O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asrlar davrining asosiy xususiyatlarini shakllanishida qadimgi turklar va arablar siyosati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	78.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asrlar davrining asosiy xususiyatlarini shakllanishida qadimgi turklar va arablar siyosati

Купить

Mavzu.O rta Osiyoda ilk o rta asrlar davriningʻ ʻ
asosiy xususiyatlarini shakllanishida qadimgi turklar
va arablar siyosati
Reja
1. Ilk o rta asrlarda O rta Osiyoda siyosiy vaziyat
ʻ ʻ
2. Ilk o rta asrlarda Movarounnahrda turk-sug diy
ʻ ʻ
etnomadaniy maydonining tashkil topishi
3. Ilk o rta asrlarda O rta Osiyoda arablar olib borgan
ʻ ʻ
siyosat

Qadimgi yozma manbalar va arxeologik izlanishlarning tahliliga ko‘ra, ilk o‘rta
asrlar davrida jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va etnomadaniy hayotida tub o‘zgarishlar
yuz beradi. Bu davrda mahalliy mulk egaligi-dehqonzodalarning paydo bo‘lishi va ular
asosida qishloq hokimliklarining tarkib topish jarayoni jadal kechadi. Feodal
munosabatlari shakllanib boradi. Uning xronologik doirasi – milodiy V-IX asr
o‘rtalarigacha; asosiy xususiyatlari: yerga, ishlab chiqarish vositalariga egalik qilish uzil-
kesil xususiylashadi, jamiyat ijtimoiy tarkibini kashovarzlar-o‘rta va mayda mulk egalari,
badavlat dehqonzodalar - katta mulk egalari – feodallar va ularga qaram kadivarlar -
ijarachi qo‘shchilar tashkil etadi. Mahalliy hokimliklar timsolida markazlashgan feodal
davlat boshkaruv tizimining asoslari yaratiladi, jamiyat asosan zardo‘shtiylik va
buddaviylik, qisman moniylik, nasroniylik va shomonizm mafkurasi asosida quriladi.
Arablar bosqinidan keyin esa , ular o‘rnini sekin-asta islom mafkurasi egallaydi.
Zardo‘shtiy ibodatxonalariga tegishli «vag‘nze» mulki islom masjid va madrasalari
mulkiga aylanadi. Mulkchilikning savdo va hunarmandchilikdagi tabaqaviy shakllari
kuzatiladi. Jamiyatning ijtimoiy tarkibini katta mulk egalari, o‘rta va mayda mulk egalari,
ziroatchi kadivarlardan tashqari mahalliy hokimliklarning mudofaa tayanchi – yollanma
chokarlar va qisman qullar ham tashkil etadi.
Agar Movarounnahr antik dunyosining dastlabki boshqaruv tizimi qishloq
hokimliklari asosida qurilgan bo‘lsa, feodal munosabatlarining shakllanish davriga
kelganda, kechagi qishloq hokimliklari bugunga kelib, tuman, ya’ni rustak hokimliklariga
aylandi.
Mulkchilikning yirik shakllari nafaqat sug‘orma dehqonchilik xo‘jaligining
aslzodalari - dehqonzodalar timsolida, balki chorvador jamoalarida, hunarmandchilikning
qator jabhalari va savdo-sotiq jamoalari orasida ham kuzatiladi. Katta yer egalarining
shahardan tashqaridagi mulki baland mudafaa devorlari bilan o‘rab olinib, ular o‘rtasida
shohona qasr va qal’a-qo‘rg‘onlar paydo bo‘ladi. Ilk o‘rta asrlar ijtimoiy hayotining
hosilasi sifatida kechagi kashovarzlarning kambag‘allashgan qismi-kadivarlar-yersiz
ijarachi qo‘shchilar qatlami paydo bo‘ladi. Kashovarzlarni boyib borayotgan ishbilarmon
tadbirkor qismi yirik mulk egalariga-dehqonzodalarga aylanadi. Ilk o‘rta asrlar davrining
dehqonzodasi aslida katta mulk egalari bo‘lib, Yevropada shu toifa kishilar feodal, ya’ni

katta mulk egasi ma’nosini anglatgan. Shuning uchun bu davr tarixda ilk feodalizm davri
nomini olgan.
Ilk o‘rta asrlar O‘rta Osiyosining dehqonzodalari mayda mulk egalari-kashovarzlar,
ozodkorlar va guvakorlar birgalikda jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy hayotining asosini tashkil
etganlar, ular jamiyatning asosiy ishlab chiqaruvchi kuchi, jamoalari hisoblangan.
Ungacha O‘rta Osiyo sharoitida katta mulk egaligi bo‘lmagani uchun O‘rta Osiyoda
quldorlik jamiyati bo‘lmagan, degan xulosaga kelinmoqda. O‘rta Osiyoning qadimgi
sug‘orma dehqonchilik mintaqalarida bronza davrida paydo bo‘la boshlagan kashovarzlar
yer egaligi va dehqonzodalar jamiyat iqtisodiy hayotining barcha jabhalariga o‘z ta’sirini
o‘tkazadi. Natijada, chorvachilik va hunarmandchilikning barcha jabhalarida, savdo-
sotiqda yirik mulk egalari dehqonzodalar va o‘rta va mayda mulk egalari–kashovarzlar
bilan birgalikda jamiyat iqtisodiy hayotining asosi bo‘lib qoldi. Jamiyatda harbiy
hokimiyat o‘rnatgan turkiy siyosiy kuch esa O‘rta Osiyo shimoliy – sharqidan to‘xtovsiz
turkiy etnik guruhlarni kirib kelishini tezlatadi. Joylarda boshqaruv tizimini turk
aslzodalari ta’siriga o‘tishi ham mintaqada etnogenetik jarayonlarni rivojlanishiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatadi. Oqibat natijada, Turon zaminda turkiy etnik qatlamning qalinlashuv
hosilasi sifatida bu yurt yozma manbalarda Turkiston deb atala boshlaydi. Bu tarixiy va
etnogenetik jarayonlar nafaqat yozma manbalarda, balki ilk o‘rta asrlar davri arxeologik
materiallarida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi
Arab istilosidan avvalgi davrlarda turkiy qabilalarning kelishlari qanchalik va qaysi
tartibda sodir bo‘lganligi haqida yozma manbalar saqlanmagan bo‘lsada, ammo
arxeologik tadqiqotlarga ko‘ra, Shosh va qadimgi Farg‘onada turkiy etnosni eroniy tilli
aholidan ko‘proq ekanligiga shubha qilmasa ham bo‘ladi. Bu haqda A.Yu.Yakubovskiy
shunday deydi: “Harholda, arablar VII-VIII asrlarda O‘rta Osiyoni istilo qilishda faqat
Balx bilan Badxiz atrofidagi turklar bilangina emas, balki Farg‘ona turklari bilan ham
to‘qnashdilar”. Manbalarda yozilishicha, Shoshda o‘g‘uzlarning qadimdan mavjudligi,
Farg‘onada turk qabilalaridan o‘g‘uz va qarluqlarni keng yoyilganligi haqida
ma’lumotlar uchraydi. Har holda VII-VIII asrlarda o‘g‘uz va qarluq turklari faqat
Yettisuvda emas, hatto Toxaristonda, uning Balx viloyatida yashaganligi ma’lum.
Arablar Movaraunnahrni bosib olgach, turklarni Sirdaryo bilan Amudaryo oralig‘iga
bemalol kirib kelishlarini to‘xtatish maqsadida Yettisuv ustiga yurish boshlaydi va u

yerlarning egalari turkashlarga qattiq zarba beradi. Bu voqea 737 yilda sodir bo‘lgan edi.
Shundan keyin, turklar Sug‘dni butunlay arablarga topshirib, Sug‘d o‘lkasi ishiga
aralashmay qo‘ydilar. Ammo, ungacha Sug‘dda turk ta’siri kuchli edi. Arab istilosiga
qadar O‘zbekistonning Sug‘d va boshqa viloyatlaridagi talay mahalliy mulkdorlar turk
xonlariga qarindosh-urug‘lashib, g‘arbiy turk yabg‘usi xonadonlari bilan quda-anda
bo‘lib ketgan edilar. “Shunisi ahamiyatliki, sug‘d aslzodalari o‘rtasida turk nomlari va
unvonlari (titullari) tez-tez uchrab turadigan tabiiy holga aylangan. 710 yilda o‘z joniga
qasd qilgan Samarqand ixshidi Tarhun nomining turkcha “tarxon” unvoni bilan bog‘liq
ekanligiga shubha yo‘q. Arablar Movaraunnahr yerlarining hukmdori bo‘lib olsalarda,
ammo Yettisuv turklari ularning doimiy raqibi va dushmani bo‘lib qoladilar. Bu
dushmanlik ayniqsa, arablarga qarshi Muqanna qo‘zg‘oloni davrida yaqqol ko‘zga
tashlanib qoldi. Aynan shu davrda arablar Movaraunnahr vohalari atrofini mudofaa
devorlari bilan o‘rab olishga majbur bo‘lganlar. «Shunisi harakterliki, deydi
A.Yu.Yakubovskiy-Yettisuv viloyati VIII-IX asrlar va hatto X asr mobaynida ham na
abbosiylar halifaligiga (VIII-IX asr), na tohiriylarga (IX asr), na somoniylarga (IX-X
asrlar) bo‘ysunmadi. Abbosiylar va ulardan keyingi mahalliy sulolalarning diqqati
butunlay g‘arbga, Movaraunnahrni Yaqin Sharq bilan aloqalarini mustahkamlashga
qaratildi.
Shunday qilib, milodiy VI asrning ikkinchi yarmida O‘rta Osiyoda Turk xoqonligi
hukmronligining o‘rnatilishi bilan bu zaminda turkiy qabilalarning kirib kelishi shu qadar
jadallashdiki, oqibatda O‘rta Osiyoning shimoliy, shimoliy-sharqiy va shimoliy-g‘arbiy
viloyatlarida turkiy etnos jamiyatning hukmron etnik qatlamiga aylandi. Sharqshunos
olim A.Yu. Yakubovskiyning yozishicha, O‘rta Osiyoning Amudaryogacha bo‘lgan
hududlarida turkiy qabilalar kirib bormagan biror joy qolmagan edi. Darhaqiqat,
xoqonlikning yaqin 100 yil davom etgan hukmronlik davrida jamiyatning ijtimoiy
qiyofasi turkiygo‘y etnik qatlamlar foydasiga ishladi. Milodiy III-IV asrdan e’tiboran
tarkib topa boshlagan hokimliklar avval mahalliy sulolalar tomonidan boshqarilgan
bo‘lsa, Turk xoqonligi siyosiy maydonga chiqqach, ular turk sulolalari vakillari bilan
almashtirila boshlandi. Ba’zi bir viloyatlarda, masalan Janubiy Qozog‘iston va Toshkent
vohasida mahalliy hokimliklar deyarli turkiylar qo‘liga o‘tib ketgan edi. Bu hol, yozma

manbalarda ta’kidlanishicha, O‘rta Osiyoning markaziy va janubiy viloyatlariga ham
yoyilgan edi.
Bu davr iqtisodiy-xo‘jalik asosini tarixan tarkib topgan etnomadaniy viloyatlarda
(Baqtriya, Sug‘diyona, Ustrushona, Qadimgi Farg‘ona, Choch, Xorazm) sug‘orma
dehqonchilik va hunarmandchilik, dasht va cho‘lli mintaqalarda chorvachilik tashkil
etadi. Agar ilk o‘rta asrlar davrida yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy va etnomadaniy
jarayonlarni tarixiy-madaniy mintaqalar asosida tahlil etadigan bo‘lsak, quyidagi
holatlarni kuzatish mumkin bo‘ladi:
1). O‘zbekistonning janubida Sherobod va Surxondaryo havzalarida, Sangardak va
Xo‘jaipak etaklarida, shimoliy Toxaristonda ilk o‘rta asrlarda Termizshohlar,
Chog‘aniyon va Guftan (Sherobod vohasi) hokimliklari tashkil topdi. Bular orasida
Chog‘aniyon yirik hokimlik bo‘lib, uning mahalliy sulolaviy hukmdorlari o‘z
nomlaridan mis va kumush tanglarni zarb etish qudratiga ega edilar. Mahalliy
hokimliklar nomidan zarb etilgan tangalar birinchi bor shimoliy Toxaristonda, aniqrog‘i,
Choganiyonda milodiy V asrdan chiqa boshlagan. Bu mis tangalari bo‘lib, uning yuz
tomonida mahalliy hukmdorning partreti, orqa tomonida esa yakorsimon tamg‘a
chekilgan edi. V asrning oxiri va VI asr boshlaridan esa sosoniylar podshosi Feruz
tangalariga taqlid qilingan kumush tangalar chiqarildi. VI asrning ikkinchi yarmidan
Xusrov draxmalariga taqlid qilingan Chog‘aniyon ixshidlarining kumush tangalari zarb
etila boshladi. VII asrning ikkinchi yarmidan esa shimoliy Toxaristonda mahalliy feodal
hokimliklari tangalari qatorida arab dirxam va felslari muomalada edi. VIII asr oxiriga
kelib Toxaristonda mahalliy hokimliklarga arablar tomonidan barham berildi. Kezi
kelganda ta’kidlash zarurki, agar hukmdor metalldan pul zarb eta boshlasa, demak, bu
davlatning tarkib topganligidan nishonadir. Pul (tanga) o‘tmishda davlat ramzlari-gerb,
bayroq (tug‘) va uning madhiyasi bo‘lganligidan nishonadir. Mis tanga ichki bozor
muomalasining ekvivalenti. Agar, hukmdor kumush tanga zarb etishga jazm etsa, demak,
bu uning iqtisodiy qudratli, mustaqil davlat sifatida siyosat olib borganligidan nishonadir.
Bronza va ilk temir davri arxeologik yodgorliklaridan topilgan muhrlar esa tub
ma’nodagi davlatni tashkil topganligidan darak bermaydi. Bu qadimda qabila boshlig‘i-
yetakchisining, diniy-ilohiy rahnamosining, harbiy va dunyoviy sardori (eroniycha
kaviysi, turkiycha jabg‘usi) va qishloq jamoasi boshliqlarining hukmdorlik - sardorlik

(avestoda nmanapatiylarning vispatiylik) belgisi bo‘lgan. Shuning uchun ularda faqat
urug‘ va qabila totemlari o‘z aksini topgan va ular o‘z navbatida protodavlat belgisi,
davlatchilikning kurtaklari tarkib topganligidan, o‘troq aholi ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy salohiyati asosida mahalliy ilk davlatchalar shakllanib borayotganligidan
guvohlik beradi. Tangalarda esa albatta, hukmdor siymosi, yozuv va tegishli xudolar
ramzi o‘z aksini topadi.
2). O‘zbekistonning markaziy qismida So‘g‘diyona joylashgan bo‘lib, uning
hududida ilk o‘rta asrlarda uchta mustaqil tarixan tarkib topgan yirik viloyat hokimliklari
shakllangan. Pandjikentdan to Karmanagacha bo‘lgan tumanlar Markaziy Sug‘dni tashkil
etib, uning bosh shahri Samarqand hisoblangan. Zarafshon vohasining Karmanadan
g‘arbda joylashgan tumanlari G‘arbiy Sug‘dni tashkil etgan. Uning bosh shahri Buxoro
bo‘lgan. Qashqadaryo havzasida tarkib topgan tumanlar Janubiy Sug‘d yerlarini tashkil
etgan. Janubiy Sug‘dning yuqori Qashqadaryo tumanlari, Kesh viloyati, quyi
Qashqadaryo tumanlari esa Naxshab viloyati deb yuritilgan. Viloyat hokimliklari
tepasida turgan hukmdorlar Buxoro hududida xudotlar, Samarqandda ixshidlar va
Qashqadaryoda ixridlar deb atalgan. Ilk o‘rta asrlarning dastlabki bosqichida har bir
viloyat doirasida bir necha rustak xudotliklari, ixshid va ixrid hokimliklariga bo‘lingan.
Bu mahalliy hokimliklarning maydalari iqtisodiy va siyosiy qudratlilari tomonidan asta-
sekin tinchlik yoki zo‘rlik yo‘li bilan, tarix taqozosiga ko‘ra, o‘z ta’sir doirasiga olinib,
yiriklashib borgan. Masalan, G‘arbiy Sug‘dda Buxorxudodlardan tashqari Vardanxudot
bo‘lganligi ma’lum. Keyinchalik ular birlashib, arablar bosqini arafasida G‘arbiy Sug‘d
yagona Buxorxudotligiga aylangan. Shunday holatni markaziy va janubiy Sug‘d yerlarida
ham kuzatish mumkin.
Sug‘diyona hududi tarixan tarkib topgan rustaklarga bo‘lingan. Aslida, rustak hudud
masshtabidagi mahalliy hokimliklarning o‘zginasi edi. Masalan, G‘arbiy Sug‘d yerlarini
22 ta rustaklardan tashkil topganligi ma’lum. Ularning 15 tasi Buxoro vohasining
mudofaa devori ichida, 7 tasi esa voha devori tashqarisida joylashgan. Ularning nomlari
yozma manbalarda sug‘diycha bo‘lib, Tavovis, quyi Xarkana, Xitfar, Qoxushtuvon,
Yuqori Samjon va Quyi Samjon, Yuqori Faraviz va Quyi Faraviz, Zar, Fargidat, Poykent,
Farob va boshqa nomlarda bizgacha yetib kelgan. Masalan, Markaziy Sug‘dda, ular VII
asr o‘rtalarida 11 ta bo‘lgan. Bu haqda nafaqat yozma manbalarda, balki qadimgi

Afrosiyob devoriy suratlarida ham tegishli ma’lumotlar bor, ya’ni Samarqand ixshidi
Varxumanni qutlab turli mamlakatlardan kelgan elchilarni qabul marosimiga
bag‘ishlangan shohona saroy devorida, uning taxtiravonda o‘tirgan holati rang-barang
chizgilarda aks ettirilgan. Varxuman atrofida uning yaqinlari, unga tobe 11 ta rustak
ixshidlari va ularning tug‘lari (bayroqlari) tasviri ham chizilgan. Bir qator qilib, tik terib
qo‘yilgan 11 bayroq dastalari qizil lenta bilan bir-birlariga ramziy bog‘lab qo‘yilgan.
Ushbu manzara Markaziy Sug‘dda 11 ta ixshidliklar bo‘lganligi va ularning Samarqand
ixshidi (podshosi) Varxuman boshchiligida “Sug‘d davlat konfederatsiyasi”
tuzilganligidan dalolat beradi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, tovar-pul munosabatlari mamlakat iqtisodiy hayotida
juda muhim o‘rin tutgan. Sug‘diyona yunonlar ta’siridan Salavkiylar davridayoq qutilib,
mustaqil taraqqiyot yo‘liga tushib olgan edi. Mahalliy hokimliklar yunon tangalariga
taqlid qilib, o‘z tangalarini zarb etganlar. Miloddan avvalgi I asrda Sug‘dda topilgan
tangalar tahliliga ko‘ra, Zarafshon vohasining kamida 3 ta davlat konfederatsiyasi
bo‘lgan ko‘rinadi. Masalan, Samarqand Sug‘dining mahalliy hokimliklari Antiox I
tangalariga taqlid qilib, uzoq yillar mis tangalar zarb etishda davom etadi. Buxoroliklar
esa Yunon-Baqtriya podsholaridan Yevtidem tetradraxmasiga taqlid etib pul chiqargan.
Qashqadaryo mahalliy hokimliklari esa Aleksandr surati solingan Salavkiy tangalariga
taqlid etib, tanga zarb etadilar.
Milodiy eradan boshlab, Sug‘diyonada sug‘d mahalliy hukmdorlarining nomlari
bitilgan tangalar zarb etila boshlaydi. Biroq, ulardagi yozuv va mahalliy hokimlarning
suratlari naqadar sifatsiz va texnik jihatdan nuqsonli bo‘lganligidan ulardagi bironta
hukmdor nomini aniqlash mumkin bo‘lmadi. Milodiy III asrgacha Sug‘d shahar hayotida
qandaydir iqtisodiy tanazzul bo‘lgan ko‘rinadi. Faqat, III asr oxiri va IV asr
boshlaridagina Ipak yo‘li bilan bog‘liq iqtisodiy yuksalishlar Sug‘d hayotida yuz beradi.
Bu haqda birinchi bor Dungxuandan topilgan hujjat- “Ko‘xna xatlar” (Sug‘d eski
yozuvilari) guvohlik beradi. Ilk o‘rta asrlarda Sug‘dning savdo shahri nomi bilan nom
chiqargan Poykent shahrining iqtisodiy qudrati arab tarixchisi Tabariyni lol qoldirgan.
Uning yozishicha, “Poykentda arablar tomonidan shunchalar ko‘p oltin va kumush
idishlar talandiki, ularning ko‘pligidan sanog‘iga yeta olmaysan kishi”. Bunday
yuksaklikni IV asrning oxirlarida butun Sug‘d bo‘ylab kuzatish mumkin edi. V asrdan

boshlab, mustaqil Sug‘d hokimliklari suratlari bitilgan tangalar zarb etila boshlaydi. VII
asrga kelib Sug‘d mahalliy hokimliklarining kumush tangalari jahon savdosida o‘z
o‘rniga ega edi. Sug‘diyona shunday yuksakliklarga erishishiga qaramay, mamlakatda ilk
o‘rta asrlar davomida yagona podsholik (markaziy hokimiyat) bo‘lmagan. Bunday
hokimiyatni tarkib topishiga dastlab, xiyoniylar va kidariylarning bu zaminga kirib
kelishi bo‘ldi. Sug‘diyona VI asr boshlaridan eftaliylar tarkibida, 563 yildan esa Turk
xoqonligi qo‘l ostiga o‘tdi. Garchi ularning birinchisi mahalliy hokimliklar boshqaruv
tizimiga aralashmagan holda, ulardan katta-katta o‘lpon (soliq) olish bilan kifoyalanish
siyosatini olib borgan bo‘lsa, ikkinchisi ba’zi viloyatlarda boshqaruvni qo‘lga kiritish
siyosatini olib borsada, amalda markazlashgan davlatni barpo bo‘lishidan manfaatdor
emas edilar. Shu bois, Sug‘d mahalliy aslzodalarining boy tajribalaridan o‘z maqsadlari
yo‘lida foydalanish ilinjida, eftaliy va turk xoqonlari, ularni davlat boshqaruv
xizmatlariga faol tortishni afzal ko‘radilar. Biroq, VIII asr boshlaridan Sug‘diyona xalqi
boshiga o‘zga etnik va g‘ayri din vakillari bostirib keldi. Bosqinchilar eftaliy va turk
xoqonlaridan farqli o‘laroq, yangicha boshqaruv tizimini ishlab chiqdilar. Ikki orada
kuchlar teng bo‘lmagan janglar boshlanib ketdi. Umumiy dushmanga qarshi kuchlar
harbiy ittifoqini tuzishga intilish har doim ham kutgan natijani beravermaydi. Nihoyat,
VIII asr oxirlarigacha davom etgan qattiq janglar va qo‘zg‘olonlardan so‘ng, bosqinchilar
mahalliy aslzodalar orasidan o‘z tayanchlarini topib, nafaqat butun Sug‘diyona, balki
Movarounnahr va Xurosonda o‘z hukmronligini o‘rnatishga erishdilar.
3). Sug‘ddan sharqda Sirdaryo havzasida ilk o‘rta asrlar davri Ustrushona viloyati
joylashgan. Uning g‘arbiy qismini O‘zbekistonning Jizzax va Sirdaryo viloyatlari tashkil
etadi. Uning sharqiy qismi – Xo‘jand viloyati esa hozirgi kunda Tojikiston hududida
joylashgan.. Birinchi bor Ustrushon a nomi ilk o‘rta asr Xitoy manbalarida uchraydi.
(Shuaydushana, Suduyshana, Sudushina). Bunga ko‘ra, Ustrushona IV-V asrlardayoq
mustaqil hokimlik sifatida tilga olinadi. Uning yosh, tashabbuskor hukmdori VIII asr
boshlarida Samarqand ixshidining elchilari bilan o‘z elchisini Xitoyga yuboradi. Arab
geograflarining xabariga qaraganda, Ustrushonaning bosh shahri Bunjikat (hozirgi
Shahriston Tojikiston hududiy doirasida ) bo‘lgan. Arxeologik tadqiqotlar buni to‘liq
tasdiqlaydi . Sha h ristondan topilgan kumush tangalarga ko‘ra, Ustrushonani dastlab
Chirdmish, Satachari, Raxanch kabi mahalliy afshinlar boshqargan. VIII asr birinchi

choragidan Ustrushonani turkiy sulola vakillari boshqara boshlagan. Darhaqiqat, arab
tarixchisi Ista h riy 737 yil voqealari munosabati bilan Ustrushona afshini turk Xarabug‘a
ekanligini eslaydi. (chunki o‘sha kezlarda mahalliy hukmdorlar turklar bilan birga
arablarga qarshi harbiy ittifoq tuzgan edilar). Undan so‘ng yaqin 60 yil Ustrushona
afshinligini turk Xanaxara egallaydi. U mashhur xalif Ma’mun ibn Xorun xizmatida
bo‘lib, Iroq va Misrda ko‘tarilgan q o‘zg‘olonlarni bostirishda qatnashgan .
4). Ustrushonadan shimoliy-sharqda, Sirdarayoning yuqori havzasida qadimgi
Parg‘ana (Farg‘ona vodiysi) joylashgan. U Geradotning «Tarix» asarida «parikaniylar
yurti» nomi ostida eslab o‘tiladi. Farg‘ona so‘zi qadimgi eroniy tilli manbalarda
“Parg‘ana» shaklida yozilib, “atrofi tog‘lar bilan o‘ralgan va faqat bir tomoni ochiq”
ma’nosini anglatadi. Arablar O‘rta Osiyoga kelganidan keyin ularning tili xususiyatlariga
ko‘ra, “P” tovushi “F” ga o‘zgarib, “Parg‘ana” toponimi “Farg‘ona” deb atala
boshlagan. Qadimgi Xitoy manbalarining asliyatida Parg‘ana «Dayyuan” (hozirgi
o‘qilishi “Davan») deb yozilgan. Dayyuan esa huddi Parg‘ana singari «atrofi tog‘lar bilan
o‘ralgan vodiy» ma’nosini beradi.
Qadimgi Farg‘ona haqidagi mufassal ma’lumotlarni biz Xitoy manbalarida
uchratamiz. Bu ma’lumotlar xitoyliklarning mashhur «24 tarixi»ning 1-2 jildi, ya’ni Sima
Syanning «Tarixiy xotiralar» va Ban Guning «Birinchi Xan sulolasi tarixi»da berilgan.
Bu ikki asar tarjimasi hozirgi Xitoy adabiy tilida N.Ya.Bichurin asarlari asosida
bizgacha yetib kelgan. Ammo, «24 tarix»ning Markaziy Osiyoga tegishli ko‘pgina
boblari N.Ya.Bichurin tarjimasiga kiritilmagan. Ana shu «24 tarix»ning Farg‘ona-Xitoy
munosabatlariga doir ma’lumotlar «Tarixiy xotiralar»dagi «Xan Udi tazkirasi»,
«Farg‘ona tazkirasi», «Hunlar tazkirasi» va «Xannoma»dagi «Xan Udining tarjimai
holi», «Farbiy yurt (qo‘rqor) tazkirasi», «Hunlar haqida qissa», «Xan Vendi tazkirasi»,
Chjan Szyan, Li Guangli tarjimai holi», «Nag‘ma nova tazkirasi», Besh anosir (modda
yoki jism) tazkirasi» kabi boblarda beriladi. Bularni ko‘pchiligi yuqorida
ta’kidlaganimizdek, N.Ya.Bichurin tarjimasiga kiritilmagan. Shuning uchun Qadimgi
Farg‘ona (Dayyuan, Davan) davlati va uning Xitoy bilan bo‘lgan aloqalari yaxshi
o‘rganilmagan.

Qadimgi Farg‘onaga nisbatan Xitoy manbalarida Dayyuan davlati haqidagi
ma’lumotlar oxirgi marta milodiy III asrda uchratiladi. 436 yilda imperator Vey elchisi
Dun Vanning g‘arbga safari munosabati bilan qadimgi Farg‘ona «Polona» nomi bilan
sobiq Dayyuan o‘rnida ishlatilgan. Qadimgi Farg‘ona yana bir Xitoy manbasi «Bey-
shi»da (VII asr) «Boxan», «Feyxan» nomlari bilan tilga olinadi. «Bey-shi»da Feyxanda
«hukmdor taxti oltin qo‘chqor qiyofasida» ishlangan deyiladi. Boshqa bir Xitoy manbasi
«Tan-shu»da (X asr) Qadimgi Farg‘onani «IV asrdan boshlab to hokimiyat tepasiga
turklar kelganiga qadar bir sulola boshqargan» deyiladi: 630 yili O‘rta Osiyo orqali
Hindistonga safarga otlangan Xitoy elchisi Syuan Szan sobiq Dayyuanda mamlakat
yagona hukmdor tasarrufida emas, u yerda mayda mahalliy hukmdorlar ko‘pligini
ta’kidlaydi.
Mahalliy yozma manbalarda to VIII asrgacha Farg‘ona mulki haqida hech bir
ma’lumot uchramaydi. Arablar bosqini munosabati bilan Penjikent hokimi va bir vaqtni
o‘zida Samarqand podshosi Divashtich arablarga qarshi mahalliy hokimliklarning
birlashgan harbiy ittifoqini tuzish maqsadida tashabbus bilan chiqqan. U Choch tuduni,
Turk hoqoni va Farg‘ona mulki hukmdoriga tegishli xatlar bilan o‘z ishonchli kishisini,
ular huzuriga yuborgan. Ana shu elchilik xatlarining Farg‘ona ixshidligiga tegishli
nomasida Farg‘ona nomi sug‘dcha «Parg‘ana» shaklida berilgan.
Ilk o‘rta asrlarda Farg‘ona mulkining “Parg‘ana” ixshidligi nomi ostida yuritilishini
arab tarixchilari ham tasdiqlaydi. Arab tarixchilari Yaqut va Qudamolarning xabar
berishiga qaraganda, ilk o‘rta asrlarda nafaqat Farg‘ona mulki, balki uning bosh shahri
ham Parg‘ana deb atalgan. Ibn Xordatbexning «Yo‘llar va mamlakatlar haqida kitob»
asarida xalifalikning sharqiy viloyatlaridan o‘tgan savdo karvon yo‘llarini qaysi bir
shaharlar orqali o‘tgani, ular orasidagi masofalar berilgan. Shunda: «Samarqanddan
Parg‘anagacha ( bu yerda u qadimgi Farg‘onaning bosh shahrini ko‘zda tutadi) 53 farsax
(1 farsax 6-8 km ga teng), Bab (Pop)dan Parg‘anagacha 4 farsax» deyilgan.
Darhaqiqat, Ibn Xordatbex asarida ko‘rsatilgan Popdan keyingi 4 farsax masofada
joylashgan shahar punkti aslida Axsikent bo‘lib, u sug‘diy manbalarda arablarga
“Parg‘ana” toponimi sifatida ma’lum bo‘lgan. Biz keltirgan keyingi ikki manba
(Devashtich va Ibn Xordatbex) ma’lumotlariga ko‘ra, VII asrning ikkinchi yarmi va VIII

asr boshlariga kelganda, Farg‘ona vodiysining mayda mahalliy hokimliklari Parg‘ana
hokimligi qo‘l ostida birlashib, yagona Farg‘ona mulkiga aylangan ko‘rinadi. Bu holat
arxeologik materiallar misolida yaxshi kuzatiladi.
Masalan, Qadimgi Farg‘onaning Qoradaryo havzasida olib borilgan arxeologik
dala tadqiqot natijalari bu masalaga oydinlik kiritishda misol bo‘la oladi. Arxeolog B.
Abdulg‘ozievaning tadqiqotlariga ko‘ra, mazkur maskan antik va ilk o‘rta asrlar davrida
bir necha mikrovohalardan tarkib topgan 11 ta irrigatsion rayonlarni tashkil etgan. Ularda
antik davriga oid (miloddan avvalgi II-I asrlardan to milodiy III asrgacha) 247 ta
yodgorlik (erkin dehqon xo‘jaliklarining qishloqlari) bo‘lsa, ilk o‘rta asrlarga kelib
(milodiy III-VII asrlar), ularning soni 166 taga tushib qolgan. Demak, qishloq jamoalari
ichida mulkiy tabaqalanish jadal kechgan, mulk egalari – kashovarzlarning bir qismi
mulksiz kadivarlarga, ular hisobiga boyib borayotgan kashovarzlarning badavlat qismi
dehqonzodalar-mulkdor feodallarga aylanib borgan. Qoradaryo havzasi yodgorliklarining
tarixiy topografiyasiga ko‘ra, voha yodgorliklarini uch kategoriyaga, ya’ni shaharlar,
qishloq hokimliklarining qasrlari va qishloq jamoalari ob’ektlariga ajratilganda quyidagi
holatni kuzatish mumkin bo‘ldi.
Qoradaryo havzasida olib borilgan arxeologik tadqiqot natijalariga ko‘ra, agar antik
davrida qishloq jamoasi maskanlari ko‘pchilikni tashkil etgan bo‘lsa, ilk o‘rta asrlarda
shahar hokimliklarining qasrlari ko‘pchilikni tashkil etadi. Demak, ilk o‘rta asrlarga
kelib, mulkiy tabaqalanishning badavlat dehqonzodalar foydasiga ishlayotganligi
kuzatiladi. Har bir irrigatsion rayonda, uning iqtisodiy va siyosiy markazi sifatida shahar
tipidagi yodgorlik qayd qilinadi, mikrovohalarda esa, ularning bosh qarorgohi sifatida
qishloq hokimliklarining qasrlari kuzatiladi.
Shunday qilib, ilk o‘rta asrlarga kelganda, Qoradaryo havzasining har bir irrigatsion
rayoni doirasida tuman hokimliklari, mikrovohalar bazasida qishloq hokimliklari,
umuman qadimgi Farg‘onaning yirik shaharlari tarkibida esa shahar-davlatlar tashkil
topgan ko‘rinadi. Qoradaryo havzasida arxeologik materiallar asosida kuzatilgan bu
tarixiy jarayon nafaqat butun Farg‘ona mulkiga, balki O‘rta Osiyoning dehqonchilik
madaniyati rivoj topgan barcha viloyatlarga xos bo‘lib, o‘zbek davlatchiligining mahalliy
ildizlari aynan ana shularga borib taqaladi.

5). Qadimgi Farg‘onadan shimolda joylashgan tarixiy-madaniy o‘lka Choch vohasi
bo‘lib, bu o‘lkada ham ilk o‘rta asrlarda huddi shu tarixiy manzara kuzatiladi. Bu o‘lkada
juda qadimdan Avesto turlari, ya’ni ko‘chmanchi saklar yashagan.
Saklar yetakchiligidagi antik davri Kangkia (Qang‘) davlati qabilalarining ijtimoiy-
iqtisodiy va etnomadaniy ittifoqi asosida milodiy eraning boshlarida (taxminan milodiy
II-III asrlarda) ikki tilda so‘zlashuvchi turkiy tilli qang‘ar xalqi tashkil topadi. Ammo,
milodiy V asr o‘rtalarida Kangkia (Qang‘) davlatining yemirilishi bilan uning tarkibidagi
elat va qabilalar tarqalib ketdi, yangi siyosiy uyushmalar va etnik birliklar vujudga
keladi.
Arxeologik tadqiqotlar tahliliga ko‘ra, miloddan avvalgi II - milodiy V asrlarda
Toshkent vohasida shahar madaniyati jadal rivojlanadi. Bu davrda vohada 13 punktda
shahar hayotining gullashi kuzatiladi. Ularning tarkib topishi Qovunchi madaniyatining
rivojlanish bosqichlari bilan bog‘liq bo‘lib, etnomadaniyatda turkiy jilo kuchli edi. Bu
davr shaharlari Toshkent vohasining janubiy-g‘arbiy qismini egallagan edilar. Ularning
eng yiriklari Qanha, Kavardan, Kulota, Kindiktepa, Qovunchitepa, Banokat va boshqalar
bo‘lib, ularda shahar hayoti nafaqat ilk o‘rta asrlarda, balki rivojlangan o‘rta asrlarda ham
davom etadi.
Xo‘sh, ilk o‘rta asrlarda Sirdaryoning o‘rta havzasi, aynan Choch vohasida shaharlar
hayoti bilan bog‘liq nimalar yuz berdi?
Avvalombor, Choch vohasi Eftaliylar davlati tarkibiga qo‘shib olindi. Milodiy VI
asrning 60 yillaridan Choch Turk xoqonligi tarkibiga o‘tdi. Bu voqealar dastlab,
Chochning janubi-g‘arbiy shaharlari iqtisodiy rivojlanishiga salbiy ta’sir etmay qolmas
edi. Aynan shu vaqtda Iloq o‘zining boy rangli metallurgiya sanoatini intensiv o‘sishi
hisobiga iqtisodiy salohiyati ko‘tarilib, Chochdan ajralib chiqadi va ma’lum muddatgacha
mustaqil rivojlanadi. VI asr oxirlaridan kuchaygan turk aslzodalarining o‘zaro taxt uchun
kurashlari davrida, Choch mustaqillikka intilib ko‘rdi. Ammo, VII asr boshlaridan yana
xoqonlikka tobe bo‘lib, Chochni G‘arbiy turk xoqonligining noibi-tuduni boshqaradigan
bo‘ldi. Hatto, tobe viloyatlarni boshqarish va ulardan dan (soliq) yig‘ish masalalarini
qattiq nazoratda tutish maqsadida xoqonlikda ikkita kichik xoqon lavozimi joriy etilib,
ularning birini qarorgohi Choch atrofida (Jabg‘ukat) bo‘lib, u Movarounnahrning Sug‘d

o‘lkalarini boshqarar edi. VIII asr boshlarida arablar bosqini tufayli Choch arablarga
qarshi Sug‘d, Parg‘ana ixshidlari va turk xoqonligining harbiy ittifoqiga qo‘shiladi. Bu
ittifoq 723-724 yillarda Sirdaryo bo‘yida bo‘lgan janglarda arablarga qattiq zarba beradi.
739 yilda arablar Choch va uning ittifoqchilariga qarshi yangi hujum uyushtiradilar. Jang
davomida arab lashkarboshisi Xoris ibn Surayj sug‘diylar tomoniga o‘tib ketadi. Turk
xoqonligi Xitoy ta’siriga tushib qolgan kezlarda, arablar Chochga, uni mustaqilligiga
putur yetkazmaslik sharti bilan o‘z noiblarini yubarib, Xitoyga qarshi ittifoq tuzadi.
Ammo, bu shartnoma uzoqqa cho‘zilmaydi. Choch va Iloq VIII asr davomida barcha
arablarga qarshi chiqishlarda faol qatnashadi.
Shunday qilib, VI-VIII asrlarda Choch tarixining ko‘p vaqti tashqi dushmanga
qarshi kurashlar bilan o‘tdi. Bu kurashlar Choch iqtisodiy hayotiga salbiy ta’sir etmay
qolmas edi. Shu munosabat bilan yirik shaharlar maydoni dastlab qisqardi. Qachonkim
Choch Turk xoqonligi tarkibiga o‘tgach, mavjud etnosiyosiy vaziyatda yuz bergan o‘zaro
iqtisodiy manfaatdorlik paydo bo‘lib, shaharlar hayotida jonlanish boshlandi. VIII asr
boshlariga kelganda, Chochda shaharlar soni ko‘payib, ular 32 taga yetdi. Shaharlar
nafaqat daryo havzalarining quyi oqimlarida, balki ularning o‘rta va yuqori havzalarida
ham tarkib topdi.
Masalan, Ohangaronning o‘rta oqimida Iloqning poytaxt shahri Tunkat tashkil topdi,
uning maydonida Iloq hukmdorining qasri qad ko‘taradi. Iloq nafaqat mis chaqalar, balki
iqtisodiy jihatdan yaxshi rivojlanganligidan kumush tangalar zarb etish imkoniyatiga ega
edi. Hatto, Iloq arablar qo‘l ostiga o‘tib, o‘z siyosiy mustaqilligini yo‘qatsada, kumush
tanga zarb etishni davom ettirar edi. Tunkat ruda eritish va uni qayta ishlash
ustaxonalariga boy metallurglar shahriga aylanadi. Uning tog‘ sanoatini tez
rivojlanishida, Tunkat yaqinidan topilgan oltin va kumush konlari katta rol o‘ynaydi.
Natijada, Tunkatning tog‘ sanoati nafaqat uni Iloqning yirik iqtisodiy markazi, balki
siyosiy poytaxtiga aylanishida muhim rol o‘ynaydi. Ilk o‘rta asrlarda Ohangaron
havzasida Tunkat (17,5 ga), Kulota (15 ga), Namudlik (12 ga), Tepa (12 ga),
Oshxonatepa (11 ga), Mo‘nchoqtepa (11,2 ga) kabi qator shahar va boshqa aholi
punktlari vujudga keldiki, ularning iqtisodiy negizini asosan tog‘ sanoati tashkil qilardi.

Ilk o‘rta asrlarda shaharlar (Ulkantoytepa-20 ga, Kavardan- 75 ga, Chinoztepa-12
ga, Yo‘g‘ontepa-20 ga) vohaning markaziy va shimoliy adirlik hududlarida ham
rivojlanadi. Chochning eng yirik shahar markazlaridan biri Chirchiq daryosini o‘rta
oqimi bo‘lib qoladi. Bu joyda Solor va Jun kanallari bazasida Mingo‘rik (35 ga),
No‘g‘oyqo‘rg‘on (11 ga), Xonobodtepa (34 ga), To‘g‘oytepa (9,5 ga), Quloqlitepa (14
ga), Akatatepa (18 ga) kabi shaharlar qad ko‘taradi.
Choch aholisining xo‘jalik mashg‘ulotlariga kelganda, ular ko‘p tarmoqliligi bilan
xarakterlanadi. O‘troq aholining asosiy xo‘jaligi sug‘orma va lalmikor dehqonchilik
hamda bog‘dorchilik, poliz ekinlari bo‘lgan. Cho‘l va tog‘ oldi adirlar chorvachilik
xo‘jaligi uchun qulay bo‘lgan. Chorvachilikning yaylov turi rivojlangan. Shaharlarda
hunarmandchilik va uning turli tarmoqlari keng rivojlangan. Ayniqsa, kulolchilik, terini
ishlash va undan egar-jabduqlar tayyorlash, kitob muqovalash, to‘qimachilikda jundan
to‘qilgan tovarlar ishlab chiqarish rivojlangan. Hunarmandchilikning xarakteri va uning
mahsulotlariga bo‘lgan katta talab, Choch shaharlari orqali bir necha savdo karvon
yo‘llarini vujudga kelishiga olib keladi. Ayniqsa, karvon yo‘llarining Iloq shaharlari
orqali o‘tgan tarmoqlari Choch iqtisodiyotida muhim ahamiyatga ega edi. Bu yo‘llar
bo‘ylab yangi savdo punktlari (Chinachkat, Tunkat, Navkat) qad ko‘taradi.
Shunday qilib, ilk o‘rta asrlarda Choch shaharlarining son jihatidan o‘sishi va
ularning iqtisodiy ixtisoslashuvi kuzatiladi. Bu jarayon Chochdan Iloqni ma’lum
muddatga ajrab, mustaqil iqtisodiy siyosat yuritishiga olib keldi. Urbanizatsiya
jarayonlari Chochning adirli hududlariga jadal kirib borib, hatto Chochning poytaxti
Sirdaryo sohillaridan vohaning shimoliy hududlariga, ya’ni hozirgi Toshkent shahri
rayoniga – Mingo‘rikka ko‘chadi. Ilk o‘rta asrlarda Chochda yuz bergan urbanistik
jarayonlar vohada asosan kichik shahar punktlarini paydo bo‘lishi hisobiga yuz berdi.
Ilk o‘rta asrlarda vohaga turkiy etnik qatlamlarning to‘xtovsiz kirib kelishi, ayniqsa
Chochning Turk xoqonligi tarkibida bo‘lishi, uning madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Choch eroniy tilli aholining turklashish jarayoni jadal kechgan maskanga aylandi. Bu
holatlar ayniqsa, arxeologik materiallarda yaxshi kuzatiladi va yozma manba materiallari
esa tasdiqlaydi.

6). Xorazm vohasining antik va ilk o‘rta asrlar davri tarixi o‘ziga xos xususiyatlarga
ega. Bu hududiy kenglik Amudaryoning quyi havzasi hisoblanib, O‘rta Osiyoning bu
azim daryosi bir necha yuz ming yillar davomida o‘zining yuqori oqimlaridan quyi
havzasiga unumdor loyqa tuproqni oqizib kelib, janubiy Orol bo‘ylarida sug‘orma
dehqonchilik madaniyatining rivojlanishi uchun zamin hosil etgan. Ammo, bu hosildor
ona zamin, na neolit, na eneolit va na bronza davrlarida, tarix taqazosiga ko‘ra, qadimgi
bobodehqon ajdodlarimiz tomonidan o‘zlashtirilib, sug‘orma dehqonchilik
madaniyatining Marg‘iyona va Baqtriya singari makoni bo‘la olmadi. Dastlab, bu zamin,
uning an’anaviy chorvachilik va ziroatchilikning ibtidoiy so‘qa (motiga) dehqonchilik
xo‘jaligi asosida tabiiy ravishda tarkib topgan makoni bo‘lib shakllandi va shu asosda
rivojlanishda davom etdi (Suvyorgan va Tozabog‘yob madaniyatlari).
So‘nggi bronza va ilk temir davriga xos shu zaminda tarkib topgan Amirobod
madaniyati davrining Janubiy Xorazm aholisi esa Amudaryo quyi havzasining daryo
o‘zanlari izlari bo‘ylab barpo etilgan keng va sayoz kanallari yordamida ziroatchilikka
qulay joylarida (masalan, Yakka Parson -2 rayonida) dehqonchilik qila boshlaydilar,
o‘troq hayot asta-sekin ularning kundalik turmush tarziga aylanib boradi. Ammo,
Amudaryoning quyi havzalari, uning to‘qayzor va qamishzor keng maydonlari, serunum
maysazor yaylovlari chorvachilik xo‘jaligining taraqqiy etishi uchun juda qulay edi.
Shuning uchun ham arxaik Xorazmda Quyi Sirdaryo saklari-chorvadorlarning Quyisoy
madaniyati keng rivojlangan.
Ko‘chmanchilik hayoti asosiga qurilgan Quyisoy madaniyati aholisi aslida massaget
qabilalari bo‘lib, ular quyi Amudaryo va Orol bo‘ylarining tub joyli aholisi edi. Shuning
uchun ham atoqli arxeolog, qadimgi Xorazm tarixining chuqur bilimdoni S.P.Tolstov
tomonidan o‘z davrida bu o‘lkani ezgulik ma’budasi Axuramazda yaratgan Aryanam
Vaychah bilan lokalizatsiyalashi be’jis emas edi.
Miloddan avvalgi VI asrda qadimgi Xorazm tarixida kutilmaganda tub ma’nodagi
tarixiy voqea yuz berdi. Eron Axomaniylari imperiyasining podshosi Doro I ning soliq
siyosati tufayli, Xilmend vodiysining Avesto xorasmiylari o‘z vatanlarini tashlab,
Amudaryo quyi oqimi tomon ko‘chishga majbur bo‘ladilar. Bu vaqea Skilak-Geradot
ma’lumotlariga ko‘ra, miloddan avvalgi 513 yildan so‘ng yuz bergan. Kema va sollarda

massagetlar yurtiga birinchi bor kirib kelgan xorasmiylar, bo‘lg‘usi Xorazm vohasining
g‘arbi va janubida Xumbuztepa, Xazorasp va Ko‘zaliqirda birinchi bor makon topgan
bo‘lsalar, ajab emas. Ungacha, xorasmiylar Xilmend vodiysida yashab, o‘troq hayot
kechirgan, sug‘orma dehqonchilik madaniyatini rivojlantirishda yuksak va boy tajribaga
ega bo‘lganlar. Xorasmiylarning Amudaryoni quyi havzalariga kirib kelishi bilan
massagetlar vatanida yangi etnotoponim –Xorazm atamasi paydo bo‘ladi.
Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, xorasmiylar dastlab vohaning g‘arbiy va
janubi – g‘arbiy hududlarini o‘zlashtiradilar. Yangi joylarning hujumkor chorvador
egalaridan cho‘chigan yangi ziroatchi etnik guruhlar o‘z xavfsizliklarini ta’minlash
maqsadida dastlabki qal’a-qo‘rg‘onlarini (Ko‘zaliqir, Qal’aliqir) voha janubi - g‘arbini
o‘rab olgan qirlar tepasiga quradilar. Xorazmni sug‘orish tarixida o‘z o‘rnini topgan
Charmonyop va Daudon kanallarining asosi o‘sha kezlarda barpo etilgan bo‘lsa, ajab
emas.
Chorvador aholi bilan savdo-sotiq va mol ayriboshlash aloqalarini izga solib olgan
ziroatchi xorasmiylar mahalliy muhitga tezda moslashadilar. Ularning yangidan-yangi
turar-joy maskanlari endi qir osti pasttekisliklarida, suv olib kelishga qulay joylarda ham
qad ko‘tara boshlaydi. Chap qirg‘oq Amudaryo havzalarida qadimgi dehqonchilik
mikrovohalarining yangidan-yangi o‘choqlari barpo bo‘la boshlaydi. Masalan,
Sariqamish havzasini o‘zlashtirilishi, Polvonyop, Charmanyop, Gavhari, Daryolik,
Daudan, Xazorasp, Savkan kabi kanallarni arxaik va antik davrlarida qurilishi mana shu
tarixiy xo‘jalik jarayonlari bilan bog‘liq edi.
Miloddan avvalgi VI asr oxirlari va V asr davomida chap qirg‘oq Amudaryo
havzasida Xazorasp, Ichan qal’a, Bozor qal’a, Qo‘shqal’a-Odoytepa kabi mikrovoha
markazlari qad ko‘taradiki, ularning har biri qadimgi Xorazm mahalliy shahar-
davlatlarini tashkil etardi. Bu jarayon antik davrida ham jadal davom etgan. Natijada,
chap qirg‘oq Amudaryo havzasida Dingilja, Qanqa qal’a, Katta Oybuyir qal’a kabi o‘troq
aholi punktlari paydo bo‘ladi. Bularning barchasi Amudaryo quyi havzasiga, mashhur
massagetlar qabila ittifoqi yurtiga qadimgi sharq sivilizatsiyasiga xos, yuksak darajada
rivojlangan qadimgi dehqonchilik madaniyatining kirib kelishi va ular asosida qadimgi
Xorazm sivilizatsiyasini tarkib topayotganligidan dalolat berardi.

Miloddan avvalgi IV –III asrlardan boshlab, qadimgi Xorazm tarixida, uning
madaniy xo‘jalik hayotida ulkan yuksalishlar yuz beradi. Miloddan avvalgi IV- milodiy
III asrlar davomida urbanistik jarayon Quyi Amudaryoning har ikki sohili hududlarida
rivojlanadi. O‘lkada katta va kichik hajmdagi yuzga yaqin qal’alar qad ko‘tardi.
Mamlakatda siyosiy vaziyat barqarorlashadi, yangi yerlarni o‘zlashtirish, shaharlarning
ma’lum darajada yiriklashib borishi, markazlashish boshlanadi. Miloddan avvalgi I asr
boshlaridan Xorazm mahalliy podsholar surati tushirilgan o‘z pullarini zarb eta
boshlaydi. Bu pullarda milodiy III asridan boshlab, Xorazm podsholarining nomlari
uchray boshlaydi. Masalan, Afrig‘iylar sulolasining ilk podshosi Arsamux-I nomi,
Xorazmda podsholik qilgan Vazamar nomlari uchraydi. Miloddan avvalgi III asrda
oromiy alifbosi asosida mustaqil xorazm yozuvi kashf etiladi, haykaltaroshlik, tasviriy
san’at, musiqa bilimi rivojlanadi. Milodiy I-II asrlardan boshlab vohada maydoni
kichikroq bo‘lgan yangidan-yangi shaharlar qurilishi avj oladi.
Arxaika davrida Amudaryoning chap sohilida shahar hayoti tarkib topib, shahar va
qishloqlar aholiga gavjum bo‘lgan bo‘lsa, antik davriga kelib, gavjumlik uning o‘ng
sohiliga ham o‘tadi. Ekin maydonlarini suv bilan ta’minlash ishi dehqonchilik
xo‘jaligining qon tomiriga aylanadi. O‘ng qirg‘oq Amudaryo havzasida Amirobod,
Tozabog‘yob va Kaltaminor kabi kanallar barpo etilib, vohada dehqonchilik ekin
maydonlari yanada kengayadi, har bir sug‘orish kanalining qurilishi yangidan-yangi
shaharlarning barpo etilishiga, yangidan-yangi dehqonchilik massivlarining tarkib
topishiga olib keladi.
Vohada mahalliy shahar-davlat hokimliklarining Bozor qal’a, Tuproq qal’a, Jonbos
qal’a, Aqchaxan qal’a, Ko‘na-Uaz, Ko‘xna Urganch, Ichan qal’a, Kat qal’a kabi
dunyoviy xarakterdagi qal’alaridan tashqari yirik diniy markazlar (Xazorasp,
Qo‘yqirilgan qal’a, Shovot tuproq qal’asi, Chilpiq qal’a, To‘q qal’a va boshqalar) qad
ko‘taradi. Monumental ibodatxonalar, pillapoyali stilobat ustida qad ko‘targan
Otashgohlar, diniy markaz rolini o‘ynovchi qal’alarning aylana shaklida qurilishi va
boshqalar zardushtiylik dini qadimgi Xorazmda davlat dini darajasiga ko‘tarilganligidan
dalolat berardi.

Agar arxaika davri yodgorliklarida asosiy qurilish materiali sifatida to‘g‘ri to‘rt
burchakli xom g‘ishtlar ishlatilgan bo‘lsa, miloddan avvalgi IV asrdan boshlab,
qurilishda kvadrat g‘ishtlar keng qo‘llanildi. Bu davrlar muxandislik bilimi ravnaq topdi.
Bu davr me’morchilik va muxandislik bilimining muhim xususiyatlaridan biri
qal’alarning mudofaa inshootlarini mukammal va monumental qurilishi va asosiy
darvoza oldi qurilmalarining murakkabligi bilan ajralib turishi bo‘ldi. Xorazmshunos
arxeologlarning faraz qilishicha, qadimgi Xorazm qal’alari mudofaa inshootlarida: uning
pastki qismi (1-1,5 metrgacha) paxsadan, ustki qismini esa xom g‘isht bilan tiklash
an’anaga aylandi. Ammo, bizning kuzatuvlarimiz, bu masalada o‘zgacha fikr-mulohaza
yuritishni taqazo etadi, ya’ni paxsa deb atalmish “devor”qoldig‘i ulkan mudofaa
inshootining asosi, platformasi, tagkursisi bo‘lishi ham mumkin. Chunki, odatda, O‘rta
Osiyo sharoitida, ayniqsa, qadimgi davrlarda, shahar atrofini o‘rab olgan mudofaa
inshootlarini qurilish amaliyotida, tosh yoki boshqa bir qattiq qurilish materiali ishlatib,
maxsus fundament qilish tajribasi bo‘lmagan. Amalda, monumental devor osti loy
qilinib, qalin loy qatlami pishmaguncha otga tepalatilgan, so‘ng pishgan fundament
qirg‘oqlari kesib olinib, fundament ustiga tashlanib, paxsa sifat loy holatiga keltirilgan.
Fundament qurib tayyor bo‘lgach, uning ustidan dev g‘isht bosilgan. Bunday
muxandislik tajribasi qadimgi dehqonchilik madaniyatlari mintaqalarida bronza va ilk
temir davridan (Jarqo‘ton, Kuchuktepa, Qiziltepa, Ko‘ktepa, Tillatepa, Afrasiyob)
mavjud.
Ta’kidlash joizki, Xorazmning bu davr tarixida qal’alarni asosan to‘g‘ri to‘rt
burchak shaklida qurish an’anaga aylanadi; kvadrat, aylana, uchburchak rejali qal’alar
esa kam uchraydi. Antik davr shaharlari orasida harbiy xarakterdagi qal’alar (Jonbos
qal’a, Katta Guldursun, Qizil qal’a, Kalajik va Ayaz qala-1) ham mavjud bo‘lib, ular
asosan vohalarning qumliklar bilan chegara hududlarida qad ko‘targan.
Dunyoviy xarakterdagi antik davr qal’alari ichki tuzilishiga kelsak, ular deyarli bir
xil bo‘lib, bu davr qal’alarining me’moriy topografik ko‘rinishi Jonbos qal’a misolida
o‘zining yorqin ifodasini topgan. Jonbos qal’a (3,5 ga) S. P. Tolstov ma’lumotlariga
ko‘ra, miloddan avvalgi IV asrda qurilib, bu makonda shahar hayoti to milodiy IV
asrgacha davom etadi. Uning quyoshga qaratib qurilgan yagona darvozasidan to‘g‘ri
ketgan keng ko‘cha shahar ichki tuzilishini teng ikki qismga bo‘ladi. Keng ko‘chani ikki

yon tomonlari bo‘ylab qator tor ko‘chalar ketgan. Bu tor ko‘chalar shaharni mahallalarga
bo‘lgan. Dastlab, Ko‘zaliqir, Qal’aliqir kabi ilk shaharlarda ark va burjlar bo‘lmagan,
ular Avesto vari ko‘rinishida qurilgan. Ammo, ularning mudofaa devorlarida shaxmat
uslubida joylashtirilgan ikki qator shinaklarni kuzatish mumkin. Miloddan avvalgi V
asrdan boshlab, Xorazm shaharlarida ham Ark va burjlar paydo bo‘ladi (Xazorasp,
Dingilja). Shahar darvozasi bir necha yo‘laklardan tashkil topgan to‘g‘ri to‘rt burchakli
murakkab inshootga ega. Mudofaa devori tashqi tomondan xandaq bilan o‘rab olingan.
Qal’a maydonining mudofaa devori osti bo‘ylab qismi aholi uy-joylari bilan band.
Xorazmshunos arxeolog Ye.E.Nerazikning hisobiga ko‘ra, qal’aning aholi turar-
joylari bilan band 1 gektar maydonida o‘rtacha 200 kishi joylashgan. Shundan kelib
chiqib, arxeolog Q.Sobirov Jonbos qal’ada 1400 kishi yashagan bo‘lishi kerak va ular
kerak paytlarda shahar mudofaasiga safarbar qilingan. Shuning uchun bunday tipdagi
qal’alar ko‘chmanchilar bilan chegara rayonlarda joylashib, ular birinchi navbatda harbiy
chegara punkti vazifasini o‘tagan, degan to‘g‘ri xulosaga keladi.
Jonbos qal’a tarixiy topografiyasiga ko‘ra, u vohada ilk bor qurilgan harbiy
qal’alardan biriga o‘xshaydi, yoki bunday tuzilmali qal’a qurilishi qadimgi Xorazmga
xos urbanizatsiya xususiyati bo‘lishi mumkin.
Diniy xarakterdagi qal’alarga xos qadimgi Xorazm an’anasi Qo‘yqirilgan qal’a
misolida yaxshi kuzatiladi. Qal’a markazida aylana shakldagi ikki qavatli inshoot mavjud
bo‘lib, qal’aning me’moriy tarxi va qurilish jihatidan o‘ziga xos mudofaa xususiyatini
namoyish qiladi. Qaladan ko‘plab haykalli ostodonlar topilgan. Ular zardushtiylik dini
alomatlarini eslatadi. Qal’a kichik hajmda bo‘lsa ham takomillashgan, me’moriy-harbiy
jihatdan talabga to‘la javob beradigan mudofaa tizimga ega. Demak, Qo‘yqirilgan qal’a
me’moriy vazifa jihatidan ikki xususiyatga ega: birinchisi - u tom ma’nodagi diniy-
ma’muriy markaz; ikkinchidan, u O‘rta Osiyoda ilk bor qurilgan, eng qadimgi, yagona
rasadxonadir. Uning har ikkala funksiyasi bir-biri bilan mantiqan bog‘lanib ketgan.
Ma’lumki, ilk shaharlarning ma’muriy boshqaruv tizimi dastlab, diniy rahnamolar
zimmasida bo‘lgan. Ular o‘z davrining diniy faylasuflari, ilg‘or ma’rifatli kishilari
hisoblangan. Osmon jismlarini o‘rganish, ulardan jamiyatni, iqtisod va xo‘jalikni
boshqarishda qanday foydalanish yo‘llari ustida izlanishlar olib borganlar. Osmoniy

jismlar bilan “so‘zlashishni” ilmiy asosi Qo‘yqirilgan qal’a qurilmasida o‘z aksini
topgan.
Shunday qilib, qadimgi Xorazm madaniy hayotida sharq me’morchiligining
an’anaviy tantanasi o‘z ifodasini topdi. Xorazm vohasining tabiiy-geografik sharoitiga
xos va mos yo‘nalish ishlab chiqildi. Me’morchilik va muxandislik ilmida Xorazm
maktabi shakllandi. Zardushtiylik dini har jihatdan mukammallashgan tizimga kirdi.
Qo‘yqirilgan qal’a, To‘qqal’a kabi noyob yodgorliklar misolida zardushtiylik diniy
e’tiqodining asosiy mazmun va tub mohiyati qadimgi Xorazm yodgorliklari misolida o‘z
aksini topdi.
Milodiy IV asr Xorazm tarixida qarama-qarshiliklarga to‘la, O‘rta Osiyoning
shimoliy-sharqidan turkiy qabilalarning to‘xtovsiz kirib kelish jarayonlari bilan bog‘liq
bo‘ldi. Albatta, bir necha asrlar davomida tinch osoyishta gullab-yashnab kelayotgan
vohaga dasht qabilalarining kirib kelishi bu yerdagi madaniy hayotni izdan chiqishiga,
ekin maydonlarini payhon qilinishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi tabiiy edi. Uning ustiga
kashovarzlar orasida yuz berayotgan mulkiy tabaqalanish ham yirik shaharlar zarariga
ishladi. Chunki, kashovarzlardan ajralib chiqayotgan yangi mulk egalar-dehqonzodalar
qasrlar qurib, o‘z dalasi tepasida yashashni afzal ko‘radilar. Shuningdek, bu hayotiy
zaruriyat yangi mulk egalari (dehqonzodalar) qal’a va qasrlari atrofida sekin-asta govjum
hayot rivojlanadi. Natijada, antik davrning yirik imperiyalari-kushonlar va Qang‘
davlatining siyosiy inqirozi tezlashadi, ularning yirik siyosiy, iqtisodiy va madaniy
markazi bo‘lgan ko‘pgina yirik shaharlari inqirozga yuz tutadi. Tuproq qal’a, Qizil qal’a,
Ayaz qal’a 2, Burgut qal’a, To‘q qal’a, Gaur qal’a, Xazorasp, Ichan qal’a, Voyagan,
Davkaskan kabi shaharlar inqirozga yuz tutib, bu shaharlardagi qaynoq hayot susayib,
hatto, Kat kanali yaqinidagi qal’a Firda qurilish tugallanmay qoladi. Amudaryo o‘ng va
so‘l yaqinidagi ravnaq topgan sug‘orish inshootlari to‘xtab qoladi.
O‘sha kezlarda shahar hayoti Amudaryoning chap sohilidagi hududlarda qisman
davom etadi. Masalan, milodiy IV-V asrlarda Ichan qal’a, Xazorasp, Voyangan, Darg‘on,
Devkeskan, Zamaxshar, Olmaotishgan 2 kabi shahar va yirik qishloqlarda hayot davom
etadi. Milodiy V1 asrdan boshlab, sekin-asta qadimgi Xorazm tuprog‘ida mayda va
o‘rta xajmdagi shaharlar qurilishi avj oladi. Ilk o‘rta asrlar shaharsozlik madaniyatida

antik davr shaharlari yaqin atroflariga kichik hajmdagi “ko‘shk”, “qo‘rg‘onlar” qurish
keng tus oladi. Masalan, arab yozma manbalaridagi ma’lumotlarga qaraganda birgina
Mizdahkon atrofida 12 ming “ko‘shk” qurilgan. Katta shaharlar atrofida “ko‘shk”lar
qurish markazlashgan feodal davlatlarning qurilish sohasidagi asosiy faoliyati edi.
Shaharlarda ta’mir ishi kuchayib, Ichan qal’a mudofaa devorlari va uning Arkida,
qal’aning janubiy-sharqida qurilish ishlari olib boriladi.
Milodiy V-VII asrlar davomida shahar hayotining jonlanishi Xazoraspda yuz berdi.
Uning mudofaa devorlari ta’mir qilinib, qo‘shimcha devor qurildi. Milodiy VII-VIII
asrlarda Voyagan shahrida yuksalish sodir bo‘ldi. Uning devorlari ta’mir etilib, bu yerda
ham mudofaa devorlariga yopishtirib, qo‘shimcha devor qurildi. Bunday qurilish ishlari
Kat qal’a va boshqa shaharlarda ham olib borildi. Arab tarixchilari Belazuriy, Al-
Maqsudiy, Tabariylarning xabar berishiga qaraganda, ilk o‘rta asrlarda Xorazm vohasida
eski shaharlarning kengayishi, yangi shaharlarni paydo bo‘lishi kuzatiladi. Arab sayyoxi
Al-Maqsudiy Xorazmning 32 ta shahri, ulardagi qaynoq shahar hayoti haqida yozar ekan,
u Kat shahriga alohida e’tiborini qaratadi. Xorazmning 13 go‘zal shaharlari ichida
madaniy hayotning yuksakligi jihatidan Kat birinchi safda turishini ta’kidlaydi. “Xudud-
ul- olam»da Qat (X asr) Xorazmning bosh shahri, go‘zal Turkiston darvozasi,
Movarounnahr va Xazarlar muzofoti mollarining ombori, savdogarlar to‘planadigan,
boyligi katta shahar sifatida ta’riflanadi. Uning aholisi haqida esa, “Aholisi jangavor,
kamondan o‘q otish san’atida tengi yo‘q mashhurdirlar” deb yozadi. VIII-IX asrlarda
Xorazm shaharlari atrofida, shahar devorlariga tutashtirib rabotlar qurilishi avj olganligi
eslab o‘tiladi.
Shunisi ahamiyatliki, ilk o‘rta asr shaharlarining chegara hududlarga joylashgan
qal’alari mudofaa devorlarida shinaklar qilish katta ahamiyat kasb etgan. Ulardagi ko‘p
sonli shinaklar haqiqiy bo‘lgan. Agar shahar voha ichkarisida bo‘lsa, shinaklarning bir
qismi soxta shinaklardan iborat bo‘lgan. Ilk o‘rta asrlarda Xorazmda qurilish materiali
sifatida pishiq g‘isht ishlatish boshlanadi. Somoniylar davriga kelganda esa biror yirik
inshoot pishiq g‘ishtsiz qurilmaydigan bo‘lib qoldi. Bu holatni butun O‘zbekiston
hududlari bo‘ylab kuzatish mumkin bo‘ldi.

Shunday qilib, arablarning O‘rta Osiyoga kirib kelishi bilan an’anaviy boshqaruv
tizimi zaminiga zil ketdi. Arablar Movarounnahr va Xurosonni xalifalikning sharqiy
mulkiga aylantirish yo‘lida siyosat olib bordi. Chunki, islom dini g‘alabasi yo‘lida
an’anaviy din zardushtiylikka qarshi, uning ulamoyu-fuzalolari, muqaddas kitobi Avesto
va uning g‘oyaviy, diniy-falsafiy qarashlariga qarshi, uning mulkdor e’tiqodchilari,
barchaga qarshi ayovsiz kurash olib bordi. Diniy e’tiqod yo‘lida iqtisodiy va siyosiy
mavqedan qat’iy nazar, aholining barcha qatlamlari birlashib, diniy e’tiqodda qattiq
turadilar. Dastlab, arablar isyonkor mintaqa aholisini qarshiligini zaiflashtirish uchun
barcha yovuzliklar, turli nayrang va tovlamachiliklarni qilib ko‘radi. Masalan, mahalliy
mulk egalaridan barmoqiylar xonadonini qirib tashlaydi. Islom diniy va dunyoviy
hokimiyat ta’qibidan aziyat chekkan zardushtiy ruxoniylarining katta qismi ona yurtlarini
tashlab Hindiston tomon ko‘chib ketib, asosan Bombey va Kudjarata viloyatlariga
joylashadilar.
Arablar sharqiy viloyatlar noibligida qattiqqo‘llik bilan olib borgan siyosatlari
kutgan natijani beravermagach, 806 yilda xalif Xorun ar-Rashidning fors xotinidan
tug‘ilgan o‘g‘li Abdullo-Ma’munni xalifalikning sharqiy viloyatlar noibi qilib
tayinlaydilar. Ma’mun Marvga kelishi bilan mahalliy aslzodalarni o‘ziga yaqinlashtirish
siyosatini olib boradi. Uning barcha xatti-harakatlari uning shaxsiy mavqeini
mustahkamlanishiga xizmat qiladi (Marvda olimlar uyini tashkil etib, unga o‘z davrining
mashhur olimlari va mahalliy aslzodalar farzandlarini tortadi, mahalliy aslzodalar, turk
harbiylaridan boshqaruv ishlarida keng foydalanish siyosatini yuritadi va boshqalar).
Ma’munning noiblik va xalifalik davrlarida olib borgan dono siyosati O‘rta Osiyoda
diniy islomni keng xalq ommasining yagona diniy-g‘oyaviy mafkurasiga aylanishiga,
jadal shakllanib borayotgan feodal jamiyatining (mahalliy yirik mulk egalari-
dehqonzodalar asosida) mustahkamlanib borishiga xizmat qildi. Mintaqada mahalliy
hokimiyatchilikka barham berildi, ular o‘rnida IX asr ikkinchi yarmiga kelganda
markazlashgan yirik feodal davlatning tashkil topishiga olib keldi. O‘rta Osiyoda tashkil
topgan birinchi yirik markazlashgan feodal davlatning asoschilari somoniylar sulolasi
bo‘lib, ular kelib chiqishi jihatidan sosoniylar davlatining harbiy sarkardasi turk Bahrom
Chubinning forsiylashgan avlodlari somoniylar bo‘lgan. Bahrom Chubinga o‘z davrida
sosoniylar davlati oldidagi katta xizmatlari uchun Balx va Termiz oralig‘idagi yerlar iqto

sifatida berilgan, u esa bu joylarga o‘z yaqinlarini joylashtirgan. Somon xudot Balx
atrofining yirik mulk egasi-aslzoda-dehqonzoda bo‘lib, uning xonadoni noib Abdullo-
Ma’munga halol xizmat qilgan. Ma’mun xalifalikni 813 yilda egallab, 819 yilda
Mariydan Bog‘dodga ko‘chish vaqtida Somon xudotning nabiralariga Movarounnahr
viloyatlarini boshqarishni topshirgan. Somoniylardan Nosir ibn Asaddan boshlangan
mamlakatni mustaqil boshqarishga intilish Ismoil somoniy davrida o‘z nihoyasiga
yetkazildi.
Somoniylar davlati O‘rta Osiyoda ilk bor tashkil topgan, ikki tilda (turkiy va forsiy)
so‘zlashuvchi mahalliy aholining birinchi markazlashgan mustaqil feodal davlatidir.
Uning Movarounnahr va Xorazm viloyatlari aholisining jonli tili asosan turkiy bo‘lib,
davlat mahkamachiligi tili forsiyda olib borilgan. Aksariyat ziyolilar, shahar va qishloq
aholisi ikki tilda so‘zlashganlar. Siyosiy hokimiyatchilik forsiyda olib borilsada,
fundamental fan tili arabiyda olib borilgan. Movarounnahr va Xorazm va ularning
tevarak – atroflarini birlashtirgan markazlashgan somoniylar davlati tarkibida o‘zbek
xalqining asosi, uning o‘troq negizi, ikki tillilikning til jihatidan turkiylashgan etnik
qatlami, qarluq-chigil lahjalari asosida yuzaga keldi. Shuning uchun ham somoniylar
davlatini zamonamiz tarixshunosligida qanchalar forsiy davlat sifatida talqin etishga
urinmasin, bu davlat ko‘p etnosli davlat edi. Uning IX-X asrlar davri davlatchiligi O‘rta
Osiyoning turkiy va forsiyzabon xalqlariga bab barobar tegishlidir.
Somoniylar xonadoni garchi mamlakatni boshqaruv tizimiga ko‘proq forsiy zabon
etnosni tortishga intilmasin, mamlakatning asosiy aholisi turkiyda so‘zlashuvchi keng
xalq ommasi bo‘lib qolaverdi. Mamlakatning harbiy jihatdan boshqaruv tizgini turk
generallari qo‘lida, qo‘shin tarkibi mutlaqo turk suvoriylari va piyoda turk g‘ulomlaridan
tashkil topgan edi. Mamlakat iqtisodiy jihatdan qudratli, harbiy jihatdan kuchli, fan va
madaniyat qadimiy an’analar asosida yuksak darajada rivojlangan edi. X asrda
somoniylar davlati shunchalar yuksak darajada rivoj topdiki, uning ta’sir doirasi O‘rta
Sharq doirasidan chiqib, Yaqin Sharq sarhadlarigacha borib yetdi. Uning qudrati, harbiy
salohiyatida davlatning turkiylik xarakteri yaqqol ko‘zga tashlanadi. O‘rta Osiyoning
g‘arbida somoniylar davlati barq urib, har jihatdan jadal rivojlanayotgan kezlarda, uning
sharqida Qarluqlar davlati, uning asosida qurilgan Qoraxoniylar davlati tarkib topgan edi.
Qoraxoniylar davlati garchi somoniylar kabi sulolaviy feodal davlat bo‘lsada, uning etnik

asosini turkiy tilli qavm va elatlar tashkil etardi. Qoraxoniylar davlati IX-X asrlarda
somoniylar singari har jihatdan yuksak darajada rivojlangan davlat bo‘lmasada, ammo,
uning harbiy qudrati somoniylardan ustun edi. O‘z elatdoshlari bilan birlashishni ma’qul
topgan Qoraxoniylar X asr oxirlarida somoniylar davlati sarhadlariga kirib keladilar va
XI asrning birinchi choragi davomida Qoraxoniylar qo‘shini Amudaryo sohillarigacha
yetib boradi. Juda qisqa muddat ichida buyuk somoniylar davlati vayronalarida uchta
qudratli turk davlatlari-Qoraxoniylar, G‘aznaviylar va Saljuqiylar davlati barpo etiladi.
O‘rta Osiyo va O‘rta Sharq rivojlangan o‘rta asrlar davrida va undan keyin ham turkiy
sulolalar va turkiy hukmdorlar qo‘liga o‘tadi. Bu siyosiy jarayonlarning ta’siri mintaqalar
etnik tarkibida, o‘zbek xalqining o‘z hududiy doirasida uzil-kesil shakllanishida muhim
rol o‘ynagan. VIII asr boshlarida arablar O‘rta Osiyoni juda ko‘p talofatlar berish
evaziga bosib olgandan keyin ularning oldida qator muammolar paydo bo‘ldi.
Birinchidan, erk sevar mahalliy aholi arablarga osonlikcha jon bermadi. Arablar
turkiy sulola hukmdorlaridan farqli o‘laroq, mamlakatni boshqarishni butunlay o‘z
qo‘llariga olishga intildilar. Mahalliy hokimliklarning o‘z hududiy doirasida mustaqil
ichki va tashqi siyosat olib borishlariga qattiq qarshilik ko‘rsatib, hokimiyatni halifalik
qo‘lida to‘plashga intildilar. Natijada, Movaraunnahr va Xurosonda birin-ketin
bosqinchilarga qarshi umum xalq harakati, qo‘zg‘olonlar boshlanib ketdi.
Ikkinchidan, arablar mintaqa hududlarida ildiz ortgan turkiy hukmron siyosiy
vaziyatga barham berish siyosatini olib boradilar. Chunki, jangovor turkiy qabilalarning
Movarounnahrga guruh-guruh bo‘lib kirib kelishini oxiri ko‘rinmas edi. Ularni
Movarounnahrga kirib kelishini to‘xtatish va mintaqaning yagona xo‘jayini bo‘lib olish
uchun arablar Movarounnahr shimoliy-sharqiga joylashgan dehqonchilik vohalari
chegaralari bo‘ylab mudofaa devorlarini qura boshladilar.
Uchinchidan, O‘rta Osiyoning otashparast zardushtiylik diniy muhiti sharoitida
aholining barcha tabaqalari birdam bo‘lib, g‘ayri din arablarga qarshi kurashganlar. Bu
kurashlar tepasida elning obro‘li dehqonzoda va diniy rahnomolari turardilar. Shuning
uchun arablar dastlab, mahalliy aholining barcha tabaqalariga dushman sifatida qarab,
nafaqat zardushtiy mubodlarini, balki mahalliy aholining badavlat aslzodalarini ham
qirg‘inbarod qila boshladilar. Aslzoda-dehqonzoda Barmoqiylar xonadoni bu siyosatning

qurboni bo‘lgan edi. Arablarning bu siyosati ham o‘z samarasini bermagach, endi ular
mahalliy aslzoda-dehqonzodalar bilan til topish yo‘lini qidira boshladilar. Bu masalada
birinchi qadamni xalifalikning sharqiy viloyatlari noibi Ma’mun ibn Xorun ar-Rashid
boshlab berdi. U mahalliy Toxiriylar va Somoniylar bilan til topib, ular yordamida
arablarga qarshi qo‘zg‘olonlarini bostirishga erishdi. Ularning xalifalik oldidagi
xizmatlari uchun Movaraunnahrning qator viloyatlarining boshqarishni ularga topshirdi.
Abdullo-Ma’munning yana bir dono siyosati shu bo‘ldiki, u noiblikning poytaxti
Marvda olimu-fuzalolarni yig‘ib, ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etdi va unga shaxsan
o‘zi rahnamolik qildi. Marvaziylar ilmiy markaziga Movarounnahr va Xurosonning
iqtidorli yoshlarini tortdi. Albatta o‘sha davrning iqtidorli yoshlari aslzodalar farzandlari
bo‘lgan. Ularning yig‘ib, Marvaziylar maktabida ularga ta’lim-tarbiya berishlikning
xalifalik uchun qanchalar foydasi katta ekanligini tasavvur qilish qiyin emas, albatta.
Birinchidan, ular orasidan Ahmad Farg‘oniy singari qomusiy olimlar yetishib, arab
dunyosini olamga mashhur etgan bo‘lsa, ikkinchidan, aslzodalarning farzandlarini
Marvda, xalifalik nazoratida tutib turishlikning o‘zi mahalliy dehqonzodalarni xalifalik
foydasiga ikkilanmay xizmat qilishlariga qaratilgan siyosat edi.
Xalifalik tomonidan olib borilgan bu siyosatlarning o‘zbek etnogenezi bilan qanday
aloqasi bor, degan savol tug‘ilishi mumkin. Ha, bu tabiiy savol. Bu siyosatlarning
zaminida birinchidan, Xuroson va Movarounnahrda islom dini va islomiy ma’noviy-
ahloqiy ruhiyatni mustahkamlashga qaratilgan bo‘lsa, ikkinchidan, mintaqada mahalliy
aholi bilan qorishib ketgan turkiy hukmronlik muhitini siyosiy maydondan uloqtirib
tashlash va yagona islom tartiblarini o‘rnatish edi. Ammo, na vohalar atrofini o‘rab olgan
mudofaa devorlari, na mahalliy aholining til jihatidan arablashtirish siyosati amalga
oshmadi, aksincha arablargacha bu joylarga kelib o‘rnashib qolgan turkiy etnik
birliklarning o‘troqlashish jarayoni jadal kechadi, eronzabon sug‘diy, xorazmiy va
bohtariylarning til jihatidan turklashish jarayoni davom etadi. Movarounnahr va uning
tevarak-atrof hududlarida keng xalq ommasining jonli tili tabora turkiy tillar foydasiga
ishlashda davom etib, natijada mintaqada ilk o‘rta asrlar davomida turk-cug‘diy
etnomadaniy maydon tarkib topadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. Asqarov A . O‘zbek xalqi etnogenez va etnik tarixining ba’zi bir nazariy va ilmiy
metodologik asoslari //O’zbekistontarixi.– 2002.№4. – B.54-
2. Ashirov A. «Avesto»dan meros marosimlar» - T.; 2001.
3. Bo‘riev O. va boshqalar «O‘zbek oilasi tarixi». T., 1995.
4. Jabborov I. «O‘zbeklar an’anaviy turmushi va madaniyati» -T.; 2004.
5. Ismoilov H. «O‘zbek to‘ylari» - T.; 1994.
6. Qoraboev U. O‘zbek xalqi bayramlari.– T.,Sharq, – 2002. – B.8.
7. Sarimsoqov B. Marosim folklori // O‘zbek folklori, ocherklar T.,1988.– 152.
8. Shoniyozov K. O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni.– T., 2001.
9. Asqarov A. O zbek xalqining kelib chiqish tarixi. T.2019.ʻ

O‘rta Osiyoda ilk o‘rta asrlar davrining asosiy xususiyatlarini shakllanishida qadimgi turklar va arablar siyosati

Купить