Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyo xonliklar davrida aniq va tabiiy fanlar rivojiga hissa qo‘shgan olimlar asarlarining o‘rganilishi

Купить
MUNDARIJA : KIRISH ................................................................................................................. .... 2 I.BOB. : O‘RTA OSIYO XONLIKLAR DAVRIDA ANIQ VA TABIIY FANIGA RIVOJIGA HISSA QO‘SHGAN OLIMLAR ASARLARIN ING O’RGANILISHI ................................................................................................ ...... 4 I.1. XVI-XIX asr ilm-fan hayotida aniq fanlarga doir asarlarining o’rganilishi ....... 4 I.2. Tibbiyot sohasiga doir manbalarga oid tadqiqot obyekti sifatida ....................... 8 II.BOB XONLIKL AR DAVRI IJTIMOIY FANLAR RIVOJI VA YARATILGAN ASARLARINING O’RGANILISHI ........................................ 17 II.1. Xonliklar davri falsafiy asarlarining ijtimoiy-siyosiy hayotini yoritlishdagi o‘rni……………………………………………………………………………….17 II..2. O’rta Osiyo xonliklar davri tarixnavsiligining tadqiqotlarda o’rganilishi ..... 22 XULOSA ............................................................................................................. ... 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 34 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi kunda olib borilayotgan tarixiy tadqiqotlar natijalari XX asr tarixiy tadqiqotlarida mavjud dogmatik qarashlarni chippakka chiqarmoqda. Avvalo, O‘rta Osiyo xonliklar davri tarixining ijtimoiy hayoti tarixini yorituvchi manbalar va ular ustida olib borilgan tadqiqotlarga nazar soladigan bo ‘lsak, mazkur davr ham davlatchiligimiz tarixida muhim ahamiyat kasb etadigan davr sanaladi. Garchi, diniy mutaasiblikning avj olishiga qaramay XVI- XVIII asrlarda ham o‘ziga xos ilmiy qarashlarni yorituvchi asarlarning mavjudligi, bu davr ilmiy hayotining to ‘xtab qolmaganligini ko‘rsatadi. Mavzu dolzarbli mazkur davr ilm-faniga oid tadqiqotlarni ko ‘proq ommaga olib boorish va yangi tadqiqotlarni olib borishdan iborat. Kurs ishining o‘rganilganligi. Mazkur mavzu doirasida manbalarni o‘rgangan olimlarning nisbatan kamligi bilan ajralib turadi. O‘zbek tadqiqotchilari ichida B.Ahmedov 1 , A.Qodirov 2 , Sh.Atajonov 3 kabi olimlarning tadqiqot ishlarini misol bo ‘ladi. Shuningdek, turk tarixchisi A.Majid 4 olib borgan Shayboniylar davlati tarixini yorituvchi asarida ham XVI-XIX asr ilm-fanini yorituvchi muhim adabiyotlar sanaldi. Mavzuning maqsadi. Mazkur mavzu XVI-XIX asr allomalarining tarixini yorituvchi manbalarni o ‘rganish va ularning umumiy maznunini tahlil qilishdan iborat. Mavzuning vazifalari : Mazkur mavzu quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oladi : - aniq va tabiiy fanga hissa qo‘shgan olimlarning faoliyatini yorituvchi tadiqiqotlarni tahlil qilish ; - - - tibbiyot sohasiga oid tadqiqotlarni yoritish; falsafa va ijtimoiy fanlarga oid tadqiqotlarni tahlil qilish tarixnavislikka oid 1 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. - Тошкент: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 2 Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. - Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – 176 b 3 Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент. 2011 4 Мажид. А. Шайбонийлар давлати. \ таржимон: И. Усмон. - Тошкент: Насим-Кутуб, 2024. 631 б 2 Kurs ishining tarkibiy qismi. Mazkur kurs ishi 2 bob 4 paragraf kirish va xulosa qismidan iborat. 3 I.BOB. : O‘RTA OSIYO XONLIKLAR DAVRIDA ANIQ VA TABIIY FANIGA RIVOJIGA HISSA QO‘SHGAN OLIMLAR ASARLARINING O’RGANILISHI I.1. XVI-XIX asr ilm-fan hayotida aniq fanlarga doir asarlarining o’rganilishi XVI-XIX asr ilm-fani hayoti o‘rta asrlardagi musulmon uyg‘onish davri olimlari kabi yirik ilm-fan vakillari sanalmagan. Bu davr ilmiy hayoti to ‘g ‘risida gap ketganda Shayboniylar va ashtarxoniylar davri ilmiy hayoti asosiy o ‘rin tutadi. XVII asrdan boshlab, xonliklar davri diniy mutaasiblik kuchayishi bilan aniq va tabiiy fanlarning rivoji turg ‘unlikka kiradi. Mazkur davr ilm-fan hayotiga oid tadqiqotlar nisbatan kam bo ‘lib bu bo ‘yicha asosiy tadqiqot ishi O.Bo‘riyev 5 , turk tarixchisi A.Majid 6 asarlarida keltirib o‘tilgan. Mavlono Shaydo: Mavlono Qiyomiddinning qarindoshi bo‘lib, aqliy va naqliy ilmlar bilan shugullanib, matematika va astrono mna yo‘nalishida dars beradi. Shuningdek, u fiqh va tafsir ilm larida chuqur bilimga ega edi. Nisoriyning ustozlari qatorida zikr qilingan olim bir muddat Boburning xizmatiga ham kiradi. Sheʼriyatda ham mohir edi. Amir Mahdiy al-Husayn: Balxdagi Kamoliddin madrasasida matematika va astronomiya fanlaridan mudarrislik qiladi. Bu shaxsdan dars olgan Nisoriy al-Husaynning ajoyib matematik zakovati va jismoniy xususiyatlarini madh etuvchi satirik bir bayt qalamga oladi. Vafotidan keyin Mozori shoh qabristoniga dafn etiladi. Shayboniy xonlardan Abdulatifxon o‘z atrofiga davrining eng ko‘zga ko‘ringan matematik olimlarini to‘plagani bilan eʼtibor ni tortadi. Bu borada Abdulatifxonning matematika sohasida O‘zini Ulug‘bekning davomchisi deb bilishi katta taʼsir ko‘rsata di. Abdulatifxonning rasadxonasida faoliyat olib borganligi sababli Qozizoda Rumiy va Mavlonoi Farid Giyosiddin Jamshid ni ham shu yerda zikr etib o‘tish kerak 7 . 5 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. - Тошкент: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 6 Мажид. А. Шайбонийлар давлати. \ таржимон: И. Усмон. – Тошкент: Насим-Кутуб, 2024. 631 б 7 O’sha asar. Б 555 4 Mahmud ibn Vali. XVII asrda o‘tgan balxlik yirik qomu siy olim. Otasi Mir Muhamm ad Vali asli farg‘onali k (kosonlik) bo‘lib, Shayboni ylardan Pirmuhammadxon | (1546-1567 yy.) davrida Balxga borib qolgan. U o‘qimish li va keng maʼlumotli kishi bo‘lib, asosan fiqh ilmida zamonasining peshqadam kishilaridan hisoblangan. U Mir Xislat taxallusi bilan sheʼrlar ham yozgan. Mahmud ibn Valining amakisi Muhammad Poyanda (1602 yili vafot etgan) Samarqand hokimi Boqi Muhammad (1603-1606 yillari Buxoro xoni) devonida xizmat qilgan. Akasi amir Abulboriy esa fiqh, tafsir va tibb ilmini yaxshi egal-lagan olim kishi bo‘lgan. Mahmud ibn Vali 1596 yili tug‘ilgan. 19 yoshga borgan-da, yaʼni 1614 yili u yirik fiqh va hadis olimi Mirak-shoh Husayniyning xizmatiga kiradi va qariyb 10 yil undan saboq oladi. Mirakshoh Husayniyning boy kutub-xonasi bo‘lib, unda, Mahmud ibn Valining so‘zlariga qara-ganda, tarix, geografiya, mumtoz adabiyot, fiqh, hadis va boshqa ilmlarga doir juda ko‘p kitoblar saqlanar edi. Bu ilmga chanqoq yosh olim uchun bebaho xazina bo‘ldi, albatta. Keyinchalik Mahmud ibn Valining o‘zi kutubxonadagi ki-toblarni o‘qib ko‘p foyda topganini aytadi. Mirakshoh Husayniy vafot etgan (1624 yil 13 aprel kuni)dan keyin Mahmud ibn Vali kitobiy ilmini amaliy bilimlar bi-lan boyitish maqsadida boshqa mamlakatlarga sayohat qilish ga qaror qildi va bir yillik tayyorgarlikdan keyin. 1625 pilning iyul oyida savdo karvoniga qo‘shilib Hindistov tomon yo‘l oldi. U Hindistonda qariyb yetti yil istiqomat qildi va uning Peshovar, Lohur, Dehli, Agra, Roj mahal, Haydarobod, Vijayanagar, Kalkutta, Bixar kabi bir qator yirik shahar va o‘lkalarini borib ko‘rdi va ular-ning aholisi, xalqining urf- odati, tarixi, madaniyati, va nihoyat, osori atiqalari haqida qimmatli maʼlumotlar to‘pladi. Balxga qaytib kelgan (1631 yil 20 avgust)lan keyin Nadr Muhammadxon (1606-1642 yillari Balx, 1642-1645 yillari Buxoro xoni)ning xizmatiga kirdi va to umrining oxirigacha uning kutubxonasida kitobdor bo‘lib xizmat qildi. Mahmud ibn Valining qachon vafot etganligi maʼlum emas. Mahmud ibn Vali fanning juda ko‘p sohalarini: ta-rix, geografiya, ilmi nujum (astronomiya), maʼdanshunos-lik (mineralogiya), botanika va hokazolarni 5 qamrab olgan «Bahr ul-asror fi manoqib ul-ahyor» («Olijanob kishi- larning jasorati haqida sirlar dengizi») nomli o‘ta qim-matli qomusiy asar muallifidir. Bundan boshqa u «Ravoi-xi tayyiba» («Xushbo‘y islar»), “Muhabbatnoma”, «Najme soqib» («Yorug‘ yulduz»), «Risolayi Bihoriya» («Bihor (vi-loyati haqida risola») va «Axloqi Husayniy» («Yaxshi xulqlar») kabi bir qator ilmiy va adabiy asarlar ham yozgan. Lekin ularning «Bahr ul-asror»dan boshqasi biz-gacha yetib kelmagan 8 . «Bahr ul-asror» (1634-1640 yillar orasida yozilgan) mun- darijasida ko‘rsatilishicha, yetti jilddan iborat bo‘lgan. Uning II-VII jildlari jahon tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, O‘zbe-kiston va u bilan qo‘shni mamlakatlarning qadim zamonlar-dan to 1640 yilgacha kechgan tarixidan bahs yuritadi. Asar-ning birinchi jildi ilmi nujum, geografiya, maʼdanshu-noslik va botanika fanlariga oid maʼlumotlarni o‘z ichiga oladi. Afsuski, bu muhim va qimmatli asarning faqat 1 va VI jildlarigina topilgan, xolos 9 . Asarning birinchi jildida yetti iqlim mamlakatlari-ning, shuningdek, O‘zbekistonning o‘rta asrlardagi shahar va viloyatlarining geografik holati, xalqi va uning tur mush tarzi haqida qimmatli maʼlumotlar keltirilgan. Ahmad Donish XIX asr oxiri XX asr boshlaridaxalqlarining ilgʻor ijtimoiy-siyosiy tafakkuri rivojiga, realistik adabiyot rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Donish ijodi bilan tanishib, „maʼnaviy inqilob“ ni boshidan kechirganuni „Buxoro amirligining qorongʻu ufqidagi yorugʻ tong yulduzi“ deb atagan. Ahmad Donishning „Risola dar nazmi tamadun va taovun“ („Siyosiy risola“), „Meyor-ut-tadayun“ („Din haqida risola“), „Risola-fi-aʼmol-ul-kurra“(„Globus ilmi“), „Taoduli Hamsai Mutahayira“ („Quyosh tizimining 5 sayyorasi haqida risola“) kabi unchalik mashhur boʻlmagan asarlari bor 10 . Xulosa sifatida quyidagi fikrga kelish mumkin : 8 Мажид. А. Шайбонийлар давлати. \ таржимон: И. Усмон. - Тошкент: Насим-Кутуб, 2024. Б 556 9 Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. - Тошкент Ўқитувчи, 2001. – Б 246-247 10 Аҳмад Дониш. Наводирул вақое. (Нодир воқеалар). А. Ҳамроев ва А. Шокиров таржимаси. И.М. Мўминов таҳрири остида. - Тошкент, Ўзфаннашр, 1964. - 415 б. 6 XVI–XIX asrlarda O‘rta Osiyo ilm-fani, xususan, Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari davrida, avvalgi ilmiy an’analarni davom ettirgan bo‘lsa-da, Mirzo Ulug‘bek va Xorazmiylar davridagi (IX–X asrlar) yuksak darajaga yetmadi. Mirzo Ulug‘bekning XV asrdagi “Ziji jadidi Guragoniy” kabi astronomik asarlari XVI asrda ham o‘rganilgan, ammo yangi yutuqlar kam edi. Xorazmiylar davrida Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy va Ibn Sino kabi olimlarning matematika, astronomiya va tibbiyotdagi yutuqlari keyingi davrlarda asosan sharhlar va o‘quv materiallari sifatida ishlatildi. XVI–XIX asrlarda aniq fanlarda, xususan, astronomiya va matematikada yangi kashfiyotlar kamaydi, chunki ilmiy faoliyat ko‘proq diniy ta’lim va adabiyotga qaratildi. Ahmad Donish kabi olimlar XIX asrda islohotlar va ilmiy fikrni rivojlantirishga harakat qilgan bo‘lsa-da, moddiy resurslarning cheklanganligi va siyosiy beqarorlik ilmiy taraqqiyotni sekinlashtirdi. Bu davrda Samarqand, Buxoro va Xivadagi madrasalar ilmiy markazlar sifatida xizmat qilgan, ammo ularning e’tibori asosan fiqh, adabiyot va falsafaga qaratilgan edi. Zamonaviy tadqiqotlarda ushbu davr asarlari qo‘lyozmalar, arxeologik topilmalar va xalqaro hamkorlik orqali o‘rganilmoqda, bu O‘rta Osiyo ilmiy merosining ahamiyatini ochib beradi, lekin qo‘lyozmalarning parokandaligi va o‘zbek tiliga tarjimalarning kamligi tahlilda qiyinchilik tug‘diradi. 7 I.2. Tibbiyot sohasiga doir manbalarga oid tadqiqot obyekti sifatida Tibbiyot sohasiga oid bo‘lgan tadqiqotlar tibbiyot tarixi bo‘yicha tadqiqotlar bo‘yicha turk olimi A.Majid 11 ning Shayboniylar davlati tarixini yorituvchi mazkur tadqiqotida Shayboniylar davlatidagi madaniy hayotni ochib beruvchi juda yirik asar sanaladi Mavlono Abdulhaki m Abdullaxon davri tabiblarida n bo‘lgan Abdulhakimning otasi Mavlono Maxmud ham tabib edi. 982 (1574) Vilda Abdullaxon kasal bo‘lganida uni davolaydi. Mavlono Ab dulhakim xonning oshqozonini tozalagandan keyin yeb-ichish va pori- darmonlariga ehtiyot bo‘lishni maslahat beradi." Mavlono Muhammad Tibbiyot bilan birgalikda ilm-fanning ko‘p zab sohalarida mohir bo‘lgan Mavlono Muhammad bemor insonlar uchun shifo qonunlariga amal qilib turli xil dori-darmon tay yorlaydi. Tasavvufga moyilligi sababli sultonlarning hadya va iltifotlariga eʼtibor bermaydi. Mavlono Muhammad hayotining katta qismini shogirdlarining taʼlim-tarbiyasiga bag‘ishlaydi, Nisoriyga ham tibbiyot sohasida, ham taʼlim-tarbiyada dars ber gan ustozlar qatorida zikr qilinadi, 90 yoshida vafot etadi 12 . Tibbiyot sohasida yukorida ismlari zikr qilingan insonlardan tashqari Mavlono Zoiriy". Sulton Ali" va Muhammad Yusuf" kabi ismlarni ham zikr etish mumkin. Xoja Muhammad Afdoliy Ubaydullaxonning shaxsiy va bosh (sadri muallim) ustozi bo‘lib, astronomiyaga oid bilimlarini Muhammad Afdoliydan o‘rganadi. Xoja Muxammad astronomiya sohasida mutaxassis bo‘lishdan tashqari islomiy ilmlarda ham o‘ziga yarasha mavqega ega edi. Sheʼrlarida “Afdolay” taxalluskatsi qo‘llaydi. Xazrati Abu Bakrning avlodlaridan bo‘lgani uchun nan kur taxallusdan foydalanadi. Buxoroda yashab ijod qilganla ning qabri Fathobodda joylashgan. 11 Мажид. А. Шайбонийлар давлати. \ таржимон: И. Усмон. - Тошкент: Насим-Кутуб, 2024. 631 б 12 Ўша асар . Б 555 8 Shayboniylar davlati boshqaruvida islomiy odat va shariat qonun-qoidalariga qattiq rioya qilingan. Davlatdagi oliy hukmdorlik otadan bolaga emas, balki suloladan eng ulug‘ yoshli shaxsga о‘tish tartibi dastlabki shayboniylar davrida saqlanib qolgan bо‘lsada, XVI asrning 40- yillaridan boshlab vorisiylikda otadan bolaga о‘tish an’anasi kuchayadi hamda Abdullaxon II davrida aniq bir shaklga tushadi. Ammo, bu holat uzoq davom etmadi. Ashtarxoniylarning davlat tizimi va ma’muriy boshqaruvi о‘z tuzilishi hamda mazmunmohiyatiga kо‘ra, Shayboniylar davri davlatchiligidan deyarli farq qilmas edi. Manbalarning ma’lumot berishicha XVII-XVIII asrning birinchi yarmi davlat boshqaruvida hokimiyat markazda ham viloyatlarda ham asosan bir idora – dargohda mujassamlashib borgan. Shunigdek, shayboniylar davrida bо‘lgani kabi ashtarxoniylar davrida ham davlat tizimida о‘troq turmush tarzi an’analari bilan birga ayrim yarim kо‘chmanchilarga xos udumlar ham saqlanib qolgan 13 Tibbiyot tarixi bo ‘yicha tadqiqotlar ichida X.Rustamova 14 va mualliflar tomonidan ishlangan mazkur tadqiqotda Shayboniylar va astarxoniylar davri tibbiyoti to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. Sо‘nggi о‘rta asrlar О‘rta Osiyo xonliklari aholi turmushida an’anaviy tibbiyot muhim о‘rin tutgan. Buni Buxoro xonligi misolida yaqqol kuzatish mumkin. О‘rta asrlar tibbiyoti markazida tabiblar figurasi turgan. Tabobatning sir-sinoatlarini chuqur egallagan bu shaxslar о‘z faoliyatlarida mahalliy olimlarning, aholining kо‘p asrlik tajribasiga asoslanib yozgan ilmiy asarlaridan Hofiz Tanish Buxoriyning kо‘rsatishicha, “mо‘jizalar kо‘rsatuvchi va Iso qobiliyatiga ega” marhum mavlono mulla sulton Mahmud Tabibning о‘g‘li mavlono Abulxakim edi. Abullaxonni davolash jarayonida u hukumdorning oshqozonini yuvib, bir necha kunga ovqatlanish jadvalini tuzgan va kerakli dorilarni tayyorlagan edi, - deb kо‘rsatadi muarrix. Movarounnahrlik tabiblarning mahorati haqida Dashti Qipchoqqa yurishlari (1507) davomida Muhammad Shayboniy-xonga hamroh bо‘lgan XVI asr muarrixi Fazullloh ibn Rо‘zbexon ham muhim ma’lumotlarni 13 Мажид. А. Шайбонийлар давлати. \ таржимон: И. Усмон. Т.: Насим-Кутуб, 2024. Б 556 14 Rustamova.X.E. va b. Tibbiyot tarixi. – Toshkent O‘zkitobsavdo, 2020 – 240 b 9 yozib qoldirgan. Uning qayd etishicha, yо‘lda chechak va sariq kasaliga duchor bо‘lgan bu muarrixni tabiblar qon chiqarib yuborish yо‘li orqali davolaganlar6 . О‘z kasbining mohir ustalari bо‘lgan bunday tabiblar keyingi asrlarda ham jamiyat hayotida muhim о‘rin tutganlar. Tibbiyot sohasida qо‘lga kiritilgan yutuqlar karvon yо‘llarida tibbiy xizmat kо‘rsatish rivojiga ham ijobiy ta’sir kо‘rsatdi. О‘rta asrlar davriga kelib bu sohada ma’lum yutuqlar qо‘lga kiritildi. Shaharlardan tashqari, yirik qishloqlarda va muhim bekatlarda ham savdo karvonlariga, yо‘lovchilarga tibbiy xizmat kо‘rsatish yо‘lga qо‘yilib, bu bilan shug‘ullanadigan maxsus tabiblar guruhlari shakllandi. Tibbiy bilimlar va tibbiy xizmat kо‘rsatish sirlari odatda avloddan-avlodga meros sifatida о‘tib, kо‘plab tabiblar sulolalari paydo bо‘ldi. Xususan, mintaqaning chekka hududlarida ham yо‘lovchilarga va ulov vositalariga malakali tibbiy xizmat kо‘rsata oladigan mahalliy tabiblar bо‘lganligi manbalarda qayd etiladi 15 . Shayboniylar davrida о‘zbekiston hududida yashagan yirik tabiblardan bizga Muhammad husayn al-Miroqiy as-Samarqandiy, Shoh Ali ibn Sulaymon al-Kaxxol, Sulton Ali Xurosoniy, toshkentlik Mullo Muhammad Yusuf tabib, Ubaydulla ibn Yusuf Ali al-Kaxxol, Mir Muhammad husayn al Oqiliylar ma’lum. Muhammad husayn al- Miroqiy as-Samarqandiy 1545 yilda dorishunoslikga oid bir asar yozib, unda har xil shifobaxsh о‘simliklarning xossalari, ularni izlab topish, dori tayyorlash va ishlatish usullarini batafsil bayon etgan. Kitobda turli dorivor о‘simliklarning rangli rasmlari berilgan, dorixonada ishlatiladigan asbob- uskunalar , dori saqlanadi gan idishlarni ng rasmlari ham keltirilga n. Subhonqulixon hukmronligi yillarida, ayniqsa, tibbiyot ilmi va adabiyot rivojlandi. Dor ushshifoda bemorlarni davolash bilan bir qatorda ilmiy ishlar ham olib borilgan. Subhonqulixonning tibbiyotga oid kitoblar jamlangan nodir kutubxonasi bо‘lgan. U “Subhoniy tibbiyoti bо‘yicha davolash”, “Baxtli soatni aniqlashda oy manzillarining mohiyati” nomli ilmi nujumga oid risola yozgan. Hukmdor “Nishoniy” taxallusi bilan she’rlar bitib, saroyda о‘tkazilgan 15 Rustamova.X.E. va b. Tibbiyot tarixi. – Toshkent . O‘zkitobsavdo, 2020 – B 128 10 mushoiralarda о‘zi ham she’rlar aytgan9. 1873-1875 yillarda Buxoro amirligi Rossiyaning tobe’siga aylanishi bilan rus shifokorlari qо‘shin tarkibida Buxoroga kela boshladilar. Dastlabki harbiy lazaretlar amirlikning Afg‘oniston bilan chegaradosh Termiz qо‘rg‘onida, Chorjо‘y va Karkida ochildi. Bu yerda rus zobitlari va askarlari bilan bir qatorda mahalliy boy-badavlat kishilar ham davolanar edi 16 . Tibbiyot sohasiga oid A.Qodirov 17 ning tadqiqot ishida O‘rta Osiyo xonliklari davri tibbiyoti tarixi, shuningdek, xonliklarda o‘tgan yirik hakimlarning faoliyati yoritilgan. Tadqiqotchining mazkur asarida O ‘rta Osiyo tibbiyoti tarixni yoritishga alohida e’tibor berilgan. Mazkur adabiyotda qadimgi davrdan to zamonaviy davrga oid tabobat tarixini yoritishda muhim asar sanaladi XVII asrning oxirida ashtarxoniylar davlati inqirozga yo‘l tutdi. Ilgaribu davlatga kirgan mamlakatlar asta-sekin undan ajralib chiqa boshladilar.Masalan, Xorazm va Samarqand hokimlari o‘zlarini mustaqil, deb e’lonqildilar.XVIII asrboshida (1710-yil) Farg‘ona hududida mustaqil xonlik vujudgakeldi. Bu yangi davlatning hukmdori qilib, o ‘zbeklarning ming deb ataluvchi qabilasidan bo‘lgan Shohruhbiy saylandi. Mamlakat poytaxti,deb Qo‘qon shahri e ’lon qilindi. Bu shahar Xo‘qand, deb ataluvchi qishloq o‘rnida barpo bo'lgan edi. 1753-yilda Buxoro o‘zbeklaming mang‘it qabilasidan bo‘lgan Muhammad Rahim qo‘liga o‘tdi. U o‘zini Buxoro amiri deb e’lon qildi. Shunday qilib, ashtarxoniylar sulolasi tugagan edi. Mamlakat alohida xonliklar va amirliklarga bo‘linib ketdi. Har bir xon va amir boshqalar ustidan hukmronlik qilishga intilardi. Buning natijasida ular o‘rtasida tez-tez urushlar chiqib turardi. Bu urushlar oddiy xalq boshiga ko‘p tashvishlar solardi. Iqtisodiy hayot izidan chiqardi. Bu xalq sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko'rsatardi. Kasalliklar ko‘payardi va ular ko'pincha ommaviy tus olardi. Davolash ishlari yomon yo‘lga qo‘yilgan edi. Tabiblarning soni oz, ularning ko‘pi esa yetarli bilimga ega emas edilar. Chunki, mamlakatda ular bilim oladigan o‘quv maskanlari yo‘q edi. Ko‘p m adrasalarda dunyoviy fanlar va tibbiyot o'qitilmay 16 Rustamova.X.E. va b. Tibbiyot tarixi. - Тошкент. O‘zkitobsavdo, 2020 – B 130-132 17 Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. – Tosheknt : O‘zbekiston, 2005. – 176 b 11 qo'yilgan edi. Shifoxona, kasalxona, dorixonalar yo‘q bo‘lib ketdilar. Hakimlar tibbiyotga oid biror asar yaratmadilar. Faqat bitta-ikkita bilimdon hakim eski tibbiy kitoblarga sharh yozish va ularni tarjim a qilish bilan shug‘ullanardilar, xolos. Bu davrga kelib, tez rivojlanib ketgan Ovrupo tibbiyotidan sharq hakimlari bexabar edilar. Kasallarga tashxis qo‘yish va davolashda tabiblar hali ham o‘sha xato rutubatlar nazariyasi va mavhum mizojlar tushunchasiga asoslanardilar. Faqat bitta-yarimta o‘qimishli tabiblar Ovrupo tibbiyoti bilan tanishib, undan o‘rnak ola boshladilar. Shunday ilg‘or fikrli tabiblardan bizga Solih ibn Muhammad Qandahoriy, Junaydullo Hoziq, Ja’far Xo‘ja Hazoraspiy, Mahmud Hakim Yaypaniy va Atoullo tabib ma’lum.Solih ibn Muhammad Qandahoriy Xirotda tavallud topgan. Chuqur bilim va yaxshi tajribaga ega bo‘lgan. U ko'proq bolalar kasalliklari bilan shug‘ullangan. Shuning uchun uning ko'pchilik asarlari bolalar kasalliklari masalalariga bag‘ishlangan. Olimning bu sohadagi eng yirik asari "Tuhfatul-shoista" ("Arzigulik sovg‘a") deb ataladi. Kitob bolalar sog‘lig‘ini saqlash va ularning kasalliklarini davolashga bag‘ishlangan."Tuhfat ul-shoista" kirish qism va ikki bo‘limdan iborat. Kitobda muallif dastlab, bolalar organizmining o‘ziga xos xususiyatlari, uning nozikligi va har xil kasalliklarga oson uchrashini ko‘rsatadi.Qandahoriy bola organizmini ikki davrga - olti yoshgacha bo‘lgan davr va olti yoshdan balog‘atga yetgunga qadar bo‘lgan davrga bo‘lgan. Shu davrlarning har birida kasallik turlicha kech ishini ko'rsatgan. Qandahoriyning yozishicha, bola organizmi kattalar organizmidan o‘zining kichik o‘lchamga egaligi bilangina emas, balki o‘ziga xos fiziologik xususiyatlari bilan ham farqlanadi. Bu fikr hozirgi zamon ilmi nuqtai nazaridan ham to‘g‘ridir 18 . Qandahoriyning ikkinchi kitobi "Tuhfat ul-ma’sumin" ("Begunohlarga sovg‘a") deb ataladi. Kitob kirish qism, ikki bo‘lim va xulosadan iborat. U asosan bolalar kasalliklariga bag‘ishlangan. Kitobda ayollar organizmining o‘ziga xos xususiyatlari va kasalliklari ham bayon etilgan.Kitobning kirish qismida m uallif 18 Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. – Toshkent : O‘zbekiston, 2005. – B 148 12 havo, suv, turar joylarning gigiyenik holatlari haqida so‘z yuritadi. Ozodalikning sog‘liq uchun muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi.Kitobning birinchi bo'lim ida homiladorlik, uning kechishi, tug‘ish masalalari bayon etilgan. Tug‘gan ayolga qanday sharoitlar yaratib berish zarurligi ko‘rsatilgan. Ikkinchi qism ida bolalar kasalliklari va ularni davolash usullari bayon etilgan.Solih ibn Muhammad Qandahoriyning bu kitobi O‘rta Osiyo tibbiyoti tarixida maxsus bolalar fiziologiyasi va patologiyasi haqida yozilgan dastlabki asardir 19 . Bu haqda muallifning o‘zi bunday deb yozgan: "Meni mazkur kitobni yozishga shu narsa majbur qildiki, tibbiyot haqidagi asarlarda bolalar kasalligiga o‘rin berilmagan yoki bu haqda shunchaki "yo‘l- yo‘lakay" so‘zlab o‘tilgan. Ko‘pincha esa, bu masalada noaniqliklarga yo‘l qo‘yilgan. Agar bolalarga tibbiy yordam yaxshi tashkil qilinsa, bevaqt o‘lib ketgan bolalarning ko‘pini saqlab qolish mumkin bo‘lur edi. Shuning uchun men bolalarga bag‘ishlangan mazkur kitobni yozdim ”.Solih Qandahoriyning bu ikki kitobdan tashqari dorishunoslikka bag‘ishlangan asari ham mavjud. U nda har xil kasalliklarda, xususan bolalar kasalliklarida ishlatiladigan dorilar bayon etilgan. Qandhoriyning kitobi O‘rta Osiyoda kelgusida pediatriya ilmining rivojlanishida m uhim ahamiyatga ega bo‘ldi.Junaydullo Hoziq (Junaydullo ibn Islomshayx Hoziq) XVIII asr oxiri XIX asrning boshida yashagan mashhur tabiblardan biri. Bu hakim Xirotda tug'ilib, o‘sha yerda bilim olgan.Junaydullo Hoziq ko‘p bilimlarga qiziqqan, adabiyotni ham sevgan, she’rlar yozgan.Junaydullo Hoziq XIX asr boshida Xirotdan Buxoroga ko‘chib kelib, shu yerda tabiblik qilgan. 0 ‘zining chuqur bilimi va yaxshi tajribasi tufayli kasallami muvaffaqiyatli davolab, aholining katta hurmatiga sazovor bo‘lgan. Hoziq o‘sha vaqtdagi ijtimoiy hayotda bo‘layotgan voqeliklarga ham juda qiziqqan. Hatto Buxoro amiri Nasrulloxonning o‘zini ham tanqid qilgan. Buning natijasida u amirning g‘azabiga duchor bo'lib,Buxorodan ketishga majbur bo‘lgan. Qo‘qonga ko'chib borib, shu yerdatabiblik qilgan. Ammo, bu shaharda ham uzoq yashay olmay, Xorazmgaketgan. Lekin, Xorazm 19 Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. – Toshkent : O‘zbekiston, 2005. – B 149-150 13 xonining ham g‘azabiga duchor boigan. Xivada xonning farmoni bilan bir ko‘rkam hammom qurilgan ekan. Hammombitgandan so‘ng saroy shoirlari uni maqtab qasidalar yozibdilar. Shundaxon Junaydullodan — qalay, sizga hammom yoqdimi, deb so'ragan ekan, u hazil qilib, «Hammomga po‘stin kiyib kirish kerak, chunki u yer juda sovuq. Qo‘lda yoqilgan sham bo‘lishi kerak, chunki u yerqorong'i. Hammomga kirishda oyoqlarga kalish kiyib olish kerak, chunki uyer juda sirpanchiq, yiqilib mayib boiish mumkin", debdi. Junaydulloning bunday "g'aliz so‘zli"gidan xon g‘azabga kelibdi. Junaydullo esa vaqtni qo‘ldanboy bermay, Xorazmni tark etibdi va Qo'qonga qaytib kelibdi.1842-yilda Buxoro am irining qo‘shinlari Qo‘qonni zabt etadilar 20 . Qo‘qon xoni Ma’dalixon (Muhammadajixon) qatl etiladi. Qo‘qondagiolim lar, hakimlar, hunarmandlar, quruvchilar va boshqa nodir kasbegalari Buxoroga olib ketiladi. Shular qatorida Junaydullo Hoziq hamb o ‘lgan. Ammo, u bir iloj qilib, Shahrisabzga qochib ketadi. Bu shaharBuxoro amirligiga tobe bo‘lmay, o‘zi mustaqil siyosat olib borar ekan.Junaydullo bu yerda o‘z kasbi bo‘yicha kasallami davolash bilan shug‘ullanaboshlaydi. Lekin, Buxoro am iri eski adovati bo‘yicha 1843-yildaShahrisabzga yashirincha qotil yuborib, Junaydulloni o‘ldirtiradi. Junaydullo Hoziqninig tibga oid bir necha asari borligi haqida ma’lumotm avjud. Ammo, ular bizgacha yetib kelmagan. Faqat uning Umar Chag‘miniy yozgan "Qonuncha" nomli kitob haqidagi sharhi saqlanibqolgan. Uni Hoziq "Haqiqatni izlash va tekshirish" ("Tahqiq va qavoid"),deb atagan ekan. Kitobda muallif "Qonuncha"ning ijobiy tomonlari va kamchiliklari haqida fikr yuritadi. Junaydullo Hoziq O‘rta Osiyoning XVIII-XIX asr tibbiyotida taniqli hakimi hisoblanadi. Ja’farxo‘ja Hazoraspiy (Ja’farxo‘ja ibn Nasriddinxo‘ja al-Husayn QarvaqiyHazoraspiy) taniqli Xorazm hakimlaridan biri bo‘lgan. U o‘z zamonasidarajasida yetarli bilim va tajribaga ega edi. Hazoraspiy zamonaviy tibbiyotdanham xabardor bo‘lgan. Lekin, odam organizmining fiziologiy asi vak asalliklar haqidagi fikrlari rutubatl ar va mizojla r 20 Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. – Toshkent .: O‘zbekiston, 2005. – B 151 14 tushunchasigaasoslanardi. Shuning uchun, u har qanday kasallikni davolashda dastlabtanani ortiqcha rutubatlardan tozalashni va mizojlarni mo‘tadil holatgakeltirishni tavsiya etgan. Xususan, qon olish, surgi qilish va h.k. Hazoraspiy kasallikning oqibatini oldindan bilishga alohida ham Uning yozishicha, kasallikni aniqlash shuning uchun kerakki, tabib shunga qarab, o‘z davo tadbirlarini belgilaydi.Bizga Hazoraspiyning "Tibbiy bilimlar majmuasi" nomli asari ma’lum . Kitobda muallif ayrim a’zolaming kasalliklari haqida so‘z yuritadi. Xususan, unda teridagi har xil chiqiqlar, rishta, kal, gijja, pes, chipqon va boshqa yiringli kasalliklar bayon etilgan. Har xil zaharli moddalar vaularga qarshi ishlatiladigan moddalar ham ko‘rsatilgan. Dorilar haqida ham ma’lumot berilgan. Ularni tayyorlash, saqlash, va ishlatish usullariko'rsatilgan 21 . Yuqumli kasalliklar haqida ham m a’lumot mavjud. Xususan,chechak qizamiq, ko‘kyo‘tal, qizilcha kabi yuqum li kasalliklar bayon etilgan. Hazoraspiyning kitobidan tabiblar keng foydalanganlar.Mahmud Yaypaniy (Mahmud Hakim Yaypaniy Qo‘qondiy) X IX asrning oxiri va XX asrning birinchi yarm ida yashagan taniqli o‘zbek hakimidir. U o‘sha vaqtdagi ma’lum fanlarning ko‘pini puxta egallagan olim edi. Lekin, uning asosiy kasbi tabiblik bo‘lgan.Mahmud hakim Yaypaniy 1851 -yilda Qo‘qon shaharidan 20 kilometrcha naridagi Yaypan qishlog‘ida bir badavlat kishi oilasida dunyoga kelgan. Bizdagi m a’lumotlarga ko‘ra, Yaypaniyning ota-bobolari taniqlikishilar bo‘lganlar. Masalan, uning bobosi Mullo Badal sarkor Qo‘qon xoni saroyida nufuzli lavozimlardan birini egallagan. Otasi Shodibek Badaliy badavlat kishi bo‘lib, Yaypan atrofida katta yerlari bo‘lgan ekan 22 . Xulosa sifatida, XVI–XIX asrlarga oid tibbiyot sohasiga doir manbalarni tadqiq etish orqali o‘sha davrning ilmiy salohiyati, tabobatga bo‘lgan yondashuvi hamda davolash usullari haqida muhim ma’lumotlar olish mumkin. Ushbu manbalar o‘z davrida xalq tabobati bilan ilmiy tibbiyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatib beradi. Shuningdek, bu davr tibbiyoti Sharq ilmiy an’analariga 21 Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. – Toshkent : O‘zbekiston, 2005. – B 152 22 O‘sha asar. B 155-157 15 asoslangan holda shakllangani, mashhur tabiblar tomonidan yozilgan asarlar orqali amaliyotda qo‘llanilgani aniqlanadi. Tadqiqotlar natijasida o‘sha davr jamiyatining sog‘liqni saqlash tizimi, kasalliklarni tashxislash va davolash tajribalari, tibbiy etikaga oid qarashlari haqida chuqur xulosalar chiqarish mumkin. Bu esa bugungi tibbiy tarixni to‘liqroq anglash va milliy merosimizni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. 16 II.BOB XONLIKLAR DAVRI IJTIMOIY FANLAR RIVOJI VA YARATILGAN ASARLARINING O’RGANILISHI II.1. Xonliklar davri falsafiy asarlarining ijtimoiy-siyosiy hayotini yoritlishdagi o‘rni XVI asrdan boshlab Movarounnahrda o‘zaro urushlar, nizolar avjga chiqdi, Temuriylar davlati inqirozga yuz tutib, mayda davlatlarga bolinib ketdi. Natijada Shayboniylar davlati tuzildi, 1510- yilda Shayboniyxon Ismoil Safaviy lashkarlari tomonidan oldirilganidan so‘ng, markazlashgan davlat inqirozga yuz tutdi. Shayboniylardan Abdullaxon va uning o‘g‘li Abdulmo‘mm va~ fotidan so‘ng, XVI asr oxirida bu davlat barham topib, hokimiyat ashtarxoniylar sulolasiga o‘tdi. Imomqulixon (1611—1642) davrida davlat birmuncha mustahkamlangan bolsa-da, keyingi davrlar- da taxt uchun kurashlar davom etdi. Bu davr falsafiy asarlarini o’rganishda Abdug‘affor Karimov, Ibrohim Haqqulov, Habibulloh Boltaboev, Xurshid Davron, Naim Karimovlarning ilmiy izlanishlari muhim o’rin tutadi. Shuhrat Sirojiddinov Bu esa iqtisod, madaniyat, ilm-fan, adabiyot, san’at ravnaqiga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Ayniqsa, tabiiy-ilmiy fanlar rivoji zaiflashdi, dunyoviy biiimda tanazzul ro‘y berdi. XVI—XVII asrlarda falsafiy va axloqiy fikr sohasida Poshshoxo‘ja, Mirzajon ash-Sheroziy al- Bag‘naviy, ibn Muham- madjon Yusuf al-Qorabog‘iy, Muhammad Sharif al-Buxoriy va boshqalarning asarlarini ko‘rsatish mumkin. Bundan keyinroq xalqimiz falsafiy tafakkuri tarixida Boborahim Mashrab, So‘fi Olloyor, Turdi Farog‘iy va boshqalarning ijtimoiy- falsafiy qarash lari muhim o‘rinni egalladi. Ular orasida Mashrabning ijtimoiy-falsafiy va axloqiy fikrlari e’tiborga sazovordir. Boborahim Mashrab (1640—1711) Naman- ganda tavallud topadi 23 . U Mulla Bozor Oxunddan diniy-tasavvufiy ta’limot sirlarini o‘rganadi. Keyinchalik esa Ofoq Xo’jaga muridlik qiladi, 1675-yilda Namanganga qaytadi. Mashrab o‘zining ma’naviy ustozlari sifatida Boyazid Bistomiy va Mansur 23 Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi.- Toshkent : NIF MSH, 2020. B 209-210 17 Hallojlarni e’tirof etadi, keyingi hayotida Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlarining ko‘p joylarida xususan, Toshkent, Turkiston, Samarqand, Buxoro, Andijon, Xo‘jand, Bidaxshon va boshqa yerlarda boladi. U umrining oxirida Balxda bolib, Qunduzda Mahmud Qatag‘on tomonidan qatl qilinadi. 570 ‘zining ijtimoiy-falsafiy fikrlari bilan Markaziy Osiyo madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatgan shoir va faylasuf Mirza Abdulqodir Bedildir (1644—1721). Bedil ilmning ko‘p sohalari, xusu san falsafa, adabiyot, san’atshunoslik bo‘yicha ijod qildi. U hind, arab, eron, ko‘plab Osiyo xalqlarining ilmiy merosini chuqur o‘zlashtirgan yetuk olimdir. Bulardan tashqari, Bedil Sa’diy, At- tor, Jomiy, Hofiz, Navoiylarning she’riyati, dunyoqarashini puxta bilgan. Vaxdati-mavjud oqimi tarafdorlari sirasiga kirgan. Uning muhim asarlari «Chor unsur», «Irfon», «Ruboiyot», «G‘azaliyot» va boshqalardir. Mirza Bedil ijtimoiy-siyosiy qarashlarida jamiyat, inson, dav lat va uning kelib chiqishi, uni boshqarish yo‘llari, dehqonchilik va uning foydasi haqida fikr yuritdi. Ayniqsa, u insonni yuksak darajaga ko'tardi, uning irqi, dini va millatidan qat’i nazar hur- matga sazovor ekanligini uqtirdi. U odamlardagi vatanparvar lik, mehnatsevarlik, vafodorlik, sahiylik, samimiylikni qadrladi, dangasalik, takabburlik, ochko‘zlik, yolg‘onchilik, makkorlikni qoraladi. Bedilning insonparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan ijtimoiy va falsafiy g‘oyalari o‘sha davrda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Olim o‘zining falsafiy qarashlari bilan O‘zbekiston va Hindiston o'rtasidagi madaniy, ilmiy va do'stlik aloqalarini mustahkam- lashga katta hissa qo‘shdi 24 . XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlarida Markaziy Osiyoda uch davlat — Qo'qon va Xiva xonligi hamda Buxoro amirliklari paydo boldi. Ular davrida ham ilm-fan, adabiyot va san’atni rivojlantirgan ba’zi mutafakkirlar yashadilar. Bu davrda Xorazmda Komil Xorazmiy, Ogahiy va Munis kabi shoirlar ijod qildilar: Ogahiy — Muhammadrizo Erniyozbek o‘g‘li 1809-yilda Qiyot qishlog‘ida tug‘ilib, 1874-yilda vafot etgan. Shoirning muhim asarlari «Gulshani davlat», «Riyoz ud-davla», «Jome’ ul voqeoti Sultoni», «Zubdat ut-tavorix», 24 Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент 2011 Б.30 18 «Shoxidi iqbol», «Bayozi mutafarriqai forsiy», «Firdavs ul-iqbol» va boshqalardir. Bulardan tashqari, Ogahiy, Sa’diy Sheroziy, Nizomiy, Kaykovus, Jomiy va Koshifiyning badiiy, tarixiy, falsafiy, axloqiy- didaktik asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Ogahiy o‘zining «Qasidai nasihat» nomli asari va boshqa- larda davlatni boshqarish yollarini ko'rsatadi, Xiva xoni Feruz- ga mamlakatni odilona boshqarishning yol-yo‘riqlarmi aytadi. Ogahiy o‘zining ijtimoiy qarashlarida insonparvarlik g'oyalarini ilgari surdi, odamlarni yaxshilik va ezgulikka, xayrli ishlar bi lan shug'ullanishga, ma’rifatparvarlikka da’vat etdi. Uning tarixiy risolalari haqqoniyligi bilan ajralib turadi. Mutafakkir Xiva xon- ligining 1813—1873-yillar tarixini yozib qoldirgan. Hozirgi vaqtda, tariximizni xolisona yaratishga intilish kuchaygan bir sharoitda, Ogahiy asarlarining ahamiyati oshib bormoqda 25 . Qo‘qon xonligi hududida yashab ijod etgan o‘sha davr ma’rifatparvarlik harakatining yirik namoyandalari Nodira (1792- 1843), Uvaysiy (1789-1850), Dilshod Barno (1800-1906), Muqimiy (1850-1903), Furqat (1859-1909), Zavqiy (1853-1921), Anbar Otin (1870-1914) ijtimoiy ziddiyatlar kuchaygan davrda yashadilar. Ular falsafiy fikr rivojiga munosib hissa qo‘shdilar. 0 ‘sha davr falsafiy tafakkuri nuqtayi nazaridan otasi Uvaysiy- ning jiyani bo‘lgan Anbar Otinning «Qarolar falsafasi» («Riso- lai falsafai siyohon») risolasi muhim ahamiyatga molik asardir. Asar kichik muqaddima va to‘rt fasldan iborat bolib, unda shoi- raning ijtimoiy-falsafiy qarashlari, o‘zi yashagan davr va uning muammolari haqidagi flkr-mulohazalari aks etgan. Muallif riso- lada zamona adolatsizligi va mehnatchi xalqning oglr ahvoli- dan noliydi, mustamlakachilik zalolatlarini ko‘rsatadi, mavjud muammolarni hal qilish yollarini qidiradi, ma’rifatni uluglaydi, falsafiy tafakkurni yuksaltirish haqidagi xulosalarini bayon qiladi 26 . Risoladagi xulosa va mulohazalar o‘sha davr ma’rifatparvarlari dunyoqarashini, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Avaz О‘tar kabi al~lomalar peshqadam 25 Safarboyev M. Ogahiy lirikasida vaqt tushunchasining qoʻllanilishiga doir// “XORAZM VOHASIDA IJTIMOIY-FALSAFIY FIKRLAR TARIXI: OʻRTA ASRLAR VA YANGI DAVR” mavzusidagi Respublika ilmiy- amaliy konferensiyasi. - Urganch. Urganch, 2024. B 97 26 Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент. 2011 Б.35 19 bolgan hurflkrli o‘zbek ziyolilarining falsaf fiy tafakkuri, undagi ustuvor g‘oya va qarashlarni ham o'ziga xos tarzda ifodalaydi. Ana shunday hassos flkrlar bilan nihoyalangan bu asarning har bir faslida shoiraning she’rlari va g'azallari beril gan, ular asar mazmuniga mos holda joylashtirilgan. Risola Anbar Otin qolyozmalari tarkibida O‘zbekistor FA Sharqshunoshlik instituti fondida saqlanadi (inv №1647). U shoiraning 1970-yilda G‘.G‘ulom nashriyotida «She’rlar. Risola» nomi bilan chop etilgan to‘plamiga kiritilgan. Asarda um lining oxirgi yillaridagi «qaro»liklar zahmatini boshidan kechirayotgan shoiraning davr va uning zalolatlari haqidagi flkrlari nihoyalangan, bu boradagi g‘oya va qarashlariga xulosalar qilingan. Afsuski, asar falsafiy nuqtayi nazardan nihoyatda kam o‘rganilgan, holbuki unda shu sohadagi tadqiqotlar uchun obyekt boladigan qiziqarli mavzular borligi shubhasiz. 0 ‘sha davrda Turkistonda ko‘plab ma’rifatchilar yetishib chiq- di. Ma’rifatparvarlik mafkurasining ko‘zga ko‘ringan vakillaridan biri Buxora amirligida katta mavqega ega bolgan alloma Ah mad Donish (1827—1897) bolib, u falsafa, falakiyot, riyoziyot, adabiyot, tarix sohasida asarlar yozgan. U mamlakatni odilona boshqarish uchun islohot zarurligini uqtiradi. Davlat, olimning nuqtayi nazaricha, xalqning manfaatini himoya qilishi, hukmdor esa, bilimdon, aqlli bolib o‘z atrofidagilar bilan kengashib dav- latni idora qilishi lozim. Bunday fikrlar, ijtimoiy-siyosiy qarashlar olimning «Navodirul-vaqoe» va boshqa risolalarida o‘z ifodasini topgan. Olimning asarlari o‘z tadqiqotchilarini kutmoqda. XIX asrning ikkinchi yarmida ijod etgan qoraqalpoq shoiri va mutafakkiri Berdaq (1827— 1900) «Omongeldi», «Xalq uchun», «Ahmoq podsho», «Yaxshiroq», «Bolgan emas», «Ernazarbiy» kabi asarlarning muallifidir. Ushbu asarlarda mutafakkir qoraqal poq xalqining turmush tarzini, o‘sha zamondagi hayotini mohi- rona tasvirlaydi. Berdaq asarlarida axloq va xulq-odob, nafosat va go‘zallik, vatanparvarlik, insonparvarlik, tenglik, qahramonlik va mardlik, mustaqillik, haqiqat uchun kurash kabi milliy va umum insoniy qadriyatlar keng o‘rin olgan. Uning ijtimoiy- 20 falsafiy va axloqiy qarashlari yoshlar ongida ma’naviyat va milliy mafkurani shakllantirishda muhim tarbiyaviy kuchga ega 27 . Xulosa qilib aytganda. xonliklar davri falsafiy asarlari o‘z zamonasining ijtimoiy-siyosiy hayotini yoritishda muhim manba sifatida xizmat qiladi. Bu asarlar nafaqat falsafiy tafakkur rivojini aks ettiradi, balki jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, adolat, hokimiyat va axloqiy qadriyatlar borasidagi qarashlarni ham ochib beradi. Mutafakkirlar asarlarida bildirgan tanqidiy fikrlar, davr muammolariga nisbatan bildirgan yondashuvlari orqali ular ijtimoiy ong shakllanishida va islohotlar zaruriyatini anglashda muhim rol o‘ynagan. Shunday qilib, xonliklar davridagi falsafiy meros nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham ijtimoiy-siyosiy muhitni anglash uchun bebaho tarixiy manba hisoblanadi. 27 Naimov, I. Ahmad Donish ilmiy merosida islom huquqi masalalari //Scientific journal of the Fergana State University, (1), 71-71. 2023 21 II..2. O’rta Osiyo xonliklar davri tarixnavsiligining tadqiqotlarda o’rganilishi Oʻrta Osiyoda 3 ta mustaqil — Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklari vujudga kelishi bilan, XVI-XIX asrlarda ularning tarixiga bagʻishlab alohida-alohida asarlar yaratildi. Oʻziga xos uslub va anʼanalarga ega boʻlgan tarixnavislik maktablar i shakllandi . Buxoro va Xiva xonliklari tarixi Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarayi turk” va “Shajarayi tarokima”, Muhammad Amin Buxoriy, Muxammad Sharif, Mirzo Shams Buxoriy, Munis, Ogaxiy, Bayoniy asarlarida keng yoritilgan. Muhammad Solih Toshkandiy, Muhammad Hakim, Avaz Muhammad, Niyoz Muhammad, Mulla Olim Maxdumhoji asarlarida Qoʻqon xonligi tarixi bayon etildi 28 . Qori Niyoziy, Sadriddin Ayni, Ahmad Donish, Abdulqodir Shakuriy, Vasiliy Vyatkin, Mannonov, Karimov, Is’hoqov, kabi olimlar mazkur davr tarixchilarining manbalarini tadqiq qilishdi. Rossiya tomonidan Oʻrta Osiyo yerlarining bosib olinishi arafasidagi voqealar, janglar tafsilotlari, Rossiyaning mustamlakachilik siyosati, XIX asrning ikkinchi yarmi — XX asr boshlarida Ahmad Donish, Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy, Mirzo Salimbeklarning Buxoro tarixiga oid asarlarida keltiriladi. Ushbu asarlarda oʻrta asr tarixnavisligi anʼanalariga koʻra, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, maʼnaviy hayot, tashqi aloqalarga oid maʼlumotlar garchi muayyan bir tartibda berilmagan boʻlsa-da, jamiyat hayotining turli yoʻnalishlari boʻyicha qimmatli maʼlumotlarni koʻramiz. Bu qoʻlyozma tarixiy asarlar oʻz davrining ilgʻor fikrli kishilari tomonidan yozilgan boʻlsa-da, oʻsha davrdagi hukmdorlar raʼyidan oʻtolmasdan, ularning manfaatlariga moye qilib yozilganligini, oʻz davri va muhiti, zamonasi tartiblari, taraqqiyot darajasi tafakkurining xos koʻrinishlari taʼsirini namoyon qiladi. Ilmiy tadqiqotimizning ushbu faslida Buxoro va Xiva tarixnavislik maktablarida diniy masalalar yuzasidan chiqarilgan farmonlarning o‘rganilishi, diniy farmonlarning yozilish uslublari, undagi muhim masalalarning ko‘rilishi aynan o‘sha davrlarda yozilgan davlat hujjatlari asosida o‘rganildi 29 . 28 Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi.- Toshkent : NIF MSH, 2020. B 209-210 29 Бобобеков.X. История Коканда. - Тошкент: Наука, 2006. С 147 22 Bunga asos sifatida O‘zbekiston Milliy arxivida saqlanayotgan Buxoro va Xiva xonligiga doir diniy masalalar yuzasidan chiqarilgan farmonlar olindi. Mavoraunnahr shaharlari arablar kirib kelganidan boshlab islom dinining madaniyat markazlaridan biri e’tirof etib kelinadi. Bu yurtdan chiqqan ulamolar, olimlar tasavvuf vakillari g‘ayri arablar hatto islom kirib kelgan arablarga ham ustozlik maqomini olganlar. Hadis, fiqh, aqoid kabi ilmlar rivojlangan. Maʼlumki, Movarounnahr diyori va Islom dinimizning hanafiy mazhabi degan tushunchalar bir-biriga chambarchas bog‘liq tushunchalardir. Zero, ushbu mazhab Аbu Hanifa (r.a.)ning boshchiligida Kufada yuzaga kelib, mashhur bo‘lgan bo‘lsa, uni astoydil o‘rganib, ushbu 48 mazhabga dunyo musulmonlarning ko‘pchiligi ergashishida jonbozlik ko‘rsatgan va ahli sunna valjamoaning eng ko‘p ergashuvchilariga ega fiqhiy mazhabga aylanishiga Buxoro, Samarqand, Nasaf, Farg‘ona o‘lkasidagi olim va faqihlarning ham hissasi katta hisoblanadi 30 . O‘rta asrlardan to bugungi kungacha o‘lkamizda asrlar osha amalda bo‘lib kelayotgan hanafiy mazhabining xalqimiz qon-qoniga chuqur singib ketgani ko‘plab yozma manba va asarlarda aks etgan hamda anʼanaviy tarzda o‘rgatib kelinayotganligi ayni shundandir. XVIII asrlarda Buxoroda hukmronlik qilgan Аshtarxoniylardan Ubaydullaxon II (1702-1711-y. huk. davri) mamlakatdagi diniy va ijtimoiy masalarni yechishda qarorlar qabul qilgan. Biz quyida Ubaydullaxon II ga tegishli bo‘lgan farmon matnini keltirdik. Ushbu yorliq (farmon)ni keltirib, so‘ng unga xulosa yasasak maqsadga muvofiq bo‘ladi: “Hukm budirki, qadim zamonlardan buyon Nasaf viloyati muftiylari dorul fatvolarga kelib rivoyat yozishadi va aʼlamlarning muhrlari bilan buni tasdiqlashadi. Eski dasturga ko‘ra, biz ham ushbu dasturni yangidan amalga joriy qilish uchun hukm qilamizki, bundan buyon rivoyat yozuvchilar o‘z rivoyatlarini faqih Xo‘ja Аbdussalom aʼlamning muhri bilan tasdiqlasinlar. Bu hukmga xilof ish qilmasinlar. Bu joyning qozisi (bu) aʼlamning muhrisiz biror daʼvogarning ishini ko‘rmasin. Mullo Nadirshoh ismli kishi birorta ham rivoyat yozmasin. 30 Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi. – Toshkent : NIF MSH, 2020. B 209-210 23 Аʼlamning muhrisiz biror kishi rivoyat yozmasin. Yuzaga kelgan yangi masalada eski dasturdan o‘tib, o‘z dalili va sanadi bilan hukm qilishmasin… ”. Yuqorida ta’kidlanganidek, bu diyorda hanafiy mazhabi asosida barcha diniy va ijtimoiy masalalar hal qilingan. Ubaydullohxonning bu hukmida “Dasturi qadim”dan nazarda tutgan narsasi ham ayni shudir. Ushbu hukmda alohida eʼtibor berib, muammoli masalalarni bittadan sanab o‘tganidan bo‘lsak bilsa bo‘ladiki, jamiyatdagi bu ishlarni birinchi bo‘lib tartibga solinmasa fuqarolar o‘rtasidagi tushunmovchiliklar, o‘zaro qarama-qarshiliklar, tafriqa va nizolarning yuzaga kelishi hozirgi kunimizda guvohi bo‘layotganimizdek, hech gap emas. Bu farmonda Xon ushbu masala mohiyatiga shunday yondashadi: –bundan buyon rivoyat yozuvchilar o‘z rivoyatlarini faqih Xo‘ja Аbdussalom aʼlamning muhri bilan tasdiqlasi nlar, yani jamiyatda gi masalalar ga sohaning muayyan mutaxassislari javobgar bo‘lsin, jamiyatdagi masalalarni bir xilda hal qilish, turli tafriqa va anʼanaga xilof ishlardan voz kechishda faqih Аbdussalomni masʼul deb bilamiz; –bu hukmga xilof ish qilmasinlar. Bu joyning qozisi (bu) aʼlamning muhrisiz biror daʼvogarning ishini ko‘rmasin, yaʼni fuqarolar o‘rtasida turli diniy masala, mol-mulk va daʼvojanjallar ishida muayyan mutaxassislarning muhri bilan tasdiqlangan rivoyat hujjatlariga ega fuqaroning ishini ko‘rsin. Turli tarafkashliklar oldini olish maqsadida; –Mullo Nadirshoh ismli kishi birorta ham rivoyat yozmasin, yaʼni dasturi qadimga “sodiq” bo‘lmagani bois jamiyatning jiddiy masalarini hal qilishda bu kishini masʼul, deb bilmaymiz; –Аʼlamning muhrisiz biror kishi rivoyat yozmasin. Yuzaga kelgan yangi masalada eski dasturdan o‘tib, o‘z dalili va sanadi bilan hukm qilishmasin, yaʼni jamiyatimizda hanafiy mazhabi asosida masalalarni hal qilishda o‘ziga xos tartib va taomil yuzaga kelgan, ushbu taomilimizga xilof ravishda biror kishi yangi masalalarda o‘zicha hukm chiqarib, boshqalarga xilof ish qilmasin 31 . Oqibatlariga hayoti guvoh bo‘lib kelishmoqda. Bularning barchasi bizning tariximizdagi yuqoridagiga o‘xshash birdamlikni mustahkam tutishda ham 31 Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент. 2011 - Б.36-37 24 olimlarimiz va ham davlat arboblarimiz, hatto xon darajasidagi masʼullar ham eʼtibordan chetda qoldirmaganini ko‘rdik. Shuningdek, yuqoridagi hukmnomaga o‘xshash davlatchiligimizning nodir va benazir hujjatlari, yozma asos va manbalari yurtimizning turli xazinalarida saqlanib kelmoqda. Shular jumlasidan O‘zR Markaziy davlat arxivida o‘ndan ziyoda Buxoro, Samarqand, Xiva, Farg‘ona va boshqa hududlarga oid vaqfnomalar va farmonlar borki, ularda ham bahs uchun ko‘targan bu masalamizni yanada qo‘llab-quvvatlovchi hujjatlar mavjud. Misol uchun, Markaziy Osiyoda hanafiy mazhabining ibodat va muomalot masalalarida juda batafsil yozilgan, fors tilida yozilgan “Saloti Masʼudi y” kitobi muallifi faqih Masʼud ibn Mahmu d ibn Yusuf asSamarqandiyning bu kitobi Buxoro, Samarqand, Xiva kabi katta shaharlarda keng omma tarafidan o‘qib, o‘rganib amal qilingan. Ushbu kitobni masjid imom-xatiblari har kuni bomdoddan keyin yoki asrdan keyin kamida bir masalasini o‘qib, hozir bo‘lgan jamoatga eshittirishni qayta-qayta taʼkidlagan hujjatlarimiz bor. Hatto, Xivaga oid bir hujjatda agar bu kitobni tartib bilan oxirigacha o‘qib chiqilsa, yana qaytib boshidan o‘qib eshittirishni shart qilishgan . Аyniqsa, Buxoro amirligida o‘z mol-mulkini vaqf qilib undan foydalanishda shart qilganlarning baʼzisi masjidlarda imom-xatiblar tarafidan bu kitobni o‘qishni shart qilganlar o‘ndan ziyod hujjatlarda uchraydi . Shuni aytish mumkinki, har bir diyorning o‘z olimi, o‘ziga xos masalasi, o‘sha masalani yechishda o‘z anʼanaviy yo‘llari bor. Buni ko‘plar bilishi, Islomning amaliy tatbiqini o‘z ota-bobolaridan aniq maʼlumotlar asosida o‘rganib, so‘ng unga amal qilishlari maqsadga maqsadga muvofiqdir 32 . O‘zbekiston Milliy Arxivida boshqa diniy masalalar yuzasidan chiqarilgan farmonlar ham talaygina, quyida shayxlik maqomoti berilishi yuzasidan chiqarilgan Amir Muzaffar farmonini tadqiq qilindi, unda farmon yozilish uslubi, undagi masalalar o‘rganildi: Abu Muzaffar Mansur Sayyid Muhammadxon Xudoyorxon Bahodur Dinni muhim ishlari va musulmonlarning eng muhim 32 Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент 2011. - Б.30 25 masalalarining eng ulug‘larining ijrosini ta’minlagan Allohga hamd-u sanolar bo‘lsin. Chunki barcha ummatlar nizomi (ya’ni yo‘li, asosi) va odam farzandlarining ishlarining nizomi (ya’ni yo‘li, asosi) shariati g‘arro bilan chambarchas bog‘liqdir va sunnati bilan yanada oydinlashtirilgandur. Alloh taolloning tasarrufidadur. Qadar ul ulug‘ zot o‘zlarining haq Allohga bo‘lgan taqvosi va parhezkorligi bilan taqvo tavajuhi bilan avliyolik maqomiga nasibador bo‘ldilar. Eshoni Mahdumi Zohir Butun koinotni hifzi himoyasi o‘z himoyasida bo‘lgan Alloh jalla alo barcha sifatlarimizdan voqif. Tamomi xalqlar xos va omlar ahvolidan voqifdur. Alloh taolo avliyolik maqomi eshoni qoziga nasiba berildi Bu farmon Amir Muzaffar tomonidan Eshoni Mahdumi Zohirni avliyolik maqomiga erishganligi xususida yozilgan 33 . Ushbu farmonlar an’anaviy usulda Allohga hamd so‘ng esa yozilish maqsadi bayon etilgan ya’ni: Qadar ul ulug‘ zot o‘zlarining haq Allohga bo‘lgan taqvosi va parhezkorligi bilan taqvo tavajjuhi bilan avliyolik maqomiga nasibador bo‘ldilar. Eshoni Mahdumi Zohir. O‘zbek davlatchiligi tarixida muhim o‘rin tutgan Buxoro amirligida ham ilm-fanni rivojlantirish, ta’lim tizimini isloh qilish muhim vazifalardan biri edi. Buxoro amiri Amir Shohmurod(1785-1800) davrida ilmga e’tibor kuchayib, diniy bilimlar rivojlandi. Abu Tohirxojaning “Samariya” asarida keltirilishicha, Shohmurod yoshligida bir 50 necha yil Miri Arab madrasasida tahsil oladi. U boshqa fanlar qatorida tasavvuf ilmini o‘rganadi va so‘fiyona turmush tarzi uning hayotiga aylanadi. Buxoro amiri Doniyolbiy otaliq vafot etgach, uning vasiyati hamda saroy a’yonlarining xohish-istagi bilan 1785-yil 10-iyunda Buxoro davlati hukmdori bo‘ladi. Amir Shohmurod hukmronligi davri Buxoro davlati tarixi taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Davlat tizimi va ishtimoiy hayotda shar’iy qonunlar mustahkamlanib, mamlakatda tartib intizom qaror topadi. Madrasalarda o‘qitish ishlari jonlanadi. Ilm toliblari Buxoroga guras- guras kela boshlaydi. Masjidlar odamlar bilan to‘labtoshadi. Shohmurod olis tuman, kasabalarga fozil, olim kishilardan qozi va raislar tayinlaydi. Amir 33 . Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент 2011. - Б.29 26 Shohmurodning davlat arbobi bo‘lib shakllanishida so‘fiylik oqimining ta’siri juda kuchli bo‘lgan. Ko‘pgina tarixiy manbalarda uning so‘fiy va darveshsifat bo‘lganligi qayd etiladi. Tarixchi Mulla Olim Mahdum Hoji o‘zining “Tarixi Turkiston” asarida: “Shohmurodbiy ziyoda so‘fiy, xudoga yaqinlashish yo‘lini tutgan (doxuli suluk) va taraqqiyparvar, shariat targ‘ibotchisi(shar’i sharif), taomi o‘z kasbi halolidan edi. Buxoroda bo‘lgan madrasalarning avqofini joriy qilib, ahli ilmning e’zoz va ikromini bajo kelturar edi. Buxoroda Gulobod ko‘chasida madrasai Amir demak(nomi) ila mashhur bir kichikroq madrasa bino qildi. Asrida Bozorxo‘ja nomi mahallada Muhammadamin to‘pchiboshi ham bir madrasa bino qildi” – deb yozadi. Shohmurodbiy shaxsiyatida hukmdor va so‘fiy sifatlari mujassamdir. Muarrixlar ta’biri bilan aytganda, u “so‘fiy tal’at, darvesh surat” kishi edi. U Samarqand hokimligi mansabida uzoq vaqt turmagan bo‘lsa kerak. Chunki ba’zi tarixiy manbalarda hammollik bilan kun kechirgani yozib qoldirilgan. Amir Shohmurod tariqatda mujaddiya-naqshbandiya sulukida edi. Ilk murshidi oxund Muhammad Safar Xorazmiydir va u silsilasida uch vosita ila shayx Habibullohga borib yetadi. Abdumutalib Fahmiy u to‘g‘risida: “Qubbat ul-islom va dor ul-xilofa Buxoriy sharifning oxirgi avliyoulloh sultonlaridan edi, muborak ismi Muhammad Shohmurod Valiydir”,- deb yozadi . Sadri Ziyoning ma’lumotlariga ko‘ra, Shohmurod Miri Arab madrasasining bitta hujrasida kecha-kunduz riyoziyot chekib, ilm olish bilan shug‘ullangan va xalq orasida “Amiri Jannatmakon” laqabi bilan tanilgan. Amir Shohmurod amaldagi yoki butunlay faoliyat ko‘rsatmayotgan vaqflarni qayta ishga soldi, ulardan tushgan daromat va qo‘shimcha soliqlardan olingan daromatlarni yangi masjid, madrasa, xonaqoh, va maktablar, ziyoratgohlar barpo etish hamda ularni ta’mirlash uchun sarflashga buyruq berdi. Miriy (1778-1829) “Mahozin at-taqvo” asarida Shohmurod taxtga o‘tirgunga qadar ko‘plab ilm maskanlari qarovsiz qolgani yoki omborxona vazifasini o‘taganini yozadi 34 . Shohmurod nafaqat taʼlim jarayonida, balki boshqa fuqarolarning ham islom huquqi normalarini bilishlikka daʼvat etish bilan birga, 34 Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. - Тошкент 2011 Б.29 27 ularga keng imtiyoz va imkoniyatlar yaratib bergan. Bu borada Xumuliyning taʼkidlashicha, Amir Shohmurod fiqhshunos olimlar va viloyat beklaridan amirlikning barcha hududlaridagi masjid va madrasalarda aholiga haqiqiy islom huquqi normalariga asoslangan odat va majburiyatlarni tushuntirishni hamda ularning sharʼiy huquqiy bilimlari darajasini yanada oshirishni talab qilgan. Аmir Shohmurod o‘z navbatida islom fiqhshunosligi murabbiysi sifatida ham eʼtirof etish mumkin. Shohmurod madrasalarda xanafiy mazhabi, xususan, Burhoniddin alMarg‘inoniyning “Аl-Hidoya” asari, Imom Аl-Moturidiyning g‘oyalari, Qurʼoni Karimni talqin qilish va uni sharhlash bo‘yicha Аndalusiyalik mashhur Аsh-Shotibiy asarlaridan foydalangan holda dars mashg‘ulotlarini o‘tkazgan. Shu bilan birga, amir Shohmurod huquqiy masalalarga oid bo‘lgan kitoblar yozgan. Xususan, xanafiya mazhabiga oid bo‘lgan barcha fatvolar va qoidalarni mujassamlashtirgan “Fatvoyi ahli Buxoro” va “Аyn ul- Hikma” nomli to‘plamlarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Аmir Shohmurod, nafaqat Buxoro shahrida balki amirlikning turli viloyatlariga borib ulardagi masjid va madrasalarda shariat huquqi normalari va ularni tadbiq etishga oid masalalar yuzasidan mashg‘ulotlar o‘tkazib kelgan. Masjidlarda imomlik qilib, namoz tugaganidan so‘ng “oliy yig‘in”(majlisi oliy)ni chaqirgan hamda unga ilm ahlini, qozilarni, hadisshunos olimlarni to‘plagan. Ushbu majlislarda islom huquqi normalariga, huquqiy odatlarga asoslangan holda aholiga ularning fiqhiy muammolarga oid savollariga javob qaytargan. Amir Shohmurod ta’lim tizimi va madrasalar faoliyatiga alohida e’tibor qaratgan. Amir Shohmurod madrasa talabalariga soliqlardan tushgan daromat hisobidan nafaqa(stipendiya) to‘lashni joriy etgan 35 . Ushbu asarning yozilish sanasi va boblari to`g’risida turli fikrlar mavjud. "Navodir ul-vaqoe"ning kirish – “Ahmad Donish va uning "Navodir ul-vaqoe" asari haqida” qismida aytilishicha, asar 13 bobdan iborat deyiladi. Andijon Davlat Universiteti tadqiqotchilari Arofat Abdullaeva, Xurshid Xolmirzaevlarning 35 Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi.- Toshkent : NIF MSH, 2020. B 209-210 28 "Navodir ul-vaqoe" o`zbek tilida" nomli Ahmad Donish tavalludining 180 yilligi munosabati bilan o`tkazilgan anjumandagi ma`ruzalarida asar 22 bobdan iborat bo`lib, 1875-1882 yillarda yozilgan deyiladi. Ushbu asar muqaddima, 3 fasl(qism) va xotimadan iborat. 1-faslda amirlik va raislikning fazilati hamda podshohlar va davlat arboblarining xalq bilan qanday muomala qilishlari haqida. 2-faslda amirlarning askarlar bilan hamda davlat arboblari, hukumat xizmatkorlari qanday yo`l-yo`riq tutishlari haqida 3-faslda podshohlarning elni idora qilishlari, xalqparvar bo`lishlari, o`z qo`l ostidagi fuqarolarning ehtiyojlarini qanoatlanarlik darajada chiqarib tutishlari haqida. Xulosa qismida esa Buxoro amirligidagi mavjud tuzum haqida fikr yuritilgan Mazkur asar boblari alohida-alohida masalalarni o’z ichiga olgan. Jumladan, VII bobi Ahmad Donishning 1869 yilgi Rossiya safariga bag‘ishlangan va 1957 yilda chop etilgan. VIII bob podshoh Aleksandr II ning qizi Mariyaning 1874 yilda bo‘lgan nikoh to‘yiga yuborilgan elchi Abdulqodirbek safari haqida. Qolgan boblari xilma-xil mavzularga bag’ishlangan. Masalan, ota-ona va farzand munosabatlari (1-bob), mol-dunyo (2-bob), tarix (3- bob), olim va johil taqdiri (4-bob), vaqt qadri (5-bob), safar qilish foydalari (8- bob), ilm-fan manfaati (9-bob), haqiqiy va majoziy ishq hamda uning odobi (10-bob), nikoh (11-bob), taqdir (12-bob), kasb-kor (13-bob), jism va ruh (14-bob), yer tuzilishi va ma’danlar (16-bob), tush ta’biri (19-bob), Bedil baytlari (20-bob), ayrim hadislar talqini (22-bob), inson axloqini belgilash (23-bob) kabi. Tamaddun haqidagi risolasi (15-bob) va xilma-xil voqeiy hikoyalar (18, 21-boblar) ham asardan joy olgan 36 . Ularning har biri ham muhim va qiziqarlidir. Ahmad Donish Buxoro amirligi va unda hukmdor bo’lgan amirlarning tarixi masalalariga alohida e’tibor qaratgan. Ahmad Donishning "Buxoro mang’it amirlarining muxtasar tarixi" va boshqa bir qator asar mavjud. Asar shubhasiz Buxorodagi mang’itlar hukmronligi tarixini o’rganishda muhim manba hisoblanadi. Asarda asosan so`nggi mang’it hukmdorlari tarixi yoritiladi. Muallif bu sulolaning taxtdan ketishini mas`uliyatsizlik deb izohlaydi. Asarda 36 Sobirjonova.S., Ergasheva.F. Buxoro amirligi tarixshunosligida Ahmad Donish asarlarining o‘rni // Academic Research in educational sciences. B 927 29 asosiy e`tibor amir Muzaffar va Amir Abdulahad hukmronligi davrining boshlanishiga qaratilgan. Muallif bevosita o`zi guvoh bo’lgan voqealarini bayon etadi. Chor Rossiyasi tomonidan O`rta Osiyo va asosan Jizzax va Samarqandning egallanishi kabi masalalarni asarda alohida yoritishga e`tibor qaratiladi. Mazkur manbani shartli ravishda ikki qismga bo`lish mumkin. Birinchi qismda muallif faqat yozma manbalarda mavjud bo`lgan va o`zi eshitgan voqealarni bayon etgan. Unda Amir Doniyol hukmronligining so`nggi yillari va uch amir Shohmurod, Haydar, Nasrulloxon haqida bayon etiladi. Ammo Donish ma`lumotlarni berishda aniq bir manbaga tayanib qolmagan. U o`z asarining ushbu qismida faqat ikkita manbani ko`rsatib o`tgan. Bular "Tuzuki Temuriy" va "Ravzat assafo"lardir 37 . Qo’qon xonliging birinchi tarixnavisi Fazliy Farg’oniy (Abulkarim Namangoniy) bo’lib, u “Umarnoma” nomli kitob muallifidir. U “malik ul-shuaro” unvoniga ega bo’lib, yuqorida ko’rsatib o’tilgan asarni Amir Umarxonning ko’rsatmasi bilan yozgan. “Umarnoma” tojik tilida she’riy yo’l bilan yozilgan. Mazkur asarning yagona nusxasi Rossiya FA Sankt-Peterburg bo’limi fondida saqlanmoqda. “Umarnoma” Amir Umarxonga ma’qul bo’lmadi, chunki uning talablariga javob bermas edi. Mushrif Isfaragiyning qalamiga mansub ushbu asarning nasriy varianti bilan taqqoslab, shunday hulosaga kelish mumkinki, Fazliy Farg’oniy bir necha “xatoliklarga” yo’l qo’ygan. Birinchidan, Minglar sulolasining asoschisi Oltin beshik haqidagi rivoyatni keltirmaydi. Bu rivoyat Umarxonning Bobur orqali Temur va temuriylar bilan qarindoshligini isbotlashi kerak edi. Ikkinchidan, Amir Umarxon o’zini amir al-muslimin deb e’lon qilib, islom va din peshvosi lavozimiga da’vo qilgan edi. Bu da’voni tarixiy jihatdan asoslab berish zarur edi. Mushrif Isfaragiy esa Umarxonning sayidlar avlodidan ekanligini asoslab berishga harakat qildi. U xonning shajarasini tuzib, u ona tomondan Muhammad payg’ambarning qizi Fotimaning avlodidan ekanligini “isbotlab” berdi. Mushrif Isfaragiy (Mirzo Qalandar) hali Umarxon saroyidagi 37 Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi.- Toshkent : NIF MSH, 2020. - B 209-210 30 keng ma’lumotli kishilardan edi. 1818 yilda Amir Umarxon uni qozi askar etib tayinlaydi 38 . O‘sha davrda bu eng yuqori mansablardan biri edi. 1821 yili Umarxon Mushrif Isfaragiyga Fazliy asarini qayta ishlashni topshiradi. Mushrif “Umarnoma”ni nasriy yo’l bilan bayon etib, uni “Shohnomayi nusratpayom” (“Shohning g’alabalari haqida xabar beruvchi kitob”) deb ataydi. Bu ikki asarni bir-biriga qiyoslab, shunday xulosalar chiqarish mumkin. Fazliy o’z asari bilan erkin adib sifatida gavdalanadi. U o‘zining estetik didi, tarixiy tamoyillariga sodiq qoladi va ko’z o‘ngimizda tarixiy haqqoniylik vakili sifatida gavdalanadi. Shuning uchun Buxoro amiri Haydar misolida Amir Umarxonga soxta shajaraga da’vogarlik qilish asossiz ekanligini ma’lum qiladi. Mushrif Isfaragiy esa, yuqorida ko’rsatib o’tilganidek, uning sayidlardan ekanligini “asoslab” beradi va ajdodlaridan biri “xo‘ja”lardan ekanligini ham ta’kidlaydi. Umarxon hukmronligi davri va xonlikning madaniy hayoti haqida ma’lumot beruvchi muhim manba – bu Dilshodi Barno qalamiga mansub “Tarixi muhojiron” nomli asardir. “Tarixi muhojiron” tarixiy-epizodik xarakterdagi asar hisoblanadi. Muallif esdalik tarzida Umarxonning 1816 yilda O’ratepaga qilgan navbatdagi yurushini tasvirlaydi. Umarxon shaharni uzoq vaqt qamal qilib, qo’lga kiritadi va 13 ming odamni asir etib, ularni Farg’ona vodiysiga, Shahrixon yaqinidagi O’ttiz adir degan joyga ko’chiradi. Ular orasida 17 yashar Dilshodi Barno ham bor edi. U O’ratepa shahrida 1800 yilda tug’ilgan 39 . Qo’qonda u va yana 2 nafar qizni Umarxon haramiga tanlab olishadi, ammo u o’zining o’jarligi va xonga qo’rslik bilan javob qaytarganligi bois haramga tushmay qoldi. Keyinchalik u turmush qurib, uzoq umr ko’rdi va XX asr boshlarida vafot etdi. Dilshodi Barno o’z ona tili – tojik tilida va o’zbek tilida ijod qilgan. U shoira va tarixchi sifatida o’ziga xos iste’dod egasi edi. Bu uning asarlarida yaqqol sezilib turardi. “Tarixi muhojiroh” – hissiy-dramatik va ma’lum ma’noda tragik asardir. Dilshodi Barno o’z asarlarida Qo’qon 38 Бобобеков.X. История Коканда. - Тошкент.: Наука, 2006. - С 147 39 Abdilhakimov.B., Abdusattorov.M., Qo‘qon xonligi tarixshunosligini yoritishda tarixnavislik maktabi // Academic research in educational sciences Volume 1. – B 461 – 462 31 va O’rotepa adabiy muhiti, madaniy hayoti haqida ma’lumotlar keltiradi. Uning Xayriniso, Bahriniso, Anbar otin, Nodira, To’ti qiz, Saida bonu, Masturaoy, Fazilat, Karomatoy, Fidoiya, Mahin bonu, Hofiza otin, Bahri kabi shoiralar haqidagi, Mahbub, Muntazir, Gulxaniy, Eshon Shahdiy, Zufarxon to’ra, Mazxaniy, Turobiy, Bahoriy, Sabuhiy, Sadoiy singari shoirlar to’g’risidagi ma’lumotlari e’tiborga loyiqdir. Xulosa qilib aytadiga n bo’lsak, O‘rta Osiyo xonliklar davri tarixnavisligining o‘rganilishi mintaqa tarixini chuqur anglashda muhim ahamiyatga ega. Bu davr tarixini yoritgan tarixnavislar asarlari orqali siyosiy voqealar, ijtimoiy tuzum, madaniy hayot va davlat boshqaruvi tizimi haqida muhim ma’lumotlar olinadi. Mazkur mavzuni tadqiq qilgan olimlar — mahalliy va xorijiy tarixchilar — tarixiy manbalarni ilmiy asosda tahlil qilib, O‘rta Osiyo xonliklarining shakllanishi, rivojlanishi va inqiroz sabablari haqida chuqur xulosalar chiqarganlar. Ularning ishlari bugungi tarixshunoslik uchun boy ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi hamda milliy tariximizni yanada kengroq va chuqurroq anglash imkonini beradi. 32 XULOSA XVI-XIX asrlar O'rta Osiyo xonliklari davrida ilm-fan rivoji mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotidagi o'zgarishlar bilan chambarchas bog'liq bo'ldi. Bu davrda Buxoro, Xiva va Qo'qon xonliklari markazlarida ilm-fan, ayniqsa, astronomiya, matematika, tibbiyot, tarix va adabiyot sohalarida sezilarli yutuqlarga erishildi. Biroq, bu davrda ilm-fan rivoji turli ichki va tashqi omillar, jumladan, siyosiy beqarorlik, iqtisodiy qiyinchiliklar va mustamlakachilik tahdidlari tufayli cheklanishlarga ham duch keldi. Shunga qaramay, O'rta Osiyo xonliklari o'zlarining ilmiy va madaniy an'analarini saqlab qolishga muvaffaq bo'ldilar, bu esa keyingi davrlarda mintaqa ilmiy tafakkurining rivojlanishiga zamin yaratdi. Ushbu davr O'rta Osiyo ilm- fan tarixida muhim bosqich bo'lib, uning yutuqlari bugungi kunda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan. O‘rta Osiyo xonliklar davri tarixining ijtimoiy hayoti tarixini yorituvchi manbalar va ular ustida olib borilgan tadqiqotlarga nazar soladigan bo ‘lsak, mazkur davr ham davlatchiligimiz tarixida muhim ahamiyat kasb etadigan davr sanaladi. Garchi, diniy mutaasiblikning avj olishiga qaramay XVI-XVIII asrlarda ham o ‘ziga xos ilmiy qarashlarni yorituvchi asarlarning mavjudligi, bu davr ilmiy hayotining to‘xtab qolmaganligini ko‘rsatadi. Mavzu dolzarbli mazkur davr ilm-faniga oid tadqiqotlarni ko ‘proq ommaga olib boorish va yangi tadqiqotlarni olib borishdan iborat. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Asosiy adabiyotlar 1.Аҳмедов. Б. Ўзбекистон тарихи манбалари. Т.: Ўқитувчи, 2001. - 352 б 2.Мажид. А. Шайбонийлар давлати. \ таржимон: И. Усмон. Т.: Насим-Кутуб, 2024. 631 б 3.Аҳмад Дониш. Наводирул вақое. (Нодир воқеалар). А. Ҳамроев ва А. Шокиров таржимаси. И.М. Мўминов таҳрири остида. Тошкент, Ўзфаннашр, 1964. 415 б. II.Qo‘shimcha adabiyotlar 1.Rustamova.X.E. va b. Tibbiyot tarixi. T. O‘zkitobsavdo, 2020 – 240 b 2.Qodirov.A.A. Tibbiyot tarixi. T.: O‘zbekiston, 2005. – 176 b 3.Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi.T. : NIF MSH, 2020. B 209-210 4.Атажанов Ш ва б. Узбек хонликлари тарихшунослиги. Т. 2011 Б.30 5.Safarboyev M. Ogahiy lirikasida vaqt tushunchasining qoʻllanilishiga doir// “Xorazm vohasida ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixi: oʻrta asrlar va yangi davr” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. Urganch. Urganch, 2024. B 97 6.Naimov, I. Ahmad Donish ilmiy merosida islom huquqi masalalari //Scientific journal of the Fergana State University, (1), 71-71. 2023. 7.Бобобеков.X. История Коканда. T.: Наука, 2006. С 147 8.Sobirjonova.S., Ergasheva.F. Buxoro amirligi tarixshunosligida Ahmad Donish asarlarining o‘rni // Academic Research in educational sciences. B 927 9.Abdilhakimov.B., Abdusattorov.M., Qo‘qon xonligi tarixshunosligini yoritishda tarixnavislik maktabi // Academic research in educational sciences Volume 1. – B 461 – 462 34

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. : O‘RTA OSIYO XONLIKLAR DAVRIDA ANIQ VA TABIIY FANIGA RIVOJIGA HISSA QO‘SHGAN OLIMLAR ASARLARINING O’RGANILISHI

I.1. XVI-XIX asr ilm-fan hayotida aniq fanlarga doir asarlarining o’rganilishi

I.2. Tibbiyot sohasiga doir manbalarga oid tadqiqot obyekti sifatida

II.BOB XONLIKLAR DAVRI IJTIMOIY FANLAR RIVOJI VA YARATILGAN ASARLARINING O’RGANILISHI

II.1. Xonliklar davri falsafiy asarlarining ijtimoiy-siyosiy hayotini yoritlishdagi o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить