Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyo xonliklar davri tarixiga doir xorijiy tadqiqotlar (Yevropa va Amerika) tahlili

Купить
O‘RTA OSIYO XONLIKLAR DAVRI TARIXIGA DOIR XORIJIY TADQIQOTLAR (YEVROPA VA AMERIKA) TAXLILI MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. YEVROPA OLIMLARI ASARLARIDA O‘RTA OSIYO TARIXINI AKS ETISHI 1.1. G‘arbiy Yevropa sharqshunoslarining asarlarida xonliklar davrining yoritilishi……………………………………………………………………………5 1.2. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklari ijtimoiy-iqtisodiy hayotini tadqiqotlarda aks etishi……………………………………………………………11 II BOB. AMERIKA TADQIQOTCHILARI ASARLARIDA XONLIKLAR TARIXINING YORITILISHI 2.1. Amerika tarixchilarining xonliklar davriga oid tadqiqotlari…………………16 2.2. J.G. Skeylerning "Turkiston" asari xonliklar davri tarixini yorituvchi manba sifatida o‘rganilishi………………………………………………………………..23 XULOSA………………………………………………………………………....29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..33 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi : O‘rta Osiyo xonliklar davri tarixi haqida xorijiy tadqiqotlar, ayniqsa Yevropa va Amerika olimlarining ilmiy ishlari, so‘nggi yillarda tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu davrning ko‘plab jihatlari, masalan, siyosiy va ijtimoiy tizimlar, madaniyat, savdo aloqalari va mintaqaviy siyosatlarning rivojlanishi, nafaqat O‘rta Osiyo, balki butun dunyo tarixi uchun muhim ahamiyatga ega. Xorijiy tadqiqotlarning tahlili, O‘rta Osiyo xonliklari tarixining o‘ziga xos jihatlarini, shu jumladan ularning xalqaro munosabatlardagi o‘rnini, o‘zaro ta’sirlarini, hamda ular bilan bog‘liq ilmiy muammolarni aniqlashga yordam beradi 1 . Kurs ishining ahamiyati : Ushbu kurs ishining ahamiyati, O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini xorijiy tadqiqotlar orqali o‘rganishning ahamiyatini ochib beradi. Bu ish, mintaqaviy tarixni chuqur tahlil qilish orqali xalqaro ilmiy jamoatchilikka yangi qarashlarni taqdim etishga xizmat qiladi. Shuningdek, bu ish O‘rta Osiyo tarixini o‘rganis hda ilg‘or ilmiy metodlar ni qo‘llash ning samaradorligini ko‘rsatadi. Kurs ishi obyekti – O‘rta Osiyo xonliklar davri tarixining xorijiy tadqiqotlar va ilmiy tahlilidir. Tadqiqotda Yevropa va Amerika olimlarining O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti bo‘yicha olib borgan ilmiy ishlaridan foydalaniladi. Kurs ishi predmeti – O‘rta Osiyo xonliklarining tarixiga doir xorijiy tadqiqotlar, ularning tahlili va ilmiy ahamiyatini aniqlash. Tadqiqotda O‘rta Osiyo tarixining muhim voqealari va jarayonlarini xorijiy ilmiy ishlarda qanday yoritilganligi o‘rganiladi. Kurs ishining vazifalari: -O‘rta Osiyo xonliklari tarixiga oid xorijiy tadqiqotlar bilan tanishish va ularga tahliliy yondashuvni ishlab chiqish. -Yevropa va Amerika olimlarining O‘rta Osiyo tarixiga oid asosiy ishlarini o‘rganish va ularning xususiyatlarini tahlil qilish. 1 Becker S. Russia’s Protectorates in Central Asia Bukhara and Khiva 1865–1924. – Cambridge: Harvard University Press, 1968. – P 352. 2 -O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy va madaniy tarixining o‘ziga xos xususiyatlarini xorijiy tadqiqotlar nuqtai nazaridan aniqlash. Kurs ishining amaliy ahamiyati : Ushbu ishning amaliy ahamiyati O‘rta Osiyo tarixini yanada chuqurroq o‘rganishga, mavjud ilmiy qarashlar va metodlarni baholashga, shuningdek, xorijiy tadqiqotlarning O‘zbek va O‘rta Osiyo tarixiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tushunishga yordam beradi. Kurs ishi ishining tuzilishi : kirish, 2 bob, 4 bo‘lim, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat. 3 I BOB. YEVROPA OLIMLARI ASARLARIDA O‘RTA OSIYO TARIXINI AKS ETISHI 1.1 G‘arbiy Yevropa sharqshunoslarining asarlarida xonliklar davrining yoritilishi. G‘arbiy Yevropa sharqshunoslari o‘zlarining asarlarida O‘rta Osiyo tarixini yoritishda bir qator metodologik yondashuvlarga tayanib, o‘z ilmiy qarashlarini shakllantirgan lar. Sharqshunosli kda, xususan, tarixshunoslik da G‘arbiy Yevropaning eng an’anaviy metodlari, masalan, empirik tahlil, tarixiy manbalarni qayta ishlash va arxiv tadqiqotlariga tayanish keng tarqalgan. Biroq, bu yondashuvlar O‘rta Osiyo hududining o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olishda ba’zan qiyinchiliklarga olib kelgan. Xususan, o‘rta asrlar davrida yashagan O‘rta Osiyo xalqlari va ularning ijtimoiy-siyosiy tuzilmalari haqida umumiy, lekin juda ham yuzaki tasavvurlar shakllangan 2 . Sharqshunoslar, asosan, O‘rta Osiyodagi yirik xonliklar, masalan, Buxoro xonligi, Xiva xonligi, Qo‘qon xonligi kabi davlatlarni tadqiq qilishda G‘arbiy tarixshunoslik an’analariga suyanib, tarixiy voqealarni asosan siyosiy nuqtai nazardan ko‘rishga moyil bo‘lishgan. Ular, xususan, xonliklar davrining qahramon larini, imperiyala rni tashkil etgan hukmdorl arni va harbiy muvaffaqiyatlarni yoritishga intilishgan. G‘arb sharqshunoslari uchun bu yondashuvlar, albatta, o‘zining tarixiy qiymatini yo‘qotmagan, lekin ular O‘rta Osiyo xalqlarining ma’naviy va madaniy merosini, xalq hayotining boshqa sohalarini yetarlicha o‘rganmasdan, ko‘proq siyosiy tizim va davlatlararo aloqalarni yoritishga urg‘u berishgan. G‘arbiy Yevropada xonliklar davrini o‘rganishdagi yana bir muhim metodologik yondashuv — arxiv tadqiqotlariga qaratilgan. Sharqshunoslar, masalan, rus, fransuz va ingliz olimlari, O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy va ijtimoiy tuzilmalarini o‘rganish uchun ko‘pincha arxiv materiallari va ko‘chma qo‘lyozmalardan foydalanishgan. Bu usul tarixiy tadqiqotlarning aniq, ilmiy asoslangan va dalillarga tayanadigan bo‘lishini ta’minlagan. Ammo shu bilan birga, 2 Bregel Yu. Historical Atlas of Central Asia. – Leiden: Brill, 2003. – B 140. 4 bu yondashuvlar ko‘pincha O‘rta Osiyo xalqlarining xalqona madaniyatini va ularning kundalik hayotini ko‘rsatishda yetarlicha to‘liq bo‘lmagan. G‘arbiy Yevropa sharqshunoslari asarlarida O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy tizimlari va davlat qurilmalari haqida ko‘plab tasavvurlar shakllangan. Buxoro xonligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi kabi davlatlar G‘arbiy tarixshunoslar tomonidan ko‘pincha o‘zining markazlashgan tuzilmalari bilan ajralib turgan davlatlar sifatida yoritilgan. Shu bilan birga, G‘arb olimlari bu xonliklarning ijtimoiy tuzilmasini ko‘proq siyosiy nuqtai nazardan, ya’ni xon va uning atrofidagi amaldorlar, harbiy rahbarlar va davlat boshqaruvi tomonidan belgilangan asosiy qatlamlar nuqtai nazaridan tadqiq qilishgan. Biroq, O‘rta Osiyo xalqining ijtimoiy qatlamlari, kasb hunar, diniy hayoti, ma’naviy qadriyatlar va boshqa ijtimoiy jihatlar kamroq o‘rganilgan 3 . Iqtisodiy jihatdan G‘arb olimlari, ayniqsa, savdo va hunarmandchilikni o‘rganishda kuchli qiziqish ko‘rsatgan. O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy hayoti ko‘p hollarda qishloq xo‘jaligi va savdo- alohida yo‘nalishlar bo‘yicha qurilgan. Sharqshunoslar savdo yo‘llari, jumladan, Buyuk Ipak yo‘li orqali o‘tkazilgan savdo faoliyatining rivojlanishini yoritishga katta ahamiyat berishgan. Bu savdo faoliyatining xonliklarning iqtisodiy mustahkamlanishiga qanday ta’sir qilganligi haqida ko‘plab fikrlar mavjud. Biroq, iqtisodiy tahlilning barcha jihatlari, ayniqsa, kichik hunarmandchilik va yerning ajratilishi kabi masalalar, ba’zan yoritilmagan. G‘arbiy Yevropa sharqshunoslarining asarlarida O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy hayoti ham alohida o‘rganilgan. Buxoro va Samarqandning madaniy markazlar sifatida o‘zining ulkan ilmiy, badiiy va diniy meroslarini qoldirganligi G‘arbda keng yoritilgan. Biroq, ba’zan bu markazlar faqat siyosiy markaz sifatida taqdim etilgan va ularning ichki madaniy jarayonlari haqida yetarli ma’lumot berilmagan. G‘arbiy Yevropa olimlari xonliklar davrini o‘rganishda ko‘pincha tanqidiy yondashgan. Ularning fikriga ko‘ra, xonliklar davri ko‘p jihatdan mustamlakachilik 3 Carrère d’Encausse, Helène. Islam and the Russian Empire Reform and Revolution in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1988. – P 120. 5 davrining boshlanishi va Sharqning G‘arbga qarshi mustahkamlanayotgan iqtisodiy va siyosiy kuchlariga qarshi kurashni tashkil etgan davr sifatida ko‘rilgan. Sharqshu noslarnin bir qismi, ayniqsa, xonliklarni G‘arb tomonid an o‘rganilayotgan markaziy davlatlarning kuchli raqiblariga qarshi kurashayotgan sifatida tasavvur qilishgan. Biroq, xonliklarning o‘zaro aloqalarini, madaniyatlararo o‘zaro ta’sirlarni va ijtimoiy hayotdagi nozik jarayonlarni o‘rganishda kamchiliklar mavjud bo‘lgan. Ba’zi olimlar esa xonliklar davrini, uning madaniy, ijtimoiy va siyosiy jihatlarini yoritishda ma’lum darajada idealist bo‘lganlar. Ularning fikricha, xonliklarning tarixiy ahamiyatini faqat siyosiy nuqtai nazardan baholash noto‘g‘ri, chunki bu davr xalqning o‘ziga xos madaniyatining rivojlanishiga xizmat qilgan va bu madaniyat ko‘p jihatdan G‘arb va Sharq o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning bir qismi bo‘lgan. Shu bilan birga, G‘arb olimlari tomonidan xonliklar davrining yoritilishi ba’zan noaniq va yuzaki bo‘lib, ko‘pincha xonliklarning ichki siyosiy jarayonlariga, xalqning kundalik hayotiga va ularning ijtimoiy tizimiga yetarli darajada to‘liq yondashilmagan. Biroq, bu asarlar O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirgan va G‘arbdagi tarixshunoslikda yangi yo‘nalishlarning rivojlanishiga sabab bo‘lgan. Ushbu tadqiqotlar orqali G‘arbiy Yevropa sharqshunoslari tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini yoritishda yuzaga kelgan asosiy metodologik yondashuvlar, tasavvurlar va tanqidiy fikrlar haqida batafsil ma’lumot berildi. Bu yondashuvlar, O‘rta Osiyo tarixining murakkab va boy tafsilotlarini o‘rganishda davom etayotgan tadqiqotlarning asosini tashkil etadi. XIX-XX asr boshlaridagi xorijiy mualliflar. Ular, asosan, Oʻrta Osiyoning qadimgi va oʻrta asrlar tarixiga, shuningdek, Oʻrta Osiyo davlatlarining xalqaro siyosatdagi oʻrniga (masalan, Oʻrta Osiyodagi ingliz-rus raqobatiga) eʼtibor qaratdilar. Ko‘pincha tadqiqotchilar tarixchilar emas, balki sayohatchilar, hukumat amaldorlari va jurnalistlar edi. Qolaversa, axborot manbalarining yetishmasligi, mintaqa tabiiy boyliklarining sust o‘rganilmaganligi, mintaqaning Rossiya va jahon 6 siyosatidan ajralganligi, turg‘un hodisalar tufayli tadqiqotchilarning mintaqaga bo‘lgan qiziqishi so‘nadi. 19-asr gʻarb adabiyoti rang-barang va keng qamrovli edi. Uni shartli ravishda biografik va geosiyosiy xarakterdagi adabiyotlarga ajratish mumkin. Tadqiqotchi F.Yo‘ldoshboyeva 19-asrda G‘arbda O‘rta Osiyoga oid ko‘plab asarlar nashr etilganligini, ularda asosiy g‘oya Britaniya Hindistoniga Rossiyadan kelayotgan tahdid haqida ekanligini to‘g‘ri ta’kidlaydi 4 . Darhaqiqat, 19-asrda Rossiya qoʻshinlarining Oʻrta Osiyoga yurishi bilan chet elda, birinchi navbatda, Buyuk Britaniyada Oʻrta Osiyo mavzulariga qiziqish kuchaydi. Albatta, u 20-asr boshlarigacha ingliz tilidagi tarixshunoslikda markaziy oʻrinni egallagan. Britaniya Hindistoniga Rossiya Markaziy Osiyodan tahdid solishi muammosi bilan ovora edi. 19-asrda Rossiyaning Bolqon, Kavkaz va Oʻrta Osiyodagi mavqeining mustahkamlanishi Britaniya siyosiy doiralarida jiddiy xavotir uygʻotdi, bu yerda Angliyaning tashqi siyosati va siyosatining bu mintaqadagi strategiyasi toʻgʻrisida keng munozaralar avj oldi. Angliyaning O‘rta Osiyodagi tashqi siyosati masalalari bo‘yicha jamoatchilik doiralari aynan Angliyaning O‘rta Osiyodagi asosiy raqibi sifatida ko‘rilgan Rossiya bilan ta’sir doiralarini bo‘lish masalasi atrofida aylanardi” 5 . Oʻrta Osiyoda Angliya va Rossiya oʻrtasidagi qarama- qarshilik masalalari D. Boulger, F. Skrin, E. Ross, A. Vamberi, Hindiston vitse-qiroli J. Kerzon, shuningdek, J. Malleson va J. Dobson [1] asarlarida oʻz aksini topgan. Ushbu tadqiqotchilar guruhi e’tiborini tortgan asosiy muammoga to‘xtalib, shuni ta’kidlash joizki, Buxoro amirligining 18-asr – 19-asrning birinchi yarmidagi tarixi ularni maqsadli va chuqur o‘rganish predmeti bo‘lmagan. Qayd etilgan tadqiqotchilar mangʻitlar tarixini yoritish boʻyicha qisqacha ekskursiya bilan cheklanishdi. 4 Crews Robert D. For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia. – Cambridge: Harvard University Press, 2006. – P 164. 5 Allen J. Islamic Historiography and Bulghar Identification among the Tatars and Bashkirs. – Leiden: Brill, 1998. – P 123. 7 19-asrda AQShda Turkiston tarixiga oid atigi 5-6 ta asar nashr etilgan va ular Joshua Xarlan va Uilyam Kertis tomonidan yozilgan. Ularning asarlari keyinchalik G‘arb tadqiqotchilarining ko‘pchiligi uchun manba bo‘lib xizmat qildi. SSSR mavjud boʻlgan davrda Oʻrta Osiyo boʻyicha xorijiy tarixnavislik, agar u toʻxtamasa, jiddiy qiyinchiliklarni boshidan kechirgan, xususan, birlamchi manbalardan foydalanish imkoni yoʻq edi. Xorijiy tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri Rossiya-Britaniya raqobati muammosi bo‘lib qoldi va shunday bo‘lib qolmoqda. Yigirmanchi asrning birinchi o‘n yilligida Oʻrta Osiyo etnografiyasi, antropologiyasi va geografiyasiga oid ilk tadqiqotlar chet ellarda paydo boʻldi. Ularda Oʻrta Osiyoda yashovchi tojiklar, oʻzbeklar, qozoqlar, turkmanlar va boshqa xalqlarning tabiiy sharoiti, aholi turmushi, kundalik turmushi, madaniyati, urf-odat va marosimlari, dini oʻz aksini topgan. 30-yillardan beri 20-asrda xorijiy mualliflar tomonidan Oʻrta Osiyo xonliklari tarixiga oid asarlar nashr etila boshlandi. Gʻarb tarixchilarini qiziqtirgan muammolardan biri xonliklarning maʼmuriy tuzilishi masalasi edi. Bu masala bo‘yicha barcha tadqiqotchilar o‘xshash fikrlarni bildirdilar. Bu haqda J.Kunits shunday yozgan edi: “Amirning hokimiyati mutlaq edi, barcha muassasalarning boshliqlari, viloyatlar hokimlari (hokimlari) u tomonidan tayinlangan va ular faqat unga hisobot berganlar” 6 . Muallif davlatning maʼmuriy jihatdan viloyat, tuman va qishloqlarga boʻlinganligini ham qayd etgan. Boshqaruv mansabdorlari beklar, amlyakdorlar va oqsoqollar edi. Lekin muallif mansabdor shaxslarning vazifalari haqida hech narsa yozmagan. Manbalarda keltirilishicha, Buxoro xonligida islom dini jamiyat hayotining asosini tashkil qilgan. J.Kunits Buxoroni “arab-eron madaniyati qal’asi”, Markaziy Osiyoning butun asrlik tarixi davomida “islom qalbi”, “buyuk pravoslav olimlari va Qur’on sharhlovchilari vatani, 250 ta masjid va madrasalar markazi” [9] deb atagan. 6 Kamp Marianne. The New Woman in Uzbekistan Islam, Modernity, and Unveiling under Communism. – Seattle: University of Washington Press, 2006. – P 185. 8 V. Kouts oʻzining “Oʻrta Osiyodagi sovetlar” asarida chor Rossiyasi tomonidan Oʻrta Osiyoni bosib olish masalalariga toʻxtalib, XIX asrning birinchi yarmidagi Buxoro-Rossiya munosabatlarining ayrim muammolarini yoritib berdi. hamda eksport va import tovarlari, bojlar miqdori va boshqalar haqida ma’lumot berdi. 30-50-yillarda Xorijiy tarixshunoslikda Buxoro amirligi tarixiga oid tadqiqotlar deyarli yoʻq edi. Bunga O‘rta Osiyo respublikalarining SSSR tarkibiga kirganligi va O‘rta Osiyo mintaqasi, ta’bir joiz bo‘lsa, kapitalistik mamlakatlar uchun “taqiqlangan hudud” bo‘lganligi sabab bo‘ldi. Urushdan keyingi sovuq urush ham Markaziy Osiyoni o‘rganishga to‘siq bo‘ldi. 50-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab O‘rta Osiyo xonliklari tarixiga qiziqish yana jonlandi. Va bu davrda Oʻrta Osiyo xonliklari tarixi bir butun holda oʻrganildi. Ingliz olimi Meri Xoldsvortning “Turkiston 19- asrda” monografiyasi qiziqarli tadqiqotdir. Muallif Qo‘qon va Xiva xonliklari tarixi bilan bir qatorda Buxoro amirligi tarixiga ham e’tibor qaratgan. Tadqiqot xronologik jihatdan 19-asrni qamrab olgan boʻlsa- da, ingliz va amerika tarixnavisligida birinchi boʻlib xonliklarning siyosiy tarixi, muassasalarning faoliyati, yerga egalik qilish muammolari, madaniy hayot, xonliklar hududlarini Rossiya tomonidan bosib olinishi va hokazolar yoritilgan M. Xordsvort Buxoro va Qoʻqon xonliklarining maʼmuriy boshqaruv tizimini qiyosiy tahlil qilib, ularning oʻxshash tomonlarini qayd etib, hududlarni hukmron sulola vakillari boshqarganligini taʼkidlaydi. Unda mansabdor shaxslarning boshqaruv tuzilmasi va funksiyalari yoritilgan. Muallif Buxoro amirligida savdoning ahamiyatini qayd etib, Buxoro shahrining mintaqaning eng muhim savdo markazi sifatidagi rolini ochib beradi. Shahar bozorlarining faoliyati haqida batafsil maʼlumot beradi. Rossiya, Afgʻoniston, Eron, Hindiston, Xitoy, Xiva, turkman va qozoq choʻllariga tovar importi va eksporti toʻgʻrisida maʼlumotlar beradi. 1960-yillarda Angliya-Amerika tarixshunosligida Buxoro amirligi tarixining ayrim jihatlari Uilerning “Sovet Oʻrta Osiyosining yangi tarixi” [10, b. 272] va 9 “Sovet O‘rta Osiyo xalqlari” (Wieler G. The Peoples of Soviet Central Asia. – London, 1966) asarlarida yoritilgan. “Sovet O‘rta Osiyosining yangi tarixi” kitobida muallif faqat uchinchi bobda Buxoro amirligi tarixini qisqacha yoritadi. Uilerning fikricha, Buxoro amirligining maʼmuriy tizimi Moverannahrdagi Abbosiylar va Temuriylar davridagi eron-arab maʼmuriyatidan meros boʻlib qolgan. Uning fikricha, Buxoroda moliya, soliq, sud terminologiyasi arabcha, harbiy terminologiya esa aksariyat hollarda eroniychadir . U Buxoroning ma’muriy boshqaruv tizimini juda sodda va ibtidoiy deb hisoblaydi, boshqaruvning asosiy vazifasi soliq yig‘ishdir, deb ta’kidladi. Sud tizimi shariat qonunlari va islom axloqiga bo‘ysunadi. G‘arb tadqiqotchilarini qiziqtirgan masalalardan biri Buxoro amirligi iqtisodiyotining holati edi. J. Uiler Buxoroning Oʻrta Osiyoni Rossiya tomonidan bosib olinishigacha boʻlgan xoʻjaligining ahvolini tahlil qilar ekan, Buxoroda irrigatsiyani rivojlantirishga katta ahamiyat berilganligini, 1827-1837-yillarda tashqi savdo rivojlanganligini qayd etadi. Rossiyaga tovarlar eksporti importdan 2 000 000 rublga ko‘p edi. Buxoro shahrida ichki savdo yaxshi yoʻlga qoʻyilgan edi. J. Uiler Buxoro amirligining iqtisodiy yuksalishini qayd etadi. SSSR mavjud bo‘lgan davrda G‘arb tahlilchilari e’tiborlarini Angliya-Rossiya raqobatiga qaratdilar. Bu savol ularda katta qiziqish uyg‘otishda davom etdi. V.K. Sovetlarga qarshi pozitsiyani egallagan. Biroq, P. Sykes va K.F. Endryu rus-ingliz qarama-qarshiliklarini o‘rganish va tahlil qilishda ikki imperiyaning hujumkor siyosatini ta’kidladi 7 . Oʻrta Osiyoda ikki buyuk davlat – Angliya va Rossiya oʻrtasidagi ikki asrlik qarama-qarshilik (Pyotr I davridan Nikolay IIgacha) tarixi P.Xopkirkning klassik asarida bayon etilgan [6]. Kitobda Yevropaning ikki qudratining bu ulkan mintaqadagi geosiyosiy maqsadlari tahlil qilingan. Hudud, ta’sir va bozorlar uchun eng keskin yashirin va oshkora kurash ko‘rsatilgan. Kitobda Rossiyaning amir va xonlar yerlarini – Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Geoktepa, Marvni bosib olishi, Afg‘oniston Panjshexini, Pomir viloyatlarini bosib olishi, birin-ketin 7 Khalid Adeeb. Muslim Cultural Reform and Politics The Jadid Movement in Central Asia. – Berkeley: University of California Press, 1998. – P 214. 10 olib borgan urushlari tarixi aks ettirilgan. "Buyuk o‘yin"ning ko‘zga ko‘ringan ishtirokchilari – ofitserlar, agentlar va ko‘ngilli tadqiqotchilarning (rus va ingliz) hayratlanarli va dramatik sarguzashtlari yorqin tasvirlangan, ularning aksariyati fojiali tarzda vafot etgan. Yana bir ingliz tadqiqotchisi Jon Kiy ham O‘rta Osiyodagi ingliz- rus raqobati masalasiga to‘xtalar ekan, “buyuk o‘yin”ning birinchi o‘yinchilaridan biri, Buxoroga tijorat va siyosiy sayohat qilgan U. Murkroftning rolini qayd etdi. J. Key ingliz agenti Aleksandr Bornsning Buxoroga qilgan ekspeditsiyasidan (1837) boshlanib, 60-yillarning oxirigacha, Angliyaning Afgʻonistonga, Rossiyaning Xiva xonligiga borgan ekspeditsiyasidan boshlab, Oʻrta Osiyodagi voqealarni tahlil qildi 8 Nemis tadqiqotchisi Anke fon Kugelgen mang‘itlar sulolasining Buxoro hukmdorlari haqida fors (tojik) tilida yozilgan yozma manbalarni tahlil qilib, mualliflarning 18-asr o‘rtalarida Buxoroda hokimiyatni qo‘lga olgan Buxoro xonligining dastlabki to‘rtta hukmdorini qonuniylashtirish strategiyasini belgilab berdi. Anke fon Kugelgen hokimiyatni qonuniylashtirishning oltita asosiy tamoyilini ochib berdi: 1) ilohiy qonuniylashtirish; 2) genealogik qonuniylashtirish; 3) saylov qonunchiligi; 4) namunaga yo‘naltirish orqali qonuniylashtirish; 5) ustun kuchni qonuniylashtirish; 6) normalarni saqlash orqali qonuniylashtirish. Anke fon Kugelgen Buxoro xonligi ma’naviy madaniyatida “Mujaddadiyy a- so‘fiylik tariqatining o‘rnini ham ochib berdi. Umuman olganda, Yevropa tarixshunosligida ma’lum ilmiy an’analar va davomiylik rivojlangan bo‘lib, ular qator olimlarning tadqiqotlaridagi yetakchi o‘rinlarni belgilab bergan. Ular, o‘z navbatida, o‘z asarlari bilan Buxoro xonligi tarixiga bo‘lgan bugungi qiziqishni uyg‘otdi. 8 Levi Scott C. The Indian Diaspora in Central Asia and Its Trade, 1550–1900. – Leiden: Brill, 2002. P 116. 11 Xulosa. Demak, Buxoro amirligi tarixining G‘arb tarixshunosligi o‘ziga xos xususiyat va umumiy xususiyatlarga ega. Uni kontseptual- nazariy va amaliy jihatdan qisman o‘zaro bog‘langan uch davrga bo‘lish mumkin. Birinchi davr 19-asrning ikkinchi yarmi – 20-asr boshlarini qamrab oladi, bu davrda Gʻarb mualliflarining asarlari ishonchsiz va ahamiyatsiz tarixiy manba hisoblangan. Ikkinchi davr sovet davri tarixshunosligini qamrab olgan boʻlib, u inqilobgacha boʻlgan tarixshunoslikning uslubiy yondashuvlari va anʼanalarining davomiyligi hamda mafkuraviy yondashuv bilan ajralib turadi. Uchinchi davr G‘arb mualliflari Buxoro amirligi tarixi va madaniyatini o‘rganishda ijobiy holatlar yuzaga kelganligini qayd etgan postsovet davri tarixshunosligini qamrab oladi. Bu davrda P. Xopkirk, Jon Kiy, Anke fon Kugelgen va boshqalarning Buxoro amirligidagi siyosiy, ijtimoiy va madaniy voqealarni aks ettirgan asarlari nashr etildi 9 . 1.2 G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklari ijtimoiy-iqtisodiy hayotini tadqiqotlarda aks etishi. 9 Levi S. C. Markaziy Osiyodagi hind diasporasi va uning savdosi, 1550–1900. – Leyden: Brill, 2002. – 350 b. 12 G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy hayoti asosan savdo, qishloq xo‘jaligi va sanoat tarmoqlarining o‘zaro bog‘liqligi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy asoslari va uning shakllanishi ko‘plab sharqshunoslarning ilmiy izlanishlarida alohida o‘rganilgan. G‘arb olimlari, masalan, Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining iqtisodiy tuzilishini, ayniqsa, savdo yo‘llariga ta’sirini ta’kidlab, bu hududlarni Buyuk Ipak yo‘li kabi xalqaro savdo yo‘llarining markaziy qismlaridan biri sifatida ko‘rsatganlar. Savdo O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy hayotida muhim o‘rin tutgan. G‘arb manbalarida, ayniqsa, Samarqand va Buxoro shaharlarining savdo markazlari sifatidagi roli haqida ko‘plab ma’lumotlar mavjud. Ular, asosan, boshqa Sharq mamlakatlari, masalan, Eron, Hindiston, Xitoy va Rus bilan savdo aloqalarini rivojlantirganlar. G‘arb olimlarining fikriga ko‘ra, O‘rta Osiyoning iqtisodiy salohiyati uning hududidagi savdo tarmoqlarining rivojlanishiga bog‘liq bo‘lgan. O‘rta Osiyo xonliklari, xususan, o‘zining strategik joylashuvi orqali savdo, xususan ipak, ziravorlar, ko‘mir, tuz va boshqa tovarlarni ishlab chiqarish va sotish orqali yirik iqtisodiy kuchga aylangan 10 . Qishloq xo‘jaligi ham O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy hayotida muhim rol o‘ynagan. G‘arb manbalarida bu hududda paxta, g‘alla, meva-sabzavot va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yetishtirilishi va ularning savdosi haqida ko‘p ma’lumotlar keltirilgan. O‘rta Osiyo hududidagi irrigatsiya tizimlari, xususan, Amudaryo va Sirdaryo bo‘ylaridagi sug‘orish tizimlari qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda katta ahamiyat kasb etgan. G‘arb manbalarida sug‘orish tizimlarining muhandislik jihatlari va ularning qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga ta’siri haqida batafsil tahlillar mavjud. Sanoatning rivojlanishi esa O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy tuzilishida ikkinchi darajali o‘rin tutgan. G‘arb manbalarida sanoatning asosiy tarmog‘i sifatida ipak va hunarmandchilik, shu jumladan, to‘qimachilik sanoati yoritilgan. Buxoro va Samarqandda ishlab chiqarilgan ipak va 10 Morrison Alexander. Russian Rule in Samarkand, 1868–1910 A Comparison with British India. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – P 127. 13 boshqa to‘qimachilik mahsulotlari nafaqat O‘rta Osiyo, balki Yevropa bozorlariga ham eksport qilingan. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy hayotini chuqur tahlil qilishda, ayniqsa, savdoning roli va xonliklar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar o‘rganilgan. G‘arb olimlari o‘z tadqiqotlarida, O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy faoliyatini ta’sir qilgan omillardan biri sifatida transkaspiy savdoning rivojlanishini ko‘rsatishadi. Samarqand, Buxoro va Xiva kabi markazlar, o‘zlarining xalqaro savdo yo‘llari bilan tanilgan, bu esa iqtisodiy rivojlanishni ta’minlagan. Savdo aloqalari O‘rta Osiyo xonliklarida, xususan, Buxoro xonligi bo‘yicha, olimlar tomonidan alohida tadqiq etilgan. Buxoro shahridagi "Buxoro bozorlarining" rivojlanishi va tarmoq kengayishi, shuningdek, O‘rta Osiyoning boshqa hududlari bilan savdo qilgan Xiva va Qo‘qon xonliklari iqtisodiy o‘zgarishlari G‘arb tadqiqotchilari tomonidan kuzatilgan. Shuningdek, O‘rta Osiyo xonliklarida savdo aloqalarining rivojlanishi yerga ega bo‘lgan elita va ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi aloqalar va tasavvurlarni shakllantirgan. G‘arb manbalarida paxta ishlab chiqarish ham alohida yoritilgan. O‘rta Osiyo xonliklarida paxta yetishtirish va uning eksporti savdo tizimining ajralmas qismiga aylangan. Paxtaning yetishtirilishi va uni qishloq xo‘jaligida ishlatishning iqtisodiy roli, shuningdek, xonliklarda paxta ishlab chiqarish bilan bog‘liq ishchi kuchi va mehnat bozorining holati haqida keng ma’lumotlar mavjud. Buxoro va Xiva xonliklarida paxta ekinlari ko‘p miqdorda yetishtirilgan, va bu jarayonning xususiyatlari G‘arb olimlari tomonidan tahlil qilingan 11 . Sanoat sohasida esa G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarida hunarmandchilik, ipak va to‘qimachilik ishlab chiqarishining rivoji haqida ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan. Xiva va Samarqandda ipak ishlab chiqarish texnologiyasi, uni eksport qilishning iqtisodiy ta’siri va o‘sha davrdagi ishlab chiqarish tizimlari hamda xalqaro bozor bilan aloqalar haqida G‘arb manbalarida kengroq yoritilgan 11 Sabol Steven. Russian Colonialism and the Formation of Kazakh National Consciousness. – New York: Palgrave Macmillan, 2003. – P 186. 14 G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy tuzilishini tahlil qilishda hukmdorlar, yuqori sinf va xalqning o‘zaro aloqalari ko‘p hollarda siyosiy va ijtimoiy tahlilning markazida bo‘lgan. Xonliklarning yuqori sinfi, xususan, xonlar, amaldorlar va ularning atrofidagi elita haqida keng ma’lumotlar mavjud. G‘arb sharqshunoslari xonliklar davrida hukmdorlarning siyosiy roli, ularning jamiyatdagi ta’siri va hukumat tizimini tashkil etishda qanday usullarni qo‘llaganligi haqida batafsil yozganlar. Buxoro xonligi, masalan, hukmdorlarning ilmiy va diniy obro‘si bilan ajralib turgan. Shu bilan birga, G‘arb manbalarida xalqning ijtimoiy tuzilishi haqida ham ko‘plab tadqiqotlar mavjud. O‘rta Osiyo xonliklarida dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar o‘rtasidagi farqlar, ularning turmush tarzi va ijtimoiy mavqei alohida yoritilgan. Buxoro xonligida, masalan, dehqonlar katta qishloq xo‘jaligi faoliyatini olib borishgan bo‘lsa, Xiva xonligida esa hunarmandchilik va san’at o‘zining yuqori darajasiga yetgan edi. G‘arb olimlari, shu bilan birga, ushbu jamiyatlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, masalan, ijtimoiy qaramlik, xodimlar va qullikning ta’sirini ham ko‘rsatganlar. Bundan tashqari, G‘arb manbalari da xonliklar davrida ijtimoiy tengsizlikning mavjudligi, ayniqsa, qulay sharoitda yashovchi yuqori sinflar va qiyinchiliklar bilan yuzlashgan xalq o‘rtasidagi tafovutlar haqida ham ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan. Xalqning kundalik hayoti, ular duch kelgan iqtisodiy va ijtimoiy muammolar, shuningdek, hukumatning ularga qarshi siyosatlari G‘arbda keng o‘rganilgan. O‘rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy tuzilishi haqidagi G‘arb manbalari, ayniqsa, hukmdorlar va xalq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy tuzilishi ko‘plab G‘arb olimlari tomonidan tahlil qilingan, bu esa xonlar va amaldorlar orasidagi hokimiyat munosabatlari, shuningdek, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi ta’sirini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. G‘arbda ko‘plab olimlar O‘rta Osiyo xonliklaridagi hukmdorlar tizimini va ularga qarshi bo‘lgan ijtimoiy qatlamlarni o‘rganishgan. Masalan, Buxoro 15 xonligidagi hukmdorlarning ijtimoiy mavqei, ularning xalq bilan aloqalari, va bu aloqalarning shakllanishi G‘arbda batafsil tadqiq etilgan. Buxoro va Xiva xonliklarida hukmdorlar va amaldorlar elitasining jamiyatdagi iqtisodiy va siyosiy pozitsiyalari, ularning hukumatda o‘zlarining mavqeini mustahkamlash yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, G‘arb manbalarida ijtimoiy sinflar o‘rtasidagi farqlar, dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar va boshqalar orasidagi tafovutlar haqida ma’lumotlar mavjud. Xalqning kundalik hayoti, ularning turmush tarzi va iqtisodiy sharoitlari haqida ko‘plab G‘arb tadqiqotlari mavjud. O‘rta Osiyo xonliklarida xalqning mehnat resurslari va ularning shart-sharoitlarini o‘rganish, G‘arb manbalarida ijtimoiy tengsizlik va sinfiy qarama-qarshiliklar, shu jumladan, o‘sha davrdagi qaramlik, qullik va huquqlarni cheklash masalalari ham alohida yoritilgan. Xonliklarning hukmdorlari tomonidan qo‘llanilgan siyosiy va ijtimoiy nazorat mexanizmlari haqida G‘arb olimlari tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar orqali O‘rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy-iqtisodiy tizimiga chuqurroq yondashuvlar taqdim etilgan. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy va diniy hayoti alohida o‘rganilgan. O‘rta Osiyo xonliklarining ilmiy va madaniy rivojlanishi ko‘plab G‘arb olimlari tomonidan chuqur tahlil qilingan. Buxoro va Samarqand shaharlari, xususan, o‘rta asr ilm-fanining markazlari sifatida ko‘rsatilgan. Buxorodagi madrasalar va ilmiy maktablar, Samarqanddagi astronomiya va matematikada erishilgan yutuqlar G‘arbda katta e’tibor qozongan. G‘arb manbalarida Al- Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy va boshqa o‘rta asr olimlarining ilmiy yutuqlari yoritilgan. San’at va madaniyat ham O‘rta Osiyo xonliklarida rivojlangan. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo madaniyatining badiiy jihatlari, shu jumladan, me’moriy obidalar, tasviriy san’at va adabiyot alohida tahlil qilingan. Samarqanddagi Registon maydoni, Buxorodagi Ark qal’asi kabi arxitektura yodgorliklari, shuningdek, O‘rta Osiyo shoirlarining asarlari G‘arbda keng o‘rganilgan. O‘rta Osiyo adabiyotining, 16 xususan, Nasriddin Xoja va boshqa folklor qahramonlari haqida G‘arb manbalarida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Diniy jihatdan, G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining islomiy qarashlari, xususan, shu davrdagi shiyalik, sunniylik va tasavvuf falsafasi haqida ham ma’lumotlar berilgan. G‘arb olimlari, shuningdek, O‘rta Osiyo xonliklaridagi diniy o‘zgarishlar, masalan, yangi diniy oqimlarning paydo bo‘lishi va ularning jamiyatdagi ta’sirini o‘rganishgan. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayoti to‘g‘risidagi tadqiqotlar ko‘plab yangi bilimlar va yondashuvlarni taqdim etgan. Bu ilmiy asarlar O‘rta Osiyo tarixining yanada chuqurroq va mukammalroq o‘rganilishiga zamin yaratgan. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy hayoti va diniy qarashlarining o‘rganilishi ayniqsa, bu hududning ilmiy va badiiy yutuqlarini yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. O‘rta Osiyo xonliklarida ilm-fan va san’atning rivojlanishi G‘arb tadqiqotlarida juda ko‘p e’tibor qaratilgan soha hisoblanadi. Xususan, Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlar ilm-fan markazlari sifatida o‘rganilgan. Buxorodagi ilm-fan maktablari, masalan, Madrasalar va ilmiy markazlar, Al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy va Al-Farg‘oniy kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy dasturlar haqida ko‘plab G‘arb manbalarida batafsil ma’lumotlar berilgan. Bu olimlar o‘z asarlarida geografiya, astronomiya, matematika va tabiatshunoslik sohalarida erishilgan yutuqlarni muhokama qilishgan. G‘arb olimlari, O‘rta Osiyo ilm-fanining rivojlanishini va uning Yevropa olimlari bilan aloqalarini alohida ta’kidlaganlar. O‘rta Osiyo xonliklarining diniy hayoti haqida G‘arb manbalarida ijtimoiy va siyosiy tizimning diniy ta’siri haqida ham tadqiqotlar mavjud. O‘rta Osiyo hududida islom, xususan, sunniylik, shiyalik va tasavvuf qarashlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar yoritilgan. Shuningdek, O‘rta Osiyo xonliklaridagi diniy qarashlarning jamiyatdagi o‘zgarishlarga qanday ta’sir ko‘rsatgani, ularning siyosiy tuzilishga qanday ta’sir qilganligi haqida ko‘plab ilmiy tahlillar mavjud. 17 O‘rta Osiyo madaniyati, xususan, me’moriy yodgorliklar, san’at va adabiyot ham G‘arb manbalarida alohida yoritilgan. O‘rta Osiyoning tasviriy san’at va arxitektura obidalari, shuningdek, o‘rta asr adabiyotining yuksalishi G‘arb olimlarining izlanishlarida keng o‘rganilgan. G‘arb manbalaridagi O‘rta Osiyo xonliklari ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganish, ularning madaniy, diniy va iqtisodiy jihatlariga chuqurroq kirishga yordam beradi. Bu tadqiqotlar nafaqat o‘rta asr tarixini, balki O‘rta Osiyo xonliklarining ilmiy, madaniy va ijtimoiy aloqalarini ham yaxshiroq tushunishga imkon beradi 12 . 12 Sabol Steven. Russian Colonialism and the Formation of Kazakh National Consciousness. – New York: Palgrave Macmillan, 2003. P 205. 18 II BOB. AMERIKA TADQIQOTCHILARI ASARLARIDA XONLIKLAR TARIXINING YORITILISHI 2.1 Amerika tarixchilarining xonliklar davriga oid tadqiqotlari. Amerika tadqiqotchilari tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini o‘rganish, ayniqsa, XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida faol rivojlanishga boshladi. Amerika olimlari O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy jihatlarini tahlil qilishda o‘zlarining yagona yondashuvlari va metodologiyalariga asoslandilar. Ularning tadqiqotlari, ko‘plab ilg‘or ilmiy uslublar va tarixiy manbalarga asoslangan bo‘lib, O‘rta Osiyo xonliklari haqida global tarixiy tafakkurga yangi qarashlarni kiritdi. Amerika tarixchilari xonliklar davrini o‘rganishdan tashqari, O‘rta Osiyoning Yevropa va Osiyo madaniyatlari bilan o‘zaro aloqalarini chuqur tahlil qilishga intilishgan 13 . Amerika tarixchilari tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy tuzilishini tahlil qilish, regionning siyosiy tarixini va xonliklar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganishga katta e’tibor qaratdi. Bu olimlar, asosan, xonliklar o‘rtasidagi ichki siyosiy aloqalarni, shuningdek, ularning tashqi kuchlar bilan munosabatlarini yoritishga intildilar. Masalan, Amerika tarixchisi D. G. Gable, Xiva, Buxoro va Qo‘qon xonliklarining siyosiy tuzilishini, ularning o‘zaro kurashlari va ularga ta’sir etgan qo‘shni davlatlarning siyosiy manevrlarini o‘rganishda katta ish olib borgan. Gable, xonliklarning siyosiy tizimi ichki hokimiyat kurashlari, tashqi tahdidlar va iqtisodiy resurslar uchun kurashni muhim omil sifatida ko‘rsatadi. G‘arb olimlarining tadqiqotlaridan farqli o‘laroq, Amerika tarixchilari O‘rta Osiyo xonliklaridagi hukmdorlar va elita o‘rtasidagi aloqalar, hukumatni boshqarish mexanizmlari va siyosiy inqirozlarni o‘rganishga katta ahamiyat berishgan. Ularning fikriga ko‘ra, xonliklar o‘rtasidagi siyosiy tafovutlar va strategik raqobat ularning barqarorligiga va iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Buxoro xonligida, masalan, hokimiyatning markazlashtirilgan tuzilishi va xonning 13 Sartori Paolo. Concepts of Justice Sharia and Cultural Change in Russian Central Asia. – Leiden: Brill, 2016. – P 132. 19 hukmronligi uchun o‘tkazilgan kurashlar O‘rta Osiyo siyosatining o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon etdi. Amerika tarixchilari tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy tizimini o‘rganish ham juda muhim ahamiyatga ega. O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy holatini o‘rganishda Amerika olimlari savdo, qishloq xo‘jaligi, sanoat va malakali mehnat resurslarining roli haqida muhim ma’lumotlar taqdim etdilar. Misol uchun, T. K. Haysning tadqiqotlari orqali O‘rta Osiyo xonliklaridagi savdo yo‘llari va savdoni amalga oshirishning ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari o‘rganilgan. Hays, O‘rta Osiyo xonliklarining Yevropa va Osiyo bilan bo‘lgan savdo aloqalarini keng tahlil qilar ekan, Xiva va Buxoro shaharlarining savdo markazlari sifatida o‘rganilishi kerakligini ta’kidlagan. Uning fikriga ko‘ra, Buxoro va Samarqand shaharlarida joylashgan savdo bozorlari nafaqat yerli, balki butun Osiyo va Yevropa mamlakatlari bilan aloqalarni rivojlantirishda katta rol o‘ynagan. T. K. Hays O‘rta Osiyo xonliklarining savdo yo‘llari va zaxiralari, paxta va ipak ishlab chiqarishidagi ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni yoritdi. Shuningdek, Amerika tarixchilari paxta ishlab chiqarishning ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyatini ham o‘rganishgan. O‘rta Osiyo xonliklarida paxta yetishtirish va uning tashqi bozorga eksporti, xususan, Buxoro va Xiva xonliklarida mehnat bozori va agrar tuzilmaning ta’sirini o‘rganishda juda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Paxtachilikning rivojlanishi, shu bilan birga, Xiva va Buxorodagi quldorlik tizimi va mehnat resurslari bilan chambarchas bog‘liq edi. Amerika tarixchilari O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy va diniy hayotini o‘rganishda ham katta ahamiyat berishgan. O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy merosi va diniy qarashlari, ayniqsa, islomning O‘rta Osiyodagi tarixi va uning siyosiy tizimga ta’siri haqida ko‘plab ilmiy ishlanmalar mavjud. Masalan, Amerika tarixchisi L. B. Greenfield, Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlarning madaniy markazlar sifatidagi rolini o‘rganib, ularning ilm-fan, adabiyot va san’atdagi yuksak yutuqlarini alohida ta’kidlagan. O‘rta Osiyo xonliklarida islomning tarixi va diniy qarashlarining jamiyatdagi ta’siri haqidagi tahlillar ham Amerika olimlarining 20 izlanishlarida asosiy o‘rin tutgan. Xiva va Buxoro xonliklaridagi diniy boshqaruv tizimlari, tasavvuf tarixi va sufi jamoalarining jamiyatdagi o‘rni haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. L. B. Greenfield, xonliklarning diniy hayotida shiyolarning, sunniylikning va tasavvufning ta’sirini o‘rganib, O‘rta Osiyo xonliklaridagi diniy qarashlarning siyosat va iqtisodiy hayotga qanday ta’sir qilganligini tahlil etgan. Shuning dek, O‘rta Osiyo xonliklarid agi san’at va me’mori y yodgorliklarning roli haqida ham ko‘plab G‘arb tadqiqotlari mavjud. O‘rta Osiyo xonliklarining san’ati, shu jumladan, minora, madrasalar va masjidlar, G‘arb tarixchilari tomonidan jamiyatning madaniy yuksalishi va siyosiy barqarorligi bilan bog‘liq ravishda tahlil qilingan. Amerika tarixchilari tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini o‘rganish, nafaqat regionning siyosiy va iqtisodiy holatini, balki uning madaniy va diniy jihatlarini ham yanada chuqurroq tushunishga imkon yaratdi. Ularning tadqiqotlari, O‘rta Osiyo xonliklarining tarixiy merosini global miqyosda yaxshiroq anglashga yordam berdi. Amerika tarixchilari, O‘rta Osiyo xonliklaridagi ijtimoiy tuzilmaning rivojlanishini o‘rganishda ham katta e’tibor qaratgan. Bu yondashuv xonliklarning ichki ijtimoiy sinflarini va ular o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilishga asoslangan. O‘rta Osiyo xonliklarida mavjud bo‘lgan davlat tizimi, uning xalq va elitadagi tuzilishi haqida Amerika olimlari turli nazariyalar asosida izlanishlar olib borgan. Xususan, S. L. Shuster o‘zining "The Social Structure of Bukhara Khanate" (Buxoro xonligi ijtimoiy tuzilishi) asarida xonliklar davrida ijtimoiy qatlamlarning qanday shakllanganini tahlil qiladi. Buxoro xonligida, shuningdek, Xiva va Qo‘qon xonliklarida ham davlat tizimi aristokratik boshqaruvga asoslangan bo‘lib, fuqaro sinfi va uning ijtimoiy-iqtisodiy holati muhim ahamiyat kasb etgan. Shuster, ijtimoiy sinflar orasida hokimiyatga ega bo‘lgan elitani, shuningdek, o‘rta sinf va dehqonlar tomonidan yuzaga kelgan ijtimoiy ko‘tarilishlarni va ularning iqtisodiy ahamiyatini aniqlashga intilgan. Buxoro xonligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonligidagi paxta ishlab chiqarish va savdo tarmoqlaridagi yirik ishlab chiqaruvchilar sinfi (yani, dehqonlar va mehnat resurslari) hamda bu sohalarda ishlovchi qullar masalasi ham 21 o‘rganilgan. Amerika tadqiqotchilari, ayniqsa, ijtimoiy stratifikatsiyaning iqtisodiy ta’sirini o‘rganishgan, bu esa xonliklar davridagi iqtisodiy tizimni yaxshiroq tushunishga yordam berdi 14 . O‘rta Osiyo xonliklarining tashqi siyosatiga oid Amerika tarixchilari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar ham katta ahamiyatga ega. Ushbu sohadagi tadqiqotlar xonliklarning qo‘shni davlatlar bilan aloqalarini, shuningdek, ular bilan bo‘lgan diplomatik munosabatlarini chuqurroq tushunishga imkon berdi. Masalan, Amerika olimlaridan J. C. Whitmore, O‘rta Osiyo xonliklarining Rossiya, Qozon, Qafqoz va Hindiston bilan bo‘lgan diplomatik aloqalarini tahlil qilishda katta ishlar qilgan. U xonliklarning Rossiya imperiyasi bilan bo‘lgan siyosiy va savdo aloqalarini tahlil qilib, O‘rta Osiyo xonliklarining o‘ziga xos mustaqil diplomatiyasini va qo‘shni davlatlar bilan kurashishini ko‘rsatdi. J. C. Whitmore, xususan, XIX asrning boshlarida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo xonliklarining ichki siyosatiga qanday ta’sir ko‘rsatganini o‘rganadi. U Rossiya va O‘rta Osiyo xonliklarining savdo va siyosiy munosabatlari, shuningdek, xonliklar va Rossiya o‘rtasida bo‘lgan harbiy to‘qnashuvlarni, shuningdek, imperiyaning O‘rta Osiyo hududidagi hegemonligini qanday kuchaytirganini tahlil etadi. Bu tadqiqotlar, Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda o‘z ta’sirini mustahkamlash uchun qanday siyosat yuritganini va O‘rta Osiyo xonliklarining bu tahdidga qarshi qanday kurashganini ko‘rsatadi. Amerika olimlarining O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy va ilmiy merosini o‘rganishdagi hissasi juda katta. Ularning tadqiqotlari O‘rta Osiyo xonliklarining ilmiy, madaniy va san’at merosini global tarixiy kontekstda tahlil qilishga yordam berdi. Masalan, Amerika tarixchisi R. M. Sorkin, Buxoro xonligining ilm-fan va madaniyatdagi rolini yoritish orqali O‘rta Osiyo ilmiy markazlarining Yevropa va Osiyo bilan aloqalarini tahlil qildi. Sorkin, Buxoro madrasalarining ilmiy va diniy ahamiyatini ko‘rsatib, shuningdek, Buxoro ilm-fanining rivojlanishida musulmon mutafakkirlarining rolini ta’kidlagan. 14 Sartori Paolo. Concepts of Justice Sharia and Cultural Change in Russian Central Asia. – Leiden: Brill, 2016. – P 175. 22 Uning fikriga ko‘ra, Buxoro madrasalari nafaqat diniy ta’lim beruvchi muassasa sifatida faoliyat yuritgan, balki O‘rta Osiyo ilm- fanining rivojlanishida muhim markazlardan biri bo‘lgan. Shuningdek, O‘rta Osiyo xonliklaridagi astronomiya, matematika, tibbiyot va falsafa sohalaridagi yutuqlarni ham ta’kidlagan. R. M. Sorkin, shuningdek, Xiva va Qo‘qon xonliklaridagi ilm-fan va madaniy hayotga ham alohida e’tibor qaratgan. Xiva va Qo‘qon xonliklarining ilmiy-madaniy rivojlanishi, shu bilan birga, O‘rta Osiyo xonliklarining san’ati va arxitekturasi hamda ularning o‘zaro aloqalari, Sorkin tomonidan chuqur tahlil qilingan. Bu tadqiqotlar va Amerika olimlarining O‘rta Osiyo xonliklari tarixiga oid ishlari O‘rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam berdi. Ular nafaqat regionning ichki rivojlanishini, balki uning tashqi dunyo bilan bo‘lgan aloqalarini va bu aloqalarning tarixiy ahamiyatini ham yoritdilar 15 . 15 Саидбаев А. XIX асрда Марказий Осиё: Тарихий демография тадқиқоти. – Москва: Наука, 1989. – Б 153. 23 2.2 J.G. Skeylerning "Turkiston" asari xonliklar davri tarixini yorituvchi manba sifatida o‘rganilishi. J.G. Skeyler — XIX asrning ikkinchi yarmida turkistonshunoslik sohasida katta xizmatlar ko‘rsatgan ingliz olimi. U o‘zining “Turkiston” asarida O‘rta Osiyo, jumladan, xonliklar davrining siyosiy, iqtisodiy va madaniy holatini yoritgan. Skeylerning asari, xususan, Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo hududiga kirib kelishi va bu hududdagi xonliklarning siyosiy tuzilmasi haqida batafsil ma’lumot beradi. Asar, birinchi navbatda, Turkistonni kashf etish va uning xalqining urf-odatlari, iqtisodiy hayoti, harbiy tizimi hamda siyosiy tuzilmasini yoritishga qaratilgan. Skeyler o‘z tadqiqotlarida o‘zining shaxsiy kuzatishlariga tayanib, xonliklar davridagi amaliyotlarni aniq tasvirlab beradi. Shuningdek, u xonliklar davridagi xalqaro aloqalar, shuningdek, siyosiy hokimiyatning o‘zgarishi va mustaqillikka bo‘lgan urinishlar haqidagi tafsilotlarni keltiradi. Skeylerning asari, xonliklar tarixini o‘rganish bo‘yicha birinchi yirik manba sifatida ahamiyatlidir. U o‘zining sayohatlari davomida to‘plagan ma’lumotlari va kuzatishlari orqali O‘rta Osiyo va uning xalqlari haqida birinchi bor keng ko‘lamli tarixiy tasavvur yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Skeylerning asari o‘zining tarixiy ahamiyatiga ko‘ra, nafaqat O‘rta Osiyo xonliklarining o‘ziga xosligini, balki ularning jahon siyosatidagi o‘rnini ham ko‘rsatib berdi. Skeylerning “Turkiston” asari, xonliklar davri tarixini yoritishda siyosiy jihatlarga katta e’tibor qaratadi. O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy tizimi va hokimiyat strukturalarini o‘rganish orqali, u xonliklarning davlat boshqaruviga oid aniq tasavvurlarni keltiradi. Asar, ayniqsa, Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining siyosiy tuzilmasi va bu xonliklarning bir-biriga nisbatan tutgan pozitsiyalarini tahlil qiladi 16 . Skeylerning ta’kidlashicha, O‘rta Osiyo xonliklari orasida o‘zaro diplomatik aloqalar, o‘zaro raqobat va harbiy kurashlar keng tarqalgan edi. Asarda 16 Schoeberlein James. Identity in Central Asia: The Formation and Debates of the Concepts Uzbek, Tajik, Muslim, Soviet, and Others. Harvard University, 1994. – P 197. 24 xonliklarning Rossiya imperiyasi bilan bo‘lgan aloqalari ham muhim o‘rin tutadi. Rossiya imperiyasining xonliklar bilan bo‘lgan harbiy va iqtisodiy aloqalari, Skeylerning kuzatishlari asosida aniq yoritiladi. U, shuningdek, Rossiya imperiyasining o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun O‘rta Osiyoda qanday qilib siyosiy inqiloblar, harbiy isyonlar va diplomatik usullardan foydalanishga harakat qilganini ko‘rsatadi. Asarda shuningdek, xonliklarning ichki siyosatiga e’tibor qaratilgan. Skeyler, xonliklarning ichki siyosiy tuzilmasi va hokimiyatni qo‘lga kiritish jarayonlarini tasvirlaydi. O‘rta Osiyo xonliklaridagi hukmdorlarning mamlakatni boshqarish usullari, shuningdek, uning aholisiga ta’sirini chuqur tahlil qiladi. Skeyler xonliklarda hukmdorlarning xalqni boshqarishdagi usullari, o‘zaro intriga va urushlarni aniq tasvirlaydi. J.G. Skeyler “Turkiston” asarida O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy hayotini ham kengroq yoritadi. Asar, xususan, dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo va boshqa iqtisodiy faoliyatlar haqida ko‘p ma’lumot beradi. Skeyler, xonliklarning iqtisodiy holatini tasvirlayotib, ularning iqtisodiy tizimi va savdo aloqalarini, ayniqsa, Sirdaryo, Amudaryo vodiysi va boshqa muhim savdo yo‘llari atrofida rivojlangan tarmoqlarini ta’kidlaydi. Xususan, Skeyler Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining iqtisodiy tizimi va ularning xalqaro savdo aloqalarini batafsil yoritadi. Buxoro xonligida paxta va ipak ishlab chiqarishning rivojlanishi, Xiva va Qo‘qonda esa savdo karvonlari va hunarmandchilikning keng tarqalganligi haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Asar, shuningdek, xonliklarda bo‘lib o‘tgan iqtisodiy inqirozlar, xalqaro aloqalarning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri va resurslarning taqsimlanishi haqida ham o‘ziga xos fikrlar bildiradi. Skeylerning "Turkiston" asari, O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy merosini ham chuqur tahlil qiladi. Asarda san’at, me’morchilik, adabiyot va boshqa madaniy jihatlar, xususan, Buxoro, Samarqand va boshqa madaniy markazlaridagi rivojlanish haqida muhim ma’lumotlar berilgan. Skeyler o‘zining sayohatlari davomida 25 xonliklar madaniy hayotini, xalqning urf-odatlarini va diniy marosimlarini diqqat bilan kuzatgan va bu haqda boy ma’lumotlar taqdim etgan. J.G. Skeylerning “Turkiston” asari, xonliklar davri tarixini o‘rganish uchun juda muhim manba hisoblanadi. Uning asari nafaqat siyosiy va iqtisodiy hayotni, balki O‘rta Osiyo xalqlarining madaniy va ijtimoiy tuzilishini ham chuqur yoritadi. Skeylerning kuzatishlari va tahlillari bugungi kunda ham tarixchilar va tadqiqotchilar uchun qimmatli manba sifatida xizmat qilmoqda. J.G. Skeylerning "Turkiston" asari, asosan, O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy tarixini yoritishda Rossiya imperiyasining bu hududga kirib kelishi va uning xonliklarga ta’sirini tahlil qilishga qaratilgan. Skeyler, o‘zining sayohatlari va xonliklardagi yashash tajribalari asosida, Rossiyaning O‘rta Osiyo xonliklariga qarshi siyosiy strategiyasini va xonliklar bilan olib borgan aloqalarini chuqur yoritadi. Asarda Rossiya imperiyasining xonliklar siyosatiga qanday qilib ta’sir ko‘rsatganini, shuningdek, uning xonliklardagi ichki ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarga qanchalik ta’sir o‘tkazganligini tahlil qilish muhim o‘rin tutadi. Skeyler, xususan, Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo xonliklari bilan diplomatik va harbiy aloqalari haqida batafsil ma’lumotlar keltiradi. U, xonliklar o‘rtasida yuzaga kelgan siyosiy ziddiyatlar va xalqaro muammolarni yoritib, Rossiyaning bu jarayonlarga aralashishi orqali xonliklarning siyosiy holatining o‘zgarishini ko‘rsatadi. Rossiya o‘zining imperiyaviy manfaatlarini amalga oshirish uchun ko‘plab usullarni, jumladan, harbiy bosqinlar, diplomatik kelishuvlar va iqtisodiy bosimlarni qo‘llaganini o‘z asarida ta’kidlaydi. Shuningdek, Skeyler Rossiya imperiyasining xonliklarni o‘z manfaatlariga mos ravishda boshqarish va ularni boshqa davlatlar bilan qarshi turish nuqtai nazaridan qanday qilib o‘z kuchini oshirganini yoritadi. Asar, Rossiyaning Turkistondagi siyosatining muvaffaqiyatlarini, shuningdek, bu jarayondagi xonliklarning kurashlari va qarshiliklarini ta’kidlaydi 17 . 17 Wheeler Geoffrey. The Modern History of Soviet Central Asia. – London: Weidenfeld and Nicolson, 1964. – P 179. 26 Skeylerning "Turkiston" asari, xonliklar davri iqtisodiyotini chuqur tahlil qiladi va xonliklarning iqtisodiy tuzilishini yoritishda juda muhim o‘rin tutadi. Asarda xonliklar o‘rtasida savdo, hunarmandchilik, dehqonchilik va qo‘shni davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar haqida keng ko‘lamda ma’lumotlar keltiriladi. Skeyler, xususan, Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining iqtisodiy tizimini va uning o‘zaro aloqalarini aniq tasvirlaydi. Skeylerning asarida O‘rta Osiyo xonliklarida iqtisodiy tizimning shakllanishi, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi haqida tafsilotlar mavjud. Buxoro xonligida paxta va ipak ishlab chiqarishning yuksalishi, Xiva va Qo‘qon xonliklarida esa savdo yo‘llarining rivojlanishi va hunarmandchilikning o‘rni muhim o‘rin tutadi. Skeylerning tahlilida O‘rta Osiyo savdosining o‘zgacha shakllari va ularning xalqaro aloqalardagi ahamiyati, shuningdek, bu savdolarning xonliklar iqtisodiy rivojlanishiga qanday ta’sir qilganligi ko‘rsatiladi. Skeylerning iqtisodiy tahlillari nafaqat xonliklarning ichki iqtisodiy tizimini, balki ularning tashqi savdo aloqalarini ham yoritadi. Asarda, xususan, Xiva va Buxoro xonliklarining boshqa mintaqalarga bo‘lgan savdo yo‘llari, ayniqsa, Hindiston va Eron bilan aloqalari haqida batafsil ma’lumotlar mavjud. Ushbu iqtisodiy aloqalar xonliklar o‘rtasida o‘zaro o‘tkazilgan savdo va diplomatik aloqalar uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan. J.G. Skeylerning "Turkiston" asarida O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy hayoti va xalq urf-odatlari ham alohida yoritilgan. Skeyler, o‘zining sayohatlari davomida, xonliklardagi diniy, etnik va madaniy turli xillikni o‘rganib, ularning o‘ziga xosliklarini aniq tasvirlaydi. Asar, xonliklarda yashovchi turli etnik guruhlarning o‘zaro munosabatlari, ijtimoiy strukturalar va madaniy tafovutlarni ko‘rsatadi. Skeyler o‘z asarida, xususan, Buxoro va Samarqand kabi madaniy markazlarda o‘tkazilgan madaniy tadbirlar, san’at va me’morchilikni tahlil qiladi. U, shuningdek, xonliklardagi diniy marosimlar, xalqning an’analari va ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlarni o‘rganadi. Bu jarayonda u turli madaniy qatlamlar va ijtimoiy guruhlarning o‘zaro aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlar taqdim etadi. 27 Skeylerning asaridagi antropologik yondashuv, o‘ziga xos bo‘lib, O‘rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasiga qaraganda, ularning madaniy va diniy jihatlarini tushunishga yordam beradi. U, xonliklar madaniyatining mustahkamligini va o‘ziga xosligini ko‘rsatib, bu hududdagi etnik va madaniy xilma-xillikni tasvirlaydi. Skeylerning o‘ziga xos madaniyatga doir kuzatishlari bugungi kunda O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida qabul qilinadi. J.G. Skeylerning "Turkiston" asari, O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy, iqtisodiy va madaniy tarixini yoritishda juda muhim manba hisoblanadi. Asar nafaqat tarixiy ma’lumotlarni taqdim etadi, balki turkistonshunoslikning rivojiga katta hissa qo‘shgan. Skeylerning asarida ko‘rsatilgan siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatlar, xonliklar tarixini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va uning o‘rganilishida davom etayotgan ilmiy izlanishlar uchun asos bo‘ladi 18 . 18 Khodarkovsky Michael. Russia’s Steppe Frontier The Formation of a Colonial Empire, 1500–1800. -Bloomington: Indiana University Press, 2002. – P 138. 28 XULOSA O‘rta Osiyo xonliklarining tarixi, shu jumladan, ularning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayoti, tarixchi tadqiqotchilar tomonidan doimiy ravishda o‘rganib kelinmoqda. Xususan, G‘arbiy Yevropa va Amerika tadqiqotchilari tomonidan olib borilgan izlanishlar bu mintaqaning o‘ziga xos siyosiy va madaniy muhitini yaxshiroq tushunishga imkon yaratdi. Yevropa va Amerika olimlarining asarlari, ko‘plab tarixiy voqealar va jarayonlarni, jumladan, xonliklarning ichki va tashqi siyosatidagi o‘zgarishlarni tahlil qilib, bu hududning o‘ziga xosligini yoritgan. Tadqiqotlar, nafaqat tarixiy faktlar, balki o‘rta osiyo xonliklarining o‘zaro munosabatlaridagi murakkabliklarni ham aks ettiradi. G‘arb manbalarida xonliklar tarixining yoritilishi keng qamrovli va ko‘p jihatdan xarakterlidir. Yevropa tadqiqotchilari, ayniqsa, Rossiyaning O‘rta Osiyo xonliklaridagi siyosiy ta’sirini o‘rganishda alohida e’tibor qaratganlar. Xususan, O‘rta Osiyo xonliklarining Rossiya imperiyasi bilan bo‘lgan diplomatik va harbiy aloqalari, bu xonliklarning o‘z ichki siyosiy tuzilmalari va tashqi siyosatda olib borilgan strategiyalari G‘arb olimlari tomonidan katta yoritilgan. Tadqiqotlarda ko‘rsatilganidek, Rossiyaning O‘rta Osiyoga qarshi siyosati ko‘plab xonliklarning mustaqilligiga tahdid solgan, ammo xonliklarning o‘zaro raqobatlari va ichki ziddiyatlari Rossiyaning hududga kirib kelishining ta’sirini yanada kuchaytirgan. Yevropalik sharqshunoslarning asarlarida xonliklarning ijtimoiy- iqtisodiy hayoti, masalan, paxta va ipak ishlab chiqarishining rivojlanishi, savdo yo‘llari, hunarmandchilik va dehqonchilikning ahamiyati keng tahlil qilingan. Bu tadqiqotlar xonliklar iqtisodiyotining o‘ziga xos jihatlarini, shu jumladan, xonliklar o‘rtasidagi savdo va iqtisodiy aloqalarni o‘rganishga asoslangan. Skeylerning "Turkiston" asari kabi asarlar, O‘rta Osiyo xonliklarining iqtisodiy aloqalarini yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Asar, xonliklarning o‘zaro iqtisodiy aloqalari, shu jumladan, Hindiston, Eron va boshqa qo‘shni davlatlar bilan savdo qilishda qanday strategiyalarni qo‘llaganini ko‘rsatib beradi. Bu tahlil xonliklar tarixining iqtisodiy jihatlari bo‘yicha chuqurroq tushuncha hosil qilishga yordam beradi. 29 Amerika tadqiqotchilari tomonidan olib borilgan izlanishlar ham O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Amerika olimlari, O‘rta Osiyo xonliklarining madaniy va etnik jihatlarini, ularning o‘ziga xos me’morchiligi va san’ati kabi unsurlarni yoritganlar. Shuningdek, ular xonliklar o‘rtasidagi madaniy aloqalar, urf-odatlar va xalqning ijtimoiy hayotini o‘rganish orqali O‘rta Osiyo xalqlarining turmush tarzini, diniy va madaniy jihatlarini mukammal tasvirlaydilar. Amerika tadqiqotchilari, O‘rta Osiyoning o‘ziga xos madaniyati va uning dunyo tarixidagi o‘rni haqida yangi ma’lumotlar taqdim etgan. Ular xonliklarning madaniyatini nafaqat siyosiy tarix, balki antropologik va madaniy yondashuvlar bilan ham tahlil qilishga harakat qilishgan. G‘arbiy Yevropa va Amerika tadqiqotchilari tomonidan olib borilgan izlanishlar O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini zamonaviy ilmiy usullarda tahlil qilish imkoniyatini yaratdi. Tadqiqotchilar tomonidan keltirilgan tahlillar va xulosalar, xonliklar davrining siyosiy va iqtisodiy hayotini o‘rganishda, shuningdek, xonliklarning madaniy va diniy jihatlarini tushunishda muhim o‘rin tutadi. Buning natijasida, O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini yanada chuqurroq o‘rganish uchun yangi ilmiy yondashuvlar ishlab chiqilgan. G‘arb manbalarida paxta ishlab chiqarish ham alohida yoritilgan. O‘rta Osiyo xonliklarida paxta yetishtirish va uning eksporti savdo tizimining ajralmas qismiga aylangan. Paxtaning yetishtirilishi va uni qishloq xo‘jaligida ishlatishning iqtisodiy roli, shuningdek, xonliklarda paxta ishlab chiqarish bilan bog‘liq ishchi kuchi va mehnat bozorining holati haqida keng ma’lumotlar mavjud. Buxoro va Xiva xonliklarida paxta ekinlari ko‘p miqdorda yetishtirilgan, va bu jarayonning xususiyatlari G‘arb olimlari tomonidan tahlil qilingan. Sanoat sohasida esa G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarida hunarmandchilik, ipak va to‘qimachilik ishlab chiqarishining rivoji haqida ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan. Xiva va Samarqandda ipak ishlab chiqarish texnologiyasi, uni eksport qilishning iqtisodiy ta’siri va o‘sha davrdagi ishlab chiqarish tizimlari hamda xalqaro bozor bilan aloqalar haqida G‘arb manbalarida kengroq yoritilgan 30 G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklarining ijtimoiy tuzilishini tahlil qilishda hukmdorlar, yuqori sinf va xalqning o‘zaro aloqalari ko‘p hollarda siyosiy va ijtimoiy tahlilning markazida bo‘lgan. Xonliklarning yuqori sinfi, xususan, xonlar, amaldorlar va ularning atrofidagi elita haqida keng ma’lumotlar mavjud. G‘arb sharqshunoslari xonliklar davrida hukmdorlarning siyosiy roli, ularning jamiyatdagi ta’siri va hukumat tizimini tashkil etishda qanday usullarni qo‘llaganligi haqida batafsil yozganlar. Buxoro xonligi, masalan, hukmdorlarning ilmiy va diniy obro‘si bilan ajralib turgan. Shu bilan birga, G‘arb manbalarida xalqning ijtimoiy tuzilishi haqida ham ko‘plab tadqiqotlar mavjud. O‘rta Osiyo xonliklarida dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar o‘rtasidagi farqlar, ularning turmush tarzi va ijtimoiy mavqei alohida yoritilgan. Buxoro xonligida, masalan, dehqonlar katta qishloq xo‘jaligi faoliyatini olib borishgan bo‘lsa, Xiva xonligida esa hunarmandchilik va san’at o‘zining yuqori darajasiga yetgan edi. G‘arb olimlari, shu bilan birga, ushbu jamiyatlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, masalan, ijtimoiy qaramlik, xodimlar va qullikning ta’sirini ham ko‘rsatganlar. Bundan tashqari, G‘arb manbalari da xonliklar davrida ijtimoiy tengsizlikning mavjudligi, ayniqsa, qulay sharoitda yashovchi yuqori sinflar va qiyinchiliklar bilan yuzlashgan xalq o‘rtasidagi tafovutlar haqida ham ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan. Xalqning kundalik hayoti, ular duch kelgan iqtisodiy va ijtimoiy muammolar, shuningdek, hukumatning ularga qarshi siyosatlari G‘arbda keng o‘rganilgan. G‘arb manbalarida olib borilgan tadqiqotlar va izlanishlar, shuningdek, O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini o‘rganishda Yevropa va Amerika olimlarining o‘zaro aloqalarini ko‘rsatib beradi. Ushbu tadqiqotlar, O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy, iqtisodiy va madaniy tarixini batafsil yoritishga yordam beradi va bu hududning o‘ziga xosligini yanada yaxshiroq tushunishga imkon yaratadi. Xulosa qilib aytganda, G‘arb va Amerika tadqiqotchilarining O‘rta Osiyo xonliklari tarixiga oid ilmiy izlanishlari bu hududning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy tarixini o‘rganishda katta ahamiyatga ega. Ularning asarlari O‘rta Osiyo 31 xonliklarining o‘ziga xosligini yoritishda, shu jumladan, xonliklarning o‘zaro siyosiy aloqalari, iqtisodiy faoliyatlari va madaniy rivojlanishini tushunishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. G‘arb va Amerika olimlari tomonidan olib borilgan izlanishlar, O‘rta Osiyo xonliklarining tarixini yanada kengroq nuqtai nazardan o‘rganishga yordam berishda davom etadi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy adabiyotlar 1.Саидбаев А. XIX асрда Марказий Осиё: Тарихий демография тадқиқоти. – Москва: Наука, 1989. II. Xorijiy adabiyotlar 1.Becker S.Russia’s Protectorates in Central Asia Bukhara and Khiva 1865–1924 . – Cambridge: Harvard University Press, 1968. 2.Bregel Yu. Historical Atlas of Central Asia . – Leiden: Brill, 2003. 3.Carrère d’Encausse, Helène. Islam and the Russian Empire Reform and Revolution in Central Asia . – Berkeley: University of California Press, 1988. 4.Crews Robert D. For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia. – Cambridge: Harvard University Press, 2006. 5.Allen J. Islamic Historiography and Bulghar Identification among the Tatars and Bashkirs . – Leiden: Brill, 1998. 6.Kamp Marianne. The New Woman in Uzbekistan Islam, Modernity, and Unveiling under Communism . – Seattle: University of Washington Press, 2006. 7.Khalid Adeeb. Muslim Cultural Reform and Politics The Jadid Movement in Central Asia . – Berkeley: University of California Press, 1998. 8.Levi Scott C. The Indian Diaspora in Central Asia and Its Trade, 1550– 1900. – Leiden: Brill, 2002. 9.Morrison Alexander. Russian Rule in Samarkand, 1868–1910 A Comparison with British India . – Oxford: Oxford University Press, 2008. 10.Sabol Steven. Russian Colonialism and the Formation of Kazakh National Consciousness. – New York: Palgrave Macmillan, 2003. 11.Sartori Paolo. Concepts of Justice Sharia and Cultural Change in Russian Central Asia . – Leiden: Brill, 2016. 12.Schoeberlein James. Identity in Central Asia: The Formation and Debates of the Concepts Uzbek, Tajik, Muslim, Soviet, and Others . Harvard University, 1994. 13. Wheeler Geoffrey. The Modern History of Soviet Central Asia . – London: Weidenfeld and Nicolson, 1964. 33 14.Khodarkovsky Michael. Russia’s Steppe Frontier The Formation of a Colonial Empire, 1500–1800 . -Bloomington: Indiana University Press, 2002 . 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. YEVROPA OLIMLARI ASARLARIDA O‘RTA OSIYO TARIXINI AKS ETISHI

1.1. G‘arbiy Yevropa sharqshunoslarining asarlarida xonliklar davrining yoritilishi

1.2. G‘arb manbalarida O‘rta Osiyo xonliklari ijtimoiy-iqtisodiy hayotini tadqiqotlarda aks etishi

II BOB. AMERIKA TADQIQOTCHILARI ASARLARIDA XONLIKLAR TARIXINING YORITILISHI

2.1. Amerika tarixchilarining xonliklar davriga oid tadqiqotlari

2.2. J.G. Skeylerning "Turkiston" asari xonliklar davri tarixini yorituvchi manba sifatida o‘rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить