluqli idishlar
kо‘pchilikni tashkil etadi. Bu fakt ham Yertepaning Shahrisabz bilan iqtisodiy
aloqalaridan dalolat berab turibdi.
Ma’lumki, Shahrisabz va Surxon vohasi о‘rtasida Xisor tog‘ tizmalari
joylashgan bо‘lib, qadim davrlardanoq bu tog‘ orqali ikki о‘lkani bog‘lovchi
yо‘llar bо‘lgan. Shunday yо‘llardan biri-Toshqо‘rg‘on dovoni orqali о‘tuvchi tog‘
yо‘lidir. Shahrisabzni Surxon vohasi bilan bog‘lovchi eng qisqa masofali bu yо‘l
Shahrisabzdan janubi-sharq tomonda, Shahrisabz-Yakkabog‘-Toshqо‘rg‘on yо‘li
bо‘yida joylashgan Chimqо‘rg‘on orqali ham о‘tgan. Qizildaryoning chap
qirg‘og‘ida joylashgan bu qо‘rg‘on asosan ilk va rivojlangan о‘rta asrlarga tegishli
bо‘lib, uning atrofida bir nechta kichik tepaliklar mavjud bо‘lib, ular ichida XVIII-
XIX asrlarga tegishli (qori madaniy qatlamlar) sopol idish parchalari topilgan
tepaliklar ham bor. 46

XIX asrning 2-yarmiga oid rus tilidagi yozma manbalarda amir Nasrulla
Shahrisabzni egallash uchun tog‘ zonasida juda kо‘plab qо‘rg‘onlar barpo etganligi
haqidagi ma’lumot bor. 47
Bu fikrdan kelib chiqqan holda, Shahrisabzning sharqiy
va janubi-sharqiy tomonida о‘rganilayotgan davrga, xususan XIX asrga oid
mastahkamlangan qо‘rg‘onlar bо‘lishi kerak. Demak Amir Nasrullo Shahrisabzni
qamal qilib, unga nafaqat janub va g‘arbdan, balki sharqiy va shimoliy (tog‘
zonasi) tomondan ham xavf solishga intilgan.
Albatta bu qо‘rg‘onlar Yertepa, О‘rtaqо‘rg‘on va boshqa yirik qо‘rg‘onlar
kabi ahamiyatga ega bо‘lmagan. Ular uncha katta bо‘lmagan, Nasrulloxon
qо‘shinlarining Shahrisabzga doimiy ravishda xavf tug‘dirib turishlarini ta’minlash
uchun qurilgan mustahkamlangan kichik-kichik mudofaa inshoatlari bо‘lgan bо‘lsa
kerak. Yuqorida eslatib о‘tilgan Chimqо‘rg‘on va bu zonadagi katta kichik
tepalarda biroz ta’mirlash ishlari olib borilib, ularda amir qо‘shinlar joylashtirilgan
va ular qо‘rg‘on vazifasini bajargan bо‘lsa ehtimol. Ulardan topilgan XIX asrga
oid sopol idish parchalari shundan dalolat berib turibdi.
46
. Лунина С.Б. Города южного Согда в VIII - XII вв. ташкент, 1984.С.36-37.
47
. Бекчурин И. Шахрисабзское владение…, указ.соч.С.88.
53

Endi Shar q iy Qashqadaryod agi yana bir mu h im qо‘rg‘on h a q ida biroz
t о‘ xtalib о‘ tamiz. Bir paytlar Toshq о‘rg‘on dovoni or q ali о‘ tadigan mu h im to g‘
y о‘ lini nazorat q ilib turgan bu qо‘rg‘on xarobalari h ozirgi paytda ma h alliy a h olii
orasida “ Beglik tepa ” nomi bilan mashhur bо‘lib, u eski Yakkabog‘ posyolkasining
janubi-sharqiy qismida joylashgan. Bu qо‘rg‘on XVII-XIX asrlarda sharqiy
Qashqadaryoning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy hayotida katta ahamiyatga ega
bо‘lgan va to XVIII asrning о‘rtalarigacha Shahrisabzga bо‘ysunuvchi qо‘rg‘on
bо‘lgan. 1756 yilda, Buxorodagi hokimiyat rasmiy ravishda mang‘itlar
sulolasining asoschisi Muhammad Raxim qо‘liga о‘tadi. Muhammad Raximxonga
Buxoro taxtini egallashda yordam bergan о‘zbek qabilalari vakillari xonlikdagi
muhim vazifalarga tayinlanadi. Bu munosabat bilan yozma manbalarda Imomquli
parvonachi mang‘itning Yakkabog‘ hokimi etib tayinlanganligi tо‘g‘risidagi
ma’lumotlar bor. 48
Bu tariqa XVIII asrning yarmidan boshlab, mustaqil Yakkabog‘
bekligi tashkil topadi. Bu beklikning tashkil etilishi, Buxorodagi markaziy
hokimiyatning Sharqiy Qashqadaryodagi ta’sirini kuchaytirish, shahrisabzlik
bо‘ysunmas kenegaslarning bu hududdagi ta’sirini esa kamaytirish maqsadiga
xizmat qilishi kerak edi. Keyingi davrlarda bо‘lib о‘tgan siyosiy voqealar
Buxorolik mang‘itlar hokimiyati qisman о‘z maqsadiga erishganligini, Yakkabog‘
bekligi masalasida Buxoroga sodiq bо‘lgan, shahrisabzlik kenegaslar bilan siyosiy
nizolarda Buxoro amirlari suyana oladigan, muhim strategik ahamiyatga ega
bо‘lgan (oporniy punkt) joyni qо‘lga kiritganligini kо‘rsatdi.
Yakkabog‘ bekining markaziy qarorgohi ikki qismdan: О‘rta va bevosita
qо‘rg‘ondan iborat bо‘lgan. Bek va uning ayonlari yashaydigan О‘rda qо‘rg‘on
markazidagi baland tepalik ustida qurilgan bо‘lib, uch qatorli mudofaa devori bilan
о‘rab olingan. 49
О‘rdaning darvozasi bitta bо‘lgan bо‘lsa, qо‘rg‘onda 3 ta darvoza
mavjud bо‘lgan. 50
1985-1986 yillarda ToshgU О‘rta Osiyo arxeologiyasi kafedrasi a’zolari
Yakkabog‘ bekligining markazi-Bekliktepada arxeologik qazishmalar olib
48
. Ахмедов Б. историко-географическая…, указ.соч. С.118.
49
. Логофет Д.Н. В горах и на равнинах…, указ.соч.С.530.
50
. Отчёты кафедры археологии ТашГУ за 1986 год.
54

bordilar. О‘rdaning kirish qismida va ichkarisida bir nechta xonalar qazib ochildi.
Qо‘rg‘on hududida esa bir nechta stratigrafik shurf qazib qurilgan. Shurf natijalari
shuni kо‘rsatdiki, bu yerda aholi punkti ilk о‘rta asrlar davridayoq vujudga kelgan.
Shurfning yuqori madaniy qatlamlaridan esa sirlangan XVIII-XIX asrlarga mansub
sirlangan sopol idishlar, tangalar topildi. Bularning barchasi shaharlarda biz kо‘rib
chiqayotgan davrda ham aktiv faoliyat XX asr boshlaridagi rus yozma manbalarida
bozor, dо‘konlari va karvon-saroylar qо‘rg‘on tashqarisida bо‘lganligi haqida
ma’lumotlar uchraydi. 51
Biz yuqorida Sharqiy Qashqadaryo, ya’ni Shahrisabz vohasidagi bir nechta
muhim mudofaa qо‘rg‘onlariga tо‘xtalib о‘tdik. Endi Qashqadaryoning о‘rta va
qо‘yi oqimlaridagi, ya’ni dasht zonasidagi mudofaa qо‘rg‘onlariga qisqacha
tо‘xtalib о‘tamiz. Qashqadaryo qо‘yi oqimidagi eng yirik va strategik jihatdan
muhim joyda joylashgan qо‘rg‘on- Chiroqchi qо‘rg‘onidir.U Qashqadaryoning
chap qо‘rg‘onida joylashgan bо‘lib, yonida daryo kechuvi bо‘lgan. Chiroqchi
orqali Samarqand-Jom-G‘uzor-Termiz savdo yо‘li va Shahrisabzni Qarshi bilan
bog‘laydigan eng qulay va qisqa yо‘l о‘tgan. Jug‘rofiy jihatdan qulay joyda
joylashgan Chiroqchi о‘rganilayotgan davrning siyosiy, iqtisodiy hayotida katta
ahamiyatga ega bо‘lish bilan birga, harbiy-strategik jihatdan ham muhim qal’a
hisoblangan. Chiroqchi qо‘rg‘oni jangovor kenegaslar otryadlarining Qarshi
vohasiga soladigan xavfini qaytarishga xizmat qiluvchi muhim mudofaa inshooti
hisoblangan. Bu XVII-XIX asrlarga mansub yozma manbalardagi ma’lumotlarga
ham kо‘rinadi. Masalan, Buxoro va Shahrisabzning XVIII asr boshlaridagi
munosabatlarida Chiroqchi muhim rol tutganligini, “Ubaydullanoma” asarida ham
kо‘ramiz. 52
Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida Chiroqchi alohida beklik
bо‘lgan. Chiroqchi bekining qal’asi о‘rni hozirgi paytda baland tepalik kо‘rinishida
saqlanib qolgan. Bu tepalik mahalliy aholi tomonidan “Chiroqchi tepa” deb ataladi.
U zamonaviy Chiroqchi shahrining shimoliy qismida, Qashqadaryoning chap
qirg‘og‘ida joylashgan. Balandligi 8-10 metrni tashkil etadi. Hozirgi paytda
51
. Логофет Д.Н. В горах и на равнинах…, указ.соч.С.534.
52
. Мир Мухаммад Амин Бухорий. Убайдулланома…, курс.асар.91.б.
55

tepalikning bir qismi qurilishi ishlari olib borilishi natijasida buzilib ketgan. Bu
yerda rayon kasalxonasi qurilishi paytida kulolchilik ustaxonalari qoldiqlari
topilgan. Bu fakt Chiroqchida kulolchilik ishlab chiqarish mavjud bо‘lganligini
kо‘rsatib turibdi. Mahalliy aholi orasidan tо‘plangan sо‘rov natijalariga kо‘ra, bek
qо‘rg‘onining janubi-g‘arbida tо‘pxona bо‘lgan. Qо‘rg‘on mustahkam mudofaa
devori bilan о‘ralgan bо‘lib, unda 1 ta darvoza bо‘lgan. Qо‘rg‘on atrofidagi aholi
punkti ham mudofaa devori bilan о‘ralgan bо‘lib, uning hajmi kundalang kesib
hisoblanganda, 1,5 km.ni tashkil etgan. Bu yerda 2 ta darvoza bо‘lib, ular-Sarvi
Alamzoda va Said Ikrom bek nomlari bilan ataladi. Ularning bunday nomlanishi
sabablari haqida aniq fikr aytish qiyin. Bu Chiroqchi qо‘rg‘oniga aholi XIV asrda
kelib joylashgan bо‘lsa kerak. Bu hududda mug‘ullar istilochigacha bо‘lgan makon
hozirda Kishmishtepa deb mug‘ullar tomonidan vayron etilgandan sо‘ng aholi
Chiroqchi qо‘rg‘oni о‘rniga kelib joylasha boshlagan. Rivojlangan va sо‘nggi о‘rta
asrlarda bu yerda Kechuv bо‘lgan. XIX asrda Chiroqchida, bekning О‘rdasi
mudofaa devori tashki tarafida bozor, savdo dо‘konlari, bir nechta karvon-saroy va
machit bо‘lgan. Haftada 2 marta bozor bо‘lgan. Yuqorida keltirib о‘tilgan faktlar
Chiroqchi qо‘rg‘onining XVII-XIX asrlarda vohadagi va xonlikdagi ijtimoiy-
siyosiy voqealarda katta ahamiyatga ega bо‘lganligini kо‘rsatib turibdi.
Qashqadaryo о‘rta oqimidagi yirik qо‘rg‘onlardan yana biri-Kamashi
qо‘rg‘onidir. Bu qо‘rg‘on xarobalari hozirgi paytda Qamashi shahrining janubi-
sharqiy qismida katta tepalik kо‘rinishida saqlanib qolgan. Bu yerda yirik
arxaologik qazishmalar hozircha olib borilgan emas. Sо‘nggi о‘rta asrlar davridagi
kо‘pgina mudofaa qо‘rg‘onlari singari Qamashi qо‘rg‘oni ham ikki qismdan iborat
bо‘lgan. Qamashi deb nomlanuvchi yirik qishloq mudofaa devori bilan о‘rab
olingan bо‘lib, uning ichida yana bir mustahkamlangan inshoot-mudofaa devori
bilan о‘rab olingan ark bо‘lgan. Arkda qо‘rg‘on boshlig‘i va harbiy gornizon
joylashgan. Bizning davrimizgacha qо‘rg‘onning markaziy qismi-ark xarobalari
saqlanib qolgan. U tо‘g‘ri burchakli (140x110) baland tepalik kо‘rinishida bо‘lib,
balandligi 10-12 m.gacha boradi. Tepalik ustida va yon tarafida k о‘ p mi q dorda
sopol idishlar b u laklari uchraydi. Sirlangan sopol idishlar о‘ z na q shi va boshqa
56

k о‘ pgina xususiyatlari bilan XVIII-XIX asrlarga taallu q lidir, deb aytish mumkin.
Q adimgi qо‘rg‘on i Qashqadaryon ing о‘ rta o q imidagi boshqa qо‘rg‘on lar singari,
Sha h risabzlik kenegaslar va Buxorodagi markaziy h okimiyat о‘ rtasidagi nizoli
munosabatlarda ka t ta a h amiyatga ega b о‘ lgan. XIX asr boshlarga tegishli yozma
manbalarning dalolat berishicha, Amir H aydar (1800-18 826 yy.) Q amashi
qо‘rg‘on ida h am ka t ta e’tibor bergan. U Qarshi h okimi H okim biy man g‘ itga
yoz gan xatida Q amashi qо‘rg‘on ini jangovor h olatda sa q lash lozimligini ta’kidlab
undagi h arbiy gornizon a h volidan h am doim xabardor b о‘ lib turish kerak, deb
k о‘ rsatma beradi. 53
Q amashi qо‘rg‘on ining ju g‘ rofiy ji h atdan strategik q ulay joyda
joylashganligini h isobga olib, undagi h arbiy gornizonda 100 tadan-200 tagacha
jangchi b о‘ lgan. Sha h risabzlik kenegaslar tomonidan h arbiy xavf tugilganda esa
ular soni yanada oshirilgan.
Qashqadaryon ing о‘ rta o q imida, ya’ni Sha h risabz bilan Qarshi о‘ rtasidagi
dasht zonasida yana bir nechta yirik mudofaa qо‘rg‘on lari joylashgan b о‘ lib, ular
t о‘g‘ risidagi ma’lumotlarni umumlashtirgan h olda keltirib о‘ tamiz. Bu qо‘rg‘on lar
ichida Yangi- qо‘rg‘on , Chim- qо‘rg‘on , Q um qо‘rg‘on , Yangi-kent, Q ur g‘ oshim,
Mojar, Q oratepa va boshqa bir nechtalari XVII-XIX asrlar siyosiy-ijtimoiy h amda
i q tisodiy h ayotida ka t ta rol о‘ ynagan. Bu qо‘rg‘on lar h a q idagi umumiy
ma’lumotlarni V.L.Vyatkin keltirib о‘ tadi. Uning yozishicha, о‘rganilayotgan
davrda barcha qо‘rg‘onlar bir xil tuzilishda bо‘lib, ularning kо‘pchiligi ancha
oldingi, davrlarda paydo bо‘lgan. Bu qо‘rg‘onlar о‘z atrofidagi joylar ustidan
qumondonlik holatda joylashgan bо‘lib, baland mudofaa devori bilan о‘rab
olingan, uncha katta bо‘lmagan hudud bо‘lgan. Bu hudud ichida turli binolar va
mudofaa devori bilan о‘ralgan ark bо‘lgan. 54
Arkda harbiy va fukarolar boshliqlari
(qishloq oqsoqoli.) hamda harbiy gornizon joylashtrilgan. Qо‘rg‘onlarning tutgan
о‘rni va ahamiyatiga qarab, ulardagi harbiy gornizonda 10 tadan 300 tagacha
jangchi bо‘lgan. Gornizondagi jangchilar soni vohadagi va xonlikdagi siyosiy
voqealar munosabati bilan ham о‘zgarib turgan.
53
. Вяткин В.Л. Каршинский округ…, указ.соч.С.21.
54
. Там же
57

Bu qо‘rg‘onlar ichida eng yirigi hozirgi Qamashi tumani hududidagi
Yangiqо‘rg‘on qishlog‘i yonida joylashgan Yangiqо‘rg‘on bо‘lgan. Qishloqning
janubi-g‘arbiy qismida, tо‘g‘ri burchakli baland (10-12 m.) tepalik kо‘rinishida
saqlanib qolgan, bu qо‘rg‘on xarobasida arxeologik qazishmalar hozirgacha olib
borilmagan. 1993 yilda ToshdU О‘rta Osiyo arxeologiyasi kafedrasi о‘qituvchisi
U.Mavlonov tomonidan arexeologik tekshiruv (razvetka) о‘tkazilgan. Tepalik,
ya’ni Yangiqо‘rgon arkining xarobasi о‘z hajmi jihatidan (150ch120 m.) XVII-
XIX asrlarga tegishli mudofaa qо‘rg‘onlaridan kattadir. Mahalliy qishloqlarning
guvohlik berishicha, bu tepalikning katta bir qismi 60-yillarda mahalliy kolxoz
yerlarini kengaytirilishi munosabati bilan tekislanib ketgan.
Viloyat tarixiy yodgorliklarni saqlash jamiyatining о‘z vaqtida aralashuvi
tufayligina bu arxeologik yodgorlik butunlay buzilib ketishdan saqlab qolingan.
Tepalikning ustki qismidan XVIII-XIX asrlarga mansub sopol idish bо‘laklari,
pishiq g‘isht (24x25x5 sm) qoldiklari uchraydi. Mahalliy kishilar bu yerdan pilta
miltiq bо‘laklarini topganliklarini ham aytib о‘tishgan. 55
Mang‘itlar hukmronligi
davrida Qarshi shahridan sharq tomonda joylashgan qо‘rg‘onlar ichida eng yirigi
va ahamiyati jihatdan muhimligi bilan Yangiqо‘rg‘on yetakchi о‘rinlardan turgan.
XIX asr boshlaridagi manbalarda Yangiqо‘rg‘on doimo 300 ga yaqin sarboz
kо‘rganligi ta’kidlab о‘tiladi. 56
Bu jihatdan Yangiqо‘rgon Surxon vohasidagi
Sherobod bekligi qо‘rgoni bilan, hamda Amudaryo bо‘yidagi Kerki qо‘rg‘oni bilan
bir safda turganligini kо‘ramiz.
Kо‘rib chiqilayotgan hududdagi qо‘rg‘onlardan yana Qumqishlog‘i va Chim
qishlog‘i yonida joylashgan 2 ta qо‘rg‘on haqida ham aytib о‘tish kerak. Bu
qо‘rg‘onlar ichida Qashqadaryoning chap qirg‘og‘ida joylashgan Chim qо‘rg‘onga
qisqacha tо‘xtalib о‘tamiz. Hozirgi paytda Chim qishlog‘ining chekkasida о‘rta
asrlarga mansub shahar xarobasi saqlanib, maxalliy aholi orasida Qamaytepa deb
ataluvchi bu tepalikdan XVI-XVIII asrlarga tegishli sopol idishlar bо‘laklari kо‘p
uchraydi. О‘z vaqtida Qamaytepani M.YE.Masson IX-XII asrlardagi faoliyat
kо‘rsatgan va arab tilidagi yozma manbalarda (Samoniy, Istaxriy) tilga
55
. Мавлонов У.М. Структура и функции позднефеодальных крепостей долины Кашкадарьи. Кулёзма.
56
. Вяткин В.А. Каршинский округ…, указ.соч.С.22.
58

olingan Naukad-Quroysh shahri xarobasi deb hisoblangan edi. 57
Lekin keyingi
yillarda vohada о‘tkazilgan keng kо‘lamdagi arxeologik tadqiqotlar natijasida
Naukad-Quraysh shahrini Qamashi tumani Qovchin qishlog‘i yaqinidagi Oltintepa
о‘rnida joylashgan degan fikr ilgari surilgan. 58
Endi Qomaytepa yodgorligi
haqidagi fikrlarimizni davom ettiraylik. Bu yodgorlik bir paytlar 3 qismli (ark,
shaxriston va rabot) shahar bо‘lgan. Uning arki (190 x 175 m.) uz hajmi jihatdan
ancha yirik bо‘lib, uning ustidan XVII-XVIII asrlarga mansub deb hisoblangan
spol idishlar bо‘laklari ham kо‘plab topilgan. 59
Bu topilmalar Qamaytepa arki
ustida sо‘nggi о‘rta asrlarda, aniqrog‘i XVI-XVIII asrlarda mudofaa qо‘rg‘oni
barpo etilganligidan dalolat beradi. Qо‘rg‘on darvozasi shimolda bо‘lgan. Chim
orqali XVII-XIX asrlarda ilgari davrlaridek, karvon yо‘llari о‘tgan. Ular ichida
Samarqand-Jom-G‘uzor va Shahrisabz-Qarshi savdo yо‘lini va Chim orqali
Qarshidan Yakkabog‘ga о‘tgan savdo yulini aytib о‘tish kerak. XIX asr yozma
manbalarida Chimda yirik bozor bо‘lishi haqida aytib о‘tilgan. 60
Yozma manbalarda tilga olingan Qumqо‘rg‘on ham Qamashi tumanidagi
Qum qishlog‘i chetida joylashgan bо‘lib, baland va yirik tepalik kо‘rinishida
saqlanib qolgan. Bu qо‘rg‘on arxeologlar tomonidan hozircha о‘rganib
chiqilmagan. Shu tufayli u hakida tо‘liqroq ma’ulumot berish imkonimiz yо‘q.
О‘rta Qashqadaryo hududidagi yana bir yirik qо‘rg‘on-hozirgi Qamashi tumani
Qorabog‘ qishlog‘i yaqinida bо‘lgan. Qorabog‘ qishlog‘i Chiroqchi-Qarshi savdo
yо‘li bо‘yidagi eng yirik qishloq bо‘lib, mahalliy qariyalarning guvohlik
berishlaricha, 61
mustahkamlangan qо‘rg‘on va qishloqdan iborat bо‘lgan. Qо‘rg‘on
arkida 1 ta darvoza va qishloq atrofidagi mudofaa devorida 4 ta darvoza: Chim,
Yakkabog‘, Payshanba va Qutubda deb nomlangan. Qorabog‘ qо‘rg‘onidagi
darvozalar
57
. Массон М.Е. Работы КАТЭ и ТашГУ по изучению восточной половины Кашкадарьинской области
УзССР. Археология Средней Азии.Сб. науч.трудов ТашГУ. № 533. Ташкент, 1957.С.60-61.
58
. Лунина С.В. О возможном отождествлении Наукат Курайша. Материаль по истории и археологии
Средней Азии. Ташкент, 1975. С.3-14.
59
. Лунина С.Б. Города южного Согда…, указ.соч.С.30.
60
. Евренов. Рекогносцировка пути через Жамский перевал на Гузар и на Карши и 1887 году Генерального
Штаба полковника Еврейнова. Сб. географ., топогр.и статистич.матер.по Азии. Вып. XXXVI . СПб., 1888.
С.134.
61
. Бу маълумотлар археолог С.Б.Лунина томонидан йигилган.
59

nomi uning atrofidagi yirik qishloqlar va shaharlar (Yakkabog‘) bilan qalin
aloqalarini kо‘rsatib turibdi. Qorabog‘ yirik savdo markazi sifatida ham mashhur
bо‘lgan. Bu yerda katta bozor va bir nechta karvonsaroy mavjud bо‘lgan. Bu
yerda shuningdek, bitta madrasa va uchta masjid bо‘lib ularning biri nomozgoh,
ya’ni jome masjidi bо‘lgan, Qorabog‘ qishlog‘idan shuningdek, G‘uzorga qarab
ham savdo yо‘li о‘tgan. Yuqoridagi faktlar Qorabog‘ qishloq qо‘rg‘onining
о‘rganilayotgan davr siyosiy-iqtisodiy hayotida о‘z о‘rniga ega bо‘lganligini
kо‘rsatib turibdi. Bu о‘rinda Qorabog‘ ancha qadimiy qishloq ekanligi va uni bir
paytlar О‘rta Osiyo tarixining bilimdoni, mashhur sharqshunos, qomuschi olim
V.V.Bartold Novkat-Quraysh shahri bilan bog‘langanligini aytib о‘tish kerak 62
.
Shahrisabz va Qarshi shaharlari о‘rtasidagi mudofaa qо‘rg‘onlari ichida
Yangikent qо‘rg‘oni ham katta ahamiyatga ega bо‘lgan. Bevosita Qarshi hokimiga
bо‘ysunuvchi bu qо‘rg‘on xarobasi hozirgi paytda Qarshidan 20 km. Sharkda,
Yangikent qishlog‘ining janubiy qismida joylashgan. Bu yerda shuni alohida aytib
о‘tish kerakki, Yangikent qishlog‘ida ikkita yirik arxeologik yodgorlik joylashgan.
Ma h alliy a h oli orasida ularning biri sha h artepa va ikkinchisi qо‘ r g‘ on deb ataladi.
Bu arxeologik yodgorliklarda yirik q azish ishlari olib borilmagan. Sha h ar tepa
h ajmiga k о‘ ra ancha yirik b о‘ lib, tepalik ustidagi sopol idishlar sini q lariga q arab
h ukm chi q aradigan b о‘ lsak, antik davriga borib ta q aladi. Bu yirik sha h ar arki
xarobasi ustida s о‘ nggi о‘ rta asrlarda mudofaa qо‘ r g‘ oni barpo etiladi. Qо‘ r g‘ on
ustida XVIII-XIX asrlarga mansub sopol idishlar k о‘ p uchraydi. Yangikent
q ishlo g‘ i XVI asrga tegishli Yangibozor q ishlo g‘ i о‘ rnida paydo b о‘ lgan, degan
fikrlar bor. 63
Bu q ishlo q or q ali о‘ rta asrlarda Qarshi - G‘ uzor savdo y о‘ li
о‘ tganligini h am aytib о‘ tish kerak.
Shunday q ilib Q ashqadaryoning о‘ rta o q imida, Sha h risabz va Q arshi
sha h arlari orali g‘ idagi dasht zonasidan joylashgan mudofaa qо‘ r g‘ onlarini k о‘ rib
chi q dik, yozma va arxeologik manbalardan iloji boricha keng foy da langan h olda
ularning tuzilishi, ju g‘ rofiy о‘ rn i va siyosiy-i q tisodiy h ayotda tutgan a h amiyatini
ani q lashtirishga h arakat q ildik. Yuqorida keltirib о‘ tgan ma’lumotlarimizni
62
. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху мангольского нешествия. Соч. Т. I .М., 1963. С. 189-190.
63
. Хофиз Таниш Бухорий. Шарафнами-шахи…, указ.соч. С.48.
60

ani q lashtirib, shuni aytib о‘ tishimiz kerakka, bu h ududdagi qо‘ r g‘ onlarning deyarli
barchasi Q arshi viloyati tarkibiga kirgan. Fa q at XIX asrga kelib bu yerda
Chiro q chi bekligi tashkil topgandan s о‘ ng, ba’zi qо‘ r g‘ onlar ( Q oratepa va
boshqalar) yangi beklik tarkibiga kirgan. Q ashqadaryoning о‘ rta o q imidagi
qо‘ r g‘ onlarning ju g‘ rofiy joylashuvini ta h lil q ilish, о‘ rganish shuni k о‘ rsatdiki,
ular ma’lum bir tartibda q urilgan. Ularning joylashish tartibini sharxl i -shaxmat
kataklari (o q va q ora kataklar) tartibida deyish va о‘ xshatish mumkin. Ular bu
tartibda joylashgan h olda Sha h risabzni g‘ arb va janub tomondan yarim oy
shaklida о‘ rab turgan. 64
Mudofaa qо‘ r g‘ onlarining bunday tartibda joylashtirilishi
Qarshi h okimlari va Buxorodagi xon h ukumatiga Qashqadaryon ing о‘ rta
o q imidagi dasht zonasi ustidan t о‘ li q nazorat о‘ rnatish imkonini bergan. K о‘ rib
chi q ilgan mudofaa qо‘ r g‘ onlarining h arbiy va jangovor tayyorgarligi uchun
bevosita Q arshi viloyati h okimi javobgar b о‘ lgan. Biz yuqorida k о‘ rib chi qq an
q ishlo q qо‘ r g‘ onlari bir tomondan sha h risabzliklarning Q arshiga soladigan h arbiy
xavfini oldini olishga, ikkinchi tomondan esa Sha h risabz ustiga tez-tez uyushtirilib
turiladigan h arbiy kompaniyalar paytida opor punkti vazifasini bajarishga xizmat
q ilgan. Siyosiy bar q arorlik va tinchlik davrlarida bu qо‘ r g‘ onlar atrofida q ishlo q lar
uchun kichik savdo markazi b о‘ lgan va bir nechta q ishlo q larni birlashtirib
turadigan ma’muriy birlik- amla kdorlik markazi vazifasini bajargan. Bu yerdan
turib q ishlo q lardan shariatda k о‘ zda tutilgan soli q lar yi g‘ ib olingan.
Endi Q ashqadaryoning qо‘ yi o q imida joylashgan s о‘ nggi о‘ rta asrlardagi
siyosiy-i q tisodiy h ayotida ka t ta a h amiyatga ega b о‘ lgan ikkita qо‘ r g‘ on-Kasbi
qо‘ r g‘ oni va Koson qо‘ r g‘ oni t о‘g‘ risida q is q acha t о‘ xtalib о‘ tamiz. XVI-XVIII
asrlardagi Kas b i qо‘ r g‘ oni rivojlangan о‘ rta asrlarda yirik sha h ar b о‘ lgan Kas b i
sha h ri arkining ustida joylashgan b о‘ lgan. О‘ rta asrlarga mansub yozma
manbalarda q ayd etilishicha, XII asrla Kas b i yirik q ishlo q b о‘ lib, u о‘ z h ajmi
ji h atdan N asafdan ka t ta b о‘ lgan, u or q ali Buxoro-Termiz savdo y о‘ li о‘ tgan. 65
Lekin Kas b ida juma ma sjid ining mavjudligi unga sha h ar sifatida q arashga imkon
beradi. Bu yirik sha h ar xarobasi h ozirgi paytda Q arshi sha h ridan 35 km. cha
64
. Мавлонов У.М. Структура и функции…, указ.соч.С.7.
65
. Бартольд В.В. туркестан в эпоху…, указ.соч.С.190
61

g‘ arbda joylashgan. Arman yozma manbalarida bu h ududda Kabzion deb ataluvchi
qо‘ r g‘ on mavjud b о‘ lganligi q ayd etilgan. Bu qо‘ r g‘ on Sosoniylar davlati bilan
Su g‘ diyona о‘ rtasidagi chegara qо‘ r g‘ oni vazifasini bajargan. M.YE.Massonning
fikricha, ilk о‘ rta asrlar d agi bu qо‘ r g‘ on rivojlangan о‘ rta asrlar (IX-XII) dagi
sha h ar arkiga asos solgan. 66
О‘ sha davrdagi manbalarda Kas b i yirik q ishlo q deb
nomlangan b о‘ lsada, rivojlangan о‘ rta asrlarda Kas b i 3 q ismdan iborat sha h ar
b о‘ lgan. Uning arki 18 m.cha balandlikda b о‘ lib, h ajmi 180 x 120 m.ni tashkil
etadi. Uning atrofida sha x riston xarobalari sa q langan. Sha h ar rab ot i h am 1 km.ga
chuziladi. 67
S.K.Kabanovning fikricha, Kas b i sha h ar tipidagi posyolka b о‘ lib,
uning h ajmining kattaligi k о‘ chmanchi-chorvadorlar bilan b о‘ ladigan savdodagi
markaziy a h amiyati h amda mudofaa punkti b о‘ lganligi bilan bo g‘ li q . 68
О‘ rta Osiyo
h a v idagi sha h arlar muallifi O.G.Bolshakov Kas b ini Nasafga b о‘ ysunuvchi sha h ar
sifatida keltirib о‘ tadi. 69
XVI asrda Kasbi qо‘rg‘oni Qarshi viloyatining muhim
mudofaa qо‘rg‘oni bо‘lgan. Bu haqda “Abdullanoma” (XVI asr) asarida bir necha
bor ta’kidlab о‘tilgan. Kasbi XVII asrda ham mudofaa qо‘rg‘oni sifatidagi
ahamiyatini saqlab qoldi. XVII-XIX asrlarda Kasbi orqali Buxoro-Qarshi savdo
yо‘lining bir yо‘nalishi о‘tgan. Bundan Kasbi yaqinidagi Sardoba va uning
yonidagi kо‘plab topilgan XIX asrga mansub sirlangan sopol idishlar bо‘laklari
hamda rus chini idishlari siniqlari dalolat berib turibdi. 70

Qо‘yi Qashqadaryodagi muhim qо‘rg‘onlardan yana biri hozirgi Koson
shahri yaqinidagi Kosontepa xarobalari о‘rnida bо‘lgan. Koson qо‘rg‘onida keng
kо‘lamdagi arxeologik tadqiqotlar olib borilgan emas. Koson qishlog‘i X-XII
asrlarga yozma manbalarda esga olinadi. 71
XVI asrga va XVII asrga 72
oid
ma’lumotlar esa mustahkam mudofaa devori bilan о‘ralgan qо‘rg‘on sifatida tilga
olinadi. XIX asrda Koson yirik savdo markazi sifatida ham mashhur bо‘lgan. 73
66
. Массон М.Е. Столичные города…, указ.соч.С.34-35.
67
. Лунина С.Б. Города южного Согда…, указ.соч.С.23.
68
. Кабанов С.К. Нахшеб на рубеже…, указ.соч.С.66-67.
69
. Беленицкий А.М.Бентович И.Б.Большаков О.Г. Средневековый город Средней Азии.М,, 1973.С.188.
70
. Хофиз Таниш Бухорий. Шарафномаи шахи…, курс.асар.81 б.
71
. Мавлонов У.М. Торговые и культурные связи Кашкадарьинского оазиса в XVII - XIX вв. Дисс…
канд.ист.наук. Ташкент, 1994.С.60.
72
. Бартольд И.И. Туркестан в эпоху…, указ.соч.С.197.
73
. Ходжа Самандар Термизий…, указ.соч.С.88-89.
62

XVII-XIX asrlarda Koson orqali Buxoro-Qarshi savdo yо‘lining bir tarmog‘i
о‘tgan.
Shu tariqa bir Qashqadaryo vohasining sо‘nggi о‘rta asrlardagi mudofaa
qо‘rg‘onlarini ularning jug‘rofiy joylashuvi, tuzilishidagi о‘ziga xos xususiyatlarini
kо‘rib chiqdik. Bu qо‘rg‘onlarning siyosiy va iqtisodiy hayotdagi tutgan о‘rnini
aniqlashtirishga harakat qildiq. О‘rganilayotgan davrdagi yozma manbalardagi
ma’lumotlar va о‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari bu qо‘rg‘onlarning
sо‘nggi о‘rta asrlardagi ahamiyatini, ular shunchaki mudofaa inshoati bо‘lish bilan
cheklanib qolmasligini kо‘rsatdi.
Qashqadaryo vohasidagi о‘rganilgan davrdagi mudofaa qо‘rg‘onlari о‘z
tuzilishi bilan о‘rta Osiyoning boshqa hududlariga qо‘rg‘onlariga о‘xshashdir.
Misol uchun О‘rtaqо‘rg‘on, Yangiqо‘rg‘on va boshqa qо‘rg‘onlarning tuzilishi
shimoliy Tojikistondagi qо‘rg‘onlarga о‘xshab ketadi. 74
Ularning о‘xshashli
mustahkamlangan aholi punkti va uning ichkarisidagi mustahkamlangan ark
mavjudligida kо‘rinadi. Bularning hammasi О‘rta Osiyo me’morchiligida ustun
bо‘lgan prinsiplarning о‘xshashligi bilan izohlanadi.
Xullas XVII-XIX asrlardagi Qashqadaryo vohasidagi qishloq qо‘rg‘onlarini
о‘rganish tarixiy-arxeologik jihatdan katta va qiziqarli mavzu bо‘lib, kelajakda bu
yо‘nalishda olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar bu masalani yanada kengrok yoritish
imkonini beradi, deb umid qilamiz.
XULOSA
Qashqadaryoning qadimgi aholisi bo’lgan sufdiylar va boshqalar tarixi
haqidagi bilim va ma’lumotlar, tarixiy dalillar uzoq yillar mobaynida to’plangan.
Ularning aksariyati qadimiy Sharq va Farb manbalariga, XIX-XX asr boshlaridagi
sayyohlarining ma’lumotlariga asoslangan. XX asrning boshlaridan Qashqadaryo
74
. Марафиев.С. Месторасположение и обшая планировка городов и крепостей Северного Таджикистана в
XVIII - XIX вв. Сб.: Материальная культура Таджикистана.Вып. I .Душанбе.1968.С.204-205.
63

hududida olib borilayotgan keng miqyosli arxeologik tadqiqotlar uning qadimiy va
o’rta asrlar tarixi, madaniyatini butunlay yangicha yoritish, uning shakllanish va
rivojlanish tadrijini kuzatish imkonini berdi.
Birinchidan, arxeologik tadqiqotlar jarayonida Qashqadaryo xalqlari
xususidagi o’rta asrlardaagi yozma manbalarda keltirilgan ma’lumotlar bilan
arxeologik topilmalar qiyoslanib, quyidagicha xulosaga kelindi:
Ikkinchidan, ilk temir davrida О‘rta Osiyoning Baqtriya, Marv, Sо‘g‘d,
Xorazm о‘lkalarida dehqonchilik vohalari shakllana boshlaganlar va ularning
markazlari bо‘lgan aholi manzillari mustahkam mudofa devorlari bilan о‘rab
olingan.
Uchinchidan, Qashqadaryo vohasida A.Yakubovskiy, B.N.Zasepkin,
M.Mauer, O.Suxaryova, V.V.Bartol’d, M.E.Masson, G.A.Pugachenkova,
S.K.Kabanov, N.I.Krasheninnikova, S.B.Lunina, A.S.Sagdullaev,
R.H.Sulaymonov boshliq arxeologlar va etnogriflar guruhi tomonidan tadqiq
etilgan, shaharning qal’a sifatidagi plani - tarxi tiklangan.
To’rtinchidan, Qashqadaryo vohasida asosan ToshdU (О‘zMU) “O’rta
Osiyo arxeologiyasi” kafedrasining “Kesh arxeologik-topagrafik ekspedetsiyasi”
va О‘zbekiston Respublirasi Fanlar Akademiyasi Arxeologiya instituti olimlari
tomonidan tо‘laligicha ochib о‘rganilgan va olib borgan arxeologik izlanishlari
nihoyatda qimmatli ma’lumotlarni bergan.
Beshinchidan, dastlab qadimiy o’lka Qashqadaryo vohasi tamaddunining
asosiy markazlaridan biri bo’lgan Yerqurg’on, Uzunqir va Sangirtepa
yodgorligining markaziy qismlarida o’ziga xos mudofaa tizimi vujudga kelgan
bo’lib, ko’p asrlik taraqqiyot yo’lini bosib o’tgan.
Oltinchidan, Qashqadaryo vohasi hududida sо‘nggi yillarda olib
borilganarxeologik tadqiqotlar natijasida kо‘plab mustahkamlangan qishloq
mudofaa qо‘rg‘onlari о‘rganib chiqildi. Bu qо‘rg‘onlar ichida Kitob va
Yakkabog‘dagi О‘rta qо‘rg‘on, Yertepa, Yangikent, Qо‘rg‘ontepa, Qarshi qal’asi
va boshqalarni aytib о‘tish mumkin.Bu qо‘rg‘onlarni о‘rganish shuni kо‘rsatadiki,
ular о‘zaro feodal urushlar juda kuchaygan XVII-XVIII asrlarda paydo bо‘lgan
64

bо‘lib, asosan vohadagi yirik shaharlarga olib boruvchi muhim savdo yо‘llari
bо‘yida qurilgan.
Ettinchidan, bu qishloq qо‘rg‘onlari asosan Qarshi va Shahrisabz
oralig‘idagi hududda qurilganligi ularning Buxoro va Shahrisabz о‘rtasidagi
ziddiyatli munosabatlarda katta ahamiyatga ega bо‘lganliklarini kо‘rsatib turibdi.
Shahrisabz va Kitob hududini о‘rab turgan yana bir mudofaa inshoati Chim ham
bu davrda katta rol о‘ynaganligi ma’lum.Shularni hisobga olib ushbu davrni
kengroq yoritishni lozim topdim.
Sakkizinchidan, turli davrlarga oid yodgorliklarga olib borilgan arxeologik
izlanishlar natijasida ashyolarning topilishi misolida xalqimiz tomonidan
yaratilgan qofoz, yozuv, aniq fanlar, tibbiyot sohasida erishgan yutuqlari, mudofaa
ishoatlari qanday bo’lganligini ko’rish mumkin.
To’qqizinchidan, Qashqadaryo vohasidagi stivilizastiya O’zbekistonning
ko’pgina joylarida miloddan avvalgi ming yilliklarda uchraydi. Lekin
Qashqadaryo vohasi taraqqiyoti O’zbekistondagi barcha shaharlar taqdirida
uchramaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI
1.Ислом Каримов. Инсон хотираси – боқий, қадр-қиммати улуғ. Халқ
сўзи газетаси. 2012 йил 10 май № 91. 1-бет.
2.Ислом Каримов.Ўзбекистон мустақилликка эришиш
остонасида.НМИУ, "Ўзбекистон", Т.201 1.426 б.
65

3.Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. “О‘zbekiston” T., 2008 .
4.Karimov I. A. Jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, О‘zbekiston sharoitida
uni bartaraf etishning yо‘llari va choralari. “Ma’naviyat” T., 2009 yil.
5. Каримов И. А. Мамлакатимизда демократик ислоҳатларни янада
чуқурлаштириш ва фуқоролик жамиятини ривожлантириш концепсияси.
“Маънавият” Т., 2010йил.
6. Каримов И. А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. Т., “Шарқ” 1998 йил.
7. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т., “Шарқ” 2000 йил
8. Археология Средний Азии. Ташкент, 1953 г
9. Археология Средний Азии.Сборник научн ы х трудов ТашГУ,№533, Т.,
1977
10. Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия.
Сочинение, том I , Москва, 1963 г.
11. Бартольд В.В. Хафиз-и-Абру и его сочинения. Сочинение, том 8,
Москва, 1973.
12. Буряков Ю.Ф., Ташходжаев Ш.С. Историческая топография
Самарканда XI - нач. XIII вв. «Афрасиаб», вьш. IV, Ташкент, 1975.
13. Дресвянская Г.Я., Лунина С.Б., Султанов Х.С., Усманова З.И.
Шахрисябз. Часть I , II . Ташкент, 1993.
14. Камалиддинов Ш„С„ Историческая география Южного
Согда и Тохаристана по арабоязмчньш источникам IX - начала XIII вв.
Ташкент, 1996.
15. Массон М.Е., Пугаченкова Г.А. Шахрисябз при Тимуре и
Улугбеке. Трудн Среднеазиатского Государственного университета.
Вьш. ХЬ1Х, Археология Средней Азии, Ташкент, 1953.
66

16. Массон М.Е, Столичньте города в области низовьев
Кашкадарьи с древнейших врем ен ( Из работ Кешской археолого-
топограф ической экспедиции ТашГУ (1965-1966 гг.). Ташкент, 1973.
17. Массон М.Е. Работм Кешской археолого-топографической
экспедиции (КАТЭ) по изучении восточной половинн Кешской
области УзССР 1966 г.
18. Наршахи й Абу Бакр. Бухоро тарихи. Т. “Фан”. 1996.
19. “Ўзбекистон тарихи” Т. “Университет” 1997 й
20. Равшанов Р. Қашқадарё тарихи. Т. 1995 йил
21. Равшанов Р. Қарши тарихи. Т., 2006 йил.
22. Раимкулов А.А., Сулейманов Р.Х. и др. Отчет Шахрисабзского
отряда о работах по археологическому надзору на комплексах Ак-
Сарай и Дорус- Сиадат. Сам арканд, 1996. ( Архив Института
Археологии АН РУз) .
23. Раимкулов А.А., Султонова Д.Н. Города и селения монгольского
и тимуридского времени в долине Кашкадарьи (Археологическое
изучение, интерпретация, локализация). Материалн международной
конференции «Цивилизации скотоводов и замледельцев Центральной
Азии». Самарканд- Бишкек, 2005.
25.Султонов Х.С. К истории формирования архитектурннх
ансамблей
Шахрисабза XIV XV вв. Автореферат диссертации кандидата
исторртческих наук. Самарканд, 1990.

WEB RESURSLAR
1.www.superbaza.ru
2.www.search.uz/uzbekistan/constitution/constitutionlaw_one.php
3.http://search.j5.ru/tov/osnovi-konstitutsionnogo-prava-rf-uchebnoe-posobie
67

4.http://2004.press-service.uz/rus/documents/documents.htm
5.http://2004.press-service.uz/rus/konstitutsiya/konstitutsiY.htm
6.http://2004.press-service.uz/rus/pressa/p12032001.htm
7. www://UzA
8. www: Jahon AA
9. http://gzt.uz/uzbl/siyosat/
koichiro_matsuura_yunesko_ozbekiston_bilan_hamkorlikni_kengaytiris
hga_tayyor.mgr
10.www:YUNESKO
11.www:BMT
12. http://mfa.uz/uzb/xalqaro_munosabatlar/madaniyat_hamk/
68

Купить