O‘rta Osiyoning antik davr me’morchiligi (mil. av. IV –mil. IV asrlar) - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	11 Ноябрь 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

O‘rta Osiyoning antik davr me’morchiligi (mil. av. IV –mil. IV asrlar)

Купить

z Mavzu: O‘rta Osiyoning antik davr me’morchiligi (mil. av. IV –mil. IV asrlar) Reja: 1. O'rta Osiyo Antik davrming kirib kelishi 2. O'rta Osiyo Antik davr me'morchiligiga xos xususiyatlar 3. O'rta Osiyo Antik davr hududlar kesimida

O‘tgan asrning 40-50 yillaridan boshlab mil.avv. IV – milodiy IV asrlar davri O‘rta Osiyo tarixini o‘rganish jarayonida «antik», «antik davr» jumlalari muomalaga kirgan edi. Mil. avv. IV asrning o‘rtalaridan boshlab so‘nggi Ahamoniylar o‘rtasidagi o‘zaro kurash va keyinroq makedoniyalik Aleksandrning bosqinchilik yurishlari ham bu rivojlanishni batamom to‘xtata olmadi. Aleksandr Makedonskiyning yurishlari, Salavkiylar va Yunon-Baqtriya podsholiklarining paydo bo‘lishi keyinroq Qang‘, Davan va Kushonlar davlati ham shaharlar taraqqiyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.

■ Olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida O‘rta Osiyoning janubiy hududlaridan ellinizm madaniyati bilan bog‘liq bo‘lgan turar-joylar, moddiy- ma’naviy madaniyat buyumlari, tanga pullarning topilishi bu hududlardagi mahalliy madaniyatga ellin an’analari (shaharsozlik, haykaltaroshlik, badiiy- amaliy san’at, alifbo va boshq.) kuchli ta’sir etganidan dalolat beradi. Shu bilan birgalikda bu topilmalar mahalliy madaniyatdagi rivojlanish qadimgi (antik) davr Sharq va G‘arb madaniyatining o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida o‘ziga xos madaniyat darajasiga ko‘tarilishining ham guvohidir. Ellinlashgan Sharq» tushunchasida aks etgan bo‘lib, uning tarkibiga Mesopotamiya, Eron, O‘rta Osiyoning janubiy viloyatlari, Afg‘oniston, Pokiston va Hindistonning Aleksandr bosib olgan hududlari kirgan.  A

SHIMOLIY PARFIYA ANTIK DAVRI ARXEOLOGIYASI • Bu hudud O’rta Osiyoning boshqa hududlari kabi Aleksandr Makedonskiy vafotidan bir necha yillar o’tib, vujudga kelgan salavkiylar davlati tarkibida bo’lgan. Mil. av. 250 yilda mahalliy yunon zodogoni Androgor salavkiylar davlatidan mustaqil bo’lib olgandan so’ng mamlakat mil.av. 247 yili shimoldan kelgan ko’chmanchi dax (dai) yoki dai tomonidan bosib olinib, arshakiylar sulolasi tarkib topadi. Arxeolog olima L.M. Levina Arshak boshchiligidagi dax (dai) qabilalari migratsiyasini Sirdaryo deltalaridan birida rivojlangan Chirikrabot madaniyat qurg’oqchilik tufayli inqirozi uchrashi natijasi bilan bog’laydi. Mil. av. II asrlarda Parfiya davlatining qudrati yanada kuchayib, mamlakat chegaralari Suriyaga qadar yerlarga kengayib yirik imperiyalardan bi

• Shimoliy Parfiya hududining antik davri yodgorliklarini o’rganish 1930 yildan boshlangan. Vohaning antik davri moddiy madaniyat meroslarini o’rganishning yangi bosqichi 1946 yili Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleksi tashkil etilgandan so’ng boshlanadi. O’tgan asrning ikkinchi yarmi davomida M.Ye.Masson, A.A.Marushyenko, G.A. Kosholenko, D.Durdiyev, V.N.Pilipko va boshqa arxeolog olimlar tomonidan amalga oshirilgan turli darajadagi tadqiqotlar davomida barcha turdagi arxeologik yodgorliklar o’rganilgan. • Eng yirik yodgorliklar sirasiga Yangi Niso, Eski Niso, Ko’hna Kaaxka, Yariqdepa, Xusravqal’a shu kabi qadimgi shahar xarobalari qal’a-qo’rg’on, dehqonchilik qishloqlari yoki alohida maqsadlar uchun xizmat qilgan manzilgohlar (Eski Niso, Mansurtepa) aniqlanib, ularda turli darajadagi

z Niso,Turkmaniston.

Muhim maqsadlarda foydalanilgan manzilgohlar sirasiga kiruvchi Eski Niso ehtimol Mitridat I (mil.av. 171-138 yy.) hukmronligi davrida barpo qilingan Parfiya hukmdorining qo’riqxona qal’asi-Mixrdatkirt (Mitridatokert) yodgorligi markazida saroy-ibodatxona majmuasi va ular uchun xizmat qilgan xo’jalik hamda yashash xonalari joylashgan. “Kvadrat zal”, “Aylana ibodatxona” va “Minorasimon ibodatxona”lar muhim o’rin tutadi. Ayrim ilgaridan rejalashtirish asosida aniq o’lchamda barpo qilingan shahar turidagi manzilgohlar odatda qalin mudofaa devorlari bilan muhofaza qilinib, to’g’ri to’rtburchak burjlar bilan ta’minlangan. Shuningdek, aylana yoki kvadrat o’lchamga asoslangan manzilgohlar qal’a vazifasini bajarib, ularning atrofi odatda zichlangan tuproq devorlar (val) muhofaza qilingan. Bu davrda

MURG’OB VOHASI (MARG’IYONA) ANTIK DAVRI ARXEOLOGIYASI • Marg’iyona O’rta Osiyoning antik davri yirik tarixiy madaniy o’lkalaridan biri bo’lib, Marg’iyona Turkmaniston Respublikasining Murg’ob vohasi hududida joylashgan. • Ma’lumki, mil av. 521 yil Frada boshchiligidagi qo’zg’alon Doro I buyrug’i bilan Baqtriya podshosi Dadarshish tomonidan bostirilgandan so’ng Marg’iyona o’lkasi Baqtriya satrapligi tarkibiga kiritilib, mil.av. II asr o’rtalarida o’lka Parfiya davlati tomonidan bosib olingunga qadar Yunon-Baqtriyasi podsholigi tarkibida bo’lgan. Keyinchalik esa II asrning birinchi choragida Parfiya davlati vorisi sifatida vujudga kelgan sosoniylar davlatining tarkibida rivojlanadi. • O’lkaning Aleksandr Makedonskiy bosqinidan keyingi tarixiga oid qisqacha ma’lumotlar Yunon-rim mualliflarini

z• Marg’iyonaning antik davri moddiy madaniyati XIX asrning oxiri va XX asrning boshlaridagi arxeologiyaga havasmand olimlarning diqqatini o’ziga jalb qilib kelgan. O’lka arxeologiyasini ilmiy jihatdan o’rganish ishlari ikkinchi jahon urushidan keyin Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi (YuTAKE) tashkil etilgandan so’ng boshlanadi. O’rta Osiyo davlat universiteti (hozirgi O’zMU) “O’rta Osiyo arxeologiya” kafedrasi ilmiy jamoasi 30 yildan ortiq davr mobaynida vohaning antik davri markazi bo’lgan Gyaurqal’a va Erkqal’a yodgorliklarida keng ko’lamdagi arxeologik qazishmalarni olib boradilar. Mazkur tadqiqot ishlarida kafedra arxeolog olimlaridan M.Ye.Masson Z.I.Usmanova, M.I. Filanovich va boshqalarning xizmatlari katta. Mahalliy arxeologlardan D.Durdiyev va antikshunos arx

ERK QAL’A — ko‘hna Marv shahri xarobasini tashkil etgan qal’alardan biri. Turkmanistondagi Murg‘ob daryosining o‘rta oqimi bo‘yida, Bayramali shahri yaqinida joylashgan. Erk qal’a Marvning eng qadimiy qismi hisoblanadi. Erk qal’aning tarhi ovalsimon (400×500 m — 20 ga) bo‘lib, Gavr qal’a mudofaa devorlarining shim. qanotiga tutashgan. Erk qal’aning markazida bal. 25 m dan ziyod ark (50×50 m) joylashgan. Arkning shim. da pastak maydoncha bo‘lib, unda harbiy garnizon va toshotar qurollar o‘rnashgan.

Erk qal’ada dastlabki qazishmalar 1890 yil Rossiya Arxeologiya komissiyasi a’zosi V. A. Jukovskiy tomonidan o‘tkazilgan. 1904 yil R. Pampelli boshchiligidagi amerikalik ekspeditsiya, 1937 yil B. B. Piotrovskiy, A. A. Marushchenko va 1947 yil S. A. Vyazigin , 1950—1992 yillarda M. E. Masson rahbarligi ostida Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar Erk qal’aning mil. av. 1-ming yillikning 2-choragida bunyod etilganini ko‘rsatdi. Sosoniylar davrida (3—5-asrlar) markaziy tepalikda ma’muriy bino qad ko‘targan, u keyinchalik arablar tomonidan xalifa Ma’munning Marvdagi qarorgohi sifatida foydalanilgan. YOzma manbalarga ko‘ra, Erk qal’a 10-asrdan xarobaga aylangan. Erk qal’adan ko‘plab SopOl va shisha idishlar, sosoniyl

• O’lkada saqlanib qolgan antik yodgorliklar arxeologik belgilariga ko’ra qadimgi shaharlar va qadimgi dehqon jamoalarining qishloqlarini tashkil etadi. Vohaning antik dariga oid manzilgohlaridan Gyaurqal’a, Erkqal’a, Ko’hna Kishman, Jintepa, Takirjatepa, Durnali va Devqal’a kabi yodgorliklar arxeologik jihatdan yaxshi o’rganilgan. • Marg’iyoni madaniyati o’ziga xos taraqqiyot yo’nalishiga ega bo’lganining guvohi bo’lish mumkin. Zardushtiylik asosiy diniy e’tiqod sifatida mavqeyi yuqori bo’lgan. Mahalliy mabudalar kultiga sig’inish odatlari ham saqlanib qolgan. • Moddiy madaniyatda terrakotik haykalchalar namunalaridan muhim ahamiyat kasb etadigan san’at, Sapol idishlari tez aylantiradigan charxda ishlangan. Yodgorliklardan temirdan ishlangan ro’zg’or anjomlari, mehnat qurollari va qurol y

SHOSHTEPA VA MINGO’RIK YODGORLIKLARI • Toshkent mikrovoxasida Shoshtepa ko’hna shahar xarobasi alohida o’rin tutadi. Uning markaziy tepaligida asrlar davomida muntazam yig’ilib borgan ko’p metrli qatlamlar qoplamida dehqonlarning ilk muqim kasabasi vujudga kelganidan to Amir Temur davriga qadar Chirchiq vodiysida kechgan tarixi o’z ifodasini topgan. • Ko’xna shahar hozirgi Toshkentning janubiy qismida, Salor bilan Bo’rijarning qo’shilish joyi yaqinida Salordan suv olib, Bo’zsuvga quyiluvchi yirik Jun kanali sohilida joylashgan. Ko’xna shahar balandligi 18-19 m bo’lgan qal’a tepaligidan va hozirgi vaqtda undan g’arbroqda kuzatilayotgan ikki qasabadan tashkil topgan. Qasabalardan birining qatlamlari qalinligi qal’a balandligiga teng bo’lib, undan sayozroq soylik orqali ajralib turadi, yon ba

.• Shosh qasabasida ilk dehqonchilik taxminan miloddan avvalgi VI asrda to’xtaydi. Uning aholisi, chamasi, xo’jalikning chorvachilik tarziga o’tib, Evroosiyo dashtlaridan kelgan ko’chmanchi qabilalar to’lqiniga singib ketgan. Bu butun Evroosiyo miqyosida skiflar va saklar madaniyatlarining qo’shilish davri edi. • Shoshtepaning navbatdagi qatlamini ko’chmanchilarning o’ziga xos dafn anjomlari to’plamli qabriston egallagan. Shunday anjomlardan biri yotgan tuya shaklli to’g’riburchakli bronza to’qadir. Bunday ashyo Qora dengiz bo’yidan Sirdaryoning o’rta oqimigacha bo’lgan sarmat qabrlarida uchraydi. Barcha dafn anjomlari Evroosiyoda miloddan avvalgi III asrda yirik etnik siljishlar davrida boshlangan Orol bo’yidan Amudaryoning o’rta oqimlariga qadar aholi migratsiyasining yo’nalishidan dalol

• Stratigrafik tadqiqot natijasida tepalikning butun maydonida arxaik, ilk o’rta asrgacha bo’lgan qadimgi davrni o’z ichiga oluvchi Shosh I, Shosh II, Shosh III, Shosh IV, Shosh V shifri ostida material majmualari aniqlandi. Shoshtepa tepaligining quyi qatlamida Burg’uluq madaniyati deb ataluvchi ilk dehqon qasabalari aniqlandi (Shosh I) • Shoshtepaning xochsimon binosini o’rganish asosida shunday xulosaga kelish mumkinki, uning me’moriy qurilish uslubi Sirdaryo deltasining janubiy qismida tarqalgan dehqonlar va chorvadorlar madaniyati doirasida shakllangan. Tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan miloddan avvalgi III-II asrlardan boshlab iqlimning o’zgarishlari va o’zanlarning qurib qolishi tufayli qabilalarning bir qismi o’z xo’jaligini yurgizish uchun qulay sharoitlar izlab, Sirdaryo bo’y

MINGO’RIK KO’HNA SHAHAR XAROBASI • Toshkent hududidagi antik hamda ilk o’rta asr davrining eng yirik arxeologik yodgorliklaridan biridir, u chamasi, Toshkentning qadimiy yadrosi hisoblangan. Ko’hna shahar hozirgi Toshkentning markaziy qismida, Salor kanalining shimolida, Shimoliy vokzal yonida joylashgan. O’tgan asrning 20-yillarida M.E. Masson mazkur ko’hna shaharni bir sira tekshirib ko’rgan edi. 1967 yilda Toshkent arxeologiya otryadi tashkil etilganidan boshlab, ko’hna shaharda qazishmalar keng miqyosda olib borilgan, bunday qazishmalar 2008 yilda qayta tiklandi. • 1871 yilda tuzilgan xaritada ko’hna shaharning umumiy maydoni 35 ga dan iborat qal’a va Shahristondan tashkil topganligini ko’rish mumkin. Mingo’rik ko’hna shahar hududi zamonaviy qurilishlar bilan egallangan va uning kichik

• Quyi qavatlarda, ikkinchi qurilish qatlamida tomonlari 14,5 m bo’lgan, deyarli dunyo tomonlariga yo’nalgan va bir necha bosqichlarni o’tgan kvadrat shakldagi bino qoldiqlari aniqlandi. Majmua ichkarisida bir o’q bo’ylab joylashgan, yo’lakli bir qator parallel binolardan tashkil topgan. Qiziqarlisi shundaki, binoning qisqa yon tomoni to’g’riburchak tarzida ishlangan, g’arbiy va janubiy old tomonlari markazida ichida kvadrat tarzidagi xonalari bo’lgan yarim cho’ziqroq doirasimon minoralar mavjudligi aniqlandi Minora va devorlar to’g’ri to’rtburchak shakldagi xom g’ishtdan qurilgan, lekin kvadrat shakldagi (39x40x30 sm) g’ishtlar ham uchraydi, bu holat mazkur inshootni milodiy dastlabki yillarga mansub, deb hisoblash imkonini beradi. Minoralar asosiy devorlarga taqab qurilganki, bu ham anti

 Tinimsiz olib borilgan urush harakatlari mamlakat harbiy qudratiga salbiy ta’sir etib, mil.avv.140/130 yillarda sak-yuyechji qabilalarining hujumi uning batamom tanazuliga sabab bo’lgan. Mil. avv. I asrda besh guruhdan da-yuyeji qabilalari (da-katta, buyuk) ittifoqidan tashkil topgan davlat o’rnida Kushon podsholigi qaror topadi. Kanishka hukmronligi davridan mamlakat hududi Hindistonning shimoliga qadar kengayib, o’z qudratining yuqori cho’qqisiga chiqadi. Kanishkadan keyingi hukmdorlar davrida mamlakat qudrati susayib ketadi. Bu vaziyatdan foydalangan Eronda sosoniylari, mamlakatni bosib olib, III asrning ikkinchi choragidan mamlakat boshqaruvi forslarga hukmronligiga o’tgan.  Baqtriyaning antik davri moddiy madaniyati XIX asrning oxirgi choragida (1877 yil) Amudaryo xazinasi o’rganis

 O’tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab Baqtriyaning antik davri arxeologiya yodgorliklarini o’rganish ishlari yangi pog’onaga ko’tariladi.  Baqtriyaning antik davri yodgorliklari shakli va vazifasi jihatdan bir necha turlari ajralib turadi. Ular maydoni jihatdan o’zaro farq qiladigan katta-kichik shahar markazlari, dehqonchilik qishloqlari, alohida joylashgan saroylar, diniy inshoot-ibodatxonalardan iborat bo’lgan. Ularni tadrijiy jihatda ham ahamoniylar, yunon-baqtriya va kushonlar davrlarida shakllangan  Antik davriga oid ko’hna shaharlarini tadrijiy jihatan bir necha guruhga bo’lish mukin. Birinchi guruh shaharlari mil.avv. I ming yillikning o’rtalarida shakllanib, ellinlar davrida ham faoliyat yuritgan (Talashkontepa II, Jondavlattepa, Hayitabodtepa, Qal’ai Mir). Ikkinchi guruh s

2.Dalvarzintepa yodgorligi.  Dalvarzintepa tuzilishiga ko’ra O’rta Osiyoda keng tarqalgan antik shaharlar (Zartepa, Kayqubodshoh, Qumqal’a, Xayrobodtepa, Hayitobodtepa) singari barpo qilingan. U har biri hayotni ta’minlashning mustaqil tizimiga ega bo’lgan ikki alohida qismdan iborat. Ularning biri – shaharning janubiy hududida eng baland tepalikka joylashgan qo’rg’on va ikkinchisi – shaharning o’zi.  Qal’a devorlari o’qlari bo’yicha eng yirik o’lchamlari 300 va 330 m bo’lgan noto’g’ri ko’p qirrali shaklda qurilgan. Devorlarning balandligi 15 m, uzunligi 800 m, qiyaligi 30 daraja, qal’a maydoni 6 ga atrofida.  Dalvarzintepaning ikkinchi qismi – shaharning o’zi to’g’ri burchakli shaklda. Devorlarining umumiy uzunligi 2300 m, minoralarining soni 30 dan ziyod, handag’ining eni 10-15 m. Han

Uchta burchak asosiy maydon bo’lib, mikrorelyef ko’rinishlari aks ettirilgan. Janubiy tomon devorlarining o’lchami 150 metr, shimoliy devorlarining o’lchami 200 metr, shimoliy qismi 170 metrni tashkil qiladi. Ikkita minoralar aniqlab olindi. Devorlarining balandligi 11 metr, shimoliy qism balandligi esa 14 metr. Markaziy qism 15 metr. Asosiy maydon barcha tomondan o’rab olingan. Shahar xarobalarining tomonlari 20-25 metrni tashkil qiladi. Daryo oqimi yaqin bo’lganligi ma’lum bo’ldi. Ushbu oqim Karmanasoy deb nomlangan. «Qadimgi mikrorelyeflarning o’zgarishiga qaramasdan, qurilish shosselari saqlanib qolingan. Shahar xarobalarining shimoliy-g’arbiy qismi bilan chegaradosh Karmakisoy doimo suv bilan to’ldirilgan. Hozirgi vaqtda shahar maydonining katta qismi qo’rg’on shaklidagi ko’rinishga e

D A L V A R Z I N T E P A A N ’ A N A V I Y T O ’ G ’ R I B U R C H A K L I S H A K L D A Q U R I L G A N , D E B T A X M I N Q I L S A B O ’ L A D I . S H A H R I S T O N T U Z I L M A S I S H U N I K O ’ R S A T A D I K I , K O ’ C H A L A R B O ’ Y L A B M A Y D O N L A R N I N G K E N G T A R M O G ’ I M A V J U D E D I . M I S O L U C H U N S H A H A R N I N G S H I M O L I Y O ’ Q I B O ’ Y L A B , A S O S I Y K O ’ C H A L A R D A N B I R I N I N G S H I M O L I Y Q I S M I D A , M A H A L L A O ’ R N I D E B T A X M I N Q I L I N A Y O T G A N J O Y D A N O Y O B B U D D A M A J M U A S I T O P I L D I . D A L V A R Z I N T E P A S H A H R I S T O N I N I N G 4 7 G A , C H I Z M A D A T O ’ G ’ R I B U R C H A K L I S H A K L D A , D U N Y O T O M O N L A R I G A Q A R A T I B Q U

z Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Жабборов И. Антик маданият ва маънавият хазинаси. Т. "Ўзбекистон", 1999. 2. Кдырниязов О.-Ш. Жанубий Оролбўйи шаҳар маданияти тарихи (VII-XV асрлар) // Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертация Афтореферати. Самарқанд, 2018. 3. Турабеков М. Оборонителние сооружения древних поселений и городов Согд Нукус, "Каракалпакстан", 1990. 4. Беленицкий А.М. Бентович И.Б, Большаков О.Г. Средневековый город Средней Азии. Л. 1973. 5. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры Ташкентского оазиса. Т. 1982. 6. Древнейшие государства Кавказа и Средняя Азия в раннем железном веке. Средняя Азия в античную эпоху Археология СССР с древнейших времен до средневековья Отв.ред. Г.А. Кошеленко. М. 1985. 7. Древний и средневековый город Восто

Купить