O’rta osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	75.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’rta osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi

Купить

MAVZU: O’RTA OSIYONING ARABLAR TOMONIDAN BOSIB
OLINISHI
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………………. 3
I BOB ARABLARNING O’RTA OSIYONI FATH QILISH
HARAKATLARI ……………………………………………………………..….. 5
1.1. Arab Istilosining boshlanishi ……………………………………………….…. 5
1.2. Arab istilosining ikkinchi bosqichi ……………………………………………. 8
1.3. Movarounnahrda arablarga qarshi harakatlar …………………………… . …..10
II BOB ARAB XALIFALIGIGA QARSHI HARAKATLAR……………… .
12
2.1. Arablar zulmiga qarshi milliy ozodlik harakati. Muqanna qo‘zg‘oloni … … …
12
2.2. Arab Xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson …………………… ….
….21
XULOSA …………………………………………………………………………
24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………….….
25

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi : VII asrda murosasiz qabilalararo urushlardan
so ʻ ng kichik Madina shahri arab qabilalarning siyosiy birlashuv markaziga aylandi .
O ʻ z kuchlarini qo ʻ shni vohalar va shaharlar tomon yo ʻ naltirgan ko ʻ chmanchi
qabilalar sardorlari Madina atrofida tezkorlik bilan birlashadilar . Arablar birin -
ketin g ʻ alaba qozonib tezda Suriya , Falastin , Eronni zabt etadilar , 651 yili esa ular
Marvga yetib kelib , uni jangsiz ishg ʻ ol etadilar . Arablarning g ʻ alabalari ularning
asl kuchidan ko ʻ ra ko ʻ proq bosib olingan mamlakatlarning zaifligi va
parokandaligi bilan izohlanadi . 674 yili xalif Muaviya tomonidan yo ʻ llangan
Ubaydulloh ibn Ziyod chamasi birinchi bo ʻ lib Amudaryoni kechib o ʻ tgan . U
Poykandni qurshovga olib , ishg ʻ ol etadi . Buxoro qirolichasi ustidan g ʻ alaba
qozonib , u shahardan katta o ʻ lja - qurol - yarog , ʻ kiyim - kechak , oltin , kumush va
ko ʻ plab asirlar olib ketadi . So ʻ g ʻ d hukmdorlari Kesha i Nesefa buxoroliklarga
yordam berishga qaror qilishadi , ammo , Narshohining hikoya qilishicha , arab
qo ʻ shini so ʻ g ʻ dlarni dahshatga solgani bois , ular jang maydonini tark etishadi .
Arab tarixchisi Belazurining so ʻ zlariga qaraganda , Buxoro asirlari qullarga
aylantirilgan . Erksevar buoroliklar o ʻ z taqdirlariga tan berishni istamadilar . Ular
Said ibn Usmon saroyiga bostirib kirib , uni o ʻ ldirishadi . 704 yili Xurosonning
noibi etib , Qutayba ibn Muslim tayinlanadi . U Movarounnahr , ya ʼ ni
Amudaryoning o ʻ ng sohilidagi o ʻ lkalarni to ʻ liq bosib olishni o ʻ z oldiga maqsad
qilib qo ʻ yadi . 705-706 yillarda u Balx , Poykandni ishg ʻ ol etadi , ammo Bog ʻ dis
Nizoq Tarxun boshchiligidagi so ʻ g ʻ dlar va turkiylarning keskin qarshiligiga duch
keladi va chekinishga majbur bo ʻ ladi 1
.
709 yili Qutayba burilish yasashga erishadi. Tarxun tor-mor keltirilib, qatl
qilinadi, Buxoro katta qiyinchiliklarsiz ishg ol etiladi. Ko p o tmay Qutayba
ʻ ʻ ʻ
Shuman, Nasaf va Keshni egallab oladi. Arablarning So g d yuragi Samarqandga
ʻ ʻ
hujum qilishi uchun barcha imkoniyatlar muhayyo tuyulgan edi, biroq Qutayba
salkam ikki yilgacha Xorazmdagi yumushlar bilan ovora bo ladi. 711 yili Qutayba
ʻ
1
O’zbekiston SSR tarixi, Qadimgi davrlardan hozirgi kunlargacha. I.Mo’minov tahriri ostida.-
Toshkent: Fan, 1974
4

xorazmshohga taxtni qayta egallashda ko maklashadi va Xorazm Xalifatga tobeʻ
bo lib qoladi. 712 yili Qutayba Samarqandga yurish qiladi. Samarqand hokimi
ʻ
Gurek unga keskin qarshilik ko rsatadi. Arab qo shini qamalga mo ljallangan otish
ʻ ʻ ʻ
va devor buzish qurollaridan foydalanadi. Murosasiz jangdan so ng Qutayba
ʻ
nihoyat shaharni ishg or etadi va Samarqand aholisiga og ir o lpon to lash
ʻ ʻ ʻ ʻ
majburiyatini yuklatadi. Qutayba o z harbiy yurishlarini davom ettirib, Xo jand va
ʻ ʻ
Farg onani zabt etadi, Shoshga qarshi urushadi, biroq uning bu hamlasi Shosh
ʻ
hukmdori turkiy Bahodir tudun tomonidan daf etiladi. 715 yili halifa Validning
o limidan voqif bo lgan Qutayba qo zg alon ko taradi, ammo Farg onada o z
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yaqinlaridan biri tomonidan o ldiriladi.
ʻ
Avvalo, Arab xalifaligida nisbatan tinch, osoyishta hayot ta' minlangan.
Bu esa xo‘jalik (dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik,savdo -
sotiq)ning yanada yuksalishiga imkon bergan. Bu omil o‘z navbatida
madaniyatning taraqqiy etishiga shart-sharoit yaratgan. Ikkinchidan, istilo
natijasida xalifalikka birlashtirilgan turli o‘lka xalqlari (Suriya, Misr, Eron; O‘rta
Osiyo, Kavkazorti, shimoliy Hindiston)ning ilg‘or madaniyati imkon qadar bir-
birini boyitdi. Bu o‘rinda yagona davlat tili - arab tilining ilm-fan tiliga
aylanganligi katta rol o‘ynagan. Buyuk allomalar qaysi xalq vakillari bo‘lmasin,
arab tilida ijod qilganlar. Bu omil xalifalik tarkibidagi turli xalqlarga bir-birining
madaniyati yutuqlaridan foydalanishga imkon yaratgan. Binobarin, xalifalik
madaniyatini faqat arablar emas, xalifalik tarkibiga kirgan barcha xalqlar
yaratganlar. Uchinchidan, arablar ham o‘zlari istilo etgan
o‘lka xalqlarining ilg‘or madaniyati durdonalarini qunt bilan o‘rganganlar.
Mavzuning ilmiy yangiligi . Avvalam bor bu
mavzuning aynan arab xalifaligining san'at va madaniyat jabhada kam darajada
o‘rganilganligi, deyarli o‘zbek tilida bu mavzuga oid manbaa va ma'lumotlarning
kamligi sababli, aksariyat ruscha ilmiy adabiyot, davriy matbuot va internet
tarmoqlaridan olingan fikrlarni yangi ma'lumot sifatida kiritdik.
5

I BOB ARABLARNING O’RTA OSIYONI FATH QILISH
HARAKATLARI
1.1. Arab Istilosining boshlanishi
VII asr boshlarida Arabiston yarim orolda yirik Arab davlati tashkil topgan.
Arablar bu davrda o`zlarini ijtimoiy va madaniy jihatdan o`zgacha xalq sifatida
ko`rsata bildi.Xijoz viloyati shaharlari Makka va Yasribda,vohada ilk feodalizm
munosabatlari bilan quldorlik va patriarxallik belgilari ham mavjud bo`lib,
ko`chmachi –arablar urug ‘ jamoa munosabatlarini o`z boshidan kechirar edilar.
Voha va shaharlar aholisi kam sonli bo`lgan va ular bir-biridan Arabiston
Sahrosi tufayli ajralib turar edi,Jug`rofiy jihatdan qulay bo`lganni uchun qadimda
Sharq va G`arbdagi turli mamlakatlar savdo-sotiq, iqtisodiy va madaniy aloqalar
o`rnatishga intilib keldi.Atrofda bo`layotgan barcha siyosiy voqealar arab xalqlari
taqdirigi tas`ir etmay qolmadi.Qabilalar ittifoqi mustahkam emas edi. Ular goh
birlishib, goh parchalashib ketadi.Bu narsa arablar siyosati va diniy ta`limotida
ham o`z aksini topdi.VIII asrgacha bozorlar,shaharlarda, dasht va vohalarda
qadimiy arablarga xos turlicha diniy oqimlarni, xristianlikni, otashparastlikni
targ`ib qilib o`zini payg`ambar sanagan ko`plab va`zxonalarni uchratish mumkin
edi. Arab qabilalarining birlashishi uchun intilishi turli qadimiy diniy
topinishlarning markazlashuviga olib keldi.Kuchli urug` jamoalar ibodat xonasi va
ular sig`inadigan xudolar jamiyatda yetakchi axamiyatga yega bo`la boradi.Ojiz
qabilalar topishini va xudolari xaqida ta`limot yo`q qilindi.
Yirik savdo va madaniyat markazi bo`lgan Makka shahridagi Ka`ba
machiti ulkan axamiyatga ega bo`la boshladi.Makkadagi hukumron qabila.
Qurayshlar “o`rtoqlik ”va savdo ittifoqini tuzishdi.Mkakka atrofidagi sayl
muqqadas sanaldi. Tez orada qurayshlar Makka atrofidagi urug`, qabilalar uchun
har yili ziyoratni tashkil etdi 2
.
Makkada diniy e`tqodlarga shubxa bilan qarovchi kishilar paydo bo`la
boshladi.Shulardan biri – Muhammad edi.U Hoshimiy qabilasidan chiqqan.Bu
2
O’zbekiston SSR tarixi, Qadimgi davrlardan hozirgi kunlargacha. I.Mo’minov tahriri ostida.-
Toshkent: Fan, 1974
6

qabila Ka`baga kiritiladigan eshik kalitiga ega bo`lgan.Erta yetim qolgandan
so’ng,u cho’ponlik,keyinroq farmondor bo`ldi.25 yoshida boy beva xotin`
Xadichaga uylanadi va savdo bilan shug`ilana boshladi.Payg`ambarlik faoliyatini u
taxminan 610 yilardan yurita boshlagan
Avvaliga Muhammadning bu boradagi harakati qulab quvvatlanmadi.U va
uning tarfdorlari quvg`inga uchrab Habashiston shimolidan panoh topishga
urinishdi,xotini Xadicha va Hoshimiy qabilasi yetakchilari vafotidan so`ng
Muhammadning turmishi og`irlashib Madinaga ketishga majbur bo`ldi. U yerda
onasi tomonidan qarindosh qabilalar istiqomat qilar va hosildor yerlari tufayli
o’zaro janjalar bo`lib turar edi.
Muhammat bu ishda betaraf hakam bo`lishga rozi bo`ldi hamda o`z
tarafdorlarini Makkadan Madinaga ko`chira boshladi. Musulmon hijriy taqvimi
ayni shu davrdan (622 yil.15 iyul)qo`llana boshladi.
Muhojir Muhammad yangi ittifoq yetakchisi bo`lib qoldi.Boy savdogar Abu
Bakr o`zining o`n yoshli qizi Oyshani ellik yoshli Muhammadga turmushga berdi.
Muhammad vafotidan so’ng (632yil) uning tomonidan tuzilgan ittifoq
qabilalarini birlashtiruvchi yanada katta markazga aylandi. Madinadagi bu ittifoq
boshida Ollohning noiblari,halifalar turar edi. Su`niy mazxabdagi musulmonlarda
asosan ilk to`rt xalifa alohida ahamiyatga ega.Bular: Abu Bakr(632-634), Umar
(634-644),Usmon (644-656)va Hazrati Ali vakiligini tan olishgan.
Xalifalar yil sayin g`oya va e`tiqod sifatida islom ta`limotini
mukkamalashtira bordilar.Ular himmati ila Madinada 114 suradan iborat “Qur’oni
karim”tartib topdi.Xalifa Usmon davrida Muhammad ta`lim va o`gitlari 50 yili
yozuvga tushirildi.
Yana bir muqqadas diniy kitob mavjud.Bu Muhammad payg`ambar
hayoti,faoliyati va ugitlari haqidagi xadislardan iborat.hadislar to`plami IX asrda
vatandoshimiz –Buxoriy va Muslim kabi muhandislar tomonidan amalga
oshirilgan.
7

Muhammad Sollolohu alayxi vasallam vorislari xalifa Abu Bakr,Umar va
Usmon avvalgi qushni qabilalarni, so`ngra O`rta dengiz va Osiyodagi baz`i
mamlakatlarni fath etdilar va birlashtirdilar islom dini VIIIg`Ixasr davomida Eron ,
Shimoliy Xindiston va O`rta Osiyoga tarqaldi. X-XV asrlarda esa arab, hind va
o`raosiyolik savdogarlar orqali u bug`or ,qipchoqlarga yetib bordi.Shimoliy
Kavkaz,Sibir` va keyinroq Oltin O`rdaga kirib keldi.
Eronda diniy bo`linish yuzaga keldi. Bunga shialarning yuzaga kelishi
sabab bo`ldi ( Shia – arabcha gurux, tarafdorlar ma`nosini bildiradi). Shialar
arablar ta`siriga qarshi kurash boshladi .Sung faqat turtinchi Halifa Alinigina tan
olishdi.
Shialardan yana bir oqim ismoiliylar ajralib chiqib, u Avg`onistonning
tog`li hududlari va Badaxshonda qaror topdi, ismoillik talimoti,hususan ulardan
ajralib chiqqan qarmatlar islom diniga nisbatan oppazitsion munosabatida
bo`ldi,Qaramat mazxabi XI asirga qadar mavjud edi. 650 yilda Arablarni
Sug`diyona , Tohiriston, Xorazimning hosidor yerlari o`ziga jalb etdi. Avvaliga
ular Xurosanda talonchilik yurishini boshladi.Chunki lashkarboshining qarorgohi
Marvda edi.
Arab harbiy qo’shinlari yengil va og`ir otliqlar,asosan ko’chmachi, piyoda
qo`shinlar zabt etilgan xalq vakilaridan to`planar edi.
Arablarni O`rta Osiyoning boyligi juda qiziqtirgan.Amudaryo ortiga
birinchi bulib Ubaydulloh ibn Ziyod yurish boshladi,U avval Poykentni egalladi
Buxoroga utib uning hukumdori ustidan g`alaba qozondi.
676 yili said ibin Usmon Buxoro va Sug`diyona shaharlarga yurish boshladi.
U Buxoro va unga kelgan Sug`diyona, Kesh,nasaf harbiy qushinlarini
mag`lubiyatga uchratdi.Buxoro Hokimi o`lpon tulashga va shoh avlodlariga
uchratdi.Buxoro hokimi o`lpon to`lashga va shoh avlodlaridan 80 kishini garovga
berishga majbur bo’ldi.
8

1.2 Arab istilosining ikkinchi bosqichi .
VIII asr boshida arab xalifaligida tartib o`rnatildi. Qabilalarning o`zaro
janjaliga chek qo`yildi.
705 yil Xurosan hokimi Qutayba va Shumanni (xozirgi O`zbekiston va
Tojiiston hududida) egallash uchun yo`l oldi. Ammo bu urush uning uchun
muvafafaqiyatsiz tugadi.706 yili Zarafshon vodiysiga yurish boshladi. Avvvliga
Marvdan Marvaridga,sung Omul ,Karkiga va Amudaryo orqali poykentga
yo`naldi.
Poykentliklar Sug`diyona va boshqa bir nechta joylarga yordam surab
mo`rojat qildilar.M`lum darajada harbiy yordam kuchlari yetib kelgunga qadar
ular vaqtdan yutsh uchun sulh tuzishni suradi .Qutayda bunga rozi bo`ldi va ulpon
undirib Poykentda o`z vakilini qoldirdi.Sung Amudaryo tomon ketdi. Ammo
lashkarboshlar qarorgohi tor-mor etilganligi haqida habar keldi.U ortga qaytib bir
oyliq qamoqdan so`ng shaharni egalladi.Arablar mahalliy aholining boyligidan
hayratda qoldi .ular juda kata uljaga oltin idishlar va boshqa buyumlarga yega
buldi .Eritilgan tillaning o`zi 150 ming misqolga teng kelgan. Bundan tashqari, ular
katta miqdorda nodir buyumlar va qurol- yaroqlarni olib ketishdi. Qurollar
jangchilarga ulashildi. Ular bu qurol-yaroqlarning sifatli va chiroyli yasalganiga
tan berishdi.
707 yili Qutayba yana Buxoroga yo`l oldi va qadimiy shahar Romitonni
egalladi. Biroq turkiylar qarshiligiga duch kelib Romitondan nariga o`ta olmadi.
708 yili al-Xarroj Qutaybaga maktub yo`llab Buxoroga qaytishni va uni egallashni
so`radi. Biroq Buxoro xukmdori juda kuchli edi. Qutayba buning uddasidan
chiqolmay ortga qaytishga majbur bo`ldi. 709 yili u katta qo`shin bilan yana
Buxoroga yurish boshladi. Buxoro hokimi turk va sug`diylardan yordam
ololmagach mag`lub bo`ldi. Ushbu vokea qo`shni hukmdorlarga qattiq ta`sir qildi.
Sug`dlar hukmdori Samarqandda arablar bilan sulh tuzdi va o`lpon to`lashga
hamda garovga o`z odamlarini yuborishga majbur bo`ldi. Hukmdorning bunday
10

yo`l tutishi Sug`dlarga yoqmadi va ular uning o`rniga Gurskni (710-737 y.) shoh
qilib saylashdi.
Qutayba 710 yil Shuminga, so`ng Kesh va Nasafga yurish boshladi.
Xorazmga kirib borishda Xorazmshohning akasi boshchiligida xalq quzg`aloni
ko`tarilgan edi. 712 yili Qutayba bu isyonni bostirishda Xorazmshohga yordam
berdi. Evaziga esa u o`lpon olishi va Xorazm qaram bo`lishi kerak ed 3
i.
O`sha yili Qutayba 20 ming sonli o`z qo`shinini ukasi Abdurahmon
boshchiligida Samarqandni zabt etish uchun yubordi.Samarqand qurshab olinganda
Sug`diyonaliklar Choch shohi va Farg`ona hukmdoridan yordam so`rab murojaat
qildilar. Harbiy ko`mak albatta yetib keldi. Biroq Qutayba mustahkam Samarqand
devoriga qarshi 300 ta devorbuzar mashinasini ishlatdi va uch joyda katta shikast
yetkazdi. Gurek tinch sulh tuzishga majbur bo`ldi. Bunga ko`ra u arablarga yiliga
2200000 dirham o`lpon to`lashi kerak edi. Gurek shuningdek uch yuz ming
sog`lom kishini qul o`rnida berish majburiyatiin oldi. Bundan tashqari sug`dlar
shahar markazini bo`shatib berdilar. Qutayba u yerda machid qurdirdi. Taxmin
qilishlaricha, Qutayba xazinadagi barcha tilla buyumlarni bir joyga yig`ib eritishni
buyurgan va bundan 50000 misqol oltin hosil bo`lgan ekan.
Samarqand istilosidan so`ng Qutayba yurishni davom ettirdi. U 713 yil
Farg`ona, Shosh va Qashg`argacha jang qildi. Barcha joylardan pul undirib o`z
valillarini qoldirdi. 715- 717 yillarda xalifalik taxti Sulaymon qo`liga o`tdi. U
barcha vorislarni, jumladan Qutaybani ham ta`qib qila boshladi. Bundan xabar
topgan Qutayba xalifa hukmdorligiga bo`ysunmaslikka qaror qildi. Biroq 715 yil
qo`zg`alon ko`targan arab jangchilari tomonidan Farg`onada o`ldirildi.
Qutaybaning harbiy yurishlari arablar tomonidan O`rta Osiyoning istilo qilinishida
katta ahamiyatga ega bo`ldi. U qariyb butun Movarounnahrni-Zarafshon vodiysi,
Qashqadaryo, Xorazmni zabt etdi.
3
2. O’zbekiston SSR tarixi, Qadimgi davrlardan hozirgi kunlargacha. I.Mo’minov tahriri ostida.-
Toshkent: Fan, 1974
11

Arablar istilosi 671 yildanoq boshlangan edi. Xuddi shu maqsadda
Amudaryoning shimoliy qirg`og`iga 50 ming kishilik qo`shin jo`natilgan. Ular
Basra, Kufa va uning atrofidan tshplangan arablardan iborat bshlgan.

12

1.3 Movarounnahrda arablarga qarshi harakatlar.
O`rta asr tarixchi olimi Abu Ja`far at-Tabariyning yozishicha,
Movarounnahr hududida uyushgan holda arablarga qarshi kurash olib borishga
harakat qilingan. Arablar yurishlardan so`ng o`lja bilan Marvga qaytishganida
o`rtaosiyolik shohlar Xorazm yaqinida yig`ilib, bir-biriga hujum qilmaslik haqida
majburiyat olishar edi.
Abul Hasan al-Balozuriy VII asrning 80-yillaridagi arablarning yurishlari
haqida yozar ekan, Movarounnahr hududida o`troq aholi bilan birga Choch
yaqinida, Yettisuvning Talas va Chuv vodiysida yashovchi ko`chmanchi turklar, Ili
daryosi havzasida va irtishdan g`arb tomonda yashovchi turgeshlar; Farg`ona va
Toharistonda yashovchi qarluqlar ham arablarga qarshi kurashdilar. Zarafshon
vodiysida, Buxoro bilan Samarqand oralig`idagi hududda yashagan turkiy xalqlar
ayniqsa katta kuch edi.
Arablar bilan zabt etilgan xalqlar o`rtasidagi qarama-qarshiliklar bir qator
jiddiy qo`zg`olonlarga olib keldi. V. V. Bartol`dning yozishicha (“O`rta Osiyoda
arab istilosining tarixiga oid”), arablar bilan G`urak so`g`dliklari o`rtasidagi
keskinlik Samarqand qamal etilishidan oldin boshlangan edi. At-Tabariy ham
shunday ma`lumot keltiradi.
Samarqand rustoqlari (Qishloq mavzelari) ning arablar tomonidan fath
etilishi, 720-721-yillarda u yerlarga arablar hamda Bakr ibn voil qabilalarining
ko`chirilishi ham mahalliy aholining qarshiligiga sabab bo`ldi.
Xuroson hokimi al-Jarroh (Qutaybadan so`ng) mamlakatni faqat qilich va
qamchi bilangina boshqarish mumkin, deb hisoblardi. At-Tabariyning yozishicha,
Samarqand aholisi Xuroson va Movarounnahrda boshqaruvga homiylik qilib
turgan xalifa Umar II ga shikoyat xati yubordilar. Islom dinini qabul qilganlarning
barchasidan xiroj olmaslik tadbirini Umar II murosaga keltirish siyosati deb bildi.
Zarafshoning manbaida, Mug` tog`idagi (Tojikistonda) qal`ada 1933 yili topilgan
xujjatlarda 720-721 yillarda Panjikent hokimi Divashtich boshchilik qilgan
sug`dliklarning arablarga qarshi qo`zg`oloni haqida ma`lumot keltiriladi.
13

Xurosonning yangi noibi Said ibn Amr al-Xarashiyning keskin tadbirlari tufayli
sug`dlik aslzodalar orasida mamlakatni tark etib, Farg`onaga ko`chib ketish
harakati boshlandi. Ularni Xitoydan ko`p mol bilan qaytgan 400 sug`dlik
savdogarlar, Ishtixon, Sabasket va Sug`diyonaning boshqa yerlaridagi
aslzodalarning barchasi “oltin qayishli kishilar” qo`llab-quvvatlashdi.
Zamindorlar o`z sipoh va oilalari bilan to`planib yo`lga chiqishdi, 10
mingdan ziyod kishi ko`chdi. Ko`chmanchilar Xo`jandga yetib kelishganda
Farg`ona hokimi shaharga joylashtirolmay, Isfara tumanini tafsiya etdi. Divashti
boshchiligidagi aholi va sipohlarning boshqa qismi Zarafshon bo`ylab tog`lar
orqali Abgar (yoki Abargar) qal`asidan yuqori tomonga yo`l olishdi.
Ko`chmanchilar hali Isfaraga yetib ulgurmasidanoq Al-Xarashiy yuborgan arab
qo`shinlari Xo`jand tuprog`iga oyoq qo`ydilar.Arablar Xo`jand shahri atrofini
o`rab, uni qamal qila boshlashdi.
Farg`ona hokimi yordam bera olmadi. Shunda sug`diyonaliklar sulh tuzishni
so`rashdi. Arablar sug`dliklar uylariga qaytishini, xiroj to`lashini, asirga olingan
arab ayollarini qaytarib berilishini talab qilib, shu shartlar bajarilsagina tinchlik
sulhi tuzulishiga rozi ekanliklarini aytishdi. Sug`dliklar bu shartlarni qabul
qilishganlarida arablar ularni aldashdi va deyarli hammalarini qirib tashlashdi.Ayni
vaqtda Xo`jand mulkdorlari ham qirib yuborildi. Ayrim ma`lumotlarga ko`ra uch
ming, boshqa ma`lumotlarga qaraganda yetti ming kishi qurbon bo`ldi.
At-Tabariyning ta`kidlashicha, mulkdorlarning bo`yinlarida muhrlik
qog`oz osilib turardi. Bu shundan dalolat beradiki, arablar juz`ya va xiroj
to`lovchilar bo`yniga muhr osishdek ayanchli udumni O`rta Osiyoda erta joriy
etishgan.
Xo`jandda ro`y bergan voqealardan so`ng Divashtich tog`lar orqali
jo`nagan panjikentliklar lashkari bilan arablar qal`asida mustahkam o`rnashib
oladi. Hokim Said ibn Amr al-Harashiy so`g`dliklarni yo`qotish uchun Sulaymon
ibn Abus Soriy boshchiligidagi qo`shin jo`natadi. Sulaymon bilan birga
o`rtaosiyolik bir qancha mulkdorlar, shu jumladan Xorazm shohi ham yuboriladi.
14

Sug`dliklar Qum qishlog`i yaqinida dushmanga qo`qqisdan xujum
qildilar. Biroq arablar ularni tor-mor etib, Abgar qal`asigacha quvib borishdi,
uning qamali esa uzoqqa cho`zilmadi.
II BOB ARAB XALIFALIGIGA QARSHI HARAKATLAR
2.1. Arablar zulmiga qarshi milliy ozodlik harakati. Muqanna qo‘zg‘oloni
Turk xoqonligi VII asr so‘nglarida (Sharkiy turk xoqonligi) yana kuchayib
ketadi. 689 yilda sharqiy turk xoqonligi lashkarlari G‘arbiy turk qo‘shinini
mag‘lub etib, So‘g‘diyonaga kirib borgan edi.
712 yilda turk qo‘shini Qutaybaning Marvga ketganligidan foydalanib,
So‘g‘diyonani egallab oladi. Ularni arablarga qarshi isyon ko‘targan So‘g‘d aholisi
yordamga chaqirgan edi. Bu paytda arablar qo‘lida faqat Samarqand shahri qolgan
edi. 713 yilda katta kuch bilan qaytgan Qutayba turklarni mamlakatni shshlab
chiqib ketishga majbur etadi, turklar hatto arablar ning Shosh va Farg‘onaga
qiladigan yurishiga ham xalal berolmaydi. Arablarda bo‘lgani kabi, turk
xoqonligining hokimiyat iog‘onalarida ham o‘zaro talashuv davom etardi. 716
yilda Mochjo vafot etgach, g‘arbiy turklar yana sharqiy turklardan ajralib ketadi.
Turgashlar qabilasining yo‘lboshchisi Sulu 737-738yillarga qadar davom etgan
qudratli davlatni barpo qiladi. U Markaziy Osiyoning butun g‘arbiy qismiga egalik
qilib, Movarounnahrning isyonkor dehqonlariga har taraflama yordam ko‘rsatadi,
arablarga shunchalik katta ziyonzahmat yetkazadiki, arab lar unga alamdan Abu
Muzaxim (o‘rguvchi va suzguvchi, ya’ni fil va ho‘kiz) deb laqab beradilar.
Aholi arablarga nisbatan hamisha g‘azabnafratda bo‘ladi, teztez g‘alayonlar
qilib turadi. Bu shubhasiz, umaviylar davri arab hukmronligining tabiatidan kelib
chiqadi. Umaviy lar abbosiylardan farqli o‘laroq, keng miqyosdagi davlat
maqsadlarini ko‘zlamasdan, eng avvalo, «jihod janglari»dagi arablarning
yo‘lboshchilari bo‘lib qolgan edilar. Ular arab lar o‘rtasida o‘z hokimiyatini saqlab
qolish, bo‘ysundirilgan xalqlardan soliqlar olish, vassal hokimlardan o‘lpon
undirish haqidagina qayg‘urganlar.
15

Sa’id al-Xaroshiy Xuroson noibi bo‘lgan davrda arablar ning
Movarounnahrda bo‘shashib qolgan davlat ustunlarini mustahkamlashga, isyonkor
aholini, dehqonlarni jazolashga jonjahdi bilan intiladi. 103 yili (722 m.y.) Sa’id al-
Xaro shiy So‘g‘d tuprog‘iga qadam qo‘ygach, g‘alayon qilib, arablarga
bo‘ysunishdan bosh tortgan so‘g‘dliklar Farg‘onaga panoh istab ketishga majbur
bo‘ladilar. Tabariy 104(723) yil voqealarini hikoya qilar ekan:
«Al-Xaroshiy Keshga yurdi. Keshliklar u bilan 10 ming bosh mol evaziga
sulh tuzdilar. Boshqalarning aytishicha, keshlik Vik ismlik dehqon uni o‘ziga
keltirmasdik sharti bilan 40 kun ichida 6000 bosh mol to‘lash hisobiga sulh taklif
etadi. Qachonki u Keshdagi ishlarini saranjomlagach, Rabinjon sariga yurdi va
Devashtiyni o‘ldirdi va ko‘mdirib tashladi. Rabinjonliklarga bo‘lsa, kimki joyidan
jilsa, yuzlab kishi qatl etilishini yozib yubordi, u Sulaymon ibn Abus Sariga Kesh
va Nasafga urush qilishni, xiroj yig‘ib olishni topshirdi», deydi.
Sa’id al-Xaroshiy Keshdan chiqib, Xuzor tomonga otlanadi. Tabariyning
yozishicha, bu paytda Xuzor turkiy qal’alar ichida eng mustaxkamlaridan biri
bo‘lgan. Tabariy Xuzorning aldov yo‘li bilan olinganligini aytib o‘tadi.
133 (hijriy) yil yetib keladi. Shu yildan e’tiboran Movarounnahr va uning
janubida arablarga qarshi norozilik harakati yana jonlana boshlaydi. Arablar
zulmiga qarshi kurashning yangi to‘lqini ko‘tariladi. Bu ma’lum darajada
arablarning o‘zaro ichki ixtiloflari bilan h.am bog‘liq edi. Umaviylar va Abbosiylar
o‘rtasida uzoq vaqtdan beri davom etib kelayotgan saltanat talashi pirovard
natijada, 749 yilning oxirlariga kelib, G‘arbiy Osiyo qam Abbosiylar qo‘liga
uzilkesil o‘tishi bilan xotimalanadi.
Abbosiylarning hokimiyatga kelishida Abu Muslim muhim o‘rin tutadi. Abu
Muslim Abbosiylarning Umaviylarga qarshi qora yalovini ko‘tarib, keskin kurash
boshlaydi. 742yilning 9 iyulida uning ochiqdanochiq jangga chorlovi natijasida
qora bayroq ostiga ko‘p xalq to‘planadi. Abu Muslim faqatgina arabiy tilli nufus
emas, xalifalikka tobe bo‘lgan mazlum kishilar o‘rtasida ham mashhurlik kasb
etadi. Arab mualliflaridan bo‘lgan Dinavariy bu haqda: «Abu Muslim huzuriga
16

Hirot, Bushang, Marvarrud, Toliqon, Marv, Niso, Obivard, Tuye, Nishopur,
Saraxs, Balx, Chag‘oniyon, Taxoriston, Xuttaliyon, Kesh, Nasafdan odamlar
shoshilinch yetib kela boshladi. Ular hammasi jam bo‘lib, liboslarini qora rangga
bo‘yadilar. To‘qmoqlarining yarmini ham qora rangga bo‘yadilar. Bu odamlar
otda, eshakda va piyoda kelishar, eshaklarini xalifa Marvon ibn Muhammad nomi
bilan atab «xarra Marvon» deb qiyqirishar va nuqishar, ularning soni 100 000 kishi
edi», deb yozadi.
Abu Muslim xalifalikning sharqiy qismidan yiqqan, tarkibida Markaziy
Osiyo va umaviylardan norozi arablardan tuzilgan behisob qo‘shin bilan 750 yilda
umaviylar lashkarini tormor etadi. Hokimiyat Abbosiylar qo‘lida o‘tadi.
Abbosiylarning saltanat taxtiga kelishi bilan xalifalik va unga tobe
o‘lkalarda biror narsa o‘zgarmadi. Umaviylarga qarshi g‘alayonlar davomida
berilgan va’dalar unutiladi. Abu Muslim ham so‘zining ustidan chiqmaydi.
Xuroson noibi lavozimini egallagan Abu Muslim o‘zining o‘tmishdoshlaridan juda
kam farq qilardi. Abbosiylar hokimiyatga kelgach, oliqsoliqlar miqdori avvalgidan
ancha oshib ketadi. Lalmikor yerlardan olinadigan qosilning yarmi, sug‘oriladigan
yerlardan olinadigan hosilning choragi, ko‘pincha esa, uchdan biri to‘lanadigan
bo‘ladi. Ba’zan musulmon oy taqvimi bilan qishloq xo‘jalik quyosh taqvimi moye
kelmaganidan, oliqsoliqlar yilda ikki martaga qadar undirilgan. Umaviylarga
qarshi og‘ir ahvoldan qutilish uchun kurashgan mehnat kishisi yanada yomonroq
ahvolga solib quyiladi. Ayniqsa, dehqonchiligining asosiy qismi lalmikorlik
bo‘lgan Movarounnahr singari o‘lkalarda bu mushkul oqibatlarga olib keladi.
Garchand, yer xalifalikning nomigagina xususiy mulki bo‘lib hisoblansada, amalda
mahalliy aslzodalarning qo‘liga o‘tgan va mayda bo‘laklarga bo‘linib,
chorikorlarga ijaraga berilar edi. Oldinlari erkin dehqonchilik qilib kelgan
jamoachilar o‘z erkidan mahrum bo‘lib, yirik yer egalariga tobe bo‘lib qolgan,
ijara bilan kun ko‘radigan mahkum kishilarga aylangan edi. Ular ixtiyoriy qullar
yoxud qullik maqomiga tushib qolgan kishilar edi.
17

Abbosiylardan ko‘p narsa kutgan ular tarafdorlari tez orada aldanganliklarini
biladi. Ko‘p o‘tmay norozilik kayfiyati Movarounnaqrda dovuldek ko‘tariladi. 133
yilda (751) Xuroson noibi Abu Muslimga qarshi Buxoroda Sharik ibn Shayx
alMaxriy isyon ko‘taradi.
Sharik ibn Shayx alMaxriy g‘alayoni bostiriladi uning o‘zi esa o‘ddiriladi.
Biroq bu bilan Movarounnahrdagi norozilik harakatlari so‘nib qolmaydi.
Abu Muslimning o‘zi va uning amaldorlari Movarounnahrni qattiqroq idora
qilish harakatida bo‘ladi. U, 133 yilda (751) Samarqandga yetib keladi.
Abu Muslimning noibligi ham uzoqqa cho‘zilmaydi. Abu Muslim
halifalikka davogarlikda gumon qilinib, qatl etiladi. Bu voqea 137yilda (755), Abu
Muslimning Xuroson noi bi bo‘lganining beshinchi yili sodir bo‘ladi.
Bu vaqtda Qashqa vohasida arab istilochilariga qarshi mahalliy aholining
«oq kiyimlilar» nomi bilan tarixga kirgan ulug‘ isyoni yet;ilib kelmoqda edi.
Tabariy 161 hijriy yil (778) voqealarini hikoya qilar ekan, Muqanna qo‘zg‘olonini
yilning eng muhim ishlaridan deb sanab o‘tadi. «U ko‘pgina odamlarni aldab,
kuchayib ketdi va Movarounnahrga yetib bordi,deb yozadi Tabariy,alMahdiy u
bilan urush qilish uchun o‘zining bir qancha lashkarboshilarini, ya’ni Uqba ibn
Salim, Jabrail ibn Yah’yo va Mahdiyning muridi Layslarni bu paytda Xuroson
noibi bo‘lgan Mu’az ibn Muslim ixtiyoriga berib jo‘natdi». Muqannaga qarshi
yuborilgan lashkar va lashkarboshilar topshiriqning uddasidan chiqolmaydi,
chog‘i, «AlMahdiy maxsus qo‘shinni Sa’id alXarashiy boshchiligida yuborib,
oldingi lash karboshilarini ham unga qo‘shadi».
«Buxoro tarixi»da Muqanna va uning xalifalikka qarshi kurashi haqida
nisbatan mufassalroq ma’lumot berilgan. «Muqanna Marv atrofi
aholisidan,deyiladi unda,Koza deb atalgan qishloqdan bo‘lib, nomi Hoshim ibn
Hakim edi.
U ilgari kudungarlik qilar edi, keyin esa ilm o‘rganishga mashg‘ul bo‘ldi va
har xil ilmlarni: ko‘z bo‘yamachilik, sehr va tilsim ilmlarni o‘rgandi.
Ko‘zbo‘yamachilikni yaxshi bilib olib, payg‘ambarlik da’vosini h_am qildi va uni
18

Mahdiy ibn Mansur hijratning 167 yilida (5 avgust 78323 iyul 784) o‘ldirdi. Mu -
qanna o‘zboshimchalikni o‘rgangan va g‘oyatda ziyrak bo‘lib, qadimgi olimlar
ilmlariga oid ko‘p kitoblarni o‘qigan va jodugarlikda ustoz bo‘lgan edi. Uning
otasining nomi Hakim bo‘lib, u Abu Ja’far Davonaqiy davridagi Xuroson amiri
lashkarboshilaridan biri edi. U Balxdan chiqqan edi.
Muqannachilar Movarounnahrning aksariyat qismini egallab olgan edilar.
Qashqa vohasi Muqanna harakatining beshigi edi. Naxshab shahri va uning
tevarakatrofi aholisi Mu qannaning ukasi Jamxo‘r boshchiligida arab
hukmdorligiga qarshi kurashadilar. «Bal’amiyning yozishiga qaraganda, Nax shab
aholisi jang qilmasdanoq Jamxo‘rga qo‘shilgan»2. Nax shab dehqonlari (aslzoda va
boylari) Jamxo‘r kelgach, o‘zlarining boyliklarini olib, shahardan qochib ketishga
urinadilar. Isyon ko‘targan omma, ularning yo‘lini to‘sib qo‘yadi. Nax shab
devoridan tashqarida arablar va ularga qo‘shilgan dehqonlar bilan isyonchilar
o‘rtasida shiddatli jang bo‘lib o‘tadi.
Mag‘lubiyat alamiga chiday olmagan boy dehqoy Ahmad Mu’diy tez orada
katta qo‘shin to‘plab, Naxshabga hujum uyushtiradi. G‘aflatda qolgan
qo‘zg‘olonchilardan u shafqatsiz o‘ch oladi. Jamxo‘rni va qo‘zg‘olonning boshqa
boshliqlarini dorga torttiradi. Ahmad Mu’diyning rahmshafqatsizligi
isyonchilarning va ularni qo‘llab turgan xalqning g‘azabini yanada kuchaytirib
yuboradi.
Xalifalik vujudga kelgan ozodlik kurashidan qattiq xavfda qoladi. Xalifa
Mahdiy oxiroqibatda Sa’id alXarashiyni Muqannaga qarshi kurashga jo‘natadi.
Muqanna Qashqa vohasiga kelgan dastlabki paytda o‘zi uchun karorgoh
sifatida Hisor tizma tog‘ining Kesh bilan Samark and oralig‘ida tushgan qismida
(qariyalarning aytishicha, to iqinlariga qadar KeshSamarqand yo‘li shu qal’a
yonidan o‘tgan), lovonda joy qilgan. Va nihoyat, arablar bilan olib borgan
janglarining oxirgi yillarida ham shu qal’adan boshpana yupgan. Muqanna
joylashgan qal’aning avvalgi nomi nima G)o‘lgan aytish qiyin, harholda, «Sanam»
atamasi bu joyda butlar bo‘lganligini ishorat etadi. Muqannachilar otashparast
19

bo‘lib, zardushtiylik an’analariga rioya qilganlar, butlarga, sanamlarga topinganlar.
Qal’aning nomi shundan kelib chiqqan bo‘lsa ajab emas. Muqanna arablarga
qarshi faqat nayza va qilich bilangina emas, targ‘ibot va tashviqot usullaridan ham
foydalangan. Islom dini nimani e’tirof etgan va muqaddas hisoblagan bo‘lsa,
Muqanna uning ziddiga ish olib boradi. Bu haqda keyinroqda, «Muqanna oyi»
haqida so‘zlaganda, fikr yuritiladi. Muqannaning halokati ham tarixiy asarlarda
turlicha talqin etilgan. Shu jumladan, Beruniyning «Osor ulboqiya» asarida
Muqanna o‘limi yaqinligini bilib, o‘zini tandirga tashladi1, degan fikr aytiladi.
Tabariy bu haqda «qachonki, u o‘z o‘limi yaqinlashganini sezgach, o‘zi
zahar ichdi, xotinlarini, oilasini ham zaharladi»2, degan fikrni aytadi.
Narshaxiy Muqannaning halokati to‘g‘risida ma’lumot be radi. Keshda,
Sanam tog‘idagi hisorning ichida «chashma, darax tlar va ekinzorlar bor edi.
Muqannaning xos kishilari va sipohsolorlar kuchli lashkar bilan hisor ichida edilar.
Hisor
Sa’id al-Xarashiy, Sadriddin Ayniy aytgani kabi, to‘rt yillik qamal paytida
«uning (MuqannaP.R.) ishini og‘irlashtirib, lashkarlari tarqalib ketdi, hisorda
bo‘lgan sipohsolor esa hisor darvozasini ochdi va bo‘ysunib, tashqari chiqdi; islom
dinini qabul etdi. Musulmonlar hisorni oldilar. Mu qanna ichki xisorni saqlab
qololmasligini tushundi».
Arablar muqannachilardan qattiq o‘ch olgan. Kurash mag‘lubiyat bilan
yakun topgan bo‘lsada, u Markaziy Osiyoda arab istilosiga qarshi harakat tarixida
katta ahamiyat kasb etadi. Xalifalikni zilzilaga solgan ozodlik harakati
shafqatsizlik bilan bostiriladi, ammo xalifalik shundan so‘ng mahalliy aholi
vakillarini hokimiyat ishlariga aralashtirishga majbur bo‘ladi. Oliqsoliqlar
masalasida bir qadar yon beriladi Xalifalik asosiy yig‘im turlaridan biritamg‘a
solig‘idan voz kechishga majbur bo‘ladi.
Mahalliy kishilarning hokimiyatga aralashtirilishi is lom dinining rivojiga,
keng tarqalishga yo‘l ochadi. Muqanna fojeasidan so‘ng ham islom dinini
nomigagina sabul qilish, undan voz kechish singari holatlar ko‘p kuzatilgan.
20

Qashqa va Surxon vohalarida «tabar musulmonlik» tushunchasi hali hozirga qadar
yashab keladi.
«Tabar musulmonlar» islom dinini kabul qilishning ashaddiy muxoliflari
bo‘lib, zo‘rlik bilan uni nomiga kabul qilganlar. Imkoniyat tug‘ildi deguncha, yana
islomdan qaytganlar. Aytilishicha, ularning bir qismi dastlab boshlarini tabar bilan
chopganlarda ham islomni kabul qilmagan.
Muqanna halokatidan so‘ng ham, muqannachilik Qashqa vohasida, Buxoro
va Iloq kabi joylarda davom etadi. «Buxoro tarixi»da Narshaxiy Muqannaning
Kulortegin nomli sarkardasi lashkar va mulozimlar tuzib, Musayyab bilan urushlar
qilgan.i haqida yozadi. Musayyab ibn Zuxayr Xurosonga Mu’az ibn Muslimdan
so‘ng noib qilib tayinlangan edi. «Buxoro tarixi» yozilgan davrda (X asr) ham
muqannachilik harakati so‘nmagan: «Bu qavmdan Kesh va Naxshab viloyatida,
Kushki Umar, Kushki Xishtivon va Zarmon qishlog‘i kabi Buxoro qishloqlarida
hozirda ham saqlanib kelmoqda. Ular o‘zlari Muqannaning kim ekanligidan
butunlay xabarsiz bo‘lsalar qam uning o‘sha dinidalar». Muqanna isyoni VII-VIII
asrlarda Ovrupa va Osiyoni ttratgan arab xalifaligiga, uning o‘zga xalklarni bosib
olish, moddiy va ma’naviy jihatdan xo‘rlash, ezish va talash, qirg‘in qilish
siyosatiga qarshi ko‘tarilgan siyosiy kurash sifatida ahamiyat kasb etadi. Bu kurash
xalq ozodlik harakati tusini olib, unda mahalliy aholining turli tabaqalari vakillari
ishtirok etadi. Buxoro hukmdori Bunyod ibn Tug‘shodaning muqannachilikda
ayblanib o‘ddirilishi ham buni yaqqol isbotidir. Arablarga tobe bo‘lib, nomiga
yurtni boshqarib turgan ilg‘or qarashli, vatanparvar ayonlar o‘zlarining vassallik
maqomlaridan rizo bo‘lmaganlar. Ikkinchi tarafdan, qudratli, dunyoning katta
qismini o‘ziga tobe etgan xalifalik birlashgan kuchmahalliy aholi ozodlik kurashi
oldida ojiz qolishi amalda isbotlandi. Muqanna halokatining asosiy sabablaridan
biri arablarga yordam qo‘lini cho‘zgan dehqonlar bo‘lgan.
Ular o‘zlarining katta molu mulkidan, yeru suvidan ajrab qrlishdan cho‘chib,
Muqannaga qarshi kuch to‘plagan, unga qarshi borgan. Yo‘qsa, muqannachilarni
arablar birgina o‘z kuchlari bilan yengishga qodir bo‘lmas edi. Masalaning yana
21

bir ayanchli jihati shundaki, islomga qadar Markaziy Osiyoda diniy e’tiqod islom
singari qattiq qo‘yilmagan, xalqning ongiga, shuuriga singdirilmagan edi. Ko‘p
xudolik (Tabariy ta’kidlagani kabi), butlarga, sanamlarga sig‘inish, topinish islom
dini singari ehtiyojga aylanmagan edi. Islomning ko‘p jihatdan afzalligi arab lar
bosib olgan mamlakatlar aqolisi tomonidan e’tirof etiladi va qabul qilinadi. Islomni
zo‘rlab tiqishtirish, ma’lumki, dastlabki paytlarda, hatto Qutayba pul va qamchiga
zo‘r bergan bo‘lsada, muvaffaqiyat qozona olmagan edi. Qachonki, islom targ‘ib
va tashviq etilgach, Qur’oni Karim bo‘yicha ish ko‘rish, oliqsoliqlarni diniy
yo‘sinda tartibga solish singari harakatlar islomning taraqqiysiga, keng yoyilishiga
va o‘zga mamlakatlarda ham chuqur ildiz yoyishiga olib keladi. Arablarning
harbiy ustuvorligidan ko‘ra, islomning asosi pishiqligi, xalqchilligi ular erishgan
jahongirlik yutuqlarining muvaffaqiyatini ta’min etgan omil bo‘lgandi.
Akad.V.V.Bartold ham vaqtida buni ko‘rsatib o‘tgan edi. U, masalan,
Buxoroda podshohlik qilgan xotin davrida aslzodalarning o‘g‘illari
navbatmanavbat uning saroyida faxriy qorovullik xizmatini o‘tashi haqida gapirib
«bunday siyosiy tuzumda, so‘'shing qatiy ma’nosida davlat dini haqida ran bo‘lishi
mumkin emasdi. Eronda bo‘lgani kabi, bu yerda ham hukmron tabaqaning diniy
e’tiqodi zardushtiylik edi. Shunga qaramay, Eronda I a’qib etilgan zindiqlar
(dualiylar) mazhabi Movarounnahrda xavfxatarsiz boshpana topdi. Shu xiddagi
erkinliqdan, chamasi, ma’jusiy va nasroniylarham foydalanishgan... Arab
bosqinchilariga qarshi kurashda, ma’lum bo‘lishiga qaraganda, din ahli bironbir rol
o‘ynagan emas»1, —degan edi.
Arablarning o‘zga mamlakatlardagi muvaffaqiyati birinchi galda uning diniy
uyushganligi, e’tiqod mustahkamligi bilan bog‘liq edi. Movarounnahrda
otashparastlik islom darajasidagi mavqega ko‘tarilmagan edi. Arablarning
g‘alabasi mantiqan islomning zardushtiylik ustidan qozongan zafari edi. Harbiy
kuch ma’naviy qudrat oldida ojiz bo‘ladi.
Movarounnahr xalqi islomni qabul qildi, ammo ozodlikka bo‘lgan ishonchni
boy bermadi. Islom ma’naviy ehtiyojdagi bo‘sh joylarni to‘ldirdi, biroq mahalliy
22

aholida chet el bosqinchilariga bo‘lgan g‘azabnafrat alangasini so‘ndira olmadi.
Muqanna qalokatidan so‘ng, baribir, istilochilar mavqeidan putur keta boshladi.
Naxshabliklarning arab bosqinchilariga qarshi nafrati kuchli bo‘lganligini
191 yil (807) voqealariham ko‘rsatadi. 806 yilda Samarqandda arab amaldorlaridan
bo‘lgan Rafi’ ibn Lays xalifa Xorunga qarshi borib, uni vazifasidan bekor qilish
da’vosi bilan chiqadi, Aslida bu nizoning sababi bir boy ayol bilan bog‘liq edi. Bu
ayolning eri Yah_’yo ibn alAsh’as uzoqda, xotin esa Samarqandda qolgan edi.
Ajralish uchun u islomdan qaytadi va Raf’i ibn Laysga tegadi. Yah’yo xalifa
Xorun alRashidga murojaat qiladi. Xalifa Raf’ini jazolashni (bichish, sazoyish
qilish) Balx noibi Ali ibn Isoga topshiradi. Raf’i tarafdorlari ortib, Tabariy
aytishiga ko‘ra, «Movarounnahrda kim bo‘lsa, bari unga qo‘shiladi»2. 191 (807)
yilda Nasaf ah.olisi ham Raf’i ibn Laysga murojaat qilib, o‘zlarini Ali ibn Isoning
o‘g‘li Iso ibn Alidan qutqarishni, uni o‘ldirishda yordam ko‘rsatishni iltimos
qiladilar.
Raf’i ibn Lays nasafliklarga zulm o‘tkazayotgan Iso ibn Aliga qarshi
otlanadi va uni o‘rab olib, o‘ldiradi. Biroq Iso ibn Aliningyonidagilarga
indamaydilar. Mana shu kichik birdalilning o‘zi DC asr boshlarida
Movarounnahrda arablarga qarshi yangi kuchlar yetilganligini, bu kuchlar endi
mamlakat taqdirini mustabid arablar qo‘liga toshpirib qo‘ymasligini ko‘rsatadigan
bir ishorat edi. Oqibatda shunday bo‘lib chiqadi ham. Arablar Movarounnahrda o‘z
mavqelarini kunmakun yo‘qota boradilar. Xalifa Ma’mun saltanat uchun bo‘lgan
hayotmamot kurashlarida ukasi Aminni forslar yordami bilan yengishga muvaffaq
bo‘lgandan so‘ng, ularga yon berishga majbur bo‘ladi. Jumladan, xalifalikning
sharqiy viloyatlarini forsiylarga idora qilish uchun toishirishga majbur bo‘ladi.
Keyinchalik mana shu forsiy hokimlar Tohiriylar va Somoniylar sulolasiga asos
soladi.
Xalifalar mahalliy ayonlar, aslzodalarning tobora oshib borayotgan
kuchqudratiga to‘sqinlik qilishga borgan sari ojiz bo‘la boradi. Tez orada
hokimiyat pillapoyalarida Tohiriylar paydo bo‘ladi.
23

Ular bilan deyarli bir vaqtda Somoniylar sal tanat ostonalarida ko‘rina
boshlaydi. Somoniylarning ham asli, kelib chiqishi Balx viloyatiga, uning Somon
qishlog‘iga borib taqaladi. Somoniylar sulolasining poydevorini tashlagan
kishiSomonxudot sosoniylar lashkarboshilaridan bo‘lgan va 591 yilda turklar
huzuriga qochib o‘tgan„Bahrom Chu bin avlodidan hisoblangan.
24

2.2 Arab Xalifaligi davrida Movarounnahr va Xuroson.
XV—XVII asrlar jahon tarixida Renessans yoki Uyg‘onish davri nomi bilan
mashhurdir. Bu davrda Evropa mamlakatlarida birin-ketin madaniy yuksalish
ko‘zga tashlanadi. Bu madaniy yuksalnsh, birinchi navbatda, ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlar bilan, jamiyat hayotida shaharlarning, shahar madaniyatining,
hunarmandchnlik ishlab-chiqarishining rivoj topishi bilan uzviy bog‘liq edi.
Renessans madaniyati birinchi bo‘lib Italiyada boshlandi. Ma’lumki, Italiya o‘sha
davrda O‘rta dengizda, temir yo‘l va havo yo‘llari bo‘lmagan bir davrda, suv yo‘li
orqali savdo-sotiqni rivojlantirish, boshqa mamlakatlar bilan turli iqtisodiy-
madaniy aloqalarni avj oldirishda markaziy o‘rinlardan birini egallar edi.
Italiya suv yo‘li orqali bevosita rivoj topgan sharq davlatlari, xususan, arab
davlatlari bilan yaqindan aloqada bo‘lishga intildi. IX—XII asrlarda YAqin va
O‘rta sharq xalqlari, musulmon sharqi madaniyatining yuqori cho‘qqiga
ko‘tarilgani tarixdan ma’lum. Italiyaning bu davlatlar bilan iqtisodiy-madaniy
aloqalari Evropada Renessans madaniyatining vujudga kelishida muhim rol
o‘ynagan.
Italiyaning sharqiy qo‘shnisi bo‘lgan Ispaniyada esa musulmon madaniyatini
bevosita rivoj ettirgan arab davlati—Qordova xalifaligi deyarli XV asrlarga qadar
davom etdi. Bular hammasi Italiyada boshlangan Renessans, Uyg‘onish
madaniyati shakllanishida IX—XII asrlarda YAqin va O‘rta sharq mamlakatlarida
vujudga kelgan arab tilidagi madaniat, sharq Uyg‘onish davri madaniyati, fani
bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi.
XII—XIV asrlarda Italiyada Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy,
Marvoziy, Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd kabi mashhur sharq olimlarining asarlari
lotin tiliga tarjima etildi, arab ilmiy yutuqlarini o‘rganishga intilish kuchaydi. Bu
asarlar Evropaga keng tarqaldi va Renessans madaniyatining muhim qismiga
aylandi.
YAqin va O‘rta sharq Uyg‘onish madaniyatining shakllanishida O‘rta Osiyo
madaniy an’analari katta ahamiyat kasb etadi.
25

YAqin va O‘rta sharqda islom dinining tarqalishi YAqin sharqda arab
xalifaligining shakllanishi va rivoji bilan uzviy bog‘liqdir. Bu xalifalik islom
bayrog‘i ostida asta-sekin Arabiston chegarasidan chiqib, O‘rta sharq tomon yurish
oshlab, u erdagi mamlakatlarni bosib ola boshladi. Bu jarayon islomni tarqatish
bilan uzviy bog‘liq holda olib borildi. VIII asr oxiri — IX asrning o‘rtalariga kelib
arab xalifaligi sharqda eng kuchli rivoj topgan imperiyaga aylandi. Xususan
xaliflar Mansur, Xorun ar-Rashid, Ma’mun davrlarida xalifalikning markaziy
shaharlari, xu- susan. Bag‘dod iqtisodiy va madaniy jihatdan eng rivoj topgan
shaharlardan biriga aylandi. Madaniyat, ilm-fan taraqqiy etdi. Bu erda turli ilmiy,
diniy muzokaralar avj oldi, turli mamlakatlardan kelgan ilm vakillari tomonidan
keng ilmiy muhokamalar uyushtiriladigan bo‘ldi, ilmgohlar vujudga keldi, kitob
ko‘chirish, turli tillardan arab tiliga ilmiy kitoblar o‘girish avj oldi, maxsus
tarjimonlar maktabi vujudga keldi, asar yozishga qiziqish isuchaydi. Bu jihatdan,
ayniqsa, Xorun ar-Rashid va Ma’mun davri muhim ahamiyat kasb etadi. 4
yuksalishini o‘zida ifoda etdi. Uyronish davri madaniyati boshqa
o‘lkalardagi so‘nggi madaniy yuksalishga katta ta’sir ko‘rsatdi.
O‘rta Osiyoda Uyg‘onish davri. Ma’lumki, VIII asrlarda O‘rta Osiyo YAqin
sharqda yangi vujudga kelgan arab davlati — xalifalik tomonidan istilo etildi.
Keskin kurashlar, qarshiliklarga qaramay erli xalq bosqinchilarga qaram bo‘lib
qoldi. Buyuq olim Beruniy va tarixshunos Narshaxiy tafsiricha bosqinchilar erli
xalqlarga ham moddiy, ham ma’naviy jihatdan katta zarar keltirdi — erli
hokimiyat tugatildi, shaharlar, qadimgi madaniyat yodgorliklari, mavjud yozuvlar
yo‘q qilindi, kitoblar yondirib yuborildi, arxitektura, san’at namunalari barbod
bo‘ldi. Ilm- ma’naviyat fidoyilari qurbon etildi va hokazo, Xalq xalifalikka, yangi
dinga qaram qilindi. Ma’naviy norozilik kuchaya bordi, xalq mustaqillikni tiklash
uchun kurashga qo‘zg‘aldi. VIII—IX asrlarda Abu Muslim, shariq ibn shayx,
Sumbat, Muqanna boshchiligida xalq qo‘zg‘o-lonlari bo‘lib o‘tdi. Ular
bosqinchilarga qarshi hurlik, ozodlik uchun kurashdilar.
4
История Узбекской ССР. С древнейших времен до наших дней. Под ред. И.М.Муминова.-Т.:
“Фан”, 4974
26

Mustaqillik birlik, o‘zaro inoqlik va bir maqsad yo‘lida kurashuv natijasida
qo‘lga kiritilishi hamda saqlab qolinishi mumkinligi tarixda bir necha bor
isbotlangan. Mustaqillik ilm-fan, ma’rifatga tayansagina, ijtimoiy-madaniy
taraqqiyotda yuksak yutuqlarga erishish mumkin. Tarixda dono shohlar, hokimlar
ham o‘z saroyiga ilmu fozillarni, ziyolilarni to‘plaganlar, ularga imton tug‘dirib,
kuch-g‘ayratlarini mamlakat mustaqilligini mustahkamlashga yo‘naltirganlar.
Mustaqillik, bu - ma’naviy xudbinlik, quruk kekkayish, maqtanchoqlik
emas, bu - og‘ir mehnatni, xalqni farovonlik yo‘lida olib borishga qaratilgan
majburiyat va safarbarlikni, g‘ururni nazarda tutadi.
Mustaqillik, bu boshqa o‘lkalarning ham mustaqil ma’naviyatini izzat-
hurmat etishni, ular bilan madaniy va boshqa aloqalarni kengaytirishni, ulardan
o‘rganish va bor bilganini baham ko‘rishni ko‘zda tutadi 5
.

5
История Узбекской ССР. С древнейших времен до наших дней. Под ред. И.М.Муминова.-Т.:
“Фан”, 4974
27

XULOSA
Kurs ishi O’rta Osiyoni Arablar fath etishiga bag’ishlangan . Arablar
istelosi VII asrda qabilalar aro urushlardan so’ng kichik Madina shahrida tezlik
bilan birlashdilar . O’z hududlarini kengaytirin yurish qila boshladilar . 709 yili
Qutayba burilish yasashga erishadi. Tarxun tor-mor keltirilib, qatl qilinadi,
Buxoro katta qiyinchiliklarsiz ishg ol etiladi. Ko p o tmay Qutayba Shuman, Nasafʻ ʻ ʻ
va Keshni egallab oladi. Arablarning So g d yuragi Samarqandga hujum qilishi
ʻ ʻ
uchun barcha imkoniyatlar muhayyo tuyulgan edi, biroq Qutayba salkam ikki
yilgacha Xorazmdagi yumushlar bilan ovora bo ladi.
ʻ
«711 yili Qutayba xorazmshohga taxtni qayta egallashda ko maklashadi va
ʻ
Xorazm Xalifalikka tobe bo lib qoladi. 712 yili Qutayba Samarqandga yurish
ʻ
qiladi. Samarqand hokimi Gurek unga keskin qarshilik ko rsatilganligi.» tarixiy
ʻ
manbarda aytib o'tilgan.Arab qo shini qamalga mo ljallangan otish va devor buzish
ʻ ʻ
qurollaridan foydalanadi. Murosasiz jangdan so ng Qutayba nihoyat shaharni
ʻ
ishg or etadi va Samarqand aholisiga og ir o lpon to lash majburiyatini yuklatadi
ʻ ʻ ʻ ʻ 6
.
Kurs ishi mavzusi butun turkiy va islomiy davlatlar tarixida muhim ro’l
o’ynaydi . Bu tarixni yashirmasdan , to’g’ri va aniq malumotlarga tayanib
boricha oshirmasdan kelajak avlodga yetkazish zarurdir . Zero biz istasakda
istamasakda kelajak hayotimiz tarixdan o’rnak oladi .
6
Jo`rayev N. va boshqalar... O`zbekiston tarixi. T., 1998.
28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Asosiy adabiyotlar
1. История Узбекской ССР. С древнейших времен до наших дней.
Под ред. И.М.Муминова.-Т.: “Фан”, 4974
2. O ’ zbekiston SSR tarixi , Qadimgi davrlardan hozirgi kunlargacha .
I.Mo’minov tahriri ostida.-Toshkent: Fan, 1974
3. Jo'raqulov O., Ergasheva J. Qashqadaryo sanoati tarixi. Qarshi, Nasaf,
1996
4. Jo‘raqulov O. Qashqadaryo mang‘itlari. T.:Fan. 1993.256 b
5. Jo'raqulov O. Qashqadaryo marmar sanoati. Т.: Fan. 2000. 55 b
Qo’shimcha adabiyotlar
6. Qarshi. Qarshi (kitob albom). Mualliflar jamoasi T. 2006.
7. Zaxarov S.M. Ordenli kolxoz Qashqadaryo oblast Shahrisabz rayon
Lenin nomli kolxoz tarixi. (0‘zbekiston kolxoz va sovxozlar ta rixi). 1-kitob. Т.:
O ‘zbekiston. 1969. 304-354 b
8. Ravshanov P. Qashqadaryo tarixi, Toshkent, Fan, 1995
9. Jo`rayev N. va boshqalar... O`zbekiston tarixi. T., 1998.
10. Kaso ` mov A ., Vaskin I . Osnovno ` ye napravleniya vneshney politiki
Respubliki Uzbekistan . T., 1994.
11. www.ziyonet.uz
29

O’RTA OSIYONING ARABLAR TOMONIDAN BOSIB OLINISHI.docx

Купить