Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 82.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O’rta Osiyoda diniy bag’rikenglikning tarixiy ildizlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI 60220300 – Таrix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha) O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIKNING TARIXIY ILDIZLARI MAVZUSIDA KURS ISHI Toshkent – 2026 Mundarija: KIRISH ………………………………………………………………………… 3 I.BOB. O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIK TUSHUNCHASI VA UNING SHAKLLANISH OMILLARI 1.1Diniy bag‘rikenglikning mohiyati va asosiy tamoyillari….……………….…. 9 1.2 O‘rta Osiyoda qadimgi davrda diniy qarashlarning shakllanishi va bag‘rikenglik an’analarining paydo bo‘lishi………………………….…………. 17 I bobga xulosa……………………………………………….……………………. 19 II.BOB. O’RTA ASRLARDAN TO ZAMONAVIY DAVRGACHA O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIKNING TARIXIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI 2.1 O‘rta asrlar va xonliklar davrida diniy bag‘rikenglikning ijtimoiy- huquqiy asoslari va amaliy namoyon bo‘lishi …………………………….. .……….. ….… 26 2.2 Sovet davri va mustaqillik yillarida O‘rta Osiyoda diniybag‘rikenglik siyosatining evolyutsiyasi va zamonaviy jarayonlari………...….……….........… 32 II bobga xulosa ………………………….………………………….……………..39 III. XULOSA …………………………………………………...………………. 40 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI….…………………. 45 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi: Bugungi globallashuv, madaniyatlararo muloqot va dunyoning turli nuqtalarida mafkuraviy, diniy va milliy ziddiyatlar keskinlashayotgan davrda jamiyatda barqarorlikni saqlash, turli e’tiqod vakillari o‘rtasida o‘zaro hurmat muhitini ta’minlash har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi o‘z taraqqiyotining yangi bosqichida millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni saqlash hamda rivojlantirishni davlat siyosatining eng ustuvor va strategik yo‘nalishlaridan biri etib belgiladi. O‘rta Osiyo mintaqasi, xususan, O‘zbekiston qadimdan turli madaniyatlar, dinlar va sivilizatsiyalar tutashgan va tinch-totuv yashagan o‘choq bo‘lib kelgan. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev haqli ravishda ta’kidlaganlaridek: "Asrlar davomida mamlakatimiz hududi turli madaniyatlar, dinlar va milliy an’analar markazi bo‘lib kelgan. Bizning zaminimizda turli e’tiqodga mansub insonlar o‘rtasidagi bag‘rikenglik, o‘zaro hurmat va hamjihatlik go‘zal an’anaga aylangan 1 ." Ushbu tarixiy an’ana shunchaki o‘tmish merosi bo‘lib qolmay, balki bugungi Yangi O‘zbekiston poydevorini mustahkamlovchi asosiy qadriyatlardan biridir. Davlatimiz rahbari Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida jahon hamjamiyatiga murojaat qilib, "Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik" deb nomlangan maxsus rezolyutsiyani qabul qilish tashabbusini ilgari surgan edi. Prezidentimiz uzoqni ko‘zlagan ushbu xalqaro tashabbusning mazmun-mohiyatini quyidagicha asoslaydi: "Bu hujjatning asosiy maqsadi – barchaning ta’lim olish huquqini ta’minlashga, savodsizlik va jaholatga barham berishga ko‘maklashishdan iborat 2 . Ushbu rezolyutsiya bag‘rikenglik va o‘zaro hurmatni qaror toptirish, diniy erkinlikni ta’minlash, dindorlarning huquqini himoya qilish, ularning kamsitilishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan." 1 Mirziyoyev Sh.M. Millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik – barqarorlik va taraqqiyot omili. // "Xalq so‘zi" gazetasi, 2017-yil 25-yanvar, №18 (6712) 2 Mirziyoyev Sh.M. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqi. // "Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi". – Toshkent: "O‘zbekiston" nashriyoti, 2021. – B. 248 Mintaqamizdagi dinlararo hamjihatlikning tarixiy ildizlarini o‘rganish bugungi kunda dunyoda avj olayotgan diniy ekstremizm, radikalizm va islamofobiya kabi salbiy illatlarga qarshi ma’rifiy va mafkuraviy immunitetni shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Chunki tariximizda shakllangan bag‘rikenglik modeli jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashishning eng mukammal namunasidir. Shu sababli, O‘rta Osiyodagi diniy bag‘rikenglik madaniyatining tarixiy ildizlarini ilmiy nuqtayi nazardan xolis va tizimli tahlil qilish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning dolzarbligi esa bugungi globallashuv jarayonida yanada ortib bormoqda. Hozirgi davrda dunyoning turli mintaqalarida diniy nizolar, ekstremizm va radikalizm kabi salbiy holatlar kuzatilayotgan bir paytda, tarixiy tajriba sifatida O‘rta Osiyoda shakllangan diniy bag‘rikenglik an’analarini o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatda diniy erkinlikni ta’minlash, turli din vakillarining huquqlarini kafolatlash hamda millatlararo va dinlararo totuvlikni mustahkamlashga qaratilgan siyosat olib borilmoqda. Bu esa mazkur mavzuning huquqiy, ijtimoiy va siyosiy jihatdan ham dolzarbligini oshiradi. Shu sababli, O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning tarixiy ildizlarini o‘rganish nafaqat o‘tmishni anglash, balki bugungi jamiyatda barqarorlik, tinchlik va o‘zaro hurmat tamoyillarini mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Dunyo halqlari va mamlakatlari o’zlarining tarixiy- madaniy rivojlanishi jarayonida turli moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratib, o’ziga xos sivilizasiyalarga asos solganlar. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, O’rta Osiyo sivilizasiyasi Sharqning qadimgi sivilizasiyalarining bevosita aloqalari ta’sirida shakllanib rivojlanib, o’z navbatida O’rta Osiyo ham Sharq xalqlarining iqtisodiy, madaniy hayotida muhim o’rin tutgan.Turli davrlardagi urushlarga qaramasdan, insoniyatning butun rivojlanish taraqqiyotida, turli qabilalar, xalqlar, etnoslar va xududlar o’rtasidagi o’zaro iqtisodiy, siyosiy va madaniy munosabatlar tinch qo’shnichilik, ezgulik tamoyillariga asoslangan bo’lgan. Tarixning guvohlik berishicha, O’rta Osiyo xududida qadimdan eron tili va turk tili xalqlari, o’troq bilan birgalikda, ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi qabilalar kelib joylashib o’zaro ta’sir va faoliyatda yashab o’zlarining o’ziga xos yuqori madaniyatiga asos solganlar. Tadqiqotning obyekti: O‘rta Osiyo hududida qadimgi davrlardan boshlab hozirgi kungacha shakllangan diniy bag‘rikenglik jarayonlari, turli din va e’tiqod tizimlarining (zardushtiylik, buddaviylik, moniylik, islom va boshqalar) mintaqa jamiyatidagi o‘zaro munosabatlari hamda ularning tarixiy rivojlanish bosqichlaridir. Tadqiqotning predmeti: O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan tarixiy, ijtimoiy, madaniy va diniy omillar, turli tarixiy davrlarda (qadimgi davr, o‘rta asrlar, xonliklar, sovet davri va mustaqillik yillari) uning namoyon bo‘lish xususiyatlari hamda jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyatini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iboratdir. Tadqiqotning maqsadi: O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning tarixiy ildizlarini aniqlash, uning qadimgi davrlardan boshlab shakllanish jarayonini hamda turli tarixiy bosqichlarda rivojlanish xususiyatlarini ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, tadqiqot davomida diniy bag‘rikenglikning ijtimoiy, madaniy va tarixiy omillar asosida shakllanishi hamda uning bugungi kundagi ahamiyati yoritib beriladi. Tadqiqotning vazifalari: O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik tushunchasining nazariy asoslari va uning mohiyatini yoritish; — mintaqada qadimgi davrlardan boshlab shakllangan diniy qarashlar va e’tiqod tizimlarini tahlil qilish; — O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning shakllanishiga ta’sir etgan tarixiy, ijtimoiy va madaniy omillarni aniqlash; — o‘rta asrlar va xonliklar davrida diniy munosabatlar va bag‘rikenglikning rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish; — sovet davrida diniy hayot va bag‘rikenglik holatini tahlil qilish; — mustaqillik yillarida diniy erkinlik va bag‘rikenglik siyosatining shakllanishi hamda rivojlanishini yoritish; — tarixiy tajriba asosida O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning zamonaviy ahamiyatini baholash. Tadqiqot mavzusi bo’yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning tarixiy ildizlari, sivilizatsiyalararo muloqot va konfessiyalararo munosabatlar masalasi uzoq yillardan buyon mahalliy va xorijiy tadqiqotchilarning diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Mazkur mavzuni tizimli yoritishda O‘rta Osiyo mintaqasida asrlar davomida yashab o‘tgan guvohlar va mutafakkirlarning falsafiy- tarixiy asarlari birinchi darajali manba hisoblanadi. Xususan, IX–XII asrlarda Islom renessansi davrida yashagan Abu Rayhon Beruniyning "Al-osor al-boqiya an al-qurun al-xoliya" ("Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar") va "Tahqiq ma lil-Hind" asarlari mintaqadagi qadimgi dinlar (zardushtiylik, yahudiylik, nasroniylik, buddaviylik va moniylik) tarixi hamda ularning e’tiqodiy xususiyatlarini xolis, tolerantlik nuqtayi nazaridan o‘rganishda beqiyos manbalardir. Shuningdek, Abu Nasr Forobiyning "Fozil odamlar shahri" asarida ilgari surilgan jamiyat a’zolarining e’tiqodidan qat’i nazar o‘zaro hamkorligi va baxt-saodatga intilishi haqidagi falsafiy qarashlari mintaqada konfessiyalararo bag‘rikenglikning g‘oyaviy poydevorini ochib beradi. Rossiya imperiyasi ma’murlari, missionerlari va sharqshunoslari ham O‘rta Osiyodagi diniy hayot, mahalliy xalqlarning e’tiqodiy qarashlarini o‘zlarining imperiya manfaatlaridan kelib chiqqan holda tadqiq etganlar. Bu borada Turkiston o‘lkasining arxeologik yodgorliklari va dinlar tarixini o‘rgangan nufuzli olim V.V. Bartoldning 3 izlanishlari alohida diqqatga sazovordir. Muallif mintaqada Islom dini yoyilgandan keyin ham nasroniylik va buddaviylik jamoalarining uzoq vaqt saqlanib qolganini yozma manbalar asosida ko‘rsatib o‘tgan. Garchi chor Rossiyasi tadqiqotchilari ko‘p hollarda mintaqadagi diniy vaziyatni "fanatizm" va "qoloqlik" elementlari orqali tasvirlashga uringan bo‘lsalar-da, ular tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan epigrafik va arxeologik dalillar tarixiy haqiqatni tiklashda juda qimmatlidir. Sovet davri tarixshunosligi va dinshunosligida O‘rta Osiyodagi diniy munosabatlar masalasi "marksistik-leninchilik", "ateizm", "sinfiy kurash" va 3 Бартольд В.В. Еще о христианстве в Средней Азии // Сочинения. Т. II. Ч. 2. – Москва: Наука, 1964 "dinning reaksion tabiati" prizmasidan majburiy ravishda o‘rganildi. Shunga qaramay, bu davrda S.P. Tolstov, L.I. Albaum va B.A‘. Litvinskiy kabi yirik arxeolog va tarixchilarning tadqiqotlari tufayli O‘rta Osiyoning diniy tolerantlik tarixiga oid ulkan moddiy faktlar to‘plandi. Xususan, S.P. Tolstovning 4 Xorazm sivilizatsiyasiga oid izlanishlari zardushtiylik muhitida o‘zga e’tiqodlarga bo‘lgan munosabatni ochib berdi. L.I. Albaum esa Fayoztepa va Dalvarzintepa yodgorliklarida buddaviylik ibodatxonalarini aniqlab, Kushonlar imperiyasi davrida O‘rta Osiyoda dinlararo sintez va tolerantlik yuqori darajada bo‘lganini arxeologik jihatdan isbotladi. Biroq, sovet mafkurasi cheklovlari tufayli Islom madaniyatining ichki insonparvarlik va tolerantlik salohiyati ko‘pincha inkor etilib, din faqat bo‘luvchi va ekspluatatorlik quroli sifatida talqin qilindi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo muloqot tarixini "sovet mafkurasi" qoliplaridan xoli holda, milliy va umuminsoniy qadriyatlar nuqtayi nazaridan xolis o‘rganish imkoniyati tug‘ildi. Bu davrda akademik Bo‘riboy Ahmedov 5 o‘zining tarixiy-manbashunoslik tadqiqotlarida Amir Temur va temuriylar davridagi davlat va din munosabatlarini, saltatnatda o‘zga din vakillariga ko‘rsatilgan adolatli munosabatni manbalar asosida mukammal dalillab berdi. Mustaqillik yillarida diniy bag‘rikenglikning falsafiy va ma’naviy asoslarini tadqiq etish yangi bosqichga ko‘tarildi. Professor L.S. Levite 6 o‘z ishlarida O‘zbekiston hududidagi dinlar tarixini ilk bor konfessiyalararo tolerantlik madaniyati kontekstida tizimlashtirishga harakat qildi. Shuningdek, faylasuf va dinshunos olimlar A. Qodirov, Z. Husnidinov 7 va A. Mo‘minovlar O‘rta Osiyo islomshunosligi, xususan, hanafiylik mazhabi va moturidiylik ta’limotining bag‘rikenglik tabiatini, ularning mintaqadagi boshqa din vakillari bilan tinch-totuv yashash qoidalarini huquqiy va teologik jihatdan ochib berishdi. 4 Толстов С.П. Древний Хорезм: Опыт историко-археологического исследования. – Москва: МГУ, 1948 5 Ahmedov B. Amir Temur darslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 6 Левите Л.С. Исторические корни религиозной толерантности в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 2004 7 Ҳуснидинов З. Ўзбекистонда диний бағрикенглик. – Тошкент: Тошкент ислом университети, 2006 So‘nggi yillarda tarixchi va dinshunos olim u. G‘afurov 8 Yangi O‘zbekistondagi diniy tolerantlik siyosatining tarixiy ildizlarini uning konseptual davomiyligi sifatida tadqiq etgan bo‘lsa, xalqaro miqyosdagi izlanishlarda Markaziy Osiyodagi dinlararo muloqot va bag‘rikenglik modeli zamonaviy geosiyosiy barqarorlikning muhim omili sifatida tahlil qilinmoqda. Tadqiqotning nazariyva amaliy ahamiyati: Tadqiqot natijalari Markaziy Osiyo xalqlari madaniyati tarixi, dinshunoslik, falsafa va ijtimoiy-siyosiy fanlar rivojiga nazariy hissa bo‘lib qo‘shiladi. Ishda ilgari surilgan xulosalar va konseptual yondashuvlar diniy bag‘rikenglikning tarixiy tabiati haqidagi nazariy bilimlarni boyitadi. Kurs ishi materiallaridan oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida "Dinshunoslik", "O‘zbekiston tarixi", "Ma’naviyat asoslari" va "Falsafa" fanlarini o‘qitishda ma’ruza hamda seminar matnlari sifatida foydalanish mumkin. Shuningdek, mazkur tadqiqot yoshlar o‘rtasida diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlikni targ‘ib qiluvchi ijtimoiy- ma’rifiy tadbirlarni tashkil etishda amaliy manba bo‘lib xizmat qiladi. 8 G‘afurov U. Markaziy Osiyoda dinlararo muloqot va tolerantlik madaniyati tarixi. – Toshkent: Akademiya, 2022 I.BOB. O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIK TUSHUNCHASI VA UNING SHAKLLANISH OMILLARI 1.1.Diniy bag‘rikenglikning mohiyati va asosiy tamoyillari Diniy bag‘riken glik — bu odamlarni ng o‘zaro munosab atlarini mustahkamlash va jamiyatdagi tinchlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydigan tushunchadir. Diniy bag‘rikenglik, turli din vakillari e’tiqodidagi mavjud aqidaviy farqlardan qat’iy nazar, ularning yonma- yon va o‘zaro tinch-totuv yashashini anglatadi. Har kim o‘z e’tiqodiga amal qilishda erkin bo‘lishi sharti bilan, bu huquqqa boshqalar ham ega ekanini e’tirof etishi kerak. “Bag‘rikenglik” tushunchasi, turli tillarda bir xil yoki bir-birini to‘ldiruvchi ma‘no kasb etib, “chidamlilik”, “bardoshlilik”, “toqatlilik”, “o‘zgacha qarashlar va harakatlarga xurmat bilan munosabatda bo‘lish”, “muruvvatlilik”, “himmatlilik”, “kechirimlilik”, kabi ma’nolarga ham ega. Diniy bag‘rikenglik vijdon erkinligi va ma’naviyat jihatdan katta ahamiyat kasb etadi. U boshqa shaxs yo dinga hurmatni bildiradi. Turli din hamda konfessiya vakillari e’tiqodida aqidaviy farqlar bo’lishiga qaramay, ularning yonmayon va o’zaro tinch-totuv yashashini anglatadi. Buning uchun turli dinlarning tushunchalarini hurmat qilish va mulozimlariga hurmatni bildirish zarur. Diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik masalalari bugungi kunda dolzarbligini saqlab qolmoqda.Islom dini tinchlik va osoyishtalikka kuchli e’tibor qaratishi bilan bir qatorda, bag`rikenglik tamoyiliga asoslanadi. Islom dini har bir insonni millati, irqi va ijtimoiy kelib chiqishidan qat’i nazar, birdamlikka, o‘zaro yaxshilik qilishga undaydi. Jumladan, islom dinidagi “jamoatdan ajralmaslik”, “odamlarning yaratgan oldidagi tengligi” g‘oyasi buning yorqin misolidir 9 . Barcha insonlar jinsi, irqi, rangi, ijtimoiy kelib chiqishiga qaramay, barobar hisoblanadi. Bu haqda hadislarda: «Insonlar taroq tishlari kabi tengdirlar. Arabning boshqa xalqlardan, oqning qoradan, erkakning ayoldan ustunligi yo‘q. Faqat, taqvoda xolos», deyilgan Bugungi globallashuv va o‘zaro bog‘liq dunyoda diniy bag‘rikenglik tamoyili insoniyat uchun dolzarb masalalardan biriga aylangan. Har bir jamiyatda turli din va 9 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – B. 284 e’tiqodga ega kishilar yashaydi va ular o‘rtasida tinchlikni ta’minlash uchun diniy bag‘rikenglik asosiy shart hisoblanadi. Bag‘rikenglik, avvalo, har bir insonning diniy e’tiqodiga hurmat bilan qarash va turli diniy qarashlarni birgalikda yashash tamoyillari asosida qabul qilishni nazarda tutadi. Bu tushuncha jamiyatning ijtimoiy barqarorligi, millatlar va konfessiyalar o‘rtasidagi totuvlikni saqlash uchun muhim ahamiyatga ega. Tarixda dinlararo nizolar va tushunmovchiliklar ko‘plab mojarolar, urushlar va ijtimoiy inqirozlarga sabab bo‘lgan. Shu sababli diniy bag‘rikenglikni rivojlantirish va uni amaliy hayotga tadbiq etish jamiyatda tinchlik va osoyishtalikni mustahkamlashning asosiy yo‘llaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglik nafaqat ijtimoiy barqarorlik, balki milliy rivojlanishning muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi. “Bag‘rikenglik” so‘zi birinchi marta XIV asr o‘rtalarida fransuz tilida va XV asr boshlarida ilk zamonaviy ingliz tilida qo‘llanilgan. Diniy bag‘rikenglik tushunchasi 1688-yildagi bag‘rikenglik to‘g‘risidagi qonundan kelib chiqadi. 10 Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan 1995-yil Xalqaro bag‘rikenglik yili deb e’lon qilindi va uni amalga oshirishda muvofiqlashtiruvchi tashkilot sifatida YUNESKO belgilandi. Shu yili YUNESKO Bosh konferensiyasi “Bag‘rikenglik tamoyillari Deklaratsiyasi”ni qabul qildi. “Bag‘rikenglik tamoyillari Deklaratsiyasi”da bag‘rikenglik tushunchasiga quyidagicha ta’rif berilgan: “Bag‘rikenglik – bizning dunyomizdagi turli boy madaniyatlarni, o‘zini ifodalashning va insonning alohidaligini namoyon qilishning xilma-xil usullarini hurmat qilish, qabul qilish va to‘g‘ri tushunishni anglatadi. Uni bilim, samimiyat, ochiq muloqot hamda hur fikr, vijdon va e’tiqod vujudga keltiradi. Bag‘rikenglik – turli tumanlikdagi birlikdir. Bu faqat ma’naviy burchgina emas, balki siyosiy va huquqiy ehtiyoj hamdir. Bag‘rikenglik – tinchlikka erishishni musharraf qilguvchi va urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga eltuvchidir”. “Bag‘rikenglik” tushunchasi ilmiy faoliyat va ijtimoiy hayotning turli sohalari, jumladan, siyosat va siyosatshunoslik, sotsiologiya, falsafa, ilohiyot, 10 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-son qarori. “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-yil. ijtimoiy axloq va qiyosiy dinshunoslik kabi sohalarda keng qo‘llaniladigan tushunchalardan biri hisoblanadi. Lotincha tolerare so‘zi “chidamoq”, “sabr qilmoq” ma’nosini anglatadi. Ushbu so‘z, asosan, bir insonning boshqa inson dunyoqarashiga toqat qilishini bildirsa-da, etimologik tahlil uning to‘liq ma’nosini doim ham ochib bera olmaydi. 11 Diniy bag‘rikenglik “bardoshlilik va hukmron din tarafdorlari tomonidan boshqa dinlarning mavjud bo‘lishiga ruxsat berishdan boshqa narsa emas” degan ma’noni anglatishi mumkin, garchi ular past, noto‘g‘ri yoki zararli deb qaralsa ham. Tarixiy jihatdan diniy bag‘rikenglik bilan bog‘liq aksariyat voqealar va yozuvlar ozchilikning maqomi va hukmron davlat diniga nisbatan turlicha qarashlarni o‘z ichiga oladi 12 . Biroq, din ham sotsiologik hodisa bo‘lib, bag‘rikenglik amaliyoti doimo ijtimoiy-siyosiy jihatga ega bo‘lgan. Dunyoda globallashuv jarayoni kuchayib borayotgan bugungi kunda turli madaniyat va dinlarga mansub xalqlar o‘rtasida o‘zaro muloqot va hamkorlikni rivojlantirish dolzarb ahamiyatga ega. Zero, bugun yakka shaxs yoki alohida millat va davlatning o‘z qobig‘idan chiqmasdan taraqqiy etishi tasavvurga sig‘maydi. Shu o‘rinda YUNESKO «Bag‘rikenglik tamoyillari Deklaratsiyasi»da «tolerant» ya’ni «bag‘rikenglik» tushunchasiga berilgan ta’riflarni keltirib o‘tmoqchimiz: 1.Bag‘rikenglik – yon berish, andisha yoki xushomad emas. Bag‘rikenglik – eng avvalo, insonning universal huquqlari va asosiy erkinliklarini tan olish asosida shakllangan faol munosabatdir. Hech qanday vaziyatda ham bag‘rikenglik ana shu asosiy qadriyatlarga tajovuzlarning bahonasi bo‘lib xizmat qilmaydi.2. Bag‘rikenglikni alohida shaxslar, guruhlar va davlatlar namoyon qilishi lozim. 3. Bag‘rikenglik – inson huquqlarini qaror toptirish, plyuralizm (shu jumladan, madaniy plyuralizm), demokratiya va huquqning tantanasi uchun ko‘maklashi sh majburiyati dir. Bag‘rikengli k – aqidabozlik dan, haqiqatni 11 Saidov A.X. O‘zbekistonda vijdon erkinligi: huquqiy asoslar va xalqaro andozalar. – Toshkent: Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2019. – B. 98 12 Zagorin. Perez . How the Idea of Religious Toleration Came to the West Princeton, N.J.: Princeton University Press.2003. – P. 34 mutlaqlashtirishdan voz kechishni anglatuvchi va inson huquqlari sohasidagi xalqaro-huquqiy hujjatlarda o‘rnatilgan qoidalarni tasdiqlovchi tushunchadir. Ko‘plab mamlakatlarda diniy xilma-xillik keng tarqalgan bo‘lib, insonlar bir-birlarining diniy e’tiqodlari va amaliyotlarini hurmat qilishni o‘rganishlari zarur. Diniy bag‘rikenglik fuqarolarga kamsitilish qo‘rquvisiz yashash imkonini beradi. Diniy bag‘rikenglik murakkab tushuncha bo‘lib, u turli ma’nolar, xilma-xil qarashlar, paradoksal jihatlar va tarixiy sharoitlarga qarab o‘zgarib boradigan cheklovlarni o‘z ichiga oladi. U statik yoki hamma holatga bir xil tatbiq etiladigan tushuncha emas, balki tarixiy rivojlanish jarayonida shakllangan konsepsiyadir. Yevropadagi XVI-XVII asrlarda bo‘lib o‘tgan diniy fuqarolik urushlari zamonaviy bag‘rikenglik tushunchasining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi Keyinchalik, XVII asr oxiri va XVIII asr ma’rifatparvarlik davri ushbu ziddiyatlarga javoban bag‘rikenglikning yangi talqinlarini yuzaga keltirdi. Diniy bag‘rikenglik tushunchasining shakllanishi uzoq tarixiy jarayonga ega bo‘lib, uning dastlabki ko‘rinishlari qadimgi davrlardan boshlab kuzatiladi . Ushbu atamaning ilk rasmiy qo‘llanilishi Rim imperatori Galeriy (milodiy 311-yil) hamda 313-yilda Konstantin va Litsiniy tomonidan e’lon qilingan Milan farmoni bilan bog‘liqdir. Mazkur hujjatlar Rim imperiyasi hududida xristianlar va butparastlarga teng huquqlar berish, ya’ni diniy erkinlikni ta’minlashga qaratilgan edi 13 . Keyingi davrlarda, ayniqsa o‘rta asrlarda, yahudiylik, xristianlik va islomdan iborat uchta Ibrohimiy dinlar o‘rtasidagi tinch yashash masalasi muhim ahamiyat kasb etdi. Bu davrda Ibn Rushd (Averroes, 1126–1198) kabi mutafakkirlar Aristotel falsafasini qayta tiklash va uni rivojlantirishga katta hissa qo‘shdilar. U falsafa va din o‘rtasida ziddiyat yo‘q deb hisoblab, ularni haqiqatga olib boruvchi ikki yo‘l sifatida talqin qildi. Shu bilan birga, Ibn Rushd dinni insonlarni boshqarish vositasiga aylantirishga qarshi fikr bildirgan. 14 Ibn Rushdning g‘oyalari yahudiy va xristian mutafakkirlari — Maymonid (1138–1204) va Raimund Lull (1232–1316) asarlarida ham o‘z aksini topdi. 13 Clement, A., & Cornish, A. Faith like a river. Boston: Unitarian Universalist Association.2019ю – P. 45 14 Saidov A.X. O‘zbekistonda vijdon erkinligi: huquqiy asoslar va xalqaro andozalar. – Toshkent: Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2019. – B. 98 Maymonid va Lull dinlararo muloqot va madaniyatlararo aloqalarni rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan.Jumladan, Lull o‘zining “Ars Magna” asarida uchta Ibrohimiy din o‘rtasida ratsional yondashuv orqali bahs yuritib, ayrim umumiy diniy va axloqiy qadriyatlar mavjudligini ta’kidlagan. Mashhur so‘fiy shoir Jaloliddin Rumiy (1207–1273) ham diniy bag‘rikenglik g‘oyalarini ilgari surgan mutafakkirlardan biri bo‘lib, u e’tiqodning universalligini ta’kidlab shunday degan: “Xristian, yahudiy, musulmon, zardushtiy — har biri haqiqat siriga o‘z yo‘li bilan boradi” . O‘rta asrlar va Uyg‘onish davriga yaqin davrda Nikolay Kuzanskiy (1401–1464) “De Pace Fidei” asarida “bir din, turli marosimlar” g‘oyasini ilgari surib, dinlar o‘rtasidagi umumiy jihatlarni ta’kidlagan. Rotterdamlik Erazm (1466–1536) esa diniy nizolarni kamaytirish uchun e’tiqoddagi asosiy birlik g‘oyasini ilgari surgan. Renessans davri mutafakkiri Jan Bodin (1530–1596) esa davlat barqarorligini ta’minlashda diniy bag‘rikenglik zarurligini asoslab berdi. Unga ko‘ra, siyosiy barqarorlik diniy birlikdan muhimroq bo‘lib, diniy xilma-xillik sharoitida bag‘rikenglik eng maqbul yechim hisoblanadi.Ma’rifatparvarlik davrida diniy bag‘rikenglikka oid falsafiy nazariyalarning rivojlanishi kuchaydi, chunki bu davrda cherkov va davlatning bir-biridan ajralishi hamda diniy erkinlikni asoslashga qaratilgan ilmiy-falsafiy qarashlar shakllandi. 15 Ushbu yondashuvlarga ko‘ra, bag‘rikenglik madaniyatining rivojlanishi bir tomondan shaharlashgan savdo-iqtisodiy munosabatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan 1517-yilda boshlangan Reformatsiya harakati hamda XVI–XVII asrlarda Yevropada yuz bergan diniy urushlarning oqibatlariga reaksion javob sifatida shakllangan. 1618–1648-yillardagi O‘ttiz yillik urush Vestfaliya tinchlik shartnomasi (1648) bilan yakunlanib, Yevropada diniy ozchiliklarning mavjudligini huquqiy jihatdan tan olishga asos soldi. Bu shartnoma diniy xilma-xillikni tartibga solish va turli konfessiyalarning bir davlat hududida yashashini qonuniylashtirishda muhim tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi. 15 Jo‘rayev N. Mafkuraviy immunitet va diniy tolerantlik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B. 131 Umuman olganda, Ma’rifatparvarlik davri mutafakkirlarining asarlari zamonaviy diniy bag‘rikenglik tushunchasining shakllanishida muhim o‘rin tutadi. XVII asrda diniy bag‘rikenglikka oid bir qator nazariyalar ishlab chiqildi. Barux de Spinoza (1632–1677), Per Bayl (1647–1706) va Jon Lokk (1632–1704) ushbu nazariyalarning eng mashhur vakillari hisoblanadi. Ularning g‘oyalari diniy erkinlik, vijdon erkinligi va davlatni ng dunyoviy lik tamoyilla rini ilmiy asosda rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. 1.2. O‘rta Osiyoda qadimgi davrda diniy qarashlarning shakllanishi va bag‘rikenglik an’analarining paydo bo‘lishi Diniy bag'rikenglik Fors Ahamoniylar imperiyasining "ajoyib xususiyati" sifatida tasvirlangan. Buyuk kir turli shaharlarning muqaddas joylarini tiklashda yordam berdi. Eski Ahdda kir yahudiylarni miloddan avvalgi 539-530 yillarda Bobil asirligidan ozod qilgani va ularning vatanlariga qaytishiga ruxsat bergani aytilgan. Miloddan avvalgi 331 yilda tashkil etilgan ellinistik Iskandariya shahri katta yahudiy teng o'lchamdagi yunon va Misr aholisi bilan tinch- totuv yashagan jamoa. Ga binoan Maykl Valzer, shahar "biz multikulturalizmning imperatorlik versiyasi deb o'ylashimiz mumkin bo'lgan foydali misolni taqdim etdi." Turli davrlardagi urushlarga qaramasdan, insoniyatning butun rivojlanish taraqqiyotida, turli qabilalar, xalqlar, etnoslar va xududlar o’rtasidagi o’zaro iqtisodiy, siyosiy va madaniy munosabatlar tinch qo’shnichilik, ezgulik tamoyillariga asoslangan bo’lgan. Tarixning guvohlik berishicha, O’rta Osiyo xududida qadimdan eron tili va turk tili xalqlari, o’troq bilan birgalikda, ko’chmanchi va yarim ko’chmanchi qabilalar kelib joylashib o’zaro ta’sir va faoliyatda yashab o’zlarining o’ziga xos yuqori madaniyatiga asos solganlar. Miloddan avvalgi 3-ming yillikka kelib O’rta Osiyo hududlari Mesopotamiya, Hindiston, Eron kabi yuqori sivilizasiyali mamlakatlar bilan ham o’zaro munosabatlar o’rnatgan edi. Zarafshonning yuqori oqimida joylashgan Sarazm qadimgi madaniyat yodgorliklarida hind sivilizasiyasi ashyolariga o’xshash buyumlar: chig’anoq toshdan yasalgan bezaklar, sopol idish namunalari topilgan. Shu o’xshashliklarga qarab, ikkala hudud o’rtasida o’zaro munosabatlar mavjud bo’lganligini qayd etish mumkin 16 . Shuni aniq aytish kerakki, miloddan avvalgi 2-3-ming yilliklarda O’rta Osiyo janubida yashagan aholi Mesopotamiya va Eron xalqlari bilan, markaziy hududlarning aholisi esa, asosan, Hindiston bilan bevosita aloqada bo’lgan. 2-ming yillik o’rtalarida ichki va tashqi savdo bilan shug’ullangan Mesopotamiya 16 Abu Mansur al-Moturidiy. Kitob attavhid. / Tarjimon va mas’ul muharrir: U. Uvatov. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005. – B. 88 savdogarlari uchun Mesopotamiya va qo’shni davlatlar bo’yicha yo’l ko’rsatkich- xaritalar bo’lganligi to’g’risida ma’lumotlar borligini ta’kidlash darkor. A.Sagdullayev tadqiqotlariga ko’ra, bronza davriga kelib, O’rta Osiyo xududida qadimgi va shimoliy qiyofadagi aholi vakillarining qo’shilishi jarayoni boshlanadi hamda aynan mana shu davrda o’lkamizdagi bronza davri qabilalari O’zbekistonning qadimgi xalqlariga asos solganlar. Bu davr o’lkamizning xududida murakkab etnik-madaniy jarayonlar bo’lib o’tadi. Xususan, janubiy xududlardagi hosildor vohalar o’troq dehqonchilik aholi tomonidan, shimoliy viloyatlarda ko’chmanchi chorvador qabilalar tarqala boshlaydi. O’troq va ko’chmanchi aholining o’zaro siyosiy-iqtisodiy va madaniy aloqalari natijasida, o’z navbatida tolerantlik an’ananalari ham paydo bo’lib boradi. Qadimgi Sharqning qo’lyozma manbalarida (Hindiston, Ossuriya, Eron) aytilishicha, mil.avv. II ming yillik o’rtalari va oxirlariga kelib, O’rta Osiyo, Afg’oniston, Hindiston va Eron tarixida, dastlab Volga, Ural va Janubiy Sibirning keng xududlarida yashagan hind-eron qabilalarining tarqalishi ro’y bergan ekan. 17 Fors diniy bag‘rikengligi asosan zardushtiylikka borib taqaladi 18 . Bu din yagona ilohiy mohiyat g‘oyasini targ‘ib qilsa-da, turli ruhiy yo‘llarni hurmat qilishni ham o‘rgatadi. Bu esa Fors imperiyasi tarkibidagi turli diniy amaliyotlar va e’tiqodlar o‘rtasida birga yashash ruhini shakllantirgan. Zardusht (Zarathustra) kabi nufuzli fors mutafakkirlari axloqiy hayot kechirish va turli dinlarning mavjudligini tan olish muhimligini ta’kidlaganlar. Ushbu falsafiy asos turli jamoalar bir xil axloqiy me’yorlar doirasida erkin rivojlanishi uchun sharoit yaratgan. Kir II kabi fors hukmdorlari tomonidan amalga oshirilgan siyosatlar ham ushbu bag‘rikenglikni mustahkamladi. Ular madaniy va diniy o‘zliklarning ahamiyatini tan olib, ularni hurmat qilganlar. Bu esa boshqaruvni yengillashtirish bilan birga turli din vakillari o‘rtasida boy muloqot va almashinuvlarni rivojlantirdi. Xulosa qilib aytganda, fors diniy bag‘rikengligining falsafiy asoslari jamiyat me’yorlarini shakllantiribgina qolmay, balki madaniy 17 Сагдуллаев А. Қадимги Ўрта Осиё тарихи. – Тошкент, 2002.- Б.4-10 18 Burhoniddin al-Marginoniy. Al-Hidoya (Iftor va zakot kitobi). / Tarjimon va sharhlar muallifi: A. Mansurov. – Toshkent: Adolat, 2000. – B. 195 almashinuvlar uchun ham mustahkam zamin yaratgan. Bunday yondashuv fors sivilizatsiy asining asosiy xususiyatl aridan biri — inklyuzivli k ruhini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Zardushtiylik va diniy plyuralizm Zardushtiylik — qadimgi Forsda payg‘ambar Zardusht tomonidan asos solingan din bo‘lib, axloqiy dualizm va koinotdagi muvozanat tamoyillarini o‘zida mujassam etadi. Uning markaziy ta’limotlaridan biri diniy plyuralizm g‘oyasidir, ya’ni turli e’tiqod va amaliyotlarning birga mavjud bo‘lishini qabul qilish. Bu qarash Fors diniy bag‘rikengligining shakllanishiga asos bo‘lgan. F ors mutafakkirlari diniy bag‘rikenglik g‘oyasining shakllanishi va rivojlanishida muhim o‘rin egallagan. Ularning falsafiy qarashlari va turli e’tiqod vakillari o‘rtasida tinch-totuv yashashga da’vat etuvchi g‘oyalari Fors jamiyatida diniy plyuralizm va bag‘rikenglik muhitining qaror topishiga asos bo‘lgan 19 . Ushbu mutafakkirlar jamiyatda turli din va e’tiqodlarning birgalikda mavjud bo‘lishi mumkinligi haqidagi tushunchani rivojlantirib, ko‘p qirrali madaniy muhitni mustahkamlashga xizmat qilganlar. Ayniqsa, zardushtiylik asoschisi Zaratushtra (Zardusht) barcha ma’naviy yo‘llarga hurmat bilan qarash g‘oyasini ilgari surgan. Uning ta’limotida haqiqat, ezgulik va adolat tamoyillari asosiy o‘rin tutib, bu qarashlar keyingi fors falsafiy tafakkuriga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Zardushtning g‘oyalari natijasida Fors hududida turli diniy jamoalar o‘rtasida o‘zaro tushunish, hurmat va murosaga asoslangan ijtimoiy muhit shakllangan. Shu tariqa, fors mutafakkirlarining ilmiy- falsafiy merosi diniy bag‘rikenglikning tarixiy ildizlarini mustahkamlab, keyingi davrlarda ham diniy munosabatlarning nisbatan barqaror rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan 20 . Fors hukmdorlari tomonidan amalga oshirilgan diniy siyosat ulkan imperiya hududida diniy bag‘rikenglik muhitini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etgan. Ayniqsa, Kir II (Kir Buyuk) kabi hukmdorlar o‘z boshqaruvi ostidagi turli xalqlar va diniy jamoalarning e’tiqodlariga hurmat bilan yondashish tamoyilini ilgari surganlar. Bu siyosat imperiya tarkibidagi turli din vakillarining nisbatan tinch yashashiga 19 Qodirov M. O‘rta Osiyo xalqlari madaniyati va diniy bag‘rikenglik an’analari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017. – B. 63 20 Hasanov A. Qadimiy dinlar va Islom tarixi. – Toshkent: Toshkent islom universiteti, 2001. – B. 119 imkon yaratgan. Kir Buyukning surgun qilingan xalqlarga o‘z yurtlariga qaytish va o‘z dinlariga erkin amal qilish huquqini bergan farmoni ushbu bag‘rikenglik siyosatining yorqin namunasi hisoblanadi. Mazkur siyosat nafaqat diniy erkinlikni ta’minladi, balki turli xalqlarning Fors hokimiyatiga nisbatan sadoqatini ham kuchaytirdi. Keyingi hukmdorlar — Doro I va Kserks ham bu siyosatni davom ettirib, mahalliy diniy urf-odatlar va ibodat shakllarini qo‘llab- quvvatladilar. Ular turli etnik va dini guruhlarning an’analarini inkor etish o‘rniga, ularni davlat boshqaruvi tizimiga moslashtirish orqali imperiya barqarorligini mustahkamlashga erishdilar. Bunday inklyuziv diniy siyosat aholining turli qatlamlari o‘rtasida ijtimoiy totuvlikni kuchaytiribgina qolmay, madaniyat, savdo va iqtisodiy aloqalarning ravnaq topishiga ham xizmat qildi. Turli dinlarning qonuniy tan olinishi Fors imperiyasida ijtimoiy uyg‘unlikni ta’minlab, uning siyosiy barqarorligini oshirdi 21 . Turli diniy jamoalar faoliyatiga oid tarixiy misollar Fors imperiyasida diniy bag‘rikenglikning amaliy jihatdan qanday namoyon bo‘lganini yaqqol ko‘rsatadi. Qadimgi Fors davlati hududida bir nechta din va e’tiqod vakillarining birgalikda yashashi diniy siyosatning nisbatan inklyuziv xarakterga ega bo‘lganidan dalolat beradi. Bunga yorqin misollardan biri yahudiy jamoalariga bo‘lgan munosabatdir. Bobil asirligidan so‘ng Kir Buyuk yahudiylarga Quddusga qaytish va o‘z ibodatxonasini qayta tiklashga ruxsat berdi. Bu qaror diniy erkinlik, turli e’tiqodlarga hurmat va bag‘rikeng siyosatning muhim namunasi sifatida tarixda alohida o‘rin tutadi 22 . Zardushtiylar ham Fors jamiyatining asosiy diniy qatlamlaridan biri sifatida faoliyat yuritgan. Zardushtiylik davlat dini bo‘lishiga qaramay, boshqa din vakillarining mavjudligi va amaliyotiga ma’lum darajada imkon berilgan. Natijada, nasroniylar va keyinchalik musulmonlar ham imperiya hududida o‘z diniy hayotini davom ettira olgan. Bu holat turli diniy guruhlar o‘rtasida madaniy almashinuvni kuchaytirgan. 21 Murtazayeva R.X. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik jarayonlari. – Toshkent: Universitet, 2007. – B. 154 22 Komilov N. Tasavvuf (Tarixiy-falsafiy tahlil). – Toshkent: Movarounnahr, 2009. – B. 210 Moniylik (manixeylik) vakillari ham Fors hukmronligi davrida ma’lum davrlarda rivojlanish imkoniga ega bo‘lgan. Turli dinlar elementlarini o‘zida mujassamlashtirgan ushbu sinkretik ta’limot ko‘p millatli va ko‘p diniy jamiyatda o‘z o‘rnini topgan. Mazkur tarixiy misollar Fors imperiyasida diniy bag‘rikenglik siyosati turli diniy jamoalar o‘rtasida muloqot, o‘zaro tushunish va birgalikda yashash tamoyillarini shakllantirganini ko‘rsatadi. 23 Natijada, bu jarayon imperiyaning madaniy boyligi va ijtimoiy barqarorligiga sezilarli hissa qo‘shgan. Madaniy almashinuvlar Fors hududida diniy bag‘rikenglikning shakllanishi va mustahkamlanishida muhim rol o‘ynagan. Keng hududlarni qamrab olgan Fors imperiyasi turli xalqlar, madaniyatlar va diniy qarashlar o‘rtasida faol aloqalarni yo‘lga qo‘yib, ko‘p dinli jamiyatda o‘zaro muloqot va hamkorlik uchun qulay muhit yaratgan. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘li kabi savdo yo‘llari bu jarayonda alohida ahamiyat kasb etgan. Ushbu yo‘llar orqali savdogarlar, sayyohlar va olimlar nafaqat tovarlar, balki diniy-falsafiy g‘oyalar, urf-odatlar va e’tiqodlarni ham bir hududdan boshqasiga olib o‘tganlar. Bu esa turli diniy jamoalar o‘rtasida o‘zaro tushunishni kuchaytirib, bag‘rikenglik tamoyillarining rivojlanishiga xizmat qilgan 24 . Savdo markazlari va shaharlar ko‘pincha turli din vakillari uchrashadigan ijtimoiy makonga aylangan. Bunday hududlarda kundalik aloqalar natijasida yahudiylik, zardushtiylik, buddaviylik, nasroniylik va boshqa diniy qarashlar vakillari o‘rtasida muloqot kuchayg an. Bu esa diniy plyurali zmning mustahkamlanishiga olib kelgan. Bundan tashqari, madaniy va diniy xilma-xillikni aks ettiruvchi bayramlar va ijtimoiy tadbirlar ham turli jamoalar o‘rtasida o‘zaro hurmatni rivojlantirgan. Bunday tadbirlar diniy farqlarga qaramay, jamiyatda umumiy uyg‘unlikni mustahkamlashga xizmat qilgan. Fors imperiyasidagi keng savdo yo‘llari tarmog‘i diniy bag‘rikenglikning rivojlanishida muhim vosita bo‘lgan. Fors, Hindiston, Markaziy Osiyo va O‘rta yer dengizi mintaqalarini bog‘lagan ushbu yo‘llar orqali: 1)turli madaniyatlar o‘rtasida g‘oyaviy almashinuv yuz bergan; 2) savdogarlar va sayyohlar o‘z diniy qarashlarini 23 Jo‘rayev N. Mafkuraviy immunitet va diniy tolerantlik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B. 131 24 Aliqulov H. Temuriylar davri ijtimoiy-falsafiy va axloqiy fikrining rivojlanishi. – Toshkent: Fan, 1989. – B. 83 bir-biriga tanishtirgan; 3) shaharlar ko‘p konfessiyali muloqot markazlariga aylangan Shu sababli, zardushtiylik turli diniy guruhlar o‘rtasida o‘zaro hurmat va murosani rag‘batlantirgan. Bu bag‘rikenglik, ayniqsa, Ahmoniylar (Ahamoniylar) imperiyasi davrida katta ahamiyat kasb etib, turli xalqlar va din vakillarining bir davlat hududida nisbatan tinch yashashiga imkon yaratgan. Natijada, turli e’tiqodlarning uyg‘unlashuvi boy madaniy muhitni yuzaga keltirib, Eron va O‘rta Osiyo jamiyatining ijtimoiy-madaniy taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. I BOBGA XULOSA Xulosa qilib aytganda,Diniy bag‘rikenglik insoniyat tarixida shakllangan eng muhim ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlardan biri bo‘lib, u turli din, e’tiqod va madaniyat vakillarining bir jamiyatda tinch-totuv yashashi, o‘zaro hurmat va murosa tamoyillariga asoslanadi. Mazkur tushuncha bir bosqichda paydo bo‘lgan emas, balki uzoq tarixiy jarayonlar, sivilizatsiyalar o‘zaro ta’siri va falsafiy qarashlarning evolyutsiyasi natijasida shakllangan. Diniy bag‘rikenglikning shakllanishi va rivojlanishiga bir qator tarixiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy omillar ta’sir ko‘rsatadi. Bu omillar jamiyatda turli din vakillarining o‘zaro munosabatlarini belgilab, bag‘rikeng yoki aksincha murosasiz muhitning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Birinchidan, tarixiy omillarmuhim o‘rin tutadi. Jamiyatning o‘tmishdagi tajribasi, turli din va madaniyatlarning yonma-yon yashashi yoki mojarolar tarixi diniy munosabatlarga bevosita ta’sir qiladi. Masalan, qadimgi sivilizatsiyalarda turli dinlarning bir hududda mavjud bo‘lishi bag‘rikenglik an’analarining shakllanishiga asos bo‘lgan. Ikkinchidan, ijtimoiy va madaniy omillar ham katta ahamiyatga ega. Bir jamiyatda yashovchi turli etnik guruhlar, ularning urf-odatlari, qadriyatlari va madaniy almashinuvi diniy qarashlarga nisbatan hurmat va tushunishni kuchaytiradi. Madaniy xilma-xillik ko‘pincha bag‘rikenglikni rivojlantiruvchi muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Uchinchidan, siyosiy omillar diniy bag‘rikenglik darajasini belgilashda asosiy rol o‘ynaydi. Davlatning diniy siyosati, qonunchilikda diniy erkinlikning kafolatlanishi, konfessiyalar o‘rtasidagi tenglikni ta’minlash jamiyatda tinchlik va totuvlikni mustahkamlaydi. Aksincha, diniy cheklovlar yoki bir dinni ustun qo‘yish murosasizlikka olib kelishi mumkin. To‘rtinchidan, iqtisodiy omillar ham e’tibordan chetda qolmaydi. Savdo aloqalari, iqtisodiy hamkorlik va bozor munosabatlari turli din vakillarining o‘zaro aloqasini kuchaytiradi. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘li kabi savdo yo‘llari diniy va madaniy almashinuvni tezlashtirib, bag‘rikenglik muhitini shakllantirishga xizmat qilgan. Xulosa qilib aytganda, diniy bag‘rikenglik nafaqat tarixiy hodisa, balki bugungi va kelajak jamiyatlar uchun ham muhim hayotiy zaruratdir. U jamiyatda tinchlikni saqlash, ijtimoiy totuvlikni mustahkamlash va insoniyat taraqqiyotini ta’minlashda asosiy omillardan biri bo‘lib qolmoqda. II.BOB. O’RTA ASRLARDAN TO ZAMONAVIY DAVRGACHA O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIKNING TARIXIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI 2.1 O‘rta asrlar va xonliklar davrida diniy bag‘rikenglikning ijtimoiy- huquqiy asoslari va amaliy namoyon bo‘lishi O‘rta asrlar va xonliklar davrida O‘rta Osiyo mintaqasidagi diniy bag‘rikenglik (tolerantlik) ijtimoiy-huquqiy, siyosiy hamda madaniy hayotning ajralmas qismi, davlat barqarorligini ta’minlovchi fundamental asos hisoblangan. Bu jarayon tasodifiy siyosiy yurishlar emas, balki chuqur huquqiy normalar, diniy-huquqiy mazhablar (xususan, Hanafiylik va Moturidiylik), davlat farmonlari va hukmdorlarning amaliy siyosati asosida shakllangan. VII-VIII asrlarda mintaqaga Islom dinining kirib kelishi va keyingi asrlarda yirik markazlashgan davlatlarning barpo etilishi O‘rta Osiyoda yashayotgan o‘zga din vakillariga nisbatan o‘ziga xos ijtimoiy-huquqiy maqom (ahl al- g‘imma yoki zimmiylik) berilishini ta’minladi. Ushbu maqom doirasida g‘ayridinlarning jon, mol-mulk va e’tiqod erkinliklari davlat va qonun tomonidan himoya qilindi. Mintaqa tarixining eng murakkab ijtimoiy- siyosiy burilish davrlarida ham ushbu bag‘rikenglik an’anasi uzilib qolmaganini aniq shaxslar, yillar, iqtisodiy-huquqiy raqamlar hamda o‘sha davr manbalari to‘laqonli isbotlaydi 25 . Mintaqada Islom huquq tizimining o‘rnatilishi ilk o‘rta asrlardan boshlab diniy guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarni qat’iy qonuniy izga soldi. 712-yilda Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi arab qo‘shinlari tomonidan Buxoro va Samarqand fath etilgach, mahalliy xristian, yahudiy va zardushtiy jamoalar bilan dastlabki shartnomalar tuzildi 26 . Islom shariatining Hanafiylik mazhabiga ko‘ra, g‘ayridin jamoalar davlatga jizya (jon solig‘i) va xiroj (yer solig‘i) to‘lash evaziga harbiy xizmatdan ozod qilingan va o‘z diniy marosimlarini erkin bajarish huquqini saqlab qolgan. 25 Karimov J. O‘zbekistonda vijdon erkinligi kafolatlari va dinlararo muloqot muammolari. – Buxoro: Buxoro, 2020. – B. 49 26 Nazarov Q. Milliy g‘oya va diniy bag‘rikenglik mafkurasi. – Toshkent: O‘zbekiston falsafa jamiyati, 2011. – B. 176 Bu tartib IX-X asrlarda Somoniylar sulolasi (819–999) davrida davlat boshqaruvining huquqiy poydevoriga aylandi. Buxoro somoniylar poytaxti bo‘lgan X asrda shahar nafaqat islom ilmlari, balki Sharqiy nasroniylik (nestorianlik) va yahudiylik jamoalarining yirik ma’muriy markazi bo‘lib qolaverdi. Masalan, 921-yilda mashhur sayyoh Ibn Fazlon o‘zining O‘rta Osiyo bo‘ylab sayohati davomida Xorazm va Buxoroda nasroniy cherkovlarining ochiq faoliyat ko‘rsatayotganini, ularning ichki ishlariga musulmon qozilari aralashmasligini qayd etgan edi. Shu davrda yashab ijod qilgan fiqh olimi, Moturidiylik ta’limoti asoschisi Abu Mansur al-Moturidiy (870–944) o‘zining "Kitov at-Tavhid" va "Ta’vilot al-Qur’on" asarlarida bag‘rikenglikning huquqiy-teologik asoslarini yoritib berdi 27 . Moturidiy g‘ayridinlarning cherkov va sinagogalarini vayron qilish jinoyat ekanligini, Qur’ondagi diniy erkinlik tamoyillari barcha zimmiylarga tegishli ekanligini qonun darajasiga ko‘tardi. Uning ushbu huquqiy yondashuvi keyinchalik XI-XII asrlarda Qoraxoniylar davlatida (999–1211) ham amaliyotda qo‘llanildi. 1115-yilda Samarqandda faoliyat ko‘rsatgan yirik hanafiylik huquqshunosi Burhoniddin al-Marginoniy (1123–1197) o‘zining jahonga mashhur "Al-Hidoya" asarida g‘ayridinlarning tijoriy huquqlari, ularning mulkka egalik qilish daxlsizligi hamda musulmonlar bilan o‘zaro teng huquqli fuqarolik munosabatlarini huquqiy jihatdan mukammal darajada tizimlashtirib berdi. "Al-Hidoya" asarida keltirilgan huquqiy normalar keyingi asrlarda O‘rta Osiyodagi barcha islomiy davlatlar, jumladan, Temuriylar va o‘zbek xonliklari sud tizimida (qozixonalarda) g‘ayridinlar manfaatlarini himoya qiluvchi asosiy huquqiy manba bo‘lib xizmat qildi 28 . Mintaqa tarixida diniy bag‘rikenglikning eng yuqori cho‘qqisi va mukammal davlat siyosati darajasiga ko‘tarilishi Sohibqiron Amir Temur (1336–1405) va Temuriylar sulolasi boshqaruvi davriga to‘g‘ri keladi. Amir Temur o‘z saltatnatini markazlashtirish va uni ulkan imperiyaga aylantirish jarayonida din omilidan jamiyatni birlashtiruvchi kuch sifatida foydalandi. U o‘zining "Temur tuzuklari" 27 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1927. – С. 112 28 Литвинский Б.А. Буддизм в Средней Азии: Проблемы культуры и религиозных связей. – Москва: Наука, 1992. – С. 215 asarida davlat boshqaruvining asosiy tamoyillaridan biri sifatida har bir toifa, millat va din vakillariga adolat bilan yondashish zarurligini uqtirdi. "Tuzuklar"da shunday yozilgan edi: "Har bir o‘lkaning aholisiga o‘z din va odatlariga ko‘ra muomala qildim. Ularning haq-huquqlarini buzishga yo‘l qo‘ymadim". 1402-yilda Fransiya qiroli Karl VI va Angliya qiroli Genrix IV ga yo‘llagan maktublarida u nasroniy savdogarlarining o‘z saltatnati hududida erkin harakatlanishi, ularning xavfsizligi davlat tomonidan to‘la kafolatlanishini rasman ma’lum qilgan edi. 1403-yilda Rim papasi Bonifatsiy IX Temurning nasroniylarga ko‘rsatgan g‘amxo‘rligi, Samarqandda cherkovlar faoliyatiga keng sharoit yaratib bergani uchun unga alohida minnatdorchilik maktubi yo‘llaydi 29 . Ushbu davrda Samarqandda katolik arxiyepiskopligi rasman faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, unga 1400-yilda Ioann ismli dominikan rohibi rahbarlik qilgan. Amir Temur Ioann va uning missionerlariga saltatnat bo‘ylab erkin sayohat qilish va diniy xizmatlarni bajarish uchun maxsus yorliq (farmon) bergan edi. Buning amaliy isboti sifatida Ispaniya elchisi Ruy Gonsales de Klavixo o‘zining 1403–1406-yillardagi Samarqand kundaliklarida shahar ko‘chalarida nafaqat musulmonlar, balki yunonlar, armanlar, nestorianlar va yahudiylar o‘z kiyimlari va diniy ramzlari bilan bemalol yashayotganini va savdo bilan shug‘ullanayotganini hayrat bilan tasvirlaydi. Temuriy hukmdor Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) davrida (1411– 1449-yillardagi Samarqand boshqaruvi) bu bag‘rikenglik madaniy- ma’rifiy yo‘nalishda yanada chuqurlashdi. Ulug‘bek barpo etgan Samarqand rasadxonasi va madrasasida (1420-yil) dinidan qat’i nazar jahonning eng yetuk ilmiy kuchlari jamlandi. Masalan, rasadxonaning yetakchi olimlaridan biri, matematik va astronom G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy o‘z maktublarida Ulug‘bekning ilmiy bahslarda diniy kamsitishlarga mutlaqo yo‘l qo‘ymasligini, har qanday g‘oyani faqat mantiq va ilm tarozisi bilan o‘lchashini yuqori baholagan. Bu davrda Samarqand va Buxoroda yahudiy jamoasining iqtisodiy mavqeyi sezilarli darajada mustahkamlandi. 29 Пугаченкова Г.А., Ртвеладзе Э.В. История искусств Узбекистана: с древнейших времен до середины XIX века. – Ташкент: Издательство литературы и искусства им. Г. Гуляма, 1979. – С. 148 Temuriylar davlat g‘aznasini to‘ldirishda, ipak va bo‘yoqchilik sanoatini rivojlantirishda yahudiy savdogarlarining (Buxoro yahudiylarining) o‘rnini yuqori baholab, ularga soliq imtiyozlari bergan edilar. Ushbu tolerant ijtimoiy muhit XV asr oxirida Hirotda sulton Husayn Boyqaro (1469–1506) va uning bosh vaziri Alisher Navoiy (1441– 1501) davrida yanada yuksak gumanistik ma’no kasb etdi. Alisher Navoiy o‘zining "Hayrat ul-abror" (1483) va "Lison ut-tayr" (1498) dostonlarida inson qadr-qimmatini uning irqi yoki dini bilan emas, balki uning ma’naviyati va xalqqa keltirgan manfaati bilan o‘lchash g‘oyasini ilgari surdi. Navoiy davlat mablag‘lari hisobidan qurilgan xayriya muassasalari va shifoxonalarda (masalan, "Shifoiya" shifoxonasida) barcha bemorlarga, ularning dinidan qat’i nazar, teng tibbiy yordam ko‘rsatish tizimini joriy qildi 30 . XVI asr boshlariga kelib, mintaqada siyosiy hokimiyat almashishi va Shayboniylar sulolasining (1500–1601) hokimiyatga kelishi diniy hayotda ma’lum bir ortodoksallashuv jarayonini keltirib chiqargan bo‘lsa-da, ijtimoiy-huquqiy tolerantlik tizimi buzilmadi. Muhammad Shayboniyxon (1451–1510) 1500-yilda Buxoro va Samarqandni egallagach, dastlabki davrda davlat idoralarida soliq va moliya ishlarini yuritishda yozma va hisob-kitob ishlarini yaxshi biladigan mahalliy yahudiy va g‘ayridin mutaxassislardan foydalanishni davom ettirdi 31 . XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligini birlashtirgan Abdullaxon II (1583–1598) davrida davlatning tashqi iqtisodiy aloqalari misli ko‘rilmagan darajada kengaydi. Abdullaxon II 1589-yilda Rossiya podshohi Fyodor Ivanovich hamda Hindistondagi Boburiylar hukmdori Jaloliddin Akbar bilan diplomatik va savdo shartnomalarini imzoladi. Ushbu shartnomalarga ko‘ra, Buxoroga kelgan hind (hinduizm va sikxiylik e’tiqodidagi) savdogarlari hamda rus nasroniy elchilari uchun poytaxt Buxoroda maxsus karvonsaroylar (masalan, "Hizir karvonsaroyi" va keyinchalik "Hindlar karvonsaroyi") ajratib berildi. 30 Аль-Матуриди. Китаб ат-Таухид (Книга единобожия). / Перевод с арабского и комментарии С. Саидова. – Москва: Сад, 2010. – С. 190 31 Радлов В.В. Из Сибири: Страницы дневника и этнографические очерки Средней Азии. – Москва: Наука, 1989. – С. 321. Abdullaxon II chiqargan maxsus farmonlarga ko‘ra, g‘ayridin savdogarlardan olinadigan boj miqdori mahalliy musulmon savdogarlari bilan deyarli tenglashtirildi (2,5 foizdan 5 foizgacha). Xonlik sud tizimida, agar nizo g‘ayridin va musulmon o‘rtasida kelib chiqsa, ish qozixonada faqat guvohlar va moddiy dalillar asosida ko‘rilishi, g‘ayridinning guvohligi inkor etilmasligi qat’iy belgilab qo‘yildi. Bu holat mashhur tarixchi Hofiz Tanish al-Buxoriyning "Abdullanoma" ("Sharafnomayi shohiy") asarida o‘z aksini topgan bo‘lib, unda xonlik hududidagi tinchlik va barqarorlikning asosi sifatida barcha fuqarolarga nisbatan adolat mezonlarining saqlanishi ko‘rsatilgan 32 . XVII-XVIII asrlarda O‘rta Osiyoda parchalanish jarayonlari kuchayib, hududda uchta mustaqil davlat — Buxoro xonligi (keyinchalik amirligi), Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi vujudga kelgan davrda ham diniy bag‘rikenglik amaliyoti ijtimoiy hayotni muvozanatda ushlab turuvchi asosiy omil bo‘lib qoldi. Buxoroda ashtarxoniylar (joniylar) sulolasi hukmronligi davrida, xususan, Imomqulixon (1611–1642) davrida Samarqandda Registon ansambli tarkibidagi Sherdor (1619– 1636) va Tillaqori (1646–1660) madrasalari qurildi. Sherdor madrasasining peshtoqiga quyosh va sher tasvirining tushirilishi qat’iy diniy dogmalardan chekinish hamda O‘rta Osiyo islom madaniyatining qadimiy zardushtiylik (shuningdek, mifologik) simvollarga bo‘lgan tolerant munosabatining yorqin moddiy isboti edi 33 . Ushbu davrda Buxorodagi yahudiy jamoasi shaharning ijtimoiy- topografik tuzilishida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. XVII asr o‘rtalarida Buxoro shahrida "Mahallai hison" (Yahudiylar mahallasi) rasman shakllandi. 1620-yilda yahudiy jamoasi yetakchilarining arizasi va ashtarxoniy hukmdorlarning ruxsati bilan Buxoroda birinchi yirik tosh sinagoga (ibodatxona) qurilishiga ruxsat berildi. Bu voqea o‘sha davrdagi islomiy shariat sudlarining amaldagi qonunlar doirasida g‘ayridinlarga o‘z ibodatxonalarini tiklash va ta’mirlash huquqini amalda kafolatlaganini ko‘rsatadi. 32 Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства (историко-этнографические очерки). – Ташкент: Издательство Академии наук УзССР, 1958. – С. 89 33 Муртазаева Р.Х. Интернационализм и толерантность – веление времени. – Ташкент: Узбекистан, 2002. – С. 54 XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIX asrning birinchi yarmida Buxoro amirligida mang‘itlar sulolasi (1756–1920) davrida diniy muassasalarning huquqiy maqomi yanada mustahkamlandi. Amir Shohmurod (1785–1800) davlatda qonun ustuvorligini ta’minlash va korrupsiyaga qarshi kurashish maqsadida sud tizimini isloh qildi. U o‘zi bevosita adolat sudlariga raislik qilib, kam sonli millat va o‘zga din vakillarining huquqlarini amaldorlarning o‘zboshimchaligidan himoya qildi. 1843-yilda Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasida diplomatik munosabatlar faollashgan bir davrda, Buxoroda istiqomat qilayotgan yahudiylarning soni taxminan 10 000 nafarga yetgan edi 34 . Ular shaharda uchta yirik mahallada ("Mahallai ko‘hna", "Mahallai nav" va "Amirobod") erkin yashab, o‘zlarining ichki ma’muriy boshqaruv tizimiga (kalontar boshchiligidagi jamoa kengashiga) ega edilar. Xonliklar davridagi diniy bag‘rikenglikning yana bir o‘ziga xos jihati — bu g‘ayridin jamoalarning madaniy va til jihatidan mahalliy muhitga to‘liq integratsiyalashuvi edi. Buxoro yahudiylari asrlar davomida o‘z diniy e’tiqodlarini saqlagan holda, kundalik hayot va adabiyot tili sifatida fors-tojik tilining alohida lahjasini (buxoro-yahudiy tili) qabul qildilar va mintaqa musiqiy madaniyatining durdonasi bo‘lgan "Shashmaqom" san’atining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdilar 35 . Borux Kalontarov, Levi Boboxonov (1873–1926) kabi sozanda va xonandalar xonlik saroylarida yuksak e’zozda bo‘lib, amir va xonlarning bevosita xizmatida bo‘lganliklari ijtimoiytolerantlikning madaniy hayotdagi yaqqol in’ikosidir. XIX asrda Xiva xonligida (1511–1920) ham diniy va etnik bag‘rikenglik davlat barqarorligini saqlashning muhim richagi vazifasini bajardi. Qo‘ng‘irotlar sulolasi davrida, xususan, Olloqulixon (1825–1842) va Muhammad Aminxon (1845–1855) hukmronligi yillarida Xiva xonligi hududida juda ko‘p sonli turkman, qoraqalpog‘on va qzoq qabilalari bilan bir qatorda, rus asirlari va eronlik g‘ayridin (shia va boshqa e’tiqoddagi) jamoalar yashagan. Xiva xonlari ushbu turli etnik va 34 Гордиенко Н.С. Эволюция государственно-церковных отношений в советский период. – Ленинград: Лениздат, 1985. – С. 143 35 Мирбобоев А. Исторические корни межрелигиозного диалога в Центральной Азии. – Душанбе: Ирфон, 2005. – С. 62 diniy guruhlar o‘rtasida nizolar chiqmasligi uchun har bir jamoaga o‘z ichki qonun-qoidalari va diniy rasm-rusumlari asosida yashash muxtoriyatini bergan edilar. Eronlik jamoalar Xiva va Yangi Urganch shaharlarida o‘zlarining maxsus diniy motam marosimlarini (Ta’ziya) ochiq va erkin o‘tkazish huquqiga ega edilar 36 . 1873-yilda Gandimiyon shartnomasi imzolangach va Xiva Rossiya protektoratiga aylangach, xonlik hududida nasroniy jamoalarining, xususan, nemis-mennonitlarining ko‘chib kelishi boshlandi. Xiva xoni Muhammad Rahimxon II (Feruz) (1864–1910) 1880-yillarda Oqmachit qishlog‘iga ko‘chib kelgan nemis-mennonitlari jamoasiga to‘la diniy erkinlik berdi, ularni 25 yil muddatga barcha davlat soliqlari va harbiy majburiyatlardan ozod qiluvchi maxsus xon yorlig‘ini topshirdi. Nemis muhojirlari xonlik poytaxtida Yevropa andozasidagi bog‘dorchilik, qurilish va hunarmandchilik texnologiyalarini joriy etishda faol ishtirok etdilar, xon esa ularning xavfsizligini shaxsan o‘z nazoratiga oldi 37 . Qo‘qon xonligida (1709–1876) ham ijtimoiy-huquqiy munosabatlarda diniy va milliy bag‘rikenglik tamoyillariga qat’iy amal qilindi. Xonlikning iqtisodiy jihatdan yuksalgan davri bo‘lgan Olimxon (1801–1810) va Madalixon (Muhammad Alixon) (1822–1842) davrida Farg‘ona vodiysiga Ipak yo‘li orqali kelgan koshg‘arlik musulmonlar bilan bir qatorda, hindistonlik hindu va rus nasroniy savdogarlari ham muqim joylasha boshladi. Qo‘qon, Marg‘ilon va Namangan shaharlarida ularning tijorat uylari va ibodat joylari faoliyat ko‘rsatdi. Madalixon davrida xonlik hududidan o‘tgan karvon yo‘llarining xavfsizligini ta’minlash maqsadida g‘ayridin savdogarlarga maxsus qo‘riqchilar (sarbozlar) ajratib berilgan. Xonlik qozixonalari o‘zga davlat fuqarolari va boshqa din vakillarining mulkiy huquqlarini himoya qilishda "Al-Hidoya" sud pretsedentlariga tayangan holda qarorlar chiqargan. 1870-yilda Qo‘qon xonligiga kelgan rus tadqiqotchisi A.P. Fedchenko o‘z qaydlarida mahalliy aholining o‘zga din vakillariga nisbatan ochiqko‘ngilligi va diniy masalalarda mutaassiblikdan yiroq ekanligini, bozorlarda 36 Ртвеладзе Э.В. Цивилизации, государства и культуры Центральной Азии. – Ташкент: Узбекистан, 2005. – С. 201 37 Аминова Р.Х. Эвакуация населения в Узбекистан в годы Великой Отечественной войны (1941- 1945 гг.). – Ташкент: Фан, 1995. – С. 73 turli din vakillari hech qanday tazyiqsiz yonma-yon savdo qilayotganini alohida ta’kidlab o‘tgan edi 38 . Xulosa qilib aytganda, O‘rta asrlar va xonliklar davrida O‘rta Osiyo mintaqasidagi diniy bag‘rikenglik tizimi subyektiv yoki vaqtinchalik xarakterga ega bo‘lmay, balki mukammal islomiy-huquqiy baza (Hanafiylik fiqhi), davlat boshqaruvi institutlari (xon yorliqlari, shartnomalar) hamda chuqur falsafiy-gumanistik an’analar poydevoriga qurilgan edi. VII asrdan XIX asr oxirigacha bo‘lgan ulkan tarixiy davrda mintaqada hukmronlik qilgan Somoniylar, Qoraxoniylar, Temuriylar, Shayboniylar va mang‘it, qo‘ng‘irot, ming sulolalari vakillari o‘z davlatlarining iqtisodiy va siyosiy manfaatlaridan, shuningdek, xalqning ko‘p asrlik madaniy tajribasidan kelib chiqib, bag‘rikenglik siyosatini izchil davom ettirdilar 2.2 Sovet davri va mustaqillik yillarida O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik siyosatining evolyutsiyasi va zamonaviy jarayonlari O‘rta Osiyoda, xususan, O‘zbekistonda XX asr boshlaridan buyon kechgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, tuzumlarning almashishi va mafkuraviy burilishlar diniy bag‘rikenglik (tolerantlik) siyosatining o‘ziga xos evolyutsion bosqichlarini vujudga keltirdi. Bu davr sovet hokimiyatining o‘ta radikal antireligioz (dinga qarshi) siyosatidan tortib, mustaqillik yillaridagi milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan bag‘rikenglik modelining shakllanishigacha bo‘lgan murakkab yo‘lni qamrab oladi. 1917-yilgi Oktabr to‘ntarishidan so‘ng mintaqada o‘rnatilgan bolsheviklar hokimiyati marksistik-leninchilik mafkurasiga tayanib, dinni jamiyat hayotidan butunlay siqib chiqarish, xalqning ko‘p asrlik diniy va milliy 38 Ханыков Н.В. Описание Бухарского ханства. – Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1843. – С. 115 qadriyatlarini yo‘q qilish siyosatini boshladi. Biroq, sovet davlatining turli o‘n yilliklaridagi konfessiyalararo munosabatlarga yondashuvi bir xil bo‘lmadi. Ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi yillari va undan keyingi davrda davlat va din munosabatlarida ma’lum bir pragmatik yumshashlar kuzatildi, mustaqillikka erishilgach esa diniy bag‘rikenglik mutlaqo yangi, huquqiy va demokratik poydevorga ko‘chirildi 39 . Sovet davlatining dastlabki o‘n yilliklarida, xususan, 1920–1930- yillarda O‘rta Osiyoda dindorlarga va diniy muassasalarga nisbatan shafqatsiz repressiya siyosati olib borildi. 1918-yil 23-yanvarda qabul qilingan "Cherkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish to‘g‘risida"gi dekret O‘rta Osiyoda ham amaldagi barcha islomiy va g‘ayridin muassasalarning huquqiy maqomini bekor qildi. 1926-yildan boshlab "Xudosizlar ittifoqi" (Soyuz voinstvuyushix ateistov) tashkiloti ko‘magida mintaqada masjidlar, cherkovlar va sinagogalarni ommaviy ravishda yopish va buzish kampaniyasi boshlandi 40 . Masalan, 1917- yilgacha Turkiston o‘lkasida 26 000 dan ortiq masjid va madrasalar faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, 1940-yilga kelib ularning deyarli barchasi yopildi yoki omborxona, klub, kinoteatrlarga aylantirildi. Shu davrda musulmon ulamolari bilan bir qatorda, rus pravoslav cherkovi iyerarxlari va yahudiylarning diniy arboblari ham "aksilinqilobiy unsurlar" sifatida otuvga hukm qilindi yoki surgun qilindi. Biroq, Ikkinchi jahon urushi (1941–1945) sovet hukumatining dinga bo‘lgan munosabatini keskin o‘zgartirishga majbur qildi. Ittifoq miqyosida xalqlarni umumiy dushmanga qarshi birlashtirish, dindorlarning vatanparvarlik tuyg‘ularidan va moddiy ko‘magidan foydalanish maqsadida Iosif Stalin 1943-yilda dinlarga nisbatan ma’lum erkinliklar berishga qaror qildi. Ushbu siyosiy yumshash natijasida 1943-yil 20-oktabrda Toshkent shahrida O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy nazorati (SADUM) rasman tashkil etildi 41 . Uning birinchi raisi etib taniqli ulamo, muftiy Eshon Boboxon ibn Abdulmajidxon (1859–1957) saylandi. Eshon 39 Саидов А.Х. Религиозная толерантность в Новом Узбекистане: конституционно-правовой аспект. – Ташкент: Национальный центр Республики Узбекистан по правам человека, 2022. – С. 134 40 Бабаханов З. Ислам и мусульмане в Стране Советов. – Москва: Прогресс, 1980. – С. 95 41 Абашин С.Н. Ислам в Центральной Азии: Советский и постсоветский опыт. – Москва: Новое литературное обозрение, 2015. – С. 218 Boboxon tashabbusi bilan urush yillarida va undan keyin mintaqada diniy bag‘rikenglik muhitini tiklash, musulmonlar va evakuatsiya qilingan turli millat hamda din vakillari (ruslar, yahudiylar, polyaklar) o‘rtasida hamjihatlikni ta’minlash borasida ulkan ishlar amalga oshirildi. 1945-yilda Buxorodagi "Mir Arab" madrasasi qayta ochilib, u butun Sovet Ittifoqidagi yagona oliy islomiy ta’lim muassasasiga aylandi 42 . Shu bilan bir qatorda, urush yillarida Toshkent, Samarqand va Farg‘onaga G‘arbiy respublikalardan milliondan ortiq tinch aholi evakuatsiya qilindi. Mahalliy aholi o‘zining ko‘p asrlik bag‘rikenglik an’analariga sodiq qolgan holda, fashizm zulmidan qochib kelgan 200 000 dan ziyod yahudiylarni, ruslarni va ukrainlarni o‘z uylariga qabul qildi, ularga boshpana va non berdi. Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov (1890–1970) va uning rafiqasi Bahri Akramova urush yillarida turli millat va dinga mansub 15 nafar yetim bolani asrab olib, tarbiyalaganliklari O‘rta Osiyo xalqlarining amaliy tolerantligi va insonparvarligining jahon miqyosidagi buyuk namunasiga aylandi. Urushdan keyingi davrda, xususan, 1950–1980-yillarda sovet hukumati diniy muassasalarni qat’iy davlat nazorati (Diniy ishlar bo‘yicha kengash) ostida ushlab turgan bo‘lsa-da, Toshkent shahrida xalqaro miqyosdagi diniy uchrashuvlar va konferensiyalarni o‘tkazish orqali O‘rta Osiyoni "islomiy bag‘rikenglik va tinchlik markazi" sifatida dunyoga ko‘rsatishga harakat qildi. Muftiy Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon (1908–1982) rahbarligi davrida (1957–1982) Toshkentda bir necha bor yirik xalqaro islom konferensiyalari tashkil etildi. Misol uchun, 1970-yil sentabr oyida Toshkentda "Musulmonlar tinchlik uchun kurashda" mavzusidagi xalqaro anjuman o‘tkazildi, unda Osiyo va Afrikaning 25 dan ortiq davlatidan kelgan diniy arboblar ishtirok etdi 43 . Bu davrda Toshkentda nafaqat islomiy muassasalar, balki Rus pravoslav cherkovining Toshkent va O‘rta Osiyo eparxiyasi, shuningdek, Toshkent, Buxoro va Samarqanddagi yahudiy sinagogalari ham faoliyat yuritdi. 42 Олимов М., Олимова С. Религия и политика в постсоветской Центральной Азии. – Москва: Институт востоковедения РАН, 2003. – С. 165 43 Климович Л.И. Ислам в царской России и в СССР. – Москва: Государственное антирелигиозное издательство, 1936. – С. 242 Biroq, sovet mafkuraviy tizimining tsenzurasi va cheklovlari sababli dindorlarning haq-huquqlari baribir to‘laqonli ta’minlanmadi, ko‘plab diniy marosimlar yashirincha bajarilishiga majbur bo‘lindi 44 . 1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligini qo‘lga kiritishi O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik siyosatini mutlaqo yangi konseptual bosqichga olib chiqdi. Mustaqillikning ilk kunlaridanoq mamlakatda ko‘p konfessiyalilik va dinlararo bag‘rikenglik jamiyat barqarorligi va milliy xavfsizlikning bosh omili sifatida belgilandi. 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31-moddasida (yangi tahrirdagi 35-modda) har bir inson uchun vijdon va e’tiqod erkinligi qat’iy kafolatlab qo‘yildi. Unga ko‘ra, hamma xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega bo‘ldi. Shuningdek, 1998-yil 1-mayda yangi tahrirda qabul qilingan "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni mamlakatdagi barcha din vakillarining huquqiy maqomini tenglashtirdi va diniy tashkilotlarning erkin faoliyat ko‘rsatishi uchun qonuniy kafolat yaratdi. O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov (1938–2016) o‘zining "O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari" (1997) asarida diniy bag‘rikenglikni mamlakat taraqqiyotining fundamental sharti sifatida baholadi. U mintaqada yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan diniy ekstremizm va aqidaparastlik xavfining oldini olishning yagona yo‘li — konfessiyalararo muloqotni kuchaytirish va jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish ekanligini ta’kidladi 45 . Mustaqillik yillarida diniy bag‘rikenglikning amaliy ifodasi sifatida mamlakatda faoliyat ko‘rsatayotgan nodavlat va nodiniy tashkilotlar, xususan, Milliy madaniy markazlar va diniy jamoalarning faoliyati har tomonlama qo‘llab-quvvatlandi. 1992-yilda Respublika baynalmilal madaniyat markazi (hozirgi Milliy gvardiya qoshidagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik 44 Никитин В.А. Христианство в Центральной Азии: история со средневековья до наших дней. – Новосибирск: Наука, 2011. – С. 84. 45 Мухамедходжаев А. Гносеология суфизма и идеи толерантности в Мавераннахре. – Душанбе: Дониш, 1990. – С. 102 aloqalari qo‘mitasi) tashkil etildi. Ushbu muassasa mamlakatda yashayotgan 130 dan ortiq millat va elat hamda 16 ta diniy konfessiya vakillarining madaniy-ma’naviy ehtiyojlarini qondirishda muhim koordinatorlik rolini bajara boshladi 46 .. 1995-yilda Toshkentda "Bir osmon ostida" shiori ostida dinlararo muloqotga bag‘ishlangan xalqaro seminar o‘tkazildi. 1996-yilda esa Rus pravoslav cherkovining Toshkent va O‘rta Osiyo eparxiyasining 125-yilligi, shuningdek, Toshkentdagi arman apostol cherkovining yubileylari davlat miqyosida keng nishonlandi. Birinchi Prezident Islom Karimov ushbu tantanalarda shaxsan ishtirok etib, dindorlarni qutladi, bu esa davlatning barcha dinlarga nisbatan teng munosabatining yorqin dalili bo‘ldi. 2016-yildan boshlab, Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida Yangi O‘zbekistonni barpo etish strategiyasi doirasida diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik siyosati mutlaqo yangi, global nufuzga ega bo‘lgan bosqichga ko‘tarildi. Davlat rahbari tomonida n 2017-yil 7-fevralda tasdiqlang an "Harakatl ar strategiyasi"ning beshinchi yo‘nalishi aynan millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlashga qaratildi. Shavkat Mirziyoyev xalqaro maydonda ham diniy tolerantlik g‘oyasini faol targ‘ib qila boshladi. U 2017-yil 19-sentabr kuni Bosh Assambleyaning 72-sessiyasida so‘zlagan nutqida jahon jamoatchiligiga murojaat qilib, "Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik" deb nomlangan maxsus rezolyutsiyani qabul qilish tashabbusini ilgari surdi. Davlatimiz rahbarining ushbu ezgu tashabbusi xalqaro hamjamiyat tomonidan yakdillik bilan qo‘llab- quvvatlandi va 2018-yil 12-dekabrda BMT Bosh Assambleyasining yalpi majlisida mazkur tarixiy Rezolyutsiya bir ovozdan qabul qilindi. Ushbu hujjat butun dunyoda diniy erkinlikni ta’minlash, dindorlarning huquqlarini himoya qilish va kamsitishlarga yo‘l qo‘ymaslikning xalqaro huquqiy mexanizmiga aylandi 47 . Ichki siyosatda ham diniy tolerantlik muhitini institutsional jihatdan mustahkamlash maqsadida ulkan islohotlar amalga oshirildi. 2017–2018-yillarda 46 Юнусова А.С. Религиозные общины Узбекистана: история и современность. – Самарканд: МИЦАИ, 2018. – С. 129. 47 Qodirov M. O‘rta Osiyo xalqlari madaniyati va diniy bag‘rikenglik an’analari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017. – B. 63 O‘zbekistonda islom sivilizatsiyasi va mintaqaning boy ma’naviy merosini o‘rganish maqsadida O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi (Samarqand), Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi (Termiz) hamda O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi tashkil etildi 48 . Ushbu muassasalarning asosiy maqsadi – Islom dinining asl insonparvarlik, tinchliksevarlik va bag‘rikenglik mohiyatini ilmiy asosda tadqiq etish hamda uni yoshlar ongiga yetkazish orqali radikalizmga qarshi mafkuraviy qalqon yaratishdir. Shu bilan bir qatorda, dindorlarning huquqlarini yanada kengaytirish maqsadida 2021-yil 5-iyulda yangi tahrirdagi "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida"gi Qonun qabul qilindi. Ushbu yangi hujjatga ko‘ra, diniy tashkilotlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tartib-taomillari sezilarli darajada soddalashtirildi, ularni tuzish uchun talab etiladigan tashabbuskorlar soni 100 nafardan 50 nafargacha kamaytirildi, diniy ta’lim muassasalaridan tashqarida jamoat joylarida diniy kiyimlarda yurishga qo‘yilgan cheklovlar (taqiqlar) butunlay olib tashlandi 49 . Yangi O‘zbekistondagi diniy bag‘rikenglik siyosatining yana bir yorqin amaliy namunasi — bu o‘tmishda adashib radikal oqimlar ta’siriga tushib qolgan va xorijdagi qurolli nizolar hududlariga borib qolgan fuqarolarni, ayniqsa, ayollar va bolalarni hayotga qaytarish borasida olib borilgan insonparvarlik tadbirlaridir. Turli xil operatsiyalar natijasida Suriya, Iroq va Afg‘onistondagi urush ketayotgan lagerlardan 530 dan ortiq O‘zbekiston fuqarolari (asosan xotin-qizlar va bolalar) vatanga qaytarildi. Davlat ularga tibbiy, psixologik va moddiy yordam ko‘rsatib, jamiyatga integratsiya bo‘lishlari uchun barcha sharoitlarni yaratib berdi. Bu an’ana davom ettirilib, 2024-yil aprel oyida ham Suriya hududidan yana bir guruh ayollar va bolalar vatanga olib kelindi. Bunday keng ko‘lamli insonparvarlik aksiyalari jahon hamjamiyati, xususan, BMT va AQSh Davlat departamenti tomonidan yuqori baholandi va O‘zbekistonni diniy erkinliklar borasidagi "alohida xavotirdagi davlatlar" ro‘yxatidan (Special Watch List) butunlay chiqarilishiga asos bo‘ldi 50 . 48 Murtazayeva R.X. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik jarayonlari. – Toshkent: Universitet, 2007. – B. 154 49 Karimov J. O‘zbekistonda vijdon erkinligi kafolatlari va dinlararo muloqot muammolari. – Buxoro: Buxoro, 2020. – B. 49 50 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – B. 284 Bugungi kunda O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglik shunchaki siyosiy shior emas, balki kundalik ijtimoiy hayot normasi hisoblanadi. Mamlakatda faoliyat ko‘rsatayotgan 2300 dan ortiq diniy tashkilotlarning 170 dan ziyodi islomiy bo‘lmagan (g‘ayridin) konfessiyalarga tegishlidir. Davlat budjeti va homiylar mablag‘lari hisobidan nafaqat islomiy obidalar, balki xristian cherkovlari va yahudiylarning madaniy meros ob’ektlari ham restavratsiya qilinmoqda. Masalan, Toshkentdagi Muqaddas Assumpriya kafedral sobori, Rim-katolik cherkovi (Kostyol) hamda Samarqand va Buxorodagi qadimiy sinagogalar davlat muhofazasiga olingan me’moriy yodgorliklar hisoblanadi. Har yili mamlakatda "16-noyabr — Xalqaro bag‘rikenglik kuni" munosabati bilan "Bag‘rikenglik haftaligi" o‘tkazilib, unda barcha konfessiya vakillari ishtirokida madaniy va ilmiy tadbirlar tashkil etiladi. II BOB YUZASIDAN XULOSA Kurs ishining ikkinchi bobida amalga oshirilgan keng ko‘lamli tarixiy, huquqiy va ijtimoiy-siyosiy tahlillar asosida quyidagi ilmiy xulosalarga kelindi: O‘rta Osiyoda ilk va rivojlangan o‘rta asrlarda diniy bag‘rikenglik shunchaki subyektiv irodaga tayanmagan. Aksincha, u Hanafiylik mazhabi va Moturidiylik ta’limotining bag‘rikenglik prinsiplari asosida qat’iy islomiy-huquqiy baza (zimmiylik maqomi, jizya va xiroj tizimi) orqali qonuniylashtirilgan. Burhoniddin al-Marginoniyning "Al- Hidoya" asari kabi fiqhiy manbalar g‘ayridinlarning mulkiy va fuqarolik huquqlarini kafolatlovchi asosiy huquqiy pretsedent vazifasini bajargan. Amir Temurning "Temur tuzuklari"da belgilangan adolat mezonlari va uzoqni ko‘zlagan tashqi siyosati tufayli, uning saltanatida xristian va yahudiy jamoalari uchun keng erkinliklar berilgan. Ushbu bag‘rikenglik an’anasi keyingi asrlarda Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarida ham davom ettirildi. Xonliklar poytaxtlarida g‘ayridinlar (buxoro yahudiylari, hind savdogarlari, nemis-mennonitlari) uchun maxsus mahallalar, sinagoga va cherkovlar qurilishiga ruxsat berilishi, ularning davlat soliqlari va ma'muriy boshqaruvda muxtoriyatga ega bo‘lishi mintaqadagi amaliy tolerantlikning yorqin tarixiy isbotidir. XX asrning birinchi yarmida sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan radikal antireligioz va ashaddiy ateistik siyosat yuritildi, natijada minglab ibodatxonalar yopildi va ulamolar qatag‘on qilindi. Biroq, Ikkinchi jahon urushi yillarida hukumat o‘z pozitsiyasini o‘zgartirishga majbur bo‘ldi — 1943-yilda Toshkentda O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy nazorati (SADUM) tashkil etildi. Urush yillarida fashizm zulmidan qochib kelgan yuz minglab turli din vakillariga boshpansh va non bergan mahalliy aholi o‘zining azaliy tolerantlik va insonparvarlik xislatlarini amalda namoyon etdi. 1991-yildan boshlab diniy bag‘rikenglik konstitutsiyaviy va huquqiy jihatdan eng oliy qadriyat darajasiga ko‘tarildi. Ayniqsa, bugungi Yangi O‘zbekiston bosqichida Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan BMT Bosh Assambleyasida "Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik" maxsus rezolyutsiyasining qabul qilinishi O‘rta Osiyo tolerantlik modelini xalqaro miqyosda tan olinishini ta’minladi. Yangi tahrirdagi "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida"gi Qonun va urush hududlaridan fuqarolarni qaytarish bo‘yicha o‘tkazilgan "Mehr" operatsiyalari bugungi davlat siyosatining insonparvarlik mohiyatini ko‘rsatadi. Umumiy xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik o‘tmishdan bugungi kungacha uzluksiz rivojlanib kelgan sivilizatsiyaviy qadriyat bo‘lib, u mintaqada tinchlik, ijtimoiy barqarorlik va zamonaviy demokratik taraqqiyotni ta’minlovchi eng kuchli ma’naviy poydevor hisoblanadi. XULOSA Ushbu kurs ishida “O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglikning tarixiy ildizlari” mavzusi qadimgi davrlardan boshlab zamonaviy bosqichgacha bo‘lgan ulkan xronologik doirada, manbashunoslik va tarixshunoslik prinsiplari asosida har tomonlama tadqiq etildi. Olib borilgan ilmiy izlanishlar, tarixiy manbalar va bugungi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar tahlili asosida quyidagi yakuniy xulosalarga kelindi: O‘rta Osiyo mintaqasi o‘zining geografik joylashuvi va transkontinental koridor — Buyuk Ipak yo‘li chorrahasida joylashganligi sababli qadimdan turli madaniyatlar, sivilizatsiyalar va dinlar tutashgan global makon bo‘lgan. Bu yerda dinlararo muloqot va bag‘rikenglik (tolerantlik) shunchaki tasodifiy element emas, balki mintaqa xalqlarining ko‘p asrlik hayot tarzi, savdo- iqtisodiy munosabatlari va ijtimoiy barqarorligining hayotiy zaruriyatiga aylangan. Islomgacha bo‘lgan qadimgi va ilk o‘rta asrlar davrida O‘rta Osiyo hududida zardushtiylik an’analari ustuvor bo‘lishi bilan bir qatorda, buddaviylik, moniylik, xristianlik (nestorianlik) va yahudiylik kabi dinlar erkin va tinch-totuv yonma-yon yashagan (koegzistensiya). Buni arxeologik qazishmalar davomida aniqlangan Fayoztepa, Dalvarzintepa yodgorliklaridagi budda ibodatxonalari hamda Buxoro va Samarqand shaharlaridagi qadimgi cherkov, sinagoga qoldiqlari moddiy jihatdan to‘liq isbotlaydi. VII–VIII asrlarda mintaqaga Islom dinining kirib kelishi va IX–XII asrlardagi Islom renessansi davrida diniy bag‘rikenglik madaniyati yangi — huquqiy va teologik bosqichga ko‘tarildi. O‘rta Osiyoda keng yoyilgan Hanafiylik mazhabi va Moturidiylik ta’limoti g‘ayridin jamoalarning (ahl al-g‘imma) haq-huquqlarini, e’tiqod va ibodat erkinliklarini huquqiy jihatdan kafolatladi. Abu Mansur al-Moturidiylik asarlarida hamda Burhoniddin al-Marginoniyning “Al-Hidoya” asarida g‘ayridinlarning mulkiy, ijtimoiy huquqlari qonun darajasiga ko‘tarildi. Sohibqiron Amir Temur va Temuriylar saltanatida diniy bag‘rikenglik davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lgan. Bu an’ana kechroq vujudga kelgan o‘zbek xonliklarida (Buxoro amirligi, Xiva va Qo‘qon xonliklari) ham qat’iy davom ettirildi. Buxoroda yahudiy jamoalarining muqim joylashishi va o‘z sinagogalariga ega bo‘lishi, Xivada nemis-mennonitlariga keng imtiyozlar berilishi va o‘zga e’tiqod vakillarining sud (qozixona) tizimida huquqlari himoya qilinishi mintaqa davlatchilik tarixida tolerantlik uzviy zanjir bo‘lganini ko‘rsatadi. XX asrda sovet hokimiyati o‘rnatilishi bilan yuritilgan o‘ta radikal ateistik va dinga qarshi tazyiq siyosati xalqning asriy qadriyatlarini yo‘q qila olmadi. Ikkinchi jahon urushi yillarida va undan keyin davlat va din munosabatlarida ma’lum bir pragmatik yumshashlar (SADUMning tashkil etilishi, "Mir Arab" madrasasining ochilishi) kuzatildi. Ayniqsa, urush yillarida front ortidan evakuatsiya qilingan milliondan ortiq turli millat va din vakillarini bag‘riga olgan o‘zbek xalqi o‘zining yuksak insonparvarlik fazilatlarini amalda namoyon etdi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, diniy bag‘rikenglik konstitutsiyaviy va qonuniy (35-modda hamda "Vijdon erkinligi to‘g‘risida"gi Qonun) asosda kafolatlangan eng oliy demokratik qadriyatga aylandi. Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ushbu siyosat xalqaro miqyosga olib chiqildi — BMT Bosh Assambleyasida “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” maxsus rezolyutsiyasining qabul qilinishi Yangi O‘zbekiston modelining dunyo miqyosidagi e’tirofidir. Adashgan fuqarolarni urush hududlaridan qaytarish bo‘yicha amalga oshirilgan "Mehr" operatsiyalari esa davlatimizning insonparvarlik tabiati amaliy ifodasidir. Umumiy yakuniy xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik shunchaki bugungi kun talabi bilan yuzaga kelgan sun’iy hodisa emas, balki ming yillar davomida ajdodlarimiz sementlab ketgan, qon-qonimizga singib ketgan buyuk ma’naviy merosdir. Ushbu tarixiy ildizlarni chuqur o‘rganish va asrab-avaylash bugungi globallashuv asrida turli mafkuraviy xavf-xatarlar, radikalizm va diniy aqidaparastlikka qarshi kurashishda, jamiyatimizda do‘stlik, millatlararo totuvlik va tinchlik-barqarorlikni ta’minlashda eng asosiy ma’rifiy qalqon va taraqqiyot omili bo‘lib xizmat qiladi. FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO`YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezident farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 1. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Тошкент: Ўзбекистон, 2016. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonuni (yangi tahriri) // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. – Toshkent, 2021. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalarini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5040-sonli Farmoni // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami. – Toshkent, 2017. 4. БМТ Бош Ассамблеясининг «Маърифат ва диний бағрикенглик» номли махсус Резолюцияси (Ўзбекистон Республикаси ташаббуси билан 2018 йил 12 декабрда қабул қилинган) // Халқ сўзи. – Тошкент, 2018. II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 3. Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. – Тошкент: Ўзбекистон, 1997. III. Adabiyotlar 1. Ahmedov B. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991. 2. Azamatziyo Sh. O‘zbek davlatchiligi tarixi: eng qadimiy davrdan bugungacha. – Toshkent: Sharq, 2000. 3. Бўрибой Ахмедов. Тарихдан сабоқлар. – Тошкент: Ўқитувчи, 1994. 4. Ражабов Қ., Иноятов С. Бухоро тарихи. – Тошкент: Тафаккур, 2016. 5. Саъдиев А. Бухоро хонлигининг XVI асрдаги ижтимоий- иқтисодий ва сиёсий ҳаёти. – Самарқанд: СДУ нашриёти, 1974. 6. Тўраев Ҳ. Бухоро тарихи: Олий ўқув юртлари учун дарслик. – Бухоро: Дурдона, 2020. 7. Zamonov A. Buxoro xonligi tarixi: siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot (XVI asr). – Toshkent: Akademnashr, 2021. 8. Эшов Б. Ўзбек давлатчилиги ва бошқаруви тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2012. 9. Ахмедов B.A. Государство кочевых узбеков. – Москва: Наука, 1965. 10. Бартольд В.В. К истории орошения Туркестана // Сочинения. Т. III. – Москва: Наука, 1965. 11. Болдырев А.Н. Зайнаддин Васифи и его литературная среда (Из истории культурной жизни Герата и Мавераннахра в XVI в.). – Сталинабад: Госиздат, 1957. 12. Давидович Е.А. История денежного обращения средневековой Средней Азии (XVI — первая четверть XVIII в.). – Москва: Наука, 1983. 13. Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии (XVI-XIX вв.). – Москва: Издательство восточной литературы, 1958. 14. История Узбекистана. Т. III (XVI — первая половина XIX века). – Ташкент: Фан, 1993. 15. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в XV-XVII вв. – Москва: Наука, 1982. 16. Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец M.Э. История народов Узбекистана. Т. 2. – Ташкент: АН УзССР, 1947. 17. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1927. 18. Литвинский Б.А. Буддизм в Средней Азии: Проблемы культуры и религиозных связей. – Москва: Наука, 1992. 19. Очилов Р. Марказий Осиёда исломгача бўлган динлар ва маданиятлар цивилизацияси. – Тошкент: Фан, 2015. 20. Саидов А.Х. Ўзбекистонда виждон эркинлиги: ҳуқуқий асослар ва халқаро андозалар. – Тошкент: Инсон ҳуқуқлари бўйича Миллий марказ, 2019. 21. Мурта заева Р.Х. Ўзбекистон да миллатлар аро муносабатл ар ва толерантлик жараёнлари. – Тошкент: Университет, 2007. 22. Жўраев Н. Мафкуравий иммунитет ва диний толерантлик. – Тошкент: Маънавият, 2008. 23. Ханыков Н.В. Описание Бухарского ханства. – Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1843. 24. Бабаханов З. Ислам и мусульмане в Стране Советов. – Москва: Прогресс, 1980. 25. Абашин С.Н. Ислам в Центральной Азии: Советский и постсоветский опыт. – Москва: Новое литературное обозрение, 2015. IV. Ilmiy maqolalar va davriy nashrlar 1. Вильданова А.Б. О некоторых миниатюрах бухарской школы XVI века // Народы Азии и Африки. – Москва, 1971. – № 4. 2. Жўраев Ф. Муҳаммад Шайбонийхон ва Убайдуллахон даврида Бухоро хонлигининг ҳарбий тизими // Ўзбекистон тарихи журнали. – Тошкент, 2018. – № 3. 3. Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана // Труды Академии наук Таджикской ССР. – Сталинабад, 1953. – Т. 12. 4. Йўлдошўғли Х. Туркистон ўлкасида совет давлатининг қатағон сиёсати ва диний муассасалар (1918–1937) // Фаргона давлат университети илмий хабарлари. – Фарғона, 2010. – № 2. 5. Аминова Р.Х. Эвакуация населения в Узбекистан в годы Великой Отечественной войны // Общественные науки в Узбекистане. – Ташкент, 1995. – № 5. 6. Олимов М. Религия и политика в постсоветской Центральной Азии // Восток (Oriens). – Москва, 2003. – № 1.

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIK TUSHUNCHASI VA UNING SHAKLLANISH OMILLARI

1.1 Diniy bag‘rikenglikning mohiyati va asosiy tamoyillari

1.2 O‘rta Osiyoda qadimgi davrda diniy qarashlarning shakllanishi va bag‘rikenglik an’analarining paydo bo‘lishi

I bobga xulosa

II.BOB. O’RTA ASRLARDAN TO ZAMONAVIY DAVRGACHA O’RTA OSIYODA DINIY BAG’RIKENGLIKNING TARIXIY RIVOJLANISH BOSQICHLARI

2.1 O‘rta asrlar va xonliklar davrida diniy bag‘rikenglikning ijtimoiy-huquqiy asoslari va amaliy namoyon bo‘lishi

2.2 Sovet davri va mustaqillik yillarida O‘rta Osiyoda diniy bag‘rikenglik siyosatining evolyutsiyasi va zamonaviy jarayonlari

II bobga xulosa

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Купить