O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asr davlatlari (Xorazm, Xioniylar va Kidariylar davlati) dars ish - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	158.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asr davlatlari (Xorazm, Xioniylar va Kidariylar davlati) dars ish

Купить

“Tasdiqlayman”
O’IBDO’:_________A.Z.Temirov
“_____” ___________2022-yil
NAZARIY O‘QUV MASHG‘ULOTNING O‘QITISH TEXNOLOGIYASI
Guruh
Dars sanasi
Mavzu: O’rta Osiyoda ilk o’rta asr davlatlari (Xorazm, Xioniylar va Kidariylar
davlati)
O‘quv mashg‘ulotning o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa O‘quvchilar soni: 26 tagacha
O‘quv mash g‘ ulotining shakli va turi Nazariy: yangi bilimlarni egallash bo‘yicha o‘quv
mashg‘ulot
O‘quv mash g‘ ulot rejasi 1. Xorazm davlati
2. Xioniylar davlati
3. Kidariylar davlati
O‘quv mashg‘uloti maqsadi : O’rta asrlar davrida o’zbek davlatchiligi tarixi, Xorazm,
Xioniylar, Kidariylar davlat birlashmalari taraqqiyoti bo‘yicha tushunchalarni hosil qilish
/ shaklantirish .
Pedagogik vazifalar:
Dars va mavzu rejasi tanishtirish;
Davr haqida ma’lumot berish;
Atamalarga izoh berish;
Mavzu bo’yicha tushuncha berish. O‘quv faoliyati natijalari:
Mavzuga doir ma’lumotlar ko‘rsatadilar;
Davrga xos xususiyatlarni tasniflaydilar;
Mavzu mohiyatini aytib beradilar;
Fakt, ma’lumotlarni t artibli ravishda gapirib
beradilar.
O‘qitish metodlari Kichik axborotli ma’ruza / hikoya / tushuntirish /
ko‘rsatma berish / namoyish / ko‘rsatish /vi deo usul /
kitob bilan ishlash / insert / mashq / suhbat / bahs /
aqliy hujum / ta’limiy o‘yin / pinbord va boshq.
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari Ommaviy / jamoaviy / guruhli / individual / o‘ylang
va juftlikda fikr almashing texnikasi/birgalikda
o‘ rganamiz texnikasi/arra texnikasi va boshq.
O‘qitish vositalari Matnlar /yo zuv taxtasi / slaydlar / proektor /
kompyuter /diaproektor/flipcha r t/vediofilm/grafikli
organizatorlar/m odel / mulyajlar /ch izma / sxema /
grafik / diagrammlar /n amunalar / e kspert varag‘i
/yo‘ riqnoma va boshq
O‘qitish shart-sharoiti Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan
auditoriya.
Qaytar aloqaning usul va vositalari Tezkor-so‘rov / savol-javob / test /topshiriq/mashq va
boshq.

O‘quv mashg‘ulotning texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari va
vaqti Faoliyat mazmuni
o‘qituvchi o‘quvchi
1 -O‘ quv
mash g‘ ulotiga
kirish
(5daq.) Tashkiliy boshlanishi
O‘quvchilar bilan s alomlashadi , ularni mashg‘ulotga
tayyorgarligi va davomatini tekshiradi. Darsga
tayyorgarlik
ko‘radilar.
2-bosqich.
Asosiy
(6 5 daq.) I . O‘quv faniga olib kirish (15 daq)
1. 1 . Mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalar bilan ( 1 -ilova)
va mustaqil ishlash uchun adabiyotlar ro‘yxati bilan
tanishtiradi.
1.2. O‘quv mashg‘ulotning mavzusi, rejasi, maqsadi va
o‘quv faoliyat natijalariga qo‘yiladigan baholash mezoni
bilan tanishtiradi. (2-ilova).
II .O‘quvchilar bilimini faollashtirish (10 daq)
2.1.O‘quvchilar bilimini tezkor-so‘rov / savol-javob /
aqliy hujum / pinbord / o‘ylang va juftlikda fikr
almashing / orqali faollashtiradi Javoblarni qabul qiladi,
ular asosida yangi o‘quv materialni uzviy ligi bo‘yicha
ma’lumotlar berishga o‘tadi.
III .Y a ngi o‘quv materialiga kirish (40 daq)
2.2. Qo’’anma va ko’rgazmali qurollar asosida ( 3 -ilova)
namoyish va sharxlash orqali mavzu bo‘yicha asosiy
nazariy xolatlarni bayon qiladi.
2.3. Har bir rejani mustahkamlash uchun savollar beradi
2.4. Mavzuning har bir qismi bo‘yicha xulosalar qiladi.
2.5. Ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi.
2.6. Y a ngi o‘quv materialini o‘zlashtirish darjasini
tekshirish bo‘yicha tezkor-so‘rov o‘tkazadi ( 4 - ilova). Tinglaydilar,
yozib oladilar.
Y o zib oladilar
Tinglaydilar
Y o zib oladilar
Savolga javob
beradilar
T inglaydilar
Savollarga javob
beradilar.
Ma’lumotlarni
daftarga qayd
qiladilar.
Savollarga javob
beradilar
3-bosqich.
Y a kuniy
(10 daq.) Mashg‘ulot yakuni va uyga vazifa berish.
3.1. Mavzuni yakunlaydi va mazkur fanning kelgusida
kasbiy faoliyatlaridagi ahamiyatini yoritish bilan
yakunlaydi.
3.3. O‘quvchilar bilimini ba h olaydi.
3.2. Uyga vazifa beradi va uni bajarish yuzasidan
yo‘riqnoma beradi.( 5 - ilova). Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar

1 ilova
Asosiy tushunchalar: Xitoy manbalari, Qang‘xa (Qang‘), Qang‘yuy, Oqqo‘rg‘on, Qanqa
shahar qal’asi, Qang‘diz, Bityan , Shoshtepa, Chjan Szyan, Ershi, “Samoviy otlar”, Sho‘rabashot,
Axsikent, Uchqo‘rg‘on, Madaniy hayot.
Adabiyotlar:
1. A.Muhammadjonov. O'zbekiston tarixi.(IV-XV asrlar) 7-sinf T.2017
2. Ismatova, N. O‘zbekiston tarixi. 7-sinf. A. Zamonov, N. Ismatova va boshqalar. Toshkent: 2022.
3. Shamsutdinov R. Vatan tarixi . T.”Sharq” 2003.
4. Azamat Ziyo, O’zbek davlatchiligi tarixi. T. 2006.
2-ilova
Mavzu rejasi:
1. Xorazm davlati
2. Xioniylar davlati
3. Kidariylar davlati
Maqsadi: O’rta asrlar davrida o’zbek davlatchiligi tarixi, Xorazm, Xioniylar, Kidariylar davlat
birlashmalari taraqqiyoti bo‘yicha tushunchalarni hosil qilish.
Baholash mezoni: Reyting usulida baholash 5 ballik tizimda amalga oshiriladi.
Joriy nazorat asosan og’zaki so’rov tarzida o’tkaziladi. Unda o’quvchi mavzuni:
55% dan – 70% gacha o’zlashtirganini ko’rsata olsa “3 ball”,
71% dan – 85% gacha o’zlashtirganini ko’rsata olsa “4 ball”,
85% dan – 100% gacha o’zlashtirganini isbotlay olsa “5 ball”ga baholanadi.
Agar joriy nazorat test usulida o’tkazilsa, 20 ta testdan iborat variantning har bir to’g’ri
javob 5 % ni tashkil etadi. Shu boisdan:
11 tadan 14 tagacha to’g’ri javob uchun “3 ball”,
15 tadan 17 tagacha to’g’ri javob uchun “4 ball”,
18 tadan ortiq to’g’ri javob uchun “5 ball” qo’yiladi.
Agar test variant 50 ta savoldan iborat bo’lsa har bir to’g’ri javob 2% ni tashkil etib
yuqoridagi nisbatda baholanadi. Ya’ni,
28 tadan 35 tagacha to’g’ri javob uchun “3 ball”,
35 tadan 42 tagacha to’g’ri javob uchun “4 ball”,
43 tadan ortiq to’g’ri javob uchun “5 ball” qo’yiladi.
3-ilova:
Mavzu matni:
X orazm. Amudaryo Hindiqushning Shimoliy yonbag‘irlaridagi muzliklardan
boshlanadi. Daryo baland qoyali tog‘lar orasidan oqib o‘tadi va har kilometrda bir
necha metrga pasayib boradi. Shu sababli u juda tez va hayqirib oqib, o‘zi bilan juda
ko‘p miqdorda minerallarni loyqa holda oqizib keladi. Amudaryoga Surxon kelib
qo‘shilgan joyning quyidan boshlab, u hech qanday irmoqlarsiz jazirama sahrolar
ichidan oqa boshlaydi va shu yerdan uning hayotbaxsh faoliyati boshlanib, Xorazm
diyorini suv bilan ta’minlaydi.
Xorazm vohasiga Qoraqum sahrosi tutashib ketgan. Xiva meridianidan sal
sharqroqda qum tepaliklar chegarasi shimoliy-g‘arb tomonga buriladi va shu

yo‘nalishda deyarli Qorako‘l ko‘ligacha borib yetadi. Xorazmliklar qadim zamonlardan
boshlab bu qumliklardan yo‘llar o‘tkazganlar.
Bu davrda xorazmliklar Xuroson va Eron bilan madaniy-savdo aloqalarini yo‘lga
qo‘yishgan. Xorazm diyorida sug‘orma dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilik va
savdo-sotiq, ilm-fan, san’at, xususan, haykaltaroshlik yuqori darajada rivoj topgan.
Aholi chorvachilik va baliq ovlash bilan shug‘ullangan. Ularning xo‘jalik turmushida,
asosan, baliq, qovun, qovoq, yovvoyi jiyda va tut alohida o‘rin tutgan. Xorazm
hunarmandlari tomonidan juda chiroyli qilib yasalgan sopol idishlar saroylarni bezab
turgan.
Mudofaa jihatidan poytaxt (Tuproqqal’a) nihoyatda mustahkam qilib qurilgan
bo‘lib, shahar devorining o‘rtasida darvozaxona bo‘lgan. Darvoza qarshisida shahar
markazidan kesib o‘tkazilgan ko‘chaning har ikki tomonlari bo‘ylab shaharliklarning
turar joylari joylashgan. Shahar markazidan yuqoriroqda ibodatxona majmuasi
joylashgan bo‘lib, uning burchak qismida esa balandligi 25 metr bo‘lgan ko‘p minorali
xorazmshohlar qasri qad ko‘targan. Qasr imoratlari — ikki qavatli shoh saroyi va
koshona turar joylarining devor tokchalari turli mazmundagi rangdor tasvirlar,
bo‘rtma ganchkor naqshlar hamda haykallar bilan bezatilgan. Xorazm poytaxti
hisoblangan shaharning umumiy maydoni 25 gektarni tashkil etgan. Bu davrda
Xorazmda atrofi mustahkam devorlar bilan o‘ralgan shaharlar, istehkomli qishloqlar
juda ko‘p bo‘lgan.
Zaiflashib borayotgan Qang‘ davlati tarkibidan dastlab Xorazm ajralib chiqdi.
Uni mahalliy
Afrig‘iylar sulolasiga mansub xorazmshohlar idora qilishgan. Xorazm davlatining
poytaxti dastlab Qoraqalpog‘istonning hozirgi Ellikqal’a tumanida joylashgan qadimgi
Tuproqqal’a shahar xarobasining o‘rnida bo‘lgan.
Milodiy 305- yilda xorazmshoh Afrig‘ o‘z qarorgohini Xorazmning qadimgi
poytaxti Kat shahriga ko‘chirdi. Kat qayta tiklanib, uning yonida joylashgan Alfir qasri
ichida shoh o‘ziga yangi saroy qurdirdi. Xuddi shu paytdan boshlab Xorazmning
Afrig‘iy podshohlari oldi tomoniga shoh, orqa tomoniga suvoriy tasvirlari tushirilgan
kumush tangalar zarb etib, mamlakatning ichki va tashqi savdo munosabatlarida
mustaqil bo‘lib olganlar. Abu Rayhon Beruniy.
Xorazmda VIII asrgacha zardushtiylik dinining ta’siri kuchli bo‘lgan. Zardushtiylik
ibodatxonalarida ruhoniylar – mobadlar (diniy marosimlarni bajaruvchilar) diniy
marosimlarni avloddan avlodga saqlab qolish mas’uli- yatini olganlar. Bu ham o‘ziga
xos ta’lim-tarbiya jarayoni edi. Mobadlar tarbiyalanuvchilarga zardushtiylikning o‘git-
pandlari, ma’rifati hamda tarbiyasi hayotning eng muhim tayanchi ekanligini
uqtirishgan. Ta’lim maskanlarida bolalarga, asosan, o‘qish, yozish va jang san’atidan

saboq berilgan. Shuningdek, ularga faqat rost so‘zlashlari zarurligi uqtirilgan. Yolg‘on
gapirish katta jinoyat hisoblangan.
A frig‘iy lar - Xorazmda III-X asrlarda hukmronlik qilgan xorazmshohlar sulolasi. Sulola
asoschisi – Afrig‘.
Burgut v a lochin Xorazmning hukmronlik ramzlari bo‘lgan.
X ubbi haqida af sona . Xorazmda Amudaryo bilan bog‘liq ko‘plab afsonalar uchraydi.
Ulardan biri suv ilohi Xubbi haqida. Afsonaga ko‘ra, Xubbi baliqni bir qo‘li bi- lan tutib
quyoshga uzatar va uni quyosh shulasi- da qovurib yer ekan. Xubbi suvga
cho‘kkanlarni qutqargan. So‘yilgan ho‘kizlarga jon bag‘ishlagan. Jamshid ismli
hukmdor taxtga o‘tirgan vaqtda Xubbi dom-daraksiz g‘oyib bo‘ladi. Uni dengiz
malikasi o‘g‘irlab ketgan. Xubbining onasi esa o‘g‘lini Amudaryodan yig‘lab qidirgan.
Xubbining onasi o‘z xalqini daryoda urishishga o‘rgatadi. Shundan buyon Xorazmda
qayiqlarning burnida shu ayolning haykali o‘rnatilgan. Xorazm diniy qarashlarida suv
muqaddas hi- soblangan, Xubbi esa suvning saqlovchisi sifati- da qadrlangan. Bu
an’ana Xorazmda islom dini kirib kelgunga qadar amalda bo‘lgan.
X ioniy lar. IV asrda turkiy qabilalardan xioniylar dastlab Zarafshon vohasini
egallashgan, janub tomonga yurib, Kushon podsholigi hududida hukmronlik
qilishgan. Ular markazi Toxariston bo‘lgan Shimoliy Hindiston, Afg‘oniston,
Xurosonning bir qismini ham o‘z ichiga olgan katta davlat tuzishgan. Tarixda xioniylar
nomi bilan mashhur bo‘lgan qabilalarning asli vatanini ayrim tadqiqotchilar Orol
dengizi bo‘yida deb hisoblaydilar. G‘arb tarixchilari esa, xioniylarni xunnlarga
qarindosh hisoblab, ularni «oq xunnlar» deb ataydilar. Ular bu hududda 120 yildan
ortiq hukmronlik qilishgan.
Kidariy lar . V asrning 20-yillarida sharqdan Sirdaryo va Orol bo‘y- lari orqali
Xorazm hamda Amudaryo havzasiga yana bir ko‘chmanchi chorvador aholi – toxarlar
kirib kelgan. Toxariylar kushonlarning avlodlari bo‘lgan. Ularga Kidar ismli hukmdor
boshchilik qilganligi uchun ularni kidariylar deb ham atashadi. Tez orada kidariylar
Xioniylar davlatining janubiy qismida o‘z hukmronligini o‘rnatganlar. Balx shahri bu
yangi davlatning poytaxtiga aylantirilgan. Manbalarda aytilishicha, kidariylar dastlab
Sharqiy Turkiston hududida yashaganlar. Yuechjilar (kushonlar) hukmdori Sidolo
jujanlar hujumi tufayli o‘z qarorgohini Bolo (Balx)ga ko‘chirgan. Kidar esa, Shimoliy
Hindistonga yurish qilib, Gandhardan shimoldagi 5 ta davlatni o‘ziga bo‘ysundirgan.
Kidariylar Hindistonda Gupta davlatini egallab, bu yerda 75 yil hukmronlik
qilgan va Xitoyga elchilar yuborgan.
Tarixchi K. Treverning fikricha, xioniylar IV asrning 70-yillarida o‘zining
kuchaygan pallasiga kiradi. Turonda kidariylar va е ftaliylar hukmronligi o‘rnatilgach,
xioniylarning siyosiy ahvoli o‘zgaradi va ular е ftaliylarga tobe bo‘lib qoladi.

Kidariylarning janubdagi Eron sosoniylari bilan munosabati yomonlashib
borgan. 456- yilda kidariylar va sosoniylar o‘rtasida to‘qnashuv bo‘lib o‘tadi. Bu
to‘qnashuvda kidariylar sosoniylardan yengiladi. Keyinchalik kidariylar ham
ko‘chmanchi chorvador aholi – eftaliylar bilan to‘qnashadi lar. Natijada, ular Shimoliy
Hindistonga chekinadilar. Kidariylarning tangalari braxmiy yozuvida zarb etilgan.
Ularga tegishli «Kidara Kushon sha» degan yozuv bitilgan tangalar ham topilgan.
Bunday tangalar ikkita hokim tomonidan bir vaqtning o‘zida zarb etilgan.
4-ilova
Mustahkamlash uchun savollar:
1. «IV–VII asrlarda Xorazm» mavzusidagi bilimlaringizni infografika holatiga keltiring.
2. Nima uchun IV–VII asrlarda Xorazm o‘zining siyosiy mustaqilligini saqlab qolishga erishdi?
3. Shu davrda bolalarga berilgan ta’lim va tarbiyaning bugungi kundagi fanlarga o‘xshash va farqli
tomonlarini aniqlang.
4. Qadimgi dunyo xalqlari afsonalaridagi Xubbi obrazi singari suv bilan bog‘liq afsonaviy
qahramonlarni bilasizmi? Ularning davlati va nomini jadval ko‘rinishiga keltiring.
5. Nima uchun poytaxt mudofaa jihatidan nihoyatda mustahkam qilib qurilishiga zarurat yuzaga
kelgan?
6. Agar siz III-IV asrlarga tushib qolsangiz, qal’ani qurish va uni dushmanlardan himoya qilish
uchun qanday yo‘l tutgan bo‘lardingiz? Davr sharoitidan kelib chiqib javob bering.
7. Xioniylar va Kidariylar davlatlari hududini xaritadan ko‘rsating.
Jadvalni to’diring:
Ilk o’rta
asrlarda O’rta
Osiyo davlatlari Kidariyla
rXorazm Xioniyla
r
Eftallar

5 ilova
Uyga vazifa: 1. Mavzuni o’qib, urganish
2. Savol va topshiriqlarga javob aniqlash.

O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asr davlatlari (Xorazm, Xioniylar va Kidariylar davlati) dars ish

Купить