Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 49.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyodagi sulolalarning qo‘shni davlatlar bilan aloqalari tavsifi

Купить
O‘BEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: O‘RTA OSIYODAGI SULOL A LARNING QO‘SHNI DAVLATLAR BILAN ALOQAL A RI TAVSIFI QABUL QILDI:_____________________ BAJARDI:__________________________ TOSHKENT – 2025 1 KIRISH I BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA G‘ARB VA SHARQ DAVLATLARI BILAN ALOQALARI 1.1. Amir Temur davrida Ispaniya munosabatlari “ Klavixoning Samarqandga safar kundaligi “ manba sifatida yoritilishi 1.2. Temuriylar davrida Xitoy bilan munosabatlar G‘iyosiddin Naqqoshning “ Xitoy safarnomasi ” misolida o‘rganilishi. II BOB.O‘RTA OSIYODA XIVA XONLIGINING DIPLOMATIK MUNOSABATLARI 2.1. Xiva Eron munosabatlari M.A.G‘ofur “ Xorazmga safar kundaligi ” manba sifatida tahlil qilinishi. 2.2. Mulla Olim Maxdum hojining “Tarixi Turkiston ” asari misolida o‘rganish . XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Tarixning zar varaqlaridan joy olgan buyuk sulalolarning ushbu davrdagi diplomatik va siyosiy munosabatlarini o‘rganish va xulosa chiqarishimiz zarur. O‘rta Osiyoda hukmronlik qilgan buyuk sulolalarning diplomatik munosabatlari tahlil qilishimiz zarur. Buyuk sulolalardan biri bo‘lgan Temuriylar sulolasini aytsak bo‘ladi, hamda ushbu davrdan keyin hokimyat tepasiga kelgan xonliklardan biri Xiva xonligining qo‘shani davlatlar bilan munosabatlari manbalar asosida yoritishimiz mumkin. Temuriylar davlati O‘rta Osiyodagi eng yirik sulolalardan biri hisoblanadi. Amir Temur davrida ham diplamatik munosabatlar yaxshi rivojlangan, uning vorislari davrida ham yaxshi diplomatik aloqalar olib borilgan. Amir Temur davrida Xitoy bilan aloqalar unchalik yaxshi bo‘lmagan uning vorislaridan biri bo‘lgan Shoxrux davrida aloqalar birmuncha yaxshilanadi. Amir Temur davrida tashqi aloqalar bilan uning uchinchi o‘g‘li Mironshox shug‘ullangan. G‘iyosiddin Naqqoshning Xitoy “Safarnomasi kundaligi” da ushbu davrdagi Xitoy bilan aloqalar yoritilgan. Amir Temur davrida G‘arbiy Yevropa bilan ham aloqalar o‘rnatilgan. Xiva xonligining qo‘shaini davlatlar bilan diplomatik aloqalar olib borgan. Bu davlatlar Buxoro xonligi, Qo‘qon xonligi hamda Eron bilan diplomatik munosabatlarini aytishimiz mumkin. Tashqi aloqalar davlatning rivojlanishida muhim ro‘l o‘ynaydi. Buni Temuriylar davri va Xonliklar davridagi muhim o‘zgarishlar davri bilan bog‘lashimiz mumkin. Mavzuning o‘rganilish darajasi . O‘rta Osiyodagi sulolalarni qo‘shani davlatlar bilan munosabatlarini o‘rganish. Bunda Temuriylar va Xiva xonligining qo‘shani davlatlar bilan tashqi aloqalalarini manbalar orqali o‘rganish. Shu kungacha Temuriylar davriga oid bo‘lgan manbalar juda ko‘p o‘rganilgan mahalliy tarixchilar hamda yevropa tarixchilar tomonidan o‘rganilgan. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi O‘rta osiyodagi sulolalarining qo‘shani davlatlar bilan diplomatik munosabatlarini manbalar orqali o‘rganish. 3 Mahalliy hamda chet ellik tarixchilar tomonidan o‘rganilishini tahlil qilishdan iborat. Manbalar orqali o‘rganish. Kurs ishining vazifasi . Kurs ishini o‘rganish hamda tahlil qilish hamda manbalar orqali o‘rganish. Amir Temur davrida Ispaniya munosabatlari “ Klavixoning Samarqandga safar kundaligi “ manba sifatida o‘rganish. Temuriylar davrida Xitoy bilan munosabatlar G‘iyosiddin Naqqoshning “ Xitoy safarnomasi ” misolida o‘rganish. Xiva Eron munosabatlari M.A.G‘ofur “Xorazmga safar kundaligi” manba sifatida o‘rganish. Munis va Ogahiyning “ Firdavs ul iqbol ” asari misolida o‘rganish va xulosa chiqarishdan iborat. Kurs ishining tuzilishi Mazkur kurs ishi 2ta bob, 4ta paragraf, kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA G‘ARB VA SHARQ DAVLATLARI BILAN ALOQALARI I.1 Amir Temur davrida Ispaniya bilan. munosabatlari Klavixoning “ Samarqandga safar kundaligi ” manba sifatida yoritilishi Klavixo “Kundaligi” Amir Temur saroyiga qilgan sayohati va olamshumul tarixiy xizmatlariga doir tarixiy manbalardan biridir. «Kundalik» Kastiliya va Leon q iroli Enriko III tomonidan Amir Temur huzuriga yo‘llangan Rui G onsales de Klavixo boshliq elchilar bosib o‘tgan mashaqqatli yo‘l xotiralaridan iborat bo‘lib, u ispan elchisining 1403-1406 yillarda Turkiyada, Kavkazorti yerlarida, Eronda va Turonzaminda, xususan, Amir Temur saltanatida hamda bevosita uning saroyida ko‘rgan-bilganlarini, bu davrda elchining o‘z qalbida kechgan turli-tuman o’y fikrlarini ham aks ettirgan. Shu o‘rinda kitob muallifi Klavixoning o‘z taqdiri, hayot yo‘li va faoliyati to‘g‘risida ham qisqacha, ma lumot beradigan bo‘lsak. Ruiʼ Gonsales de Klavixo Kastiliyadagi badavlat va nufuzli oilada tug‘ilib, voyaga yetgan. Otasi ham, o‘zi ham qіrol saroyida katta mansablarni boshqargan shaxs bo‘lgan ekan. Uning ajdodlari Enriko III ning ota-bobolari Enriko II va Xuan I ning saroyida xizmatda bo‘lishgan. Ma lumki, Amir Temur davrida O‘ratayer ʼ dengizi hududidagi Pireney yarim oroli (Ispaniya) bir necha graflik va qirolliklarga bo‘linib ketgan edi. Ularning ichida qudratlisi Kastiliya qirolligi edi va keyinchalik Ispaniya shu qirollik atrofida birlashdi. Alohida ta kidlab aytshimiz kerakki, bu ʼ birlashuvda Kastiliyaning Yevropa davlatlari orasida birinchilardan bo‘lib, rivojlanishiga turki bo‘lgan ekan Amir Temur saltanati bilan o‘rnatgan elchilik munosabatlari, davlatning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi 1 . Tarixdan ma lumki, ʼ Amir Temur davrida Ispaniya va boshqa Yevropa davlatlari Usmonli turk imperiyasi xurujlaridan taxlikaga tushib qolgan edi. Bobomiz tarix sahnasiga chiqib, avval ona zaminini masalalar asoratidan, keyin Rossiya va Ukrainani Oltin O‘rdani ng zulmidan xalos etdi. Usmonli turk imperiyasi taxdidi ostida yashagan Yevropa davlatlari Amir Temur qudratiga najot bilan qaray boshlagan edi o‘sha 1 Багдад впервые был взят Тимуром в 1392—1393 гг., вторично — в 1401 г См.: Duri A. Baghdad. — The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Leiden-London, 1960, c. 903. 5 davrda . Angliya, Fransiya, Ispaniya, Genuya, Vizantiya singari davlatlarning hukmdorlari Amir Temur bilan istisodiy-savdo va siyosiy munosabatlarini o‘rnatishga kirishib, ulug‘ jahongir huzuriga birin-ketin o‘z elchilarini yuborgan ekan o‘sha davrda . Jumladan, Kastiliya va Leon qіroli Don Enriko III 1402 yilda, yoz oylarida o‘zining birinchi elchilarini Payo De Sotomayor va Ernan Sanches Palasueloslarni Amir Temur Turkiyada ekanida, h uzuriga yuborgan e kan . Ispaniyaning ana shu birinchi elchilariga alohtida hurmat ko‘zi bilan qarab, ular o‘z vataniga qaytar ekan, ikki davlat o‘rtasida do‘stona aloqalarni mustahkamlash maqsadida o‘z saltanatining elchisi X o‘ ja Mu h ammad q ozi al-Keshiyni ham Ispaniya elchilariga qo‘shib, Enriko III huzuriga yo‘lla gan ekan . Bu zot o‘sha davrdagi Ispaniya rasmiy hujjatlarida «Al- Koziy›, Klavixo asarida Magomet Alkagi deb ko‘rsatilgan. Shu tariqa, buyuk bobomiz Vatanimiz bilan Yevropani bog‘laydigan elchilik aloqalariga asos solgan. Keshning yana bir ilg‘or namoyadasi Mavlono Abdullod Keshiy Amir Temur tomonidan Misr sultoni Faraj huzuriga elchi sifatida yuborilganligi aytilgan. 1403 yilda Ѕnriko III Amir Temur saltanatining Usmonlilar imperiyasi ustidan erishgan g‘alabasidan so‘ng zudlik bilan Amir Temur huzuriga ikkinchi elchilik missiyasini safarbar et gan ekan . 13 kishidan iborat bu elchilik missiyasi Ѕnriko III saroyida so‘zga chechan va otashin notiq sifatida tanilgan Rui Gonsales de Klavixo boshchilik qіl gan ekan . 1403 yilning 22 may kuni Janubiy Ispaniyaning Kadis sha h ridagi bandargohidan yo‘lga chiqqan elchilar, oradan 15 oy o‘tib, 1404 yil avgust oyi oxirida Samarqandga yetib kel gan . Ushbu elchilarning 28 avgust, payshanba kuni Kesh deb atalgan katta shaharga kelganligi haqida ma’lumot ham yozib qoldirgan. Klavixo Kesh diyorini shunday ta’riflaydi: “tekislikda joylashgan, bag‘riga ko‘plab arislar va anhorlarni olganligi, shaharda bog‘lar va uylar ko‘p. aholi zich yashaydigan qishloqlar, ko‘m- kok o‘tloqzorlardan iborat, suvga serob bu tekislik yozda juda chiroyli manzara kasb etsa kerak. Tekis, sug‘oriladigan yerlari ko‘p. Shaharga kiriladigan darvozalar oldida marmar ko‘priklar bor deb ta’rif beradi 2 . Podshoh Temurbek avlodi shu 2 Rui Gonselos de Klavixo. Samarqandga - Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi,- Toshkent.”O‘zbekiston” 2010.B262. 6 shahardan ekan . Uning otasi ham shu yerlik. Shaharda katta uylar, masjidlar ko‘p. Xususan, Temurbek tomonidan qurilgan bir masjid alohida ajralib turadi deb ta’rif beradi Klavixo . Masjidning qurilishi hali tugamagan. Unda Temurbekning otasi dafn etilgan maqbara joylashgan. Temurbekning amri bilan uning o‘zi uchun qurilayotgan maqbara hali bitmagan. Aytishlaricha, bundan bir oy oldin bu yerdan Temurbek maqbara qurilishining borishidan xabar olgan ekan. Maqbaraning eshigi past ekanini aytib, qayta-qaytadan ishlashni buyuradi. Јozir ustalar shu topshiriqni bajarish ustida ishlamoqda. Bundan tashqari, Temurning to‘ng‘ich farzandi Jahongir (Jahongir Mirzo) ham shu masjidga dafn etilgan ekan 3 . Masjid va maqbaralar haqida elchi shunday ta’riflaydi: masjid va maqbaralar tillo, zangori bo‘yoq va koshinlar bilan sayqallangan. Masjid oldidagi katta h ovlida hovuz bor, atrofida daraxtlar o‘sib turibdi. Podshohning farmoyishiga binoan, masjidda har kuni otasi va o‘g‘lining xotirasi uchun elga “ xudoyi ” osh beriladi ekan. Elchilar shaharga kelishlari bilan ularni darhol ana shu masjidga boshlab keldilar. tushlik taomlar, meva-chevalar keltirib mehmon qildilar. Ovqatdan so‘ng elchilarni bir yirik saroyga boshlab borishdi. Bu yerda bizga turarjoy ajratilgan ekan deb ma’lumot beradi 4 . Amir Temur davrida elchilarga yaxshi iltifot ko‘rsatilganligini yuqorida ko‘rishimiz mumkin. Ertasi kuni elchilar Kesh diyoriga borgan ekan u yerni elchi ta’riflaydi: juma kuni elchilar Keshdagi yana bir mahobatli saroyni tomosha qilishgan ekan. Podshoning amri bilan bunyod etilayotgan bu koshonaning qurilishi, aytishlaricha, yigirma yildan beri tun-u kun, tinimsiz davom etayotgan ekan. Shu kunlarda ham bu yerda ko‘plab ustalar ishlayotgan ekan Saroyga uzun yo‘lakdan, yurilar ekan. g‘oyat baland darvoza orqali kiriladi . Yo‘lakning ikki tomonidagi g‘ishtin ravon jimjimador, guldor koshinlar bilan bezatilgan ekan . Ravoslar ostida ochib, kichik ayvonsimon joylar bo‘lib, oldida koshinlardan supa qilingan. Ayvonchalar podshohni kutib oluvchilarning o‘tirishiga mo‘ljallangan. Shundan har navbatdagi 3 Искаженная форма имени Тимура и его тюркского титула «бег», равнозначного арабскому «эмир» (Бартольд В.В. Бег. — Сочинения. Т. 5. M ., 1968, с. 502). 4 Rui Gonselos de Klavixo. Samarqandga - Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi,- Toshkent.”O‘zbekiston” 2010.262b. 7 eshikdan katta hovliga chiqiladi. Hovli sahnasiga oppoq tosh taxtalar terilgan, har ikki yonida hashamatli ayvonlar joylashgan ekan. Hovlining o‘rtasida katta hovuz jilolanib turibdi. Hovli sahnining kengligi uch yuz madam keladi. Mazkur hovlidan boshqa keng uyga kiriladi. Uyning juda baland va keng ochiladigan eshigi zarhal va lojuvard buyoqlar, hamda chiroyli koshinlar bilan bezatilgan. Eshikning tepasidagi devorda o‘rta qіsmida quyosh nuri ko‘lamida aks ettirilgan sher tasviri bor , eshikning chetlariga ham xuddi shunday tasvir tushirilgan. Amir Temurning kelib chiqishi tarixi haqida ham elchi ma’lumot beradi : Temurbekning otasi mazkur chig‘atoylar urug‘iga mansub zodagonlardan bo‘lsada, biror badavlat shaxs bo‘lmagan ekan. Uning uch yoki to‘rt otliq xizmatkori bo‘lgan. U Kesh yutidagi bir qishloqda yashaganligi haqida ma’lumot berilgan. Chunki bu yurtning aslzoda kishilari shaharga nisbatan ko‘proq qishloqda, dalalarda yashashni xush ko‘rgan ekan. Uning o‘g‘li Temurbekning ham avval boshdan faqat o‘zi va to‘rt beshta otliqlarini ta minlab turadigan daromadi bo‘lganʼ ekan xolos. Men bu gaplarni shu shaharda va boshqa yerlarda elchilarga so‘zlab berilgan ma lumotlar asosida, rostligiga ishonch bilan aytyapman degan xulosani ʼ bergan 5 . Aytishlaricha, Temurbek o‘zining to‘rt- besh otliq xizmatkori bilan xonadonlarni talan- taroj qila gan. Ba zan bazmga berilib ketib, ularni mehmon ʼ qilgan. Ba zan jasurligi, oliyjanobligi tutib ketib, bor narsasini o‘z odamlariga ʼ bo‘lib berganligi tufayli uning atrofiga ko‘plab otliq navkarlar to‘plana boshlagan . Shundan keyin u o‘z otliqlari bilan uzoqlarga borib, o‘zi va odamlariga zarur narsalarni talash va o‘g‘irlash bilan mashg‘ul bo‘lgan ekan. Yo‘llarga chiqib, savdogarlarni ham talay boshlaydi , degan ma’lumotlar ham uchrab turibdi.Lekin ushbu kundalikda bunday fikr yuritilmagan. Samarqand podshosini ayniqsa, oddiy xalq, shaharliklar va ba zi aslzodalar xush ko‘rmagan ekan. Ular Temurbekni ʼ hukmdor bo‘lib hozirgi podshohni o‘ldirib, hokimiyatni olishga da vat etgan ekan. ʼ Pirovardida, ish shu darajaga borib yetadiki, podshoh Samarqand yaqinidagi bir shaharga borayotganida Temurbek unga hujum qilgan. Podshoh yengiladi qochib borib, bir kishidan o‘zini yashirib davolashni iltimos qiladi, unga katta boylik 5 O‘sha kitobdan. B149-150 8 va da etadi va shu ondayoq eng qimmatbaʼ h o uzukni unga ta q dim etadi ekan O‘sha odam podsho h ni yashirish o‘rniga Temurbekka xabar beradi. Temurbek shu ondayoq yetib kelib, uni o‘ldiradi . Shundan keyin Temurbek Samarqandga yurish qilib, uni zabt et ib , hokimiyatni egallab uning xotiniga uylanadi . Endilikda bu ayol Temurbekning bosh xotini hisoblanadi. Uni (Saroy Mulkxonim), ya ni ulug‘ ʼ malika, deb ataydi. Shundan keyin Temurbek Xuroson yerlarining egalari bo‘lgan ikki aka-uka oralaridagi dushmanlikdan foydalanib qo‘shainni o‘z tarafiga og‘dirib, Xuroson podsholigini ham bo‘ysundiradi. Shunday qilib, Temurbek ikki mamlakat Samarqand va Xuroson podshohliklarini birlashtirib, o‘zining zafarli yurishini boshlaydi. Temurbek urug‘idan bo‘lgan, saltanatga ko‘tarilishidan boshlab u bilan birgalikda harakat qilgan, unga yordam bergan eng shonli safdoshlaridan bo‘lgan bir chig‘atoy bekki bo‘lgan. Temurbek unga o‘z singlisini berib, oliy amaldorlar darajasiga ko‘targan va ko‘pchilik ustidan boshliq etib tayinlagan ekan . bu ma’lumotlarni Klavixo o‘z kundaligida bayon qilgan. Elchining aytishicha : 23 sentyabr kuni podshoh Bog‘i Navdan unchalik uzoq bo‘lmagan Dilikiya ikkinchi nomi Davlatobo d deb atalgan boshqa bog‘ga borganligi haqida ma’lumot beradi. Podshoh mazkur bog‘da yana bazm bergan ekan. Ushbu bazm haqida elchi ta’rif beradi. Podshohning farmoyishi bilan bosh q a joylardan Samarqandga kel gan saltanat egalari to‘yda ishtirok etdi. Mazkur to‘yda elchilar ham hozir bo‘ldilar. Bog‘ va saroy g‘oyat go‘zal. Podshohning kayfiyati juda baland edi. Podshohning o‘zi ham, atrofidagilar ham may ichdilar. Bu yerning udumiga ko‘ra ot go‘shatidan qilingan taomlarni juda mulozamat bilan ber iladi ekan . Ziyofat tugagach, podshohning farmoyishiga binoan elchilarga kimxob to‘nlar taqdim etdilar. Shundan so‘ng elchilar podshoh saroyiga ya q inidagi turarjoylariga qaytdilar. Mazkur sayilga shu qadar ko‘p odam yig‘ilgan ediki, podshod turgan joyga yaqinlashib umuman o‘tib bo‘lmay qolgan edi. Elchilarga biriktirilgan soqchilar yo‘l ochganlaridan keyin olomon orasidan o‘tib oldik. Chang-tuzondan kiyimbosh va yuzlarimiz birdan oppoq edi deb ta’riflaydi 6 . 6 O‘sha kitobdan.B154-156 9 Amir Temur davrida elchilarni kutib olish alohida marosim bo‘lgan. Yana bir narsani ma’lumot sifatida aytishimiz mumkin ularga zarbof to‘nlar ham kiydirilgan ekan. Elchi yana bir bog‘ haqida ta’rif beradi. Dilkusho bog‘i oldida keng dalalar bo‘lib, ularda anhor va talay ari q lar otib turadi. Podshoh mana shu maydonda o‘zi va xotinlari uchun chodirlar tikishni buyurdi. Podshoh shuningdek, qir-adirlar va dalalarga yoyilgan bu yerga kelib, chodir tikishlarini, o‘z oilasi, bolachaqalari bilan bazm va sayilda ishtirok etishlarini buyurdi. Podshohning chodiri tikilgandan keyin barbir kishining o‘z chodirini qayerda, qanday joylashtirishi aniq edi. Kattadan kichik hamma o‘z o‘rnini bilib, hech qanday shovqin-suronsiz chodir tikishga kirishadi. turli joylardan barkuni tuda- tuda bo‘lib, uzluksiz olib kelardi. Uch to‘rt kundan keyin saltanat chodirlari atrofida qariyb yigirma ming chodir paydo bo‘ldi. Har bir tudaning o‘z qassoblari, oshpazlari bo‘lib, bu yerda yana yaxna ichimlik har xil shirinliklar bilan savdogarlar turadi boshqalari meva sotar, nonvoylari tandir qurib, non pishirib, savdogarlar esa chit s o tardi. Qarorgohdan har xil turdagi istagan kasb egasini ustalarni topish mumkin edi. Har bir tudada alohida mahallalarga bo‘lingan. Chodir tikib, sozonda suv qaynatib, hamma zarur narsalarni hozirlab, isitiladigan x ammomxonalari turar edi. Xullas, mehmonga keluvchilar qayerda joylashishni oldindan bilar edi. Podshoh elchilarning o‘ziga yaqin bo‘lishini istab, ularni o‘z qarorgohiga ya q in chorbog‘iga uyga keltirishlarini tayinladi. Mazkur uy podshohning ixtiyorida edi , deb ta’rif beradi 7 . Amir Temur saroyida ayollar qadrlangan. Tartib-intizomga hamma bir xilda bo‘ysungan. Yana bir taktikani qo‘llagan elchilarni o‘zidan uzoq bo‘lmagan hududlarga joylashtirgan ekan. Elchi ta’riflaydi: 29-sentyabr, dushanba kuni podshoh Samarqandga jo‘nadi va shaharga kiraverishdagi bir saroyga kelib tushdik. Mazkur saroyni o‘z xotini Saroy Mulkxonim Bibixonіmning volidasi sharafiga qurdirgan ekan. Qaynonasi saroy ichkarisidagi maqbaraga dafn etilgan. Bu yerlik odamlarda o‘z uylarini haddan 7 O‘sha kitobdan .B157-158 10 oshib bezash odat emas. Biroq, mazkur saroy har jihatdan mukammal bezatilgan, serhasham edi. Saroy qurilishi hali tugaganicha yo‘q, shuning uchun unda har kuni ustalar ishlab turardi. Shu kuni podshoh katta bazm uyushtirib, unga elchilarni ham taklif etdi. Podshoh ushbu bazmni Xitoy mamlakati bilan chegaradosh, ilgari Xitoy saltanati tasarrufida bo‘lgan bir mamlakatdan kelgan elchilar sharafiga uyushtirdi. Zikr etilgan elchilar ham shu kuni bazmga tashrif buyurdilar. Elchilar o‘zlariga xos liboslarini kiyib olgan edilar. Ularning mo‘ynadan tikilgan eskiroq po‘stini , boshidagi kichkina telpakning bog‘ichlari ko‘ksiga tushib turardi. Telpak shuqadar kichik ediki, tushib ketgudek bo‘lib turardi. Xitoylik elchilarning hamrohlari ham mo‘ynadan po‘stin kiygan edi, ba zilarining mo‘ynasi ichkariga, boshqalarnikiʼ tashqariga ag‘darilgan tarzda tikilgan edi. Ular bamisoli degrezlikda ishlab kelayotgan kishilarga o‘xshardi. Tilga olingan elchilar podshohga suvsar, mo‘ynalar hamda lochinlardan iborat sovg‘ani taqdim etdilar. Elchilar xitoyliklar singari nasroniy dini mazhabida edi. Mazkur mamlakat elchilari Totoristonning sobiq podshosi To‘xtamishning hozirgi vaqtdagi podshoh qaramog‘ida bo‘lgan nevaralaridan birini o‘zlariga hokim etib tayinlashni so‘rab kelgan edi. Podshoh shu kuni ayrim sayyidlar bilan uzoq shatranj o‘ynadi. Mu h ammad avlodidan bo‘lgan kishilarni sayyidlar deb ataydilar. Podshoh shu kuni mazkur elchilardan qabul qilmoqchi emas edi. Biroq sovg‘alarni olib kelganliklari uchun qabul qildi. Oltinchi oktyabr, dushanba kuni podshoh o‘z o‘rdasi turgan joyda katta ziyofat berdi. Podshohning shu yerda hozir bo‘lgan barcha qarindosh-urug‘lari, xotinlari, o‘g‘illari va nevaralarining xotinlari, ayonlari, uzoq ya q inlardagi barcha kishilari shu yerga yig‘lib, uning farmoyishini kutib turishlari lozim edi. Shu kuni elchilarni ham podshoh o‘rdasi turgan joyga olib keldilar. Kelishimiz bilan daryo bo‘yiga tikilgan son-sano q siz chodirlarga ko‘zimiz tushdi. Bir-biriga yaqin turgan bu chodirlar juda chiroyli manzara hosil qilgan edi. Elchilarni yurish qilganda zarur bo‘ladigan har xil narsalar bilan savdo qilinayotgan ko‘chalardan olib o‘tdilar. Podshosning chodirlariga yaqinlashganimizda bizni bir shiypon ostiga urinlashtirdilar. Oq kanop mato ustidan bosh q a rangdagi gazlamalar soplab tikilgan 11 shiypon uzun bo‘lib, shifti ikki tayoq balandligida va kanop iplar bilan tarang bilib yuqoriga tortib q ilgan edi. Oftobdan saqlanish va shamol o‘ tib turishiga mo‘ljallangan bunday uzun va baland soyabonlar yalanglikda edi. Soyabonlar ya q inida chodirsimon, ammo to‘burchak shaklda katta va baland qilib qurilgan edi. Balandligi uch nayza keladigan bu ko‘shakning sahni dam yerdan qariyb bir nayza bo‘yi ko‘tarilib turardi. Ko‘shakning kengligi yuz qadamcha keladi, to‘rburchak shaklida. Tepasi gumbazda yumaloq bo‘lib, uni ikki ustun tutib turibdi. Baquvvat bu ustunlar lojuvard, zarhal va boshsa buyoqlar bilan bezatilgan. K o‘ shkning bir burchagidan ikkinchisigacha uchtadan ustun qo‘yilgan bo‘lib, har bir ustun bir- biriga ulab chiqariladigan uch bo‘lakdan iborat. Ustunlarning bo‘laklarini arava g‘ildiraklariga o‘xshash moslama orqali, ba zi joylarida chambarak yordamidaʼ qurib ma h kamlagan . Har bir ustunning tepasidan pastga qadar tushirilgan devor pardalar ustunlarga shunday o‘ralgan ediki, ustunlar o‘rtasida darvoza hosil bo‘lgan edi. To‘rtburchakning tashqi tomonida, eshik oldida soyabonli pillapoyalar qurilgan. Soyabonli pillapoyalar ichkaridagidan birmuncha ingichkaroq yigirma to‘rtta ustunga tayangan. Ko‘shak besh yuztaga yaqin rangdor chilvir iplar bilan chor atrofga tortilgan. Ko‘shakning ichki tarafiga qizil gilamlar qoplangan. Gilamlar ustiga bar xil rangdagi shoyi gazlamalardan kashtalar tikilgan. Shoyi devor pardalarga ba zi o‘rinlarda zarhal iplar bilan turli shakllarda naqshlar ʼ solingan. Shiftining o‘rtasiga go‘zal bezaklar ishlangan, uning to‘rtburchagida esa sanoti tushirilgan to‘rt burgut tasviri aks etgan. Ko‘shak tashqi tomondan oq, q ora va sariq yo‘l-yo‘l shoyi mato bilan qoplangan. Uning dar burchagida baland ustunlar o‘rnatilgan bo‘lib, ularning qubbasida misdan yasalgan olma ustiga sovun pallasi qamda yarimta oy tasviri tushirilgan. K o‘ shikning eng baland joylari ustidan avvalgilardan balandroq qalin to‘rtta ustun ko‘tarilgan bo‘lib, ularning ustida ham mis olma va to‘lin oy tasviri aks ettirilgan. Ustunlar orasida shoyi kunguralari bo‘lgan minoraning ichkarisiga kiriladigan eshigi bor. K o‘ shkning ichkarisida bir tomonda qavat - qavat gilam to‘shalgan, ustiga uch - to‘rt qavat ko‘rpachalar tashlangan baland supa podshohga mo‘ljallangan. Chap tarafda, shoh supadan xiyol chetroqda gilam to‘shalgan yana bir supa, uning yonida yana bitta 12 pastroq shu taxlitdagi supa. K o‘ shk atrofi bamisoli k o‘ shk yoki shahar aylanasi singari rang - barang mato bilan o‘rab olingan. Shoyi to‘sib ustiga kashtali y aktaklar tikilgan. Dandanalari yonlariga chiqib turgan, ichki va tashqi tarafdan bog‘ichlari bo‘lgan bu yak taklar shoi tusida bir maromda tutib turishga xizmat qiladi. Shoi to‘sib ichkaridan ustunlarga mahkamlangan. T o‘ sib doira shaklida bo‘lib, kengligi qariyb uch yuz madam edi. Devori esa bir otliq balandligida edi. Uning ko‘rinishi ravon shaklida ishlangan baland eshigi bor. Ichkari va tashqariga ochiladigan ikki eshigiga ham, shoyi tusida. Eshikning biri yopilar edi. Eshikning tepasida to‘rtburchak shaklidagi tishli minora shakli bor. Shoyi tusida ko‘plab har xil guldor kashtalar va qoplamalar ishlangan bo‘lsa-da, biror eshik, ravon va minoraga ularning hammasidan ham to‘kis va mukammalroq sayqal berilgan edi. Shoyi qo‘shib Zarparda deb ataladi. Mazkur z aropardaning ichkarisida har xil usulda qurilgan chodir va ayvonlar mavjud. Bular orasida juda baland bir chodir bor. Doira shaklidagi mazkur chodir ip bilan tortilmagan, balki devori nayzadan xiyol yuqori novdalardan bir-biriga to‘r shaklida chatishtirib ishlangan. Chodir ustida ham xuddi shunday qilingan deb ta’rif beradi 8 . Shu kuni podshoh va uning xotinlari huzurida uzoq vaqt davom etgan sharobxo‘rlikdan so‘ng dasturxonga ot go‘shti hamda kabob sharob yaxlit pishirilgan go‘shtla r tortildi. Go‘shtlarni olib keldilar. G o‘ sht shu qaradar ko‘p ediki, qufrani uch yuztacha odam chor atrofidan tutib olib kelishdi. Ular sho vq in- suron bilan podshoh o‘tirgan joyga yaqinlashdilar. Keyin go‘shtlarni o‘z odatlariga ko‘ra tovoqlarga solib, dasturxonga nonsiz qo‘ydilar. Go‘sht ortilgan aravalar, tavoqlar to‘la kajavalar yuklangan tuyalar uzluksiz kelib turar, go‘shtlar yerga tushirilib, odamlarga tarqatilardi. Yig‘ilgan go‘shat uyumi qanchalik katta bo‘lmasin, shu ondayoq yeb tugallanardi. Go‘shatxo‘rlik tamom bo‘lgach, xontaxtalar keltirildi. Ularning ustiga to‘plangan guruch va boshqa taomlar, shirinlik solib pishirilgan non turardi. Shundan keyin ular yanada quvonch bilan yeb-icha boshladilar. Xotinlar ham bazmda erkaklar singari faol va xursand edilar. Tuyga odamlar uzluksiz kelib turar, go‘sht ham to‘xtovsiz keltirilardi. To‘y 8 O‘sha kitobdan. B165-170 13 ertalabgacha davom etadiganday tuyulardi. Bu kecha podshoh o‘z qarindoshi bo‘lgan bir qarindoshiga uzatmo q da edi. Elchilar to‘y ertalabgacha davom etishidan ogoh bo‘lgach, xonaga turib ketayotganini ko‘rib, biz ham davradan chiqib, o‘z qarorgohlariga qarab yo‘l oldi k . Podshoh va xotinlari to‘y-bazmni davom etirar edilar deb ta’riflaydi 9 . Amir Temur saroyida tez-tez bazmlarning bo‘lib turga ekan, xatto bazmlarda ovqat tortishning ham o‘zining qonun qoidasi bo‘lgan ekan. Hukmdor saroyida har kuni qassoblar tomonidan bir necha qo‘y so‘yilgani haqida ma’lumot keltiriladi. 9 O‘sha kitobdan. B178-180 14 1.2 Temuriylar davrida Xitoy bilan munosabatlar G‘iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi misolida Xitoyda bilan Temuriylarning diplomatik munosabatlari Min sulolasi davriga to'g‘ri keladi. Temuriylar va Xitoy o‘rtasidagi savdo-elchilik va diplomatik munosabatlarga oid ma'lumotlar o‘sha davrning bir qator yozma manbalarda qayd etilgan. Ular asosan, Xitoy solnomalari hamda fors tilida bitilgan manbalar bo‘lib, jumladan, Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"si, Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"si, Muyiniddin Natanziyning "Muntaxab ut-tavorix"ida, G‘iyosiddin Naqqoshning "Xitoy safarnomasi" kundaligi, Abdurazzoq Samarqandiyning "Matla us-sa'dayn" asari, G‘iyosiddin Xondamirning "Habib us-siyar"ida, hamda Xofizi Abruning "Zubdat at-tavorixi Boysung‘uriy", "Zayli Zafarnoma" hamda "Zayli Jome ut-tavorixi Rashidiy" kabi asarlarda ushbu elchilik munosabatlari haqida ma'lumotlar qayd etilgan. Xitoy solnomalarida 1388-1398-yillarda ikki davlat orasida 9 marta elchilar bordi keldi qilgani qayd etilgan. Amir Temur tomonidan asos solingan xalqaro diplomatik aloqalar uning avlodlari davrida ham davom etdi. Shohrux Mirzo davrida esa yanada kengaydi. Shoxrux Mirzo davrida 1419-1422-yillarda elchilar Xitoyga boradi. Xitoy safarnomasi ning yozilishi tarixi, G‘iyosiddin Naqqosh: 1419-yil 24- noyabrda Shohrux Mirzo huzuridan Shodixo'ja va Ko'kcha boshchiligida, Boysung‘ur Mirzo huzuridan Sulton Ahmad va xoja G‘iyosiddin Naqqosh boshchiligida elchilar karvoni Xitoy yo‘l olgani va ushbu elchilik missiyasi 1422- yil 29-avgustda Hirotga qaytgani haqida qayd etilgan hujjatlarda. Boysung‘ur Mirzo G‘iyosiddin Naqqoshni Xitoyga yuborar ekan, unga maxsus topshiriq beradi. Topshiriqda Naqqoshga Xitoyga borguniga qadar bo‘lgan hamda Xitoydagi barcha ko‘rgan kechirganlarini o‘z kundaligiga yozib borish buyurilgan edi. Shunga ko‘ra Naqqosh Xitoy daryolarini, shaharlarini, ularning tuzilishi, yo‘llarini, yomlarni, shaharlar aholisi, ularning urf-odatlari, dini, kiyim-kechagi, hunarmandchiligi, savdosi, bozori, Xitoy podshohi va ayonlari haqida barcha ma'lumotlarini kundaligiga qayd etib boradi. G‘iyosiddin Naqqosh Xitoy poytaxti 15 Xonbaliqqa yetgunicha, barcha shaharlarda elchilar kutib olinib, ro'yxatdan o'tkazilgani, va ularning sharafiga to'y berilganini yozadi 10 . Qiziqarli ma'lumotlardan biri, Xonbaliqqa yaqinlashgan elchilarning olib kelayotgan sovg‘a- salomlari xitoylik ma'murlar xodimlari tomonidan olinib, elchilar bilan birga sovg‘alarni podshoh huzuriga olib borishadi. Faqat Boysung‘ur Mirzoning Xitoy imperatoriga yuborgan sherinigina sherbon Pahlavon Salohiddinning o‘zi podshoh dargohiga yetkazgani qayd etiladi. Xitoy podshohi Shohrux Mirzo elchilaridan Temuriylar saltanatida g‘allaning qimmat yoki arzonligi hamda Qora Yusufning Shohrux Mirzo bilan munosabatlari haqida qiziqadi 11 . Xitoyga yuborilgan elchilarga vazifalar yuklatilgan, ko‘rgan kechirganini kundalikka tushirish bo‘lgan, Klavixoga ham shu vazifa yuklatilgan. "Habib us-siyarda" asarida keltirilishicha:"Hijriy 815-yil muharramning juma kunida 1412-yil 15-aprel humoyunning xumo soyaboni yetib kelib “Bog‘i Zog‘on”uzra o‘z soyasi bilan uni bahramand qildi. Shunga yaqin paytda Xitoy xoni Voy Mang xonning elchilari kelib, u oliyjanob podshohning turli sanalarda yozilgan maktubini topshirdi. U maktub salom va tabrik so‘zlaridan tashqari Xalil Sulton Mirzoning maqtovga molik qilmishi va ishlaridan iborat edi. Hazrat xoqoni said elchilarga shohona izzat va hurmat ko‘rsatib, Oliy martabali shahzodalar va amirlar ularga to'y qilib bersin deb buyurdi. Xitoy elchilari ishlarini ham yetarli darajada tezlashtirib, Shayx Muhammad Xo‘shaiyni ularga hamroh qilib, ul tomonga jo‘natdi. Va yana hijriy 822 yil ramazon oyida 1419-yil 21-sentabr dan 20-oktabr oralig‘i Ardasher tavochi Mochinning Doy Mang xonligi elchilari hamrohligida olampanoh dargohiga qayt a di. U 820 yilda Xitoyga ketgan edi. U podshohona sovg‘a-salomlar keltirish bilan birga, Doy Mang Xonning mehru muhabbat va yakdillikka to'la maktubini ham yetkazdi. Hazrat Said esa Chinning Bi To va Mochin xoni elchilarini izzat-hurmat bilan qabul qildi va ularga juda ko'p in'omlar berdi. Elchilarning ba'zilari Mirzo Ibrohim Sultonning oldiga Sherozga 10 G‘iyosiddin Naqqosh . Xitoy safarnomasi kundaligi . Fors tilidan tarjimon : Bo‘riyev . O - Toshkent . 2017. 11 O‘sha kitobdan. B52 16 ketdilar, bir guruhi esa Amir G‘iyosiddin Shoh Malik bilan uchrashish uchun Xorazmga qarab yo‘lga tushdilar. 823 yilda 1420-1421 -yillar hammalari birgalashib Samarqandga keldilar. Mirzo Ulug‘bek Ko‘ragon ularga katta to‘ydek bazm uyushtirdi va Xitoyga kuzatib qo‘ygan 12 . Elchilarni kutib olish, ular uchun turli bazmlar uyishtirish zarur bo‘lgan ekan. Elchi qaysi davrda elchilik qilishidan qatiy nazar uning obro‘si yuqori bo‘lgan. Abdurazzoq Samarqandiyning “Matla us-sa’dayn” asarida bu voqea shunday bayon etilgan : s hu orada Xitoy viloyatidan, u mamlakatlarning Chin-u Mochin va boshqa yerlari podshohi Doy-Ming xon tarafidan elchilar yetib keldi. Xoqoni said tomonidan Shahar va bozorlarga ziynat berilsin, har bir san'at egasi o‘z hunarini to'la zohir qilib do'konini bezatsin, degan humoyun farmon sodir bo‘ldi. Amirlar istiqbol rasmi bo‘yicha shahardan tashqari chiqib elchilarning hammasini izzat- hurmat bilan shaharga olib kirdilar. Bu xuddi yoshlik chog‘idek shodlikni orttiruvchi bir zamon va visol kechasidek g‘amni tarqatuvchi bir on edi. Hazrat xoqoni saidning Shohruh Mirzoning farmoni bo‘yicha Bog‘i Zog‘onga xuddi jannat bog‘idek oro berib, Bahrom savlat, sher haybat yasovullar har kimning o‘ziga xos joy va makon tayin qildilar. Hazrat xoqoni said balandlik avjidagi oftob singari xurshid chehra bilan saltanat taxtiga ko'tarildi. Ulug‘ amirlar elchilarni qo‘l o'pish sharafiga yetkazib, tortiqlarni qo‘ydilar va ularning so‘zlarini arz qildilar. Xitoy podshohining maktubi quyidagi mazmunda edi. Xitoy podshohi maktubining surati Doy-Ming, podshohi muazzam, Samarqand diyoriga Shohrux bahodir uchun noma yubormoqda. Biz fikr qilamizki, xudovandi taolo yer bilan osmon o‘rtasidagi jami xaloyiqni ularning har biri rohat va farog‘atda yashasin deb yaratgan 13 . Turli manbalarda turlicha yuritilgan Xitoy bilan munosabatlar. Har birini o‘qib tahlil qilishni talab etadi. Shu sababli biz yaqin-u yiroq orasida farq qilmaymiz, hammani bir tekis, barobar bilamiz. Bundan ilgari eshitgan edikki, sen oqil va kamolotga yetgan 12 Hazratqulov.J., Bekjonov.I. Xondamir. Habib us - siyar fi axbori afrodi bashar , - Toshkent , O ' zbekiston . 2013. – B .400 13 Хафизова К.Ш. Китайская дипломатия в Центральной Азии. XIV - XIX вв. -Алматы: Гылым, 1995. - C 127 . 17 kishisan va boshqalardan ulug‘roqsan, xudovandi taoloning amriga itoat qilib kelmoqdasan, raiyat va askarlarni parvarish qilib, ularning hammasiga ehson-u yaxshiliklar ko‘rsatibsan; shu sababli biz behad shod bo‘ldik. Alalxusus, kimxob va tarqu kiyimlarni yetkazsin uchun, elchi yubordik deydi elchi u yerga yetib borgach, sen bizning so‘zlarimizga hurmat bilan qarab marhamatimizni yaxshi yuzaga chiqaribsan, katta-kichik hamma shodmon bo‘libdilar va sen ham darhol elchi yuboribsan; elchilar sening salomingni, otlar ham u diyor matolaridan iborat tuhfalaringni yetkazdilar. Sening do‘stlik yo‘lida ekanligingni ko‘rdim: sen maqtov va navozishga sazovor ekansan. Ilgariroq mo‘g‘ullar davri oxiriga yetgan edi. Sening otang Temur xudovandi taoloning amriga itoat qilib, bizning ulug‘ podshohimiz Toy-Zuyga nisbatan yaxshi do‘st bo‘lib, elchilar va tuhfalarni qatil qilmagan. Shu sababli Toy-Zuy u diyorning Xitoydagi odamlariga omon berib, hammasini davlatmandlikka yetkazgan. Biz ham ko‘rdikki, sen otangning himmatiga yaxshi munosabat qilibsan. Endi Su- Jo‘ning Kasoy hazorasi odamlaridan Du-Jixun-Boyni va Sun-Qung-Ji sadasidan Dong-Chingni bir guruh kishilar bilan qo‘shaib, sadoqat zohir bo‘lsin uchun tabriknoma, kimxob kiyim va targ‘ular bilan yubordik. Bundan keyin ham odamlarni yuboramiz, toki ular bordi- keldi qilsinlar va yo‘llar kesilib qolmasin; ular o‘z istaklaricha tijorat va kasb qilsinlar 14 . Xalil Sulton sening birodarzodang; o‘z tug‘ishganlik haqqingni bajo keltirmog‘ing uchun sen uni yaxshi tarbiya qilishing kerak. Sen bizning sadoqat-u ra'yimizga hamkorlik qilishing lozim. Bildirib qo‘ymoqchi bo‘lganimiz ana shu. Bu maktubga qo‘shaib yana bir maktubni yuborgan edilar, unda jo‘natilgan sovg‘a-tuhfalar mufassal tarzda bitilgan edi. Yana bir maktub yo‘l xati qabilida bo‘lib, u elchilar uchun edi. Uch maktubning har biri fors xati bilan fors tilida yozilgan va xuddi o‘shaa maktubda so‘z mazmuni mo‘g‘ul xati bilan turkiy tilda yozilgan, yana o‘shaa maktubda o‘shaa mazmunni xitoy xati bilan o‘z xitoy tilida yozgan. Xoqoni said hazratlari maktubni o‘qittirib eshitib, uning nozik mazmunini o'tkir fikr bilan mulohaza qildi va maqsadlarini to'la tushunib olgach, hammani 14 18 ishtirok etishga chaqirib, Amirlar elchilar sharafiga to'y bersinlar, degan farmon sodir bo‘ldi. Xitoy elchilarining muhim ishlari to'la bitganidan keyin, ularga ijozat berilib, qaytib ketdilar. Shayx Muhammad Baxshiy elchilik rasmi bo‘yicha ular bilan birga ravona bo‘ldi. Xitoy podshohi to shu vaqtgacha islom dinini qabul qilmaganligi va shariat talabi bo‘yicha ish tutmayotganligi sababli hazrat xoqoni said do‘stlik yuzasidan: Zoraki u hidoyat nuri tufayli imonga musharraf bo‘lsa, degan umidda arab va fors tillarida yozilgan ikki nasihatnomani yubordi. Elchi Xitoyga borguncha ko‘rgan kechirganlarini kundalikka yozib borgan. Ularni qanday kutib olgani, ular uchun uyishtirilgan bazmlarni aytib o‘tgan. 19 II BOB. O‘RTA OSIYODA XIVA XONLIGINING DIPLOMATIK MUNOSABATLARI 2.1. Eron munosabatlari M.A.G‘ofur Xorazmga safar kundaligi manba sifatida Xiva xonligining tashqi aloqalari yoritilgan ushbu asarda, Eron bilan bo‘lgan munosabatlar yoritilgan. Eron asirlarini ozod qilish uchun kelgan. Eron davlati Buxoro amiri va Qo‘qon xonlarini murosaga chaqirish uchun 1832-yildan boshlab 1840, 1842, 1851, 1852- yillarda ketma-ket elchilarini yuborgan. Shu davr oralig‘ida kelgan elchilardan biri Muhammad Ali G‘ofur hisoblanadi. Ushbu elchi Qojarlarning taklif va istaklarini Ollaqulixonga bayon qiladi va jiddiy muzokaralar olib boradi. Xivaga kelgan deyarli hamma elchilar o‘z estaliklarini yozib ketgan. Shulardan 1842-yilda kelgan Muhammad Ali G‘ofurning Ro‘znomaiy safari Xorazm va 1851-1852-yilda kelgan elchi Rizoqulixon Xidoyatning Safarnomaiy Xorazm asarlarini keltirib o‘tishimiz mumkin. 1841 yili yozida ziyoratchilar karvoniga hujum uyushtirgantalonchi turkmanlar guruhi Mashhad atrofini chopkin qilib, ancha odamlarni o‘zlari bilan bandi qilib Xivaga olib ketadilar.Ittifoqo, o‘shaa kunisi shahar chekkasida Xuroson voliysi Osafud-davla akasining o‘gli Vali Muhammadxon ozchilik odamlari bilan ov qilib yurgan bo‘ladi. Qaroqchilar bu ashrafzodani ham asir qilib, Xiva xoni oldiga eltib topshiradilar va u tutqunlikda hayot kechira boshlaydi. Amakisi bu jiyanini qutqarish masalasida Muhammadshoh qojorga murojaat qiladi, shoh shu va,umuman, barcha eronlik tutqunlarni ozod qilish yuzasidan muzoka olib borish uchun Muhammad Alixon G‘afur ismli siyosatchini Olloqulixon xuzuriga elchilikka yuboradi 15 . Unga qo‘shailib mazkur talablarni Angliya va Rassiya tarafidan ham qo‘yish uchun bu davlatlarning Erondagi doimiy elchilari vakillari ham Xivaga boradilar. Eron elchisi yozishicha, u xon bilan bir necha bor jiddiy muzokaralar olib boradi, xonga qulchilik yomon illatligi, hozirgi zamonda har qanday davlat uchun bu isnod ekanligi, bundan g‘animlar foydalanishi mumkinligi, Eron asosan ana 15 Мухаммад Алихон Гофур. Хоразмга сафар кундалиги,- Тошкент.”Фан” нашриети. 2005.С49 20 shu sababi xavotirdaligini tushuntirishga urinadi. Eron elchisining ayrim qaydlariga qaraganda, ingliz va rus muxtor vazir Erondagi doimiy elchilari vakillarining u bilan Xivaga kelishi, bu elchi faoliyatiga ancha ziyon yetkazgan. Masalan, ular diplomatiya etikasi doirasidan chiqib, Xonlikdagi o‘zboshimcha shag‘zodalari Eron elchisini ayrim qilliklari bilan qiyin ahvolga solib qo‘yadi. Albatta ularning bu ishlari tagida Eron-Xiva aloqalarini buzishga, tezroq urush chiqarishga intilish kabi nayranglari borligi yaqqol sezilib turadi. Ma lumki, bunday mojaroning oqibatlari Eron va O‘rta Osiyoʼ mamlakatlari uchun juda fojeali bo‘lishi va yana har xil kutilmagan xunuk hodisalarga olib kelishi muqarrar bo‘lib qoladi. Bunday urushda ikki tomon ham zaiflashsa yoki kutilmagan sabablarga ko‘ra u cho‘zilib ketgan, bu yurtlarga ko‘z olaytirayotganlarning oshig‘i olchi bo‘lajagi mal’um edi. Shu sababli Olloqulixon ham ularning Eron elchisi bilan birga kelganliklarini yoqtirmaydi, buni elchiga ochiq aytadi va qattiq xafa bo‘ladi, ammo Muhammad Ali G‘afur Xiva xoni e tiroziga qarshi so‘z topolmaydi, bu bilan ʼ esa ularni chorasizlikdan olib kelganini bildiradi. Xullas, ikki oy davom etgan muzokaralar deyarlik natijasiz tugaydi, Xorazmdagi o‘ttiz ming nafar eronlik tutqunlardan hech bittasi ozod qilinmaydi, hatto, Muhammad Valixon ham yurtiga qaytarilmaydi. Ammo, xon Eron bilan do‘stlik o‘z o‘rnida qolajagi, chegara xudud ma murlariga bosqinni to‘xtatish to‘g‘risida qattiq hukm ʼ chiqarganligi, lekin asirlarni ozod qilish masalasi ancha murakkabligi, ularni odamlar katta pullar evaziga qaroqchi turkmanlardan sotib olganliklari, davlatning esa qayta sotib olib, eronliklarni ozod qilishga qurbi yetmasligini aytadi, elchi esa bu narsaga bir bahona, deb qaraydi. Xon, agar Eron davlati urushsa, biz ham urushga tayyormiz, deganida, Eron elchisi Eronning Xiva davlati bilan hech qachon urush niyati yo‘qligini aytadi. XVll asrning 70- yillarida hokimiyat tepasiga kelib, XIXasrda o‘z siyosiy mavqeini mustahkamlash yo‘lida ko‘plab ichki va tashqi ta sirlarni yengish uchun ʼ harakat olib borgan Xiva Qo‘ng‘irotlari va Erondagi Qojorlar sulolasi tarixida o‘xshash yoki bir-biriga parallel ravishda kechgan siyosiy hamda ijtimoiy- 21 iqtisodiy jarayonlarni kuzatish mumkin. Turli urug‘lar va etnik guruhlarning markaziy hokimiyatga qarshi harakatlari, saroydagi fitnalar hamda muxolif guruhlarning qo‘shani davlatlar bilan hamkorliklari hukmron sulola vakillarini doimiy ravishda o‘zlarining harbiy qudratini mustahkamlash va mamlakat ichida hamda chegaradosh hududlarga harbiy yurishlar uyushtirib turishiga turtki bo‘lgan. XIX asrda bevosita Eron va Xiva xonligi o‘zaro elchilik munosabatlarining asosini tashkil etgan muhim omillar sifatida chegaradosh hududlarga uyushtiriladigan o‘zaro olomon yurishlarining avj olishi, oqibatda ko‘plab asirlar qo‘lga olinishi, ayniqsa, bu davrda O‘rta Osiyo, jumladan, Xiva bozorlaridagi qul savdosi, Xurosonning chegaradosh hududlari borasidagi raqobat, shuningdek, ingliz va rus hukumatlarining Xiva - Eron aloqalariga aralashuvi singari masalalarni ko‘rsatish mumkin. Tarixi Turkistonda Muhammad Rahimxon I ning qo‘shani davlatlar bilan munosabatlariga baho berilar ekan, Eron shohlari bilan ham har vaqt mojarolari bo‘lub, Astrobod taraflarig‘a qo‘shao‘n yuborar edi, deb ko‘rsatiladi. E tibor berish lozimki,ʼ Xorazm manbalarida Xiva xonlarining Eron yerlari yoki chegaradosh hududlarga uyushtirgan yurishlari din yo‘lida qilingan muqaddas urush g‘azot yoki g‘azovot deb asoslangan. Bu yurishlarning uyushtirilgan sanasiga e tibor ʼ qaratilsa, aksariyat hollarda ular ramazon oyiga to‘g‘ri kelgan, ayniqsa, yurishga juma kuni chiqilganligi buni o‘ziga xos mo jizakor g‘alabalarni ʻ ta minlash asosi deb hisoblanganidan dalolat beradi. “Zubdatu-t-tavorix”da ʼ Rahimqulixonning Marvga yurishi (1844) ramazonu-l-muborak oyining sakkizinchisi , soatlar as adi va vaqtlar arshadi erdi deb ta kidlanadi ʼ ʼ 16 . Tarixi Turkistonda xorazmliklar Eron aholisini kofir va vojibul qatl deb hisoblab, ularni rofeziy laqabi bilan atashliklari qayd etib o‘tilgan. Shu jihatdan, bu davrda O‘rta Osiyo, jumladan, Xorazmda fors asirlarini qul qilish avj olgan edi. Eron elchisi Rizoqulixonning esdaliklarida keltirilgan bir ma lumot bu ʼ yurishlarning shar iy jihatdan qonuniylashtirib olinganligi haqida tasavvur ʼ 16 Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон, Тошкент. 2009. Б.195. 22 beradi. 17 Xususan, Safarotnomayi Xorazm»da Xiva xoni Muhammad Aminxon 1846 - 1855ning Saraxsga yurishi bayon etilar ekan, bu safarda halok bo‘lganlar qatorida eronliklar bilan bo‘ladigan jangga, ya ni jihodga fatvoʼ berish uchun hamroh bo‘lib kelgan Xorazm qozisi ham tilga olingan. Ko‘rinib turibdiki, Xuroson yurishlarini vojib ya ni buyurilgan amal sifatida nafaqat ʼ oqlash, balki unga muqaddas “jihod” harakati va din. Bu harakatlar diniy qarashlar bilan niqoblangan bo‘lib,ularning zamirida, avvalo, iqtisodiy manfaat yotganligidan chiqarmaslik lozim. Zero, XIX asrda olgan qul savdosi transmintaqaviy miqyosda juda katta daromad manbaiga aylangan edi. Bu yurishlarda asir tushganlar qimmatli o‘lja sifatida turkman, hazora va boshqa qabilalarning qul qalloblari, ya ni qul bozorlariga jonli mol yetkazib beruvchi ʼ savdogarlar hamda o‘rtada vositachilik qiluvchi dallollarning harakatlari tufayli Xiva bozorlariga ko‘plab fors asirlari olib kelinar edi. Shu bilan birga, qul savdosining avj olishida Xurosondagi ayrim amaldorlarning o‘zlar ham katta rol o‘ynagan. Eronlik mualliflarning o‘zlari hamda yevropalik tarixchilarning bergan ma lumotiga ko‘ra, pora va pul evaziga Xurosondagi ba zi amaldorlar ʼ ʼ o‘z vatandoshlarining asirlikka tushishiga zamin yaratib berishar edi 18 17 Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон, Тошкент. 2009. Б .196. 18 Бекжонов И., Полвбнов Н. Муқаддима // Хоразм сафари кундаликлари . Б.6. 23 II.2 Xiva xonligining qo‘shani davlatlar bilan munosabatlari. . Mulla Olim Maxdum hojining “Tarixi Turkiston ” asari misolida o‘rganish . Buxoro amiri tomonidan amalga oshirilgan noloyiq harakatlarni sanar ekan, uchta asosiy jihatni ko‘rsatib o‘tadi. Bulardan avvalgisi shu ediki, Amir Doniyol dastlab yordam berishga va da qilib, unga vafo ko‘rsatmagan. Manbada bayonʼ qilishicha, bir kun u Muhammad Amin inoqqa odam yuborib, yordamga beriladigan katta qo‘shin to‘plash uchun qirq ming dinor zar topib bersun deb so‘ratgan. Lekin Buxoro xoni mulozimlaridan Imomqulibiyning sizga ko‘mak bermas, bu zarni olib, xazinasig‘a solur degan do‘stona maslahati tufayli Amir Doniyolning asl maqsadi oshkor bo‘lgan edi. Shuningdek, Xorazmda avj olgan qahatchilik va ocharchilikdan azob tortib, katta qiyinchiliklar bilan Buxoroga kelib, boshpana topgan xorazmliklardan xoh erkak bo‘lsin, xoh ayol yoki bola va qul bo‘lsin, kishi boshig‘a boj sifatida bir ashrafiy soliq solib, qudrati yetmagandan ham majburan olishgan ekan. Qolaversa, Amir Doniyol Xiva xoniga Xorazmni yovmutlardan ozod etishda yordam berishni va da qilgani holda ikki yoqlama ʼ o‘yin ko‘rsatgan edi. Xususan, manbada Buxoro amiri isyonkor yovmutlarning vakillaridan bir guruh turkman, o‘zbek, uyg‘ur va nayman urug‘larining sardorlari elchi bo‘lib Buxoroga tashrif buyurishganda Muhammad Amin inoqqa qasdma- qasd tag‘ma qilib, ularni katta xursandchilik bilan kutib olganligi alohida ta kidlanadi. Ayniqsa, Chazmondi mavzeida chodir tikib, Muhammad Amin inoq ʼ qarshisiga elchi bo‘lib kelgan isyonkor guruh vakillarini muqobil o‘tqazgan holda bahs-munozara tashkil qilib o‘zi ularning tarafini tutganligi, xivaliklar nazdida, Amir Doniyolning munofiqligini aniq namoyon qilgan edi. Bu holatlarning barchasi Amir Doniyoldan hafsalasi pir bo‘lgan Xorazm vakillarining Buxorodan chiqib, o‘z yurtlariga qaytishiga sabab bo‘lgan. Xiva amaldorlari orasida katta tayanchga ega Muhammad Amin inoq hokimiyatni yovmutlar egallagan qisqa davrda ham o‘z o‘rniga ega edi, shu bois Buxorodan qaytgach u otaliq lavozimiga tayinlangan edi. Egallab turgan mavqeidan foydalangan Muhammad Amin inoq boshqaruvda o‘z ta sirini kuchaytirishga harakat qilib, Jahongirxonning o‘rniga ʼ 24 Xulakay, bir ozdan so‘ng Abulxayrxonning nabirasi Oqim sultonning xon etib tayinlanishiga erishgan. Xususan, tez orada vaziyatni o‘z nazoratiga olgan Muhammad Amin inoq yomvutlarni mag‘lub etib, Xorazm boshqaruvini o‘z qo‘liga olgan va yovmutlar tomonidan taxtga o‘tqazilgan Jahongirxonni chetlatib, Dashti Qipchoqqa qaytarib jo‘natgan. Muhammad Amin inoq 1770 - 1790 o‘zining mavqeini tiklab, siyosiy qudratini mustahkamlab borgan bo‘lsa-da, hokimiyat legitimligini ta minlash uchun hanuz rasmiy xonlarni Buxoro yoki Dashti Qipchoqʼ va Oroldan keltirib taxtga o‘tqazgan davr bo‘lgan. Jumladan, Temurg‘ozixonning qarindoshlaridan bo‘lgan Ortuqg‘ozixonni Buxorodan, undan keyin esa turli ichki muxolif kuchlar qarshiligini yengib, qoraqalpoq to‘ralaridan Abdulloh sultonni Oroldan keltirib xon qilib ko‘targan. Shu jumladan, Temurg‘ozixonga qarindoshligi bo‘lgan Po‘lodg‘ozixon ham Buxorodan keltirilib Xiva taxtiga o‘tqazilgan edi. Bu nomzodlarning Buxoro amirligidan Xorazm taxtiga olib kelinishida Muhammad Amin inoqqa muxolif bo‘lgan kuchlarning ham ta siri ʼ katta edi. XVIII asrning 70-yillari davomida Muhammad Amin inoq qo‘shani Buxoro amirligi hamda Orol kuchlari tomonidan qo‘llab-quvvatlangan ichki muxolif kuchlarning qarshiligini yengish va markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun urushlar olib borgan Xorazm manbalarida: esa Amir Haydarning nomunosib harakatlari ikki o‘rtadagi munosabatlarning buzilishiga sabab qilib ko‘rsatilgan. Xususan, Firdavs ul-iqbolda ikki hukmdor o‘rtasida yuzaga kelgan o‘zaro dushmanchilikning to‘rtta sababi keltirib o‘tilgan. Avazbiy inoq vafot etgan vaqtda katta qiymatga ega mollar olib ketayotgan Buxoro karvonining Xiva xonligi tobeligidagi bir guruh turkmanlar tomonidan talanishi Buxoro - Xiva munosabatlariga salbiy ta sir ʼ ko‘rsatgan dastlabki hodisalardan edi. Manbada yarimroli voqeasi deb keltirilgan bu hodisadan ogoh bo‘lgan Buxoro hukmdori Amir Haydar o‘zining elchilari Abdullohbek va Podshoh Aziz sadrni Xorazmga yuborgan. Elchilar, avvalo, Avaz inoqning vafoti munosabati bilan fotihaxonlig‘, ya ni ta ziya bildirish, shuningdek, ʼ ʼ buxorolik tujjorlarning mollarini qaytartirishni so‘rash uchun tashrif buyurishgan 25 edi. Xiva xoni, elchilar ta kidlaganidek, do‘stlik va hamjihatlik yuzasidan imroliʼ urug‘iga odam yuborib, talangan mollarni o‘z egalariga qaytarishni buyurgan 19 . Yo‘lto‘sarlar xonning buyrug‘ini bajarishni istashmasa-da, Muhammad Amin inoqdan keyin hokimiyatga kelgan Avazbiy inoq qo‘shani xonliklar bilan do‘stona aloqalarni olib borish siyosatini davom ettirgan bo‘lsa-da, afg‘on shahzodasi borasida Buxoro amiri bilan ziddiyat yuzaga kelgan edi. Ahmadshoh Afg‘oniyning nabirasi shahzoda Mahmud hokimiyat uchun bo‘lgan ichki kurashlar Xiva xonligining diplomatiyasi va savdo aloqalaridan yordam so‘rab Buxoro xoni huzuriga kelganligi va uning Xorazmda boshidan kechirganligi manbada bayon etilgan. Manbada ma lum qilinishicha, Buxoro amiri Shohmurod shahzodaga ʼ nafaqat qadru martabasiga ko‘ra izzat va ehtirom qilmay, balki tutsoq sifatida ushlab turgan. Shahzoda Mahmud bunday muomalani ko‘rib haj ziyorati bahonasida 1799 yilda Buxorodan chiqib, Xorazmga qarab yo‘l olgan. Avaz inoq yuqori martabali amirlarini shahzodaga peshvoz chiqarib, uni katta hurmat-u ehtirom bilan kutib olgan. Shahzoda munosib manzilga joylashtirilib, har kunlik xarajati va ehtiyoji uchun yetarli mablag‘ ajratilgan hamda shohona ziyofatlardan bahramand bo‘lgan. Shu orada afg‘on sultonlaridan Shohzamon Buxoroga elchi yuborib, o‘zining raqibi bo‘lmish shahzoda Mahmudni qatl etish yoki tutib uning huzuriga yuborishni so‘ragan edi. Shu jihatdan, Buxoro amiri Shohmurodbiy o‘z elchisi Mullo Boltani Xorazmga yuborib, Avaz inoqdan shahzodani Buxoroga qaytarib jo‘natishlarini so‘ragan. Ammo Xiva xoni unga rad javobini berib, Buxoro elchisini achchiq gaplar bilan qaytargan. Bu holatdan ogoh bo‘lgan shahzoda Avazbiy inoqdan ruxsat olib Eron shohining huzuriga ketgan. Xiva xoni shahzodaga safar uchun lozim bo‘lgan barcha asbobu anjomlarni berib, ma lum bir ʼ masofagacha kuzattirib qo‘ygan. Tehronga borib, izzatu mehribonlik ko‘rgan shahzoda Mahmud 1800 yilda Eron shohining ko‘magida saltanat Eltuzarxon davrida ham Buxoro hukmdori bilan qarama-qarshilik yuzaga kelgan. Tarixi salotini Mang‘itiya asarida bu vaqtda Buxoro taxtiga o‘tirgan Amir Haydar olim, ziyoli, olijanob va adolatli hukmdor sifatida ta riflanadi. Shuningdek, manbada ʼ 19 Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон, Тошкент. 2009. Б.145 26 davlat ishlari bilan bandligiga qaramay, ilmi toliblarga dars ham berganligi hamda harbiy yurishlar o‘rniga har vaqt olimlar bilan suhbat qurganligi bois amir va amaldorlarning ko‘pchiligi undan norozi bo‘lganligi ham qayd etilgan. 20 Asarda ta kidlanishicha, ushbu norozi kuchlarlarning sa y-harakati tufayliʼ ʼ taxtga chiqqanining ikkinchi yili Xorazm xoni katta qo‘shain bilan kelib, Buxoro atroflarini talon-toroj qilgan va ko‘p asir-u o‘ljalar olib ketgan. Xorazm manbalarida esa Amir Haydarning nomunosib harakatlari ikki o‘rtadagi munosabatlarning buzilishiga sabab qilib ko‘rsatilgan. Buxoro va Xiva xonlari o‘rtasidagi adovatning kuchayishiga esa Amir Haydarga muxolif bo‘lgan inisi, Marvda hokimlik qilib turgan Din Nosir to‘ra bilan Eltuzarxon o‘rtasida do‘stlik va hamjihatlik aloqalarining o‘rnatilishi sabab bo‘lgan edi. Firdavs ul-iqbolda 1805 yildagi voqealar qatorida Amir Shohmurodning ikkinchi o‘g‘li va Amir Haydarning inisi Din Nosir to‘ra nomidan kelgan elchi haqida ma lumot berib o‘tilgan. U yerda bayon qilinishicha, Buxoro ʼ hukmdori Amir Haydar ba zi fitnachilarning ig‘vosiga uchib ukasi Din Nosir ʼ to‘rani Marv hokimligidan bo‘shaatish uchun ikki sarkardasini yuborgan. Bundan ogoh bo‘lgan to‘ra kelgan vakillarni qatlga yetkazgan, shu bois akasining g‘azabidan qo‘rqib, shuningdek, Ogahiy so‘zi bilan ifodalaganda, Eltuzarxonning salobati va mahobati ovozasidan unga g‘oyibona ixloskash bo‘lib Xorazmga elchi yuborgan. Xiva xonining himoyasiga umid bog‘lagan Din Nosir to‘ra elchi yuborar ekan, 1806 yilda Marvda Eltuzarxon nomiga xutba o‘qitib, tanga zarb ettirganini xabar qilgan. Shu tariqa Din Nosir to‘ra Xiva xoni bilan do‘stlik aloqalarini o‘rnatib, elchilar yuborib, o‘rtada raftu omad bordi keldi yo‘lga qo‘yilgan edi 21 . Ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar turli hukmdor davrida turlicha kechganligini ko‘rishimiz mumkin. Ba’zi hukmdorlar aloqalarni tiklashga harakat qilgan ba’zilari esa aloqalarni buzishga harakat qilgan. 20 Мирза Абдалазим Сами. История мангьиских государей - С.53. 21 O‘sha kitobdan.B.156-159 27 XULOSA Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki, Amir Temur elchilarga yaxshi munosabatda bo‘lganlini bu esa diplomatiyaga yaxshi ta’sir qilishi barchamizga ma’lum. Amir Temur Diplomatiyadagi qoidalarning barchasiga amal qilganligini ko‘rishimiz mumkin. Elchilarga ko‘rsatgan ehtiromi cheksiz bo‘lgan ekan. Buni Klavixoning kundaligidagi ma’lumotlar misolida ham ko‘rishiz mumkin. Har bir elchiga vazifa yuklatilgan. Borgan ko‘rgan kechirganini yozib borishi aytilgan G‘iyosiddin Naqqoshga ham yuklatilgan vazifa ko‘rgan kechirganini kundalikka tushirish bo‘lgan. Bu ishni qoyil maqom tarzda amalga oshirgan. Xiva va Eron munosabatlarini o‘rgangan elchi M.A.G‘ofur bo‘lgan. U Xivaga kelib hukmdor bilan muzokara olib borgan. Xiva xonligi bilan olib borgan muzokarasi natijasiz tugagan. Xiva va Buxoro munosabatlariga kedigan bo‘lsak, dastlab yaxshi bo‘lgan, keyinchalik vaziyat o‘zgarganligini ko‘rishimiz mumkin. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Manbalar 1. G‘iyosiddin Naqqosh. Xitoy sa farnomasi kundaligi . Fors tilidan tarjimon : Bo‘riyev . O ‘ - Toshkent . 2017. - 52. b . 2. Rui Gonselos de Klavixo. Samarqandga - Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi,- Toshkent.”O‘zbekiston” 2010.262b. 3. Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон ... - Б.195. 4. Мирза Абдалазим Сами. История мангьиских государей - С.53. II.Adabiyotlar 1. Багдад впервые был взят Тимуром в 1392—1393 гг ., вторично — в 1401 г См .: Duri A. Baghdad. — The Encyclopaedia of Islam. New Edition . Leiden - London , 1960, c . 903. 2. Искаженная форма имени Тимура и его тюркского титула «бег», равнозначного арабскому «эмир» (Бартольд В.В. Бег. — Сочинения. Т. 5. M ., 1968, с. 502). 3. Hazratqulov . J ., Bekjonov . I . Xondamir . Habib us - siyar fi axbori afrodi bashar , - Toshkent , O‘zbekiston . 2013. - 400 b. 4. Хафизова К.Ш. Китайская дипломатия в Центральной Азии. XIV - XIX вв. -Алматы: Гылым, 1995. - 127 с. 5. Kenjayev S . N . Amir Temur davlati va Xitoy ( Min ) imperiyasi o ‘ rtasidagi savdo aloqalari tarixidan // — O ' tmishga nazar - TOSHKENT 2021.- Б.67-74. 6. Бекжонов И., Полвбнов Н. Муқаддима // Хоразм сафари кундаликлари ... - Б.6. 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. AMIR TEMUR VA TEMURIYLAR DAVRIDA G‘ARB VA SHARQ DAVLATLARI BILAN ALOQALARI

I.1 Amir Temur davrida Ispaniya bilan.munosabatlari Klavixoning “Samarqandga safar kundaligi” manba sifatida yoritilishi

1.2 Temuriylar davrida Xitoy bilan munosabatlar G‘iyosiddin Naqqoshning Xitoy safarnomasi misolida

II BOB. O‘RTA OSIYODA XIVA XONLIGINING DIPLOMATIK MUNOSABATLARI

2.1. Eron munosabatlari M.A.G‘ofur Xorazmga safar kundaligi manba sifatida

Купить