O’rta Osiyoning IX-XII-asrlar tarixi tarixshunosligi - История - Образовательные программы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	137.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Февраль 2025
Расширение	doc
Раздел	Образовательные программы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

O’rta Osiyoning IX-XII-asrlar tarixi tarixshunosligi

Купить

O RTA OSIYONING IX-XII-ASRLAR TARIXI TARIXSHUNOSLIGIʻ
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................ 2
I.BOB. IX-XII ASRLAR O‘RTA OSIYO SIYOSIY HAYOTI TARIXIGA OID MANBALAR . 5
1.1. O‘rta Osiyoning IX-XI asr siyosiy hayoti tarixiga oid manbalar ............................................. 5
1.2. O‘rta Osiyoning IX-XII asr ijtimoiy hayoti tarixiga oid manbalar ......................................... 13
II.BOB. MUSTAQIL O‘ZBEKISTONDA VA XORIJIY MAMLAKATLARDA O‘RTA
OSIYONING XI-XII ASRLAR SIYOSIY HAYOTI TARIXINING O‘RGANILISHI ............... 18
2.1. Mustaqil O‘zbekistonda O‘rta Osiyoning IX-XII asrlar siyosiy hayoti tarixining o‘rganilishi
....................................................................................................................................................... 18
2.2. Xorijiy mamlakatlarda O‘rta Osiyoning IX-XII asrlar siyosiy hayoti tarixnavisligi .............. 21
XULOSA ....................................................................................................................................... 28
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................ 31

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi Vatanimiz mustaqillikka erishganidan so‘ng
tariximizga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgardi. Zero o‘z o‘tmishini yaxshi bilgan
undan to‘g‘ri xulosalar chiqargan xalqgina kelajak sari xotirjam qadam tashlay
oladi. Mustaqillik yillarida tariximizga bo‘lgan e’tibor hukumat darajasigacha
ko‘tarildi desak aslo xato bo‘lmaydi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1998 – yil 27 iyuldagi “O‘z FA tarix instituti faoliyatini
takomillashtirish haqidagi” 1
qaroridan so‘ng haqqoniy tarixni yaratish, bu
jarayonda birlamchi manbalarga asosiy e’tibor berish, qo‘yilgan muammolarni
soha mutaxassislari tomonidan hal etilishi, mavjud muammolar yechimini ilmiy
asoslash borasida anchagina ishlar amalga oshirildi. O‘rta Osiyo tarixini, jumladan
IX-XII asrlar tarixini o‘rganish turli davrlarda ayniqsa, XIX asr ikkinchi yarmidan
rus tarixchilari, keyin Sho‘ro davri tarixchilari tomonidan amalga oshirilib borildi.
Lekin bu davrlarda ayniqsa sho‘ro davrida tarixni bir tomonlama sinfiylik nuqtai-
nazaridan yoritish avj oldi. IX-XII asrlar O‘rta Osiyo siyosiy tarixini qanday g‘oya,
mafkura, usullar vasitasida yoritilganligini tahlil etish va tatqiq etish tarixshunoslik
fani uchun juda muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari mustaqil O‘zbekistonda
va xorij mamlakatlarda ushbu davrni yoritishdagi yutuq va kamchiliklarni tatqiq
etish ham muhimdir.
Mavzuning maqsadi ishining maqsadi IX-XII asrlarda O‘rta Osiyo siyosiy
hayoti tarixining tarixshunosligini tarixshunoslik fanining eng samarali va so‘ngi
usullari yordamida ochib berish, bu davr siyosiy hayotiga nisbatan turli davrlarda
yashab ijod qilgan tarixchilar ya’ni, XIX asr ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi
tarixchilar-olimlar tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar, XX asr 20-yillaridan
shu asrning 80-yillari oxirlarigacha qilingan tadqiqotlar, mustaqillik yillarida
amalga oshirilgan ishlar, shuningdek, XIX asr oxirlaridan xorij mamlakatlarida
amalga oshirilgan ilmiy izlanishlar ular tomonidan bildirilgan fikr va
mulohazalarini tatqiq etish va tahlil etish va shu orqali tarixshunoslik fanining
yanada rivojlanishiga hissa qo‘shishdan iboratdir. XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo
1
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 315-son, 27.07.1998-yil.
2

siyosiy hayoti tarixining tarixshunosligini yoritib berishda biroz e’tibordan chetda
qolgan muammolarni topish va uni tarixchilar e’tiboriga havola etish ishning
asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi.
Mavzuning vazifalari: Mavzuning vazifalari O‘rta Osiyoning IX-XII
asrlar siyosiy hayotini turli tuzum va jamiyatlarda qanday nuqtai-nazardan
yoritilganligini o‘rganish, turli g‘oya va mafkuralarning tarix fani taraqqiyotiga
ijobiy va salbiy ta’sirini o‘rganish, IX-XII asrlar O‘rta Osiyo siyosiy hayoiti
tarixini yoritish ishlariga eng muhim darajada hissa qo‘shgan olimlarning tadqiqot
ishlarini tahlil qilishdan iboratdir.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy
hayoti tarixi ustida eng muhim tadqiqot ishlarini olib borgan olimlar qatoriga V. V.
Grigorev, V. V. Bartold, turkmanistonlik tarixchi S. G. Agajanov, Ye. A.
Davidovich, B. D. Kochnyev, qirg‘izistonlik tarixchi O‘. Q. Qoraev, ozarbayjon
tarixchisi Z. M. Bunyodov, M. N. Fyodorov, K. Kaen, O. Pritsak, T. Rays, K. K. E.
Bosvort, turkiyalik tarixchilar E. Merkil, U. S. Hunkan, M. A. Koymen, Koymen,
I. Kafesoglu, O. Turan, A. Sevim, H. N. Orkun, tojikistonlik tarixchilardan N. B.
Najotova Ali Mahmudiy A’lamiy, S. K. Mullajonov, o‘zbekiston tarixchi B. H.
Mahmudov kabi tarixchilarni kiritishimiz mumkin.
Mavzuning ob’ekti Tadqiqot ob’ektiga O‘rta Osiyoning IX-XII asrlar davri
siyosiy hayotini aks ettirib bergan barcha birinchi darajali manbalar hamda ushbu
davrda yashagan tarixchilarning voqea – hodisaga yondoshuvlari, O‘rta Osiyoning
IX-XII asrlar davri siyosiy hayoti tarixiga oid Chor Rossiyasi davrida, Sho‘rolar
davrida, mustaqil O‘zbekistonda hamda xorijiy mamlakatlarda olib borilgan barcha
tadqiqot ishlari.
Mavzuning predmeti: Yurtimiz tarixini o‘rganishda IX – XI asrga oid
manbalar tahlili etib bergilandi.
Ish natijalarining amaliy ahamiyati. O‘rganilgan tadqiqotlar, shuningdek
ularning tahlili asosida tuzilgan xulosalardan axborot materiallari sifatida
foydalanildi.
3

Kurs ishining tuzilishi kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
4

I.BOB. IX-XII ASRLAR O‘RTA OSIYO SIYOSIY HAYOTI TARIXIGA
OID MANBALAR
1.1. O‘rta Osiyoning IX-XI asr siyosiy hayoti tarixiga oid manbalar
Vatanimiz tarixini o‘rganishda yozma manbalarning ahamiyati kattadir.
Xususan XI asr siyosiy hayotini aks ettirgan manbalarning ham o‘rni alohida.
Chunki, XI asr O‘rta Osiyoning siyosiy hayotini asosan yozma manbalar orqaligini
o‘rgana olish mumkin. Ushbu davrda O‘rta Osiyo hududida bir qancha turkiy
sulolalar tomonidan asos solingan davlatlar hukmronlik qildilar. Bular
G‘aznaviylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar kabi davlatlardir. XI asr birinchi yarmi
O‘rta Osiyoning siyosiy hayoti tarixini o‘rganishda “Tarixi Mas’udiy” asarining
o‘rni beqiyosdir. Bu asar muallifi Abulfazl Muhammad ibn al-Husayin al-kotib al-
Bayhaqiydir ( 995-1077 ). U Eronning Nishopur shahrida badavlat mansabdor
oilada dunyoga kelgan va ko‘p yillar davomida G‘aznaviylar davlatida turli
lavozimlarda faoliyat ko‘rsatgan 2
.
Abulfazl Bayhaqiyning “Tarixi Oli Mahmud” asari 30 jilddan iborat
bo‘lgan. Lekin bizgacha uning faqat kichik bir qismi (6-jildining ikkinchi qismi, 7,
8, 9 jildlari hamda 10-jildning bir qismi) yetib kelgan xolos. Bu qismlar Sulton
Mas’ud (1030-1041) hukmronligi davri tarixini o‘z ichiga olgan va “Tarixi
Mas’udiy” nomi bilan ham ma’lum. Bu asar yana oddiygina qilib “Tarixi
Bayhaqiy” deb nomlanadi, bunday nomlanish birinchi bor Morley tomonidan
Kalkuttada (1862) chop etilgan matnida va keyinroq Tehronda ( 1307/1889-90 )
chop etilgan matnida uchraydi. Muallifning o‘z asarini qanday nomlagani esa
bizga nomalumdir. Muallif va uning asari haqida uning vatandoshi Abul Xasan
Bayhaqi o‘zining “Tarixi Bayhaq” asarida ma’lumot bergan. Ammo Abul Xasan
asarning birirta to‘liq nusxasini emas balki faqat alohida bir qisminigina ko‘rgan
xolos. Asarning birinchi jildidagi ( Sulton Mahmud haqidagi ) ma’lumotlarni XV
asrga oid Xofizi Abruning asarida ham uchratishimiz mumkin 3
.
2
Ибн ал-Асир. Ал-Камил фи-т-тарих. (Перевод с арабского языка, примечания и коментарии П.Г.Булгакова,
дополнения к переводу, примечаниям и комментариям, ввдение и указатели Ш.С.Камолиддин), Ташкент-
Цюрих, 2005. С. 174
3
В.В.Бартольд. ―Туркестан в эпоху монгольского нашествия . Соч. т. ‖ I . Изд. ―Восточной литературы , М, ‖
1963. C.33.
5

“Tarixi Mas’udiy” muallif o‘zi ko‘rgan va ishonchli kishilardan eshitgan
ma’lumotlar, shuningdek, xukumat mah-kamalarida saklanayotgan rasmiy xujjatlar
asosida yozilgan. Asar daliliy ma’lumotlarga boyligi, voqealarning chuqur va
atroflicha bayon etilishi va nihoyat, zo‘r badiiy mahorat bilan yozilganligi bilan
boshqa tarixi y asarlardan farq qiladi. Asarda G‘aznaviylar davlatining ijtimoiy-
siyosiy hayotiga alohida to‘xtalib o‘tilgan. Bundan tashqari G‘aznaviylar bilan
qo‘shni davlatlar o‘rtasidagi munosabatlar jumladan, Xorazm, Saljuqiylar,
Qoraxoniylar bilan bo‘lgan siyosiy aloqalar mohirlik bilan yoritib berilgan.
Ayniqsa, G‘aznaviylar bilan Xorazm, Saljuqiylar hamda Qoraxoniylar
davlati o‘rtasida bo‘lgan siyosiy munosabatlar haqida qimmatli ma’lumotlar ko‘p
“Tarixi Mas’udiy” asarining bir qancha qo‘lyozma nusxalari mavjud. Ular
orasidagi eng eng muhimi XVI asrda Hindistonda ko‘chirilganidir. Bu qo‘lyozma
bugungi kunda Londondagi Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Ilk bor “Tarixi
Mas’udiy” asarining forsiy matnini ingliz sharqshunosi U. H. Morley nashrga
tayyorlagan. Ammo kitob uning vafotidan keyin Hindistonning Kalkutta shahrida
1862-yili chop etilgan. Oradan 25 yil o‘tgach “Tarixi Mas’udiy” asarining matni
Tehronda toshbosma usulda yana nashrdan chiqdi (1886). Ushbu matn Adib
Peshovariy nomi bilan mashhur eronlik olim Ahmad Peshovariy tomonidan
sharhlanib nashr etildi. U matnni tayyorlashda Morley nashriga murojaat etgan,
lekin qo‘lyozmaga asosiy etiborini qaratgan. Asar matni nasx xatida bosmaga
tayyorlangan1 . Forscha matnning tahliliy nashri to‘ldirishlar bilan birga 1945-
yilda Tehron universiteti professorlari G‘ani va Fayoz tomonidan chop etganlar 4
.
Said Nafisiy 1941-54-yillari, Asarning arabcha tarjimasi ham bo‘lib
Qohirada universitet professori misrlik Yahyo Hashshob va eronlik olim Sodiq
Nashot tomonidan chop etilgan. Bu nashr haqida taniqli arab olimi Taxo Husayin
Tehronda chop etiladigan Yag‘mo jurnalida qisqagina ma’lumot berib o‘tgan.
“Tarixi Mas’udiy”ning tahliliy matni olti marotaba nashrdan chiqqan, bu esa
manbaning muhim ahamiyatga ega ekanligidan guvohlik beradi. Eronlik
tadqiqotchilar Rahbar va Fayoz tomonidan tayyorlangan so‘ngi ikki nashr keng
4
Ahmedov.B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T:. O‘qituvchi. 2001, B .152.
6

tahliliy-ilmiy nashr talablariga to‘liq javob bera oladi. Tarixi Mas’udiy” asari sovet
davri tarixchilarining ham e’tiborini qozongan edi. Asar manbashunos olim
A.K.Arends tomonidan rus tilida ikki marotaba nashrdan chiqarildi. “Tarixi
Mas’udiy” dan o‘z ilmiy tadqiqotlarida manba sifatida foydalangan dastlabki
tadqiqotchilardan biri bu taniqli sharqshunos olim V.V.Bartold hisoblanadi. U
o‘zining “Turkiston mo‘g‘ul bosqini davrida” deb nomlangan mashhur asarini
yozishda “Tarixi Mas’udiy” dan asosiy manbalardan biri sifatida foydalandi.
Bundan tashqari u “Manbashunoslik bo‘yicha tadqiqotlar” asarida Abulfazl
Bayhaqiy va uning “Tarixi Mas’udiy” asarining ahamiyati haqida bizga qimmatli
ma’lumotlar qoldirgan. Yana ko‘plab sovet davri tarixchi, manbashunos,
sharqshunos olimlari ushbu asardan o‘z tadqiqotlarida foydalanganlar va bu asarga
yuqori baho berganlar.
“Tarixi Mas’udiy” nafaqat tarixchilarning balki, tilshunos olimlarning ham
e’tiboriga sazovor bo‘lgan asardir. Bu asar ustida lingvistik tadqiqotlar olib borgan
Maxmatqul Solihov o‘zining nomzodlik dissertatsiyasini yoqlagan. M.Solihov
nafaqat asarni lingvistik nuqtai-nazardan o‘rgandi balki, u asar qo‘lyozma
nusxalari, turli davrlarga oid nashrlar, asarni o‘rganilish tarixiga ham e’tibor
qaratib o‘tgan. “Tarixi Mas’udiy” asari ustida olib borilgan so‘ngi yirik tadqiqotni
Tojikistonlik tarixchi Sayfullo Mullajonov amalga oshirdi. U asarni tadqiq etish
orqali G‘aznaviylar davlatining ichki siyosati, qo‘shni davlatlar bilan bo‘lgan
munosabatlarni, davlat qurulishi masalalarini ochib berdi. Bundan tashqari Tarixi
Mas’udiy” asarining o‘rganilish tarixini ham tadqiq etganligi alohida e’tiborga
loyiqdir. S.Mullajonov “Tarixi Mas’udiy” asari bo‘yicha nomzodlik
dissertatsiyasini yoqlagan.
Abulfazl al-Bayhaqiyning Tarixi Mas’udiy asari butun dunyo sharqshunos,
tarixchi olimlarining doimo diqqatini tortib kelgan qimmatli manbadir va bundan
keyin ham uning ahamiyati aslo kamaymaydi. G‘aznaviylar davlati tarixi bilan
bog‘liq savollarga javob topishda, ushbu davlat tarixini tadqiq etishda, hamda
o‘sha davr siyosiy hayotini to‘g‘ri mushohada qilishda “Tarixi Mas’udiy” asariga
murojaat qilmaslikning deyarli iloji yo‘q. Chunki muallif o‘z asarida bevosita o‘zi
7

guvoh bo‘lgan hodisalarni ham bayon etganligi bilan u yanada qadrlidir. XI asrga
oid muhim manbalardan biri Abu Nasr Muhammad ibn Abduljabbor al-Utbiy
(961-1022; boshqa ma’lumotlarda vafoti 1036 yoki 1040)2 ning “Tarixi Yaminiy”
(“Yamin ud-davla tarixi”) asaridir. Abu Nasr al-Utbiy Eronning Ray shahridan
bo‘lib, badavlat zodagon oilaga mansub bo‘lgan. U G‘aznaviy hukmdorlaridan
bo‘lgan Sobuqtegin (977-997), Sulton Mahmud (997- 1030) va Sulton Mas’ud
(1030-1041) davrlarida saroyda yuqori davlat lavozimlarida faoliyat ko‘rsatgan.
Abu Nasr al-Utbiy o‘z asarini 1021-yilda yozib tamomladi. Muallif asosiy
e’tiborini Sulton Mahmud nomini ulug‘lashga qaratadi, lekin g‘aznaviylar
tomonidan tomonidan amalgam oshirilgan zulmni xolisona ta’riflab bergan. Asar
X-asrning ikkinchi yarmi – XI-asrning birinchi choragi O‘rta Osiyo tarixiga oid
asosiy manbalardan biri hisoblanadi.
Al-Utbiy asari qaysi davr voqealarini yoritishi haqida akademik V.V.Bartold
bizga aniqroq ma’lumot qoldirgan va quyidagi fikrni bildirgan: “Bu asardan biz
365-412 hij.yil voqealari haqida to‘liq ma’lumot olamiz; Utbiyning ushbu davrga
oid ishi Ibn al-Asir va boshqa mualliflar uchun asosiy manba bo‘lib hizmat
qilgan”.
Asarda Qoraxoniylarning Movarounnahrni bosib olishi haqida keltirilgan
ma’lumotlar benihoyat qimmatlidir. “Tarixi Yaminiy” o‘rta asr tarixshunosligiga
xos og‘ir uslub (saj) bilan yozilgan. Arabcha nusxasi 1847-yili Dehlida Shprenger
tomonidan nashr etilgan. Boshqa bir nashr shayx Maninining filologik sharhi bilan
Qohirada 1296/1869-yilda chop etilgan. 1301/1883-yilda Utbiy asari yana
Qohirada Ibn al-Asir matni bilan birga nashr etilgan. Peterburg Fanlar
Akademiyasi Osiyo muzeyida “Tarixi Yaminiy”ning 663/1265-yilda ko‘chirilgan
ajoyib qo‘lyozma nusxasi saqlanadi. Utbiy asari 602/1205-yilda Abu Sharif Nosih
ibn Ja’far al-Jarbodaqoni tomonidan fors tiliga tarjima qilingan. Bundan tashqari
1874-yilda Buloq va 1883-yilda Lohur shaharlarida chop etilgan. Undan ayrim
parchalar K.Shefer, T.Nyoldeke, G.Elliot va N.Douson tomonidan fransuz, nemis
va ingliz tillariga tarjima qilingan. Asarni Londonda 1858-yili Reynolds ingliz
tiliga tarjima qilgan. XI asrning mashhur tarixchilaridan biri Abu Sa’id Abdulhay
8

ibn Zaxxok ibn Mahmud Gardiziydir. U G‘azna yaqinidagi gardiz qishlog‘ida
tavallud topgan. Uning mashhur asari “Zayn ul-axbor” (Tarixlar bezagi) deb
nomlanib G‘aznaviy Sulton Abdurashid (1049-1053) ga bag‘ishlangan. “Zayn ul-
axbor”ning to‘liq matnini nashr etgan Abdulhay Habibi so‘ngi dalillarga asoslanib
Gardiziyning tug‘ilgan yilini aniqlashga harakat qildi va taxminan 400/1008-1009-
yillar deb belgiladi.
Asarning “Xuroson amirlari haqida xabar” deb nomlangan yettinchi
bobining so‘ngi qismida Gardiziy Sulton Mahmudning Hindiston, Nimro‘z,
Xorazm va Iroqqa qilgan yurushlariga guvoh bo‘lganligini yozadi. Agar asar
muallifi o‘sha paytda 20 yoshda bo‘lgan bo‘lsa, u taxminan 400/1008-1009-
yillarda tug‘ilgan, o‘zining kitobini yozgan paytda u qirq yoshdan oshgan edi.
Gardiziy sharq mualliflarining tarixiy va geografik asarlarini juda yaxshi bilgan,
o‘z zamonasining yuksak madaniyatli kishisi ekanligi haqida uning yozgan asari
guvohlik beradi. “Zayn ul-axbor” voqealari Qadimgi dunyo davridan boshlanib
G‘aznaviy hukmdorlaridan Sulton Mavdud (1041-1051) va Sulton Muhammad
(1030-1031; yana 1041) o‘rtasida 1041-yili Dinovorda bo‘lgan urushgacha
Xurosonda sodir bo‘lgan voqealar haqida hikoya qiladi. Gardiziy mazkur asarini
yozishda as-Sallomiyning “Kitob fi axbor vuloti Xuroson”, al-Jayhoniyning
“Ajoyib al-buldon”, shuningdek, ibn al-Asir hamda ibn Xalliqon asarlaridan ham
foydalangan.
Ushbu asarning yagona mashhur qo‘lyozmasi Oksforddagi Bodli
kutubxonasida saqlanadi. Gardiziyning bayon etish uslubi juda oddiy bo‘lib katta
qiyinchilik tug‘dirmaydi lekin asosiy qiyin tomoni keyinroq ko‘chirilgan
qo‘lyozmalarda saqlanib qolgan ko‘p ma’noli qadimiy so‘z va shakllardir. Ayrim
so‘z va shakllarning ma’no-mazmuni ko‘chiruvchi xattotlarga nomalum bo‘lgan va
bu matnda tushunmovchiliklarga sabab bo‘lgan. Nemis sharqshunosi Markvartning
ma’lum qilishicha bu asar bilan Edvard Zaxau qiziqqan va Oksforddagi Bodli
kutubxonasidagi sharq qo‘lyozmalari bo‘limida tadqiq etgan. Uning vafotidan
so‘ng bu ishni G.Ete davom ettirgan va “Zayn ul-axbor”ni to‘liq tavsiflab bergan.
Bodli qo‘lyozmasidan tashqari yana boshqa bir qo‘lyozma Kembrij qirollik kolleji
9

kutubxonasida saqlanadi. “Zayn ul-axbor” ning turkiy xalqlar haqidagi bobi
V.V.Bartold tomonidan 1900-yilda rus tilida nashr etilgan. Asarning asl nusxa
matnining bir qismi Muhammad Nozim tomonidan Londonda 1928-yilda nashr
ettirgan. Matnning ushbu qismini Muhammad Qazvini Tehronda 1937-yilda yana
bir bor nashr ettirdi. Eronlik mashhur olim Said Nafisi Tehronda 1333/1954-yilda
asarning juda muhim bo‘lgan to‘rtinchi bobidan (Sosoniylar davri) yettinchi
bobining (Xuroson hukmdorlari haqida xabar) oxirigacha nashr ettirdi 5
.
Nihiyot asarning to‘liq matni mashhur ikkala qo‘lyozmasi asosida (Kembrij
hamda Oksfortdda saqlanayotgan) afg‘onistonlik olim Abdulhay Habibiy
tomonidan 1347/1965-yilda Tehronda fors tilida nashr etilgan. Ushbu nashr
asosida A.K.Arends asarni rus tiliga tarjima qilib Toshkentda 1991-yilda chop
ettirdi. XI asrning yana bir muhim manbalaridan biri bu “Siyosatnoma” asaridir.
Ushbu asar muallifi o‘z davrining mashhur tarixchisi va davlat arbobi Abu Ali al-
Hasan ibn Ali ibn Ishoq at-Tusiydir (1018-1092). Ko‘proq Nizomulmulk1 nomi
bilan mashhur. Saljuqiy sultonlaridan Alp Arslon (1063-1072) hamda Malikshoh I
ning hukmronligi davrida bosh vazir lavozimida faoliyat ko‘rsatgan va Saljuqiylar
davlatining ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim rol o‘ynagan. Nizomulmulk 1092-yili
Isfaxondan Bag‘dodga borayotganda yo‘lda ismoiliylarning josusi tarafidan
o‘ldirilgan. “Siyosatnoma” asarining yana bir nomi “Siyar ul-muluk” (Podshohlar
hayoti) dab nomlanadi. Asar 1092-yili yozib tamomlangan va muallif Bag‘dodga
jo‘nash oldidan uning ko‘chirilgan bir nusxasini sulton kutubxonasi xodimlaridan
Muhammad Mag‘ribiyga Sulton Malikshohga topshirish uchun berib ketadi. Lekin,
o‘sha yili ismoiliylar Malikshohni ham o‘ldirib ketadi. Shu sababli Muhammad
Mag‘ribiy topshiriqni bajara olmadi. Faqat oradan 13-14 yil o‘tgandan keyingina
asar Malikshohning o‘g‘li G‘iyosiddin Muhammad I (1105-1118) ga topshiriladi.
“Siyosatnoma” 51 bobdan iborat bo‘lib, unda markaziy davlat apparatining
tuzilishi va moliyaviy hisob-kitob ishlari, qo‘shinning tuzilishi, yuqori davlat
mansablari va ularga tayinlash tartiblari, qabul marosimlari, mansabdorlar ustidan
nazorat qilish kabi umumdavlat masalalari o‘rtaga qo‘ylgan. Asarda O‘rta Osiyo va
5
Бартольд. В. В. Работы по источниковедению. Соч. т. VIII . Изд. Наука. М. 1973. С. 58
10

O‘zbekiston tarixi haqida ham muhim va qimmatli ma’lumotlar bor. Somoniylar
zamonida turk g‘ulomlarining davlatning ijtimoiy-siyosiy hayoti-da tutgan o‘rni,
Turkiston xonlari (Qoraxoniylar) saroyida xizmat qiluvchi xodimlarning maishiy
ahvoli, Somoniylar xizmatida bo‘lgan amirlarning unvonlari, Xorazmshoh
Oltintosh (1017-1032) bilan Sulton Mahmud G‘aznaviyning vaziri Axmad ibn
Hasan o‘rtasidagi yozishmalar shular jumlasidandir.
Asarda, bundan tashqari, karmatlar, botiniylar harakati, Muqanna
qo‘zg‘oloni haqida ham ayrim diqqatga sazovor ma’lumotlar mavjud. Mashhur rus
sharqshunos olimi B. D. Zaxoderning “Siyosatnoma” ustida olib borgan ko‘p yillik
ilmiy izlanishlari shuni kursatdiki, asarning 43 bobi Nizomulmulk tarafidan,
qolgan 8 bobi qariyb 20 yildan keyin uni qaytadan taxrir qilgan olim (nomi
ma’lum emas) tomonidan yozilgan. “Siyosatnoma”ning forsiycha (1931, 1956
yy.), fransuzcha (1893 y.), inglizcha (1960 y.) hamda ruscha (1949 y.) tarjimalari
mavjud. “Devonu lug‘at at-turk” (“Turkiy so‘zlar lug‘ati”) – 638 sahifadan iborat
turkey-arabiy lug‘at - Mahmud Qoshg‘ariy nomi mbilan mashhur bo‘lgan XI asra
yirik tilshunos olimining noyob asaridir.
Olimning to‘liq ismi Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al-Qoshg‘ariy
bo‘lib, Qoraxoniylar xizmatida bo‘lgan turk beklaridan birining oilasiga mansub.
U 1029-1038 yillar orasida taxminan Barsg‘onda tug‘ilgan, lekin umrining ko‘p
qismini Bolasog‘un, Qoshg‘ar, Bag‘dod va boshqa shaharlarda o‘tkazgan.
Mahmud Qoshg‘ariy yoshligida yaxshi ma’lumot olgan va o‘rta asr fanining ko‘p
sohalarini, xususan arab tili, turkiy tillar, tarix hamda geografiya fanlarini chuqur
egallagan. Hayoti va ilmiy faoliyati bilan atroflicha shug‘ullangan olimlar (A. N.
Kononov, A. Rustamov, Muallim Rif’at, H. Hasanov va b.) ning fikricha, Mahmud
Qoshg‘ariy U O‘rta Osiyo, Eronga sayohat qilib, bu mamlakatlarning bir talay
yirik shaharlarida bo‘ldi, ularning mashhur kishilari (olimlari va shoirlari) bilan
tanishdi, suxbatlashdi. Bu olimning bilimini nazariy va amaliy jihatdan birmuncha
boyitdi. Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining turkiy tillarga bag‘ishlangan ikki muhim
asari bilan shuhrat topdi. Bulardan biri Javohir an-nahv fi lug‘at at-turk (Turk tili
sintaksisi asoslari) nomi bilan ma’lum. Afsuski, bu muxim asar bizning
11

zamonimizgacha etib kelmagan. Olimning ikkinchi asari ilmiy jamoatchilikka ko‘p
vaqtlardan beri ma’lum va mashhur bo‘lgan “Devonu lug‘at at-turk” (Turkiy
so‘zlar lug‘ati) dir. Bu asar 1072-1077 yillar orasida yozib tamomlangan va xalifa
Muqta’diy (1075-1094 yy.) ga bag‘ishlangan.
Asar muallifning turk qabilalari va urug‘lari orasida yurib to‘plagan
ma’lumotlari asosida yuzaga kelgan va XI asrdagi turkiyzabon qabila va
urug‘larning tili, lahjasini, shuningdek, ularning etnik tarkibini o‘rga-nishda
muhim manba vazifasini o‘taydi. “Devonu lug‘at at-turk” muqaddima va lug‘at
qismlardan iborat. Muqaddimada turk tilining boshqa tillar orasidagi o‘rni va
ahamiyati, uning ayrim xususiyatlari, mazkur asar-ni yozishda muallif o‘z oldiga
qo‘ygan vazifalar, shuningdek, asarning tuzilishi haqida so‘z boradi. Lug‘at
qismida X—XI asrlarda turkiy xalqlar orasida iste’fodada bo‘lgan so‘zlar
atroflicha izohlab berilgan. Lug‘atning tarix fani uchun qimmati shundaki, unda
har bir turkiy qabila (bijanaq — pecheneg, qipchoq, o‘g‘iz, yamoq, boshqird,
bismil, qoy, yaboqu, tatar, qirg‘iz, chi-gil, tuxsi, yag‘mo, uyg‘ur, ig‘roq, joruq,
jumul va b.), ularning belgilari (tamg‘alari), turar joylari hamda ijti-moiy-siyosiy
hayotda tutgan o‘rni atroflicha yoritib berilgan.
Bu jihatdan Mahmud Qoshg‘ariyning mazkur asari O‘rta Osiyo, O‘zbekiston
va Qozog‘istonning turkiyzabon xalqla-ri tarixini o‘rganishda, qolaversa o‘zbek
xalqining etnik tarixini o‘rganishda bosh manbalardan biri hisoblanadi. “Devonu
lug‘at at-turk” ning yagona qo‘lyozma nusxasi hozir Istambul (Turkiya)da
saklanmoqda. Asarning arabcha matni 1915-1917 yillari uch jildda Istambulda,
mukammal o‘zbekcha tarjimasi S. M. Mutallibov tomonidan amalgam oshirildi va
I960— 1963 yillarda Toshkentda chop etilgan. Asarni usmonli turkcha tarjimasi
1939-1941 yillari B. Atali, inglizcha 1982-1985 yillarda R. Dankoff bilan J. Kelli,
uyg‘urchasi esa 1981—1984 yillari chop ettirilgan1. Abu Rayhon Beruniyning
tarixiy asarlaridan biri “Kitob ul-musammara fi axbori Xorazm” (“Xorazm
haqidagi axborotlar xususida suhbatlar) U “Tarixi Xorazm” (“Xorazm tarixi”),
“Mashohiri Xorazm” (“Xorazmning mashhur kishilari») nomi bilan ham ma’lum.
G‘aznada yozilgan. Asarda Xorazmning Sulton Mahmud G‘aznaviy qo‘shini
12

tomonidan bosib olinishidan (1017 y.) to Saljuqiylar xuruji (1043 y.) gacha o‘tgan
davr ichidagi ijtimoiy-siyosiy tarixidan bahs yuritiladi. Afsuski, bu muhim asar
bizning zamoni-mizgacha etib kelmagan. Ayrim parchalar Abulfazl Bayhaqiyning
(q.) 1056 yili yozib tamomlangan “Tarixi Bayhaq”, Yoqut Xamaviyning (q.)
“Mo‘jam ul-buldon” asarlarida saqlanib qolgan. O‘rta Osiyo tarixiga oid XI asr
manbalari nafaqat shu davr tarixini o‘rganuvchi tarixchilar uchun balki
tariximizning undan avvalgi voqealarini o‘rganishda ham muhimdir. XI asr
tarixiga oid manbalarning aksariyati Chor Rossiyasi va Sho‘rolar davrida,
shuningdek xorijiy mamlakatlarda o‘rganildi hamda ilmiy tadqiqotlarda
foydalanildi. Hozirgi kunda esa ushbu davr manbalarini yangicha tadqiqot usulluri
yordamida yanada chuqurroq o‘rganish zarurdir.
1.2. O‘rta Osiyoning IX-XII asr ijtimoiy hayoti tarixiga oid manbalar
XII asr O‘rta Osiyo siyosiy hayoti tarixiga oid qimmatli manbalardan biri
“Al-Kamil fi-t-ta’rix” asaridir. Asar muallifi mashhur arab tarixchisi Abu-l-Xasan
Ali ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Abdulkarim ibn Abdulvohid ash-
Shayboniydir (hijriy. 555-630 / milodiy 1160-1233). U ko‘proq Izzuddin ibn al-
Asir al-Jazariy nomi bilan mashhur. Ibn al-Asir Dajla daryosi yuqori oqimida,
Mosul shahridan uch kunlik masofada joylashgan Jazirat ibn Umar shahrida
tug‘ilib o‘sgan. Ibn al-Asirning tug‘ilgan vaqti haqida eng aniq ma’lumotni bizga
tarixchi Ibn Xalliqon qoldirgan bo‘lib, uning takidlashicha Ibn al-Asir hijriy 555-
yil jumoda-l-ula oyining 4-kunida (1160-yil 13-may) tug‘ilgan. Keyinchalik u
oilasi bilan birga Mosul shahriga keladi. U yerda ilm olish bilan mashg‘ul bo‘ladi
va o‘z ilmini Arabiston, Suriya va Falastin bo‘ylab qilgan sayohatlarida yanada
boyitadi. U ko‘proq hadis va tarix ilmiga qiziqadi. Hayotining katta qismini Mosul
shahrida o‘tkazadi, o‘zini fanga bag‘ishlaydi 6
.
Hijriy 584-yilda (milodiy 1188-yil) hatto Salohiddin va salbchilar o‘rtasidagi
urushda ham qatnashadi. Umrining oxirlarida Suriyaga keladi so‘ngra Mosulga
qaytib o‘sha yerda vafot etadi. “Al-kamil fi-t-tarix” 12 jilddan iborat bo‘lib,
dunyoning yaratilishidan to 1231 yilga qadar Sharq mamlakatlarida bo‘lib o‘tgan
6
Бартольд. В. В. Работы по источниковедению. Соч. т. VIII . Изд. Наука . М . 1973. C.187.
13

ijtimoiy-siyosiy vokealarni yilma-yil, xronologik tartibda, bayon etib beradi.
Asarda ko‘pgi-na qimmatli manbalar, xususan Tabariy hamda as-Sallomiyning
bizgacha etib kelmagan “Kitob fi axbor vuloti Xuroson” (“Xuroson hukmdorlari
haqida axborot beruvchi kitob”) kabi asarlardan keng foydalangan. Al-kamil fi-t-
tarix” ning birinchi kismi (I-II jildlari) olamning yaratilishi dan to 931 yilgacha
bo‘lgan vokealarni o‘z ichiga oladi; mustaqil ahamiyatga ega emas — avval o‘tgan
olimlarning (Balazuriy, Tabariy, Ibn Misqavayx, as-Sallomiy va b. q.) asarlariga
tayanib yozilgan. Pekin bu qismda ham, ko‘p hollarda, asosiy manbada (masalan,
Tabariyda) uchramaydigan muhim va kimmatli ma’lu-motlar bor.
Masalan, 751 yili Talas daryosi bo‘yida arab va O‘rta Osiyo qo‘shinlari
bilan Xitoy armiyasi o‘rtasida bo‘lib o‘tgan urush va unda kup minglik xitoy
armiyasining tor-mor etilishi haqidagi ma’lumot shularjumlasidandir. Un-dan
tashqari, as-Sallomiy va uning muxim tarixiy asari haqidagi ma’lumot Ibn al-Asir
tufayli bizgacha etib kel-gan.
Asarning VII— XII jildlari mustaqil ahamiyatga ega bo‘lib, 924-1231 yillar
orasida SHarq mamlakatlarida, shuningdek O‘rta Osiyo va O‘zbekistonda bo‘lib
o‘tgan voqea-larni o‘z ichiga oladi va asosan qo‘lyozma manbalar, shuningdek
tarixni yaxshi bilgan kishilar bergan axborot hamda muallifning shaxsiy
kuzatuvlari bilan to‘plangan aniq ma’lumotlar asosida yozilgan. Umumiy tarix
yo‘nalishida yozilgan ushbu arab tilidagi ko‘p jildli asarning bizgacha bir qancha
qo‘lyozma nusxalari yetib kelgan bo‘lib, uning alohida jildlari dunyoning turli
qo‘lyozma fondlarida saqlanmoqda. Ibn al-Asir asarini evropalik sharqshunos olim
S. Tornberg mavjud qo‘lyozmalar asosida to‘liq tadqiq etdi hamda 14 jildda 1851-
1876 yillarda nashr ettirdi. Ibn al-Asir asarining yana bir qancha arabcha nashrlari
mavjud bo‘lib, ularning eng so‘ngisi 1987-yilda Bayrut shahrida nashr etilgan. Ibn
al-Asir asarining eski o‘zbek tilidagi to‘la tarjimasi ham mavjud, bu ish Xiva xoni
Muhammad Rahimxon II (hijriy 1282-1328 / milodiy 1865-1910) farmoni bilan
1901-1907 yillarda tarjimonlar guruhi tomonidan 12 jildli Misr nashri asosida
amalgam oshirildi.
14

Bu tarjimaning haqiqiysi va bir qancha nusxalari Abu Rayhon Beruniy
nomli O‘zR FA Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida (inv.№ 824, 825)
saqlanmoqda. Asarning ayrim parchalari rus tilida N. A. Mednikov, A. E.
Krimskiy tarafidan tarjima qilingan. “Al-Kamil fi-t-ta’rix” asari tarjima, izohlar
berish ustida ko‘plab tadqiqotchilar ish olib borishgan. Bularga V. G. Tizengauzen,
daniyalik olim I. Oystrap, rossiyalik sharqshunoslari I. N. Lemanov, S. Volin, P.
Juze, K. B. Starkova, O. B. Frolov, ingliz olimi D. S. Richards kabilarni aytishimiz
mumkin. Asarni to‘laligicha tarjima qilish va unga izohlar berish ishiga ayniqsa,
O‘zR FA muxbir a’zosi filologiya fanlari doktori, professor P. G. Bulgakov katta
hissa qo‘shdi. Keyinchalik uning ishini shogirdi Sh. S. Kamoliddin davom ettirdi.
Bundan tashqari akademik V. V. Bartold o‘z tadqiqotlarida asardan muhim manba
sifatida keng foydalandi. XII asr O‘rta Osiyo siyosiy hayoti tarixini o‘rganishda
yana bir muhim manba “Axbor ad-daulat as-Saljuqiyya” asari hisoblanadi. Asar
muallifi Xorazmshoh Takash (1172-1200) saroyida hizmat qilgan Sadriddin al-
Husayniydir. Uning to‘la ismi Sadriddin Abul-Xasan Ali ibn Nosir al-Husayniy
bo‘lib, o‘z kitobini XII asr oxirlarida aniqrog‘i hijriy 590 / milodiy 1194-yil1 dan
keyin yozgan. Sadriddin al-Husayniy asarining asosiy qismi Saljuqiylar davlati
tarixini o‘zida mujassamlashtirgan, lekin unda XII asr oxiridagi boshqa voqea-
hodisalarning ham bayoni berilgan. Asarning yana bir nomi bo‘lib u “Solnomalar
sarasi” deb nomlanadi. Asar matnini nemis sharqshunosi K. Zyusxeym batafsil
tadqiq etgan va u al-Husayniy asarini nemis tiliga tarjima qilib o‘z tadqiqotlari
bilan birga nashrga tayyorlaydi. Lekin K. Zyusxeymning bu maqsadi amalgam
oshmay qoladi. Sadriddin al-Husayniy asarini Laxor shahridagi Panjob universiteti
professori Muhammad Iqbol 1933-yilda birinchi marta nashr ettirishga muvoffaq
bo‘ldi 7
.
1943-yilda esa Anqara universiteti professori Najoti Lug‘al Sadriddin al-
Husayniy asarini turk tiliga tarjima qiladi. Sadriddin al-Husayniy asaridan
V.F.Minorskiy, R.K.Kiknadze, N.N.Shengeliya, K.E.Bosvort va boshqa
tadqiqotchilar o‘z ishlarida keng foydalanishgan. Asarning yagona mashhur
7
http// www. vostlit. Info/Texts/rus9/Baihaki/-framepredhtm.
15

nusxasi Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Professor Xautsmaning ta’kidlashicha
Husayniy asarining bosh qismi Imomiddin al-Isfaxoniy asarining qisqartirilgan
ko‘rinishini o‘z ichiga olgan, faqat Saljuqiylarning dastlabki davri tarixini bayon
qilishda boshqa manbalardan foydalangan. Asar o‘z zamonasi voqea-hodisalarini
yaxshi yoritishi bilan juda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa O‘rta Osiyo
hududidagi davlatlar (Saljuqiylar, G‘aznaviylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar),
bundan tashqari Kavkazorti, Eron va Iroqda kechgan ijtimoiy-siyosiy hayot tarixini
o‘rganishimizda juda muhimdir. XII asrning yana bir muhim manbalaridan biri
Imodiddin Muhammad ibn Muhammad al-Isfaxoniy (hijriy 519-597-yillar /
milodiy 1125-yil 20-iyun-1201- yil) ning “Nusrat al-fatra va usrat al-fitra” asaridir.
Asar muallifi Imodiddin al-Isfaxoniy Isfaxon shahrida davlat amaldori oilasida
dunyoga kelgan. Hijriy 539-yil / milodiy 1141-yilda Bag‘dod shahriga keladi va
Nizomiya madrasasida tahsil oladi. Imodiddin al-Isfaxoniy Misr Sultoni
Salohiddin bilan birga to uning vafotiga qadar yani hijriy 589-yilgacha / milodiy
1193-yilgacha uning yurishlarida qatnashadi. Shundan so‘ng u o‘zining siyosiy
faoliyatini yakunlaydi va qolgan umrini ilmiy izlanishlarga bag‘ishlaydi. Asarning
yagona mashhur qo‘lyozmasi Parij Milliy kutubxonasida saqlanmoqda va u o‘tgan
yuz yillikda (XIX asr) etibor qaratilgan. “Nusrat al-fatra va usrat al-fitra” asari
Saljuqiylar vaziri Anushervon (vafoti hijriy 532 / milodiy 1137-yil) ning forschada
bitgan yilnomasini qisqacha o‘z ichiga olgan. Bu yilnoma hijriy 420 / milodiy
1029-yildan boshlanadi va Imodiddin tomonidan to hijriy 590 / milodiy 1194-
yilgacha davom ettiriladi. “Nusrat al-fatra va usrat al-fitra” asari esa keyinroq
qisqartirilib Abul Fath ibn Ali al-Bundarining asariga kiritiladi va “Zubdat an-
nusra va nuxbat al-usra” deb nomlanadi.
Umuman olganda Imodiddin al-Isfaxoniy asari XII asr O‘rta Osiyo va unga
qo‘shni hududlarda sodir bo‘lgan siyosiy voqealarni to‘g‘ri idrok etishimizda
muhim manba bo‘lib hizmat qiladi. XII asrda yozilgan manbalardan biri “Kitob al-
ansob” (“Nasablar haqida kitob”) asari bo‘lib uning muallifi Abu Sa’d Abdulkarim
ibn Muhammad ibn Mansur as-Sam’oniydir (1113-1167-y). Marvda yirik
qonunshunos olim oilasida dunyoga kelgan, Marv, Buxoro hamda Samarqandda
16

tahsil ko‘rgan. 1155-1156 yillarda Movarounnahr va Xorazmga sayohat qilgan.
Ma’lum vaqt Nishopur, Isfaxon, Bag‘dod, Xalab, Dimishq hamda Quddusi sharif
shaharlarida hayot kechirgan. Sam’oniy “Kitob ul-ansob” (“Nasablar haqida kitob”
yoki “Mashhur kishilar haqida kitob”) hamda 20 jildli “Marv tarixi” asarlarining
muallifidir. “Marv tarixi” saqlanmagan. Fikrimizcha, bu muhim asar Chingizxon
xuruji vaqtida kuyib ketgan bo‘lishi mumkin, chunki o‘shanda Marvning eng katta
va boy kutubxonasi bilan birga Somoniylar xonadoiiga tegishli bo‘lgan ikki yirik
kutubxona ham (Yoqut Hamaviy Somoniylar kutubxo-nasini ko‘rganligini aytadi)
yonib ketgan. Bizning zamonimizgacha olimning faqat “Kitob ul-ansob” asarigina
etib kelgan. Asarda alifbo tartibida islomiyatdan to muallifning zamonigacha
musulmon mamlakatlarida, ko‘proq Eron va Movarounnaxrda o‘tgan mashxur
kishilar haqida keng ma’lumot beriladi. “Kitob al-ansob” Ibn Xalliqonning
ma’lumotlariga ko‘ra, 8 jilddan iborat bo‘lgan. Afsuski uning to‘la nusxasi
saqlanmagan, faqat tarixchi Ibn al-Asir tarafidan tahrir etilgan 3 jildli qisqartirilgan
tahririgina saqlanib qolgan xolos. Arabcha matni ikki marta nashr etilgan, bosh
qismi 1835-yili V. Vyustenfeld tomonidan va to‘la ravishda 1912-yili professor D.
S. Margolius tarafidan chop etilgan. “Kitob al-ansob” ning Bayrut nashri ham bor.
As-Sam’oniy o‘z asarida Islom dini rivojiga katta hissa qo‘shgan shayxlar va
boshqa mashhur shaxslar haqida alifbo tartibida ma’lumot beradi va ularning har
birining qisqacha biografiyasini keltirib o‘tadi. Uning shaharlarning nomlari va
ularning aholisi haqidagi ma’lumotlari O‘rta asr geograflari xususan Yoqut al-
Xamavi uchun ham asosiy manba bo‘lib hizmat qilgan. “Kitob al-ansob” Sharqiy
Saljuqiylar davlati siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixidan ko‘plab guvohliklar
beruvchi asardir. Asarning alohida ahamiyatga egaligi unda g‘uzlar tomonidan
Saljuqiylarning Xurosondagi hukmronligiga barham berilishi voqealari ham bayon
etilganidadir.
17

II.BOB. MUSTAQIL O‘ZBEKISTONDA VA XORIJIY
MAMLAKATLARDA O‘RTA OSIYONING XI-XII ASRLAR SIYOSIY
HAYOTI TARIXINING O‘RGANILISHI
2.1. Mustaqil O‘zbekistonda O‘rta Osiyoning IX-XII asrlar siyosiy hayoti
tarixining o‘rganilishi
Vatanimiz istiqlolga erishganidan so‘ng tariximizni yangicha yondoshuv
bilan, xolis yoritish ishlariga katta e’tibor berilmoqda. Bugungi kunda yurtimiz
tarixini o‘rganishni istagan har qanday tadqiqotchi uchun keng imkoniyatlar eshigi
ochilgan desak xato bo‘lmaydi. Hukumatimiz va shaxsan birinchi prezidentimiz I.
A. Karimov yurtimiz tarixini chuqur o‘rganish zarur ekanligini ta’kidlab muhim
bo‘lgan qaror va farmonlar chiqargani bunga dalil bo‘la oladi. Birinchi
Prezidentimiz I. A. Karimov 1998-yilda bir guruh tarixchi olimlar bilan bo‘lgan
suhbatida yurtimiz o‘tmishini tadqiq etish naqadar muhim ekanligini alohida
ta’kidlab o‘tgan edi.
Mustaqil O‘zbekistonda O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixi
kam o‘rganilgan mavzulardan hisoblanadi. Qilingan ishlarning asosiy qismi
darsliklar, o‘quv uslubiy qo‘llanmalardan iborat bo‘lib umumiy O‘zbekiston
tarixining bir davri sifatida berib ketilgan. Ko‘pincha o‘zidan oldingi
tadqiqotchilarning fikrlari yana takrorladi. Mavzuga oid alohida ilmiy ishlar
barmoq bilan sanarli darajada kam qilingan. Mavzu bo‘yicha Sho‘rolar davrida
ko‘pgina tadqiqotlar amalga oshirilgan edi lekin ularda o‘sha davr mafkurasi,
tarixni yoritishda eskicha yondoshuvlar yaqqol namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda
esa O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixini yangicha dunyoqarash
bilan, yangicha uslubiy yondoshuvlar bilan yoritish muhim ahamiyatga egadir 8
.
Mustaqil O‘zbekistonda O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar o‘rganganlardan K.
Sh. Shoniyozov, A. A. Asqarov, B. Ahmedov, A. S. Sagdullaev, A.
Muhammadjonov, R. Murtazaeva kabi tarixchilarni tilga olishimiz mumkin. Lekin
ushbu tarixchilarning ilmiy tadqiqot mavzulari bevosita O‘rta Osiyoning XI-XII
asrlar siyosiy hayoti tarixi bo‘lmagan. Mustaqillik yillarida O‘rta Osiyoning XI-
8
Агаджанов. С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии в IX - XIII вв. Ашхабад, Изд. ―ЫЛЫМ ,‖
1969, C .15.
18

XII asrlar tarixini o‘rgangan olimlardan Karim Shoniyozovdir. O‘zbek xalqining
etnik shakllanish jarayoni yoritish K. Shoniyozovning asosiy tadqiqot mavzusi
hisoblanadi. Ammo K. Shoniyozov o‘z tadqiqotlarida1 O‘rta Osiyoning XI-XII
asrlar siyosiy hayoti tarixi keng yoritgani alohida diqqatga sazovordir. K.
Shoniyozov O‘rta Osiyo hududida XI-XII asrlarda hukmronlik qilgan bir qator
davlatlar jumladan, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar
hamda Qoraxitoylar davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni ko‘plab manbalar
va adabiyotlar asosida yoritib bergan.
XI asr boshlaridan g‘aznaviylar va saljuqiylar o‘rtasida boshlangan siyosiy
mojorolarning asl sabablari, bu kurashning oxir-oqibatda qanday yakunlangani,
saljuqiylar siyosiy mavqeining mustahkamlanib Xuroson va Movarounnahr
hududlarini birin-ketin zabt etishlari, shuningdek qoraxoniylarning g‘aznaviylar va
saljuqiylar hamda qoraxitoylar bilan bo‘lgan munosabatlari, qoraxitoylarning
qanday qilib Movarounnahr hududlarini qaramga aylantirishi masalalarini mohirlik
bilan yoritib bergan. O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixi bilan
qiziqqan yana bir tadqiqotchilardan Nosir Muhammaddir. Nosir Muhammad
o‘zining “Turon davlatlari va hukmdorlari” deb nomlangan asarida O‘rta Osiyo
shu jumladan, O‘zbekiston hududida faoliyat yuritgan davlatlar tarixiga to‘xtab
o‘tadi. Nosir Muhammadning “Turon davlatlari va hukmdorlari” asari mustaqillik
yillarida ikki marta nashrdan chiqdi. So‘ngi ikkinchi nashri tuzatish hamda
to‘ldirishlar bilan 2013 – yilda amalga oshirilgan 9
.
Nosir Muhammad asarining bir qismi O‘rta Osiyo hududida XI-XII asrlar
faoliyat ko‘rsatgan bir – qator davlatlar shu jumladan, Qoraxoniylar davlati,
G‘aznaviylar davlati, Saljuqiylar davlati, Xorazmiylar davlati, Qoraxitoylar
davlatlari tarixiga alohida – alohida to‘xtaladi. Muallifning ta’kidlashicha ushbu
asarning yozilishiga asosiy turtki bo‘lgan bo‘lgan hodisa bu K. E. Bosvortning
“Musulmon sulolalari” asari hisoblanadi. Muallif asarni yozishda K. E.
Bosvortning “Musulmon sulolalari” kitobi namunasidan foydalanadi, ya’ni,
asarning strukturaviy tuzilishi K. E. Bosvort kitobidan farq qilmaydi. Nosir
9
Muhammad . N . Turon davlatlari va hukmdorlari . Toshkent. Dizayn-press. 2013. B.41.
19

Muhammadning “Turon davlatlari va hukmdorlari” kitobida huddi K. E.
Bosvortning “Musulmon sulolalari” kitobidagi kabi davlatlar tarixi bayon
etilganidan so‘ng davlatda hukmronlik qilgan hukmdorlarning xronologik tarzda
shajarasi berib boriladi.
Umuman olganda muallifning ushbu asari O‘rta Osiyoning qadimgi davrdan
to XX asrgacha bo‘lgan davrda mavjud bo‘lgan deyarli barcha davlatlar tarixi shu
jumladan, O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixiga oid qisqacha
ta’rifdan iboratdir. Muallif bu borada XI-XII asrlar O‘rta Osiyo tarixshunosligida
katta o‘zgarishlarni amalgam oshirgan deya olmaymiz. Nosir Muhammadning
“Turon davlatlari va hukmdorlari” asari tanqidiy, tahliliy jihatdan ko‘rib chiqishni
taqozo etadi. So‘ngi vaqtlarda O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixi bo‘yicha
qilingan muhim ishlardan biri Mahmudov Behzod Hamidovich tomonidan himoya
qilingan nomzodlik dissertatsiyasidir. Dissertatsiya mavzusi “Qoraxoniylar
davlatchilik tizimining xususiyatlari” deb nomlanib akademik A. R.
Muhammadjonov ilmiy rahbarligida O‘zbekiston Milliy Universitetida 2010-yilda
himoya qilingan. Ushbu tadqiqot ishi mustaqillik yillarida Qoraxoniylar davlati
tarixi bo‘yicha qilingan dastlabki yirik ilmiy tadqiqot ekanligi bilan muhim
ahamiyatga egadir. Shuni alohida ta’kidlashimiz lozimki B. H. Mahmudov o‘z
tadqiqotida bir-qator yangicha fikrlarni ilgari surgan.
B. H. Mahmudov tadqiqotlari davomida V. V. Bartold, O. Pritsak, O.
Qoraev kabi yirik tarixchilarning ayrim fikrlariga qo‘shilmaydi. Masalan
Qoraxoniylar davlatiga asos solgan qabilalarni aniqlash, davlatning tashkil topish
davrini aniqlash va boshqalar. U fikrlari ko‘proq K. Sh. Shoniyozov xulosalariga
yaqinroq. B. H. Mahmudov o‘zining qator tadqiqotlarida. O‘rta Osiyoning XI-XII
asrlar siyosiy hayotida muhim rol o‘ynagan qoraxoniylar sulolasi tarixi bilan
bog‘liq bo‘lgan muhim xulosalarini berib kelmoqda. B. H. Mahmudov o‘zi
tomonidan o‘rganilgan mavzuning o‘rganilganlik darajasini to‘rt guruhga bo‘ladi:
1. XX asrning 20-yillarigacha bo‘lgan davrda olib borilgan tadqiqotlar.
2. Sho‘rolar hukmronligi davrida olib borilgan tadqiqotlar.
20

3. Mustaqillik yillarida olib borilgan hamda davom ettirilayotgan izlanishlar,
tadqiqotlar va chop etilgan adabiyotlar.
4. Mavzuga oid xorijda amalgam oshirilgan tadqiqotlar.
2.2. Xorijiy mamlakatlarda O‘rta Osiyoning IX-XII asrlar siyosiy hayoti
tarixnavisligi
Xorijiy mamlakatlar tarixshunosligida O‘rta Osiyo hududida hukmronlik
qilgan XI-XII asr davlatlari tarixiga qiziqish asosan XIX asrning o‘rtalaridan
boshlangan. Mazkur davrdan boshlab XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo hududida
hukmronlik qilgan G‘aznaviylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar davlatlari tarixini
o‘rganish ishlari boshlab yuborildi. Bu borada dastlabki davrda G‘arbiy Yevropalik
tarixchilar yetakchilik qilishdilar. G‘arbiy Yevropada sharqshunoslik,
manbashunoslik hamda turkshunoslik fanlarining rivojlana boshlashi ham O‘rta
Osiyoda hukmronlik qilgan XI-XII asrlar davlatlari tarixining o‘rganilishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi. O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixida muhim rol
o‘ynagan davlatlardan bo‘lgan Saljuqiylar davlati tarixiga qiziqish XIX asrning
o‘rtalaridan anchagina kuchaydi.
Saljuqiylar davlati tarixiga oid dastlabki maxsus tadqiqot ishlari fransuz
tarixchisi Sh. Defremer tomonidan amalga oshirilgan edi. Sh. Defremer saljuqiylar
sulolasining beshinchi sultoni Berkyoriq ( 1094-1105 ) hukmronligi davri haqida
tadqiqotlar olib borgan. Sh. Defremer tadqiqotlari 1853- yilda Parij shahrida nashr
etilgan edi. XIX asrning oxirlarida O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti
tarixi bilan qiziqqan tadqiqotchilardan biri Stenli Len Pul hisoblanadi. Stenli Len-
Pul o‘z davrining mashhur sharqshunos va numezmatigi bo‘lib musulmon sharq
mamlakatlarida hukmronlik qilgan ko‘plab sulolalar tarixiga alohida e’tibor
qaratgan. Stenli Len-Pul o‘z asarida musulmon mamlakatlarida hukmronlik qilgan
deyarli barcha sulolalar tarixini qisqacha bo‘lsada xronologik ketma-ketlikda
keltirib o‘tadi 10
.
Stenli Len-Pul asarida XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo hududida hukmronlik
qilgan bir-qator sulolalar tarixiga oid munim ma’lumotlar uchraydi. Jumladan, asar
10
Muhammad.N. Turon davlatlari va hukmdorlari. Toshkent. Dizayn-press. 2013. B.41.
21

Stenli Len-Pul asarining oltinchi, yettinchi hamda sakkizinchi boblari XI-XII asrlar
O‘rta Osiyo siyosiy hayoti haqidagi faktik ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Biz
uchin mihim jihati G‘aznaviylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar hamda Xorazmshohlar
davlatlari tarixiga alohida-alohida to‘xtalib o‘tilganidir. Bu borada u biq-qator
numezmatik va birinchi darajali qo‘lyozma manbalardan foydalanadi. Stenli Len-
Pul asari dastlab 1894-yilda nash etilgan edi.
Keyinchalik ya’ni 1899-yilda esa V. V. Bartold tomonidan ingliz tilidan rus
tiliga tarjima qilinib, o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilib chop ettirilgan edi.
O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixiga oid tadqiqotlar olib borgan
tadqiqotchilardan biri ingliz tarixchisi A. Lembton edi. A. Lembton o‘z
asarlarlarida1 Saljuqiylar davlati tarixi ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, shuningdek
davlat boshqaruvi, qo‘shni davlatlar bilan bo‘lgan munosabatlarni bayon qilib
beradi. Bundan tashqari A. Lembton saljuqiy hukmdorlaridan Sulton Sanjar davri
tarixiga ham alohida qiziqib ko‘rgan, xususan Sulton Sanjar bilan qoraxoniylar,
qoraxitoylar, g‘uzlar o‘rtasidagi munosabatlar yaxshi yoritib bergan. A. Lembton
o‘z tadqiqotlarida birinchi darajali qo‘lyozma manbalardan keng foydalangan.
Mashhur fransuz sharqshunosi K. Kaen XX asr o‘rtalarida XI-XII asrlarda
Saljuqiylar davlati tarkibiga kirgan hududlarning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti tarixini chuqur o‘rgangan 11
.
K. Kaenning asosiy e’tibori saljuqiylar davrida O‘rta Osiyo, Eron hamda
Old va Kichik Osiyo tarixini o‘rganishga qaratilgan edi. K. Kaen o‘z tadqiqotlarida
shuningdek Saljuqiylar davlatining harbiy yurishlari, Saljuqiylar davlatining davlat
boshqaruvi, ularning XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo hududida olib borgan siyosatiga
alohida e’tibor bilan qaragan. O. Pritsak XX asr o‘rtalarida O‘rta Osiyoning XI-XII
asrlar siyosiy hayoti tarixiga oid ilmiy tadqiqotlar olib borgan evropalik tarixchi
olimlardan hisoblanadi. O. Pritsak o‘zining tadqiqotlarida Qoraxoniylar davlati
tarixini yoritishga asosiy e’tibor qaratadi. U o‘z asarida Qoraxoniylar davlatiga
asos solinishi, qoraxoniylarning Movarounnahrni zabt etishi, qoraxoniylarning
g‘aznaviylar bilan bo‘lgan munosabatlari, qoraxoniylarning davlat boshqaruvi kabi
11
Mahmudov. B. H. Qoraxoniylar davlatining tashkil topgan sanasi bilan bog‘liq muammolar // GulDU
axborotnomasi. – Guliston, 2004. - № 3-4. – B.72.
22

masalalarga to‘xtalib o‘tgan. Evropalik tarixshunoslardan yana biri Tamara Rays
XX asrninig ikkinchi yarmida o‘z ilmiy tadqiqotlarining bir qismini O‘rta
Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixini o‘rganishga qaratgan. T. Raysning
“Saljuqiylar Kichik Osiyoda” nomli asarida Saljuqiylar davlatiga asos solinishidan
to ularning Kichik Osiyoni zabt etishlarigacha bo‘lgan tarixi bayon etib beriladi.
T. Rays asarida saljuqiylarning O‘rta Osiyo hududida olib borgan siyosati
haqida muhim ma’lumotlar bor. Jumladan, somoniylar va g‘aznaviylar o‘rtasidagi
munosabatlar, g‘aznaviylar va saljuqiylar o‘rtasidagi munosabatlar, saljuqiylar
hamda qoraxoniylar o‘rtasidagi munosabatlar, mashhur Dandanakon jangi haqidagi
malumotlar, saljuqiylar davlat boshqaruvi, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayoti kabi
masalalar ham o‘rganilgan. Muallif voqea-hodisalarni ixcham va ravon qilib
yetkazib bera olgan. Ingliz sharqshunosi K. E. Bosvort XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab Sharq mamlakatlarida hukmronlik qilgan sulolalar tarixini
yoritib bergan. Manchester Universiteti professori K. E. Bosvort o‘zining
“Musulmon sulolalari” asarida XIX asrning oxirlarida Stenli Len-Pul boshlab
bergan Sharq mamlakatlari musulmon sulolalari tarixini xronologik ketma-ketlikda
yoritib berish ishini davom ettiradi.
Biz uchun muhim tomoni K. E. Bosvort o‘z tadqiqotida3 O‘rta Osiyo
hududida XI-XII asrlarda hukmronlik qilgan turkiy sulolalar tarixini o‘rgangan. U
o‘rta asrlar sharq qo‘lyozma manbalaridan dastlabki tadqiqotlaridan birini 1967-
yilda “Islamic Surveys” nomi ostida Edinburg universitetida nashr ettiradi. K. E.
Bosvort o‘z tadqiqotlarida numezmatik manbalardan keng foydalangan bu esa
uning ishining qiymatini yanada oshiradi. Chunki ayrim sulolalarning jumladan,
XI-XII asrlarda O‘rta Osiyoda hukmronlik qilgan qoraxoniylar sulolasining
hukmdorlar shajarasi juda murakkab masalalardan hisoblanadi K. E. Bosvort
o‘zining kichik va puxta tadqiqoti orqali ushbu masalaga to‘xtab o‘tadi. Bunday
masalalarni hal etishda numezmatik manbalarning o‘rni kattadir.
XX asrning ikkinchi yarmidan Tamara Talbot Rays O‘rta Osiyoning XI-XII
asrlar tarixiga qiziqib ko‘rgan tarixchilardan hisoblanadi. Tamara Rays o‘zining
“Saljuqiylar. Kichik Osiyoni zabt etgan ko‘chmanchilar” nomli asarida Saljuqiylar
23

davlati tarixi bilan bir qatorda O‘rta Osiyo hududida hukmronlik qilgan
G‘aznaviylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar davlatlari tarixiga ham to‘xtalib
o‘tadi.
O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixini o‘rganish ishlariga
turkiyalik tarixchilar ham salmoqli hissa qo‘shishgan. Ularga Erdogan Merkil,
Ozavdin Abdulkerim, Umer Soner Hunkan, M. A. Koymen, I. Kafesoglu, O.
Turan, A. Sevim, H. N. Orkun va boshqalarni qo‘shishimiz mumkin. Ularning
ichida Umer Soner Hunkanning so‘ngi yillarda chop etilgan “Turk xoqonligi” deb
nomlangan monografik asari1 alohida ahamiyatga egadir. Muallif asarni yozishda
shu davr tarixiga daxldor deyarli barcha manba va adabiyotlardan foydalangan.
Mazkur asar Qoraxoniylar davlati tarixiga bag‘ishlanib, unda davlatning tashkil
topishidan to uning tanazzuliga qadar bo‘lgan davrning ijtimoiy-siyosiy voqealari
bayon etib berilgan 12
.
O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixini Erdogan Merkil yaxshi
yoritib bera olgan. E. Merkil o‘z tadqiqotlarida G‘aznaviylar hamda Saljuqiylar
davlatlarining o‘zaro munosabatlari ko‘proq yoritgan. Shuningdek Qoraxoniylar
davlati tarixiga ham to‘xtalib o‘tadi. Turkiyalik tarixchilar ayniqsa saljuqiylar
mavzusiga katta e’tibor bilan qaraganlar va tadqiq etganlar. Saljuqiylar davlati
tarixini o‘rganishga ayniqsa I. Kafesoglu, M. A. Koymen hamda O. Turan kabi
tarixchilar katta hissa qo‘shganlar. Turkiyalik tadqiqotchilar Saljuqiylar davlati
siyosiy hayoti, davlat boshqaruvi muammolari, ijtimoiy-iqtisodiy masalalariga
ahamiyat berganlar. Sobiq Ittifoq davridan so‘ng Rossiyada O‘rta Osiyo tarixini
tadqiq etish ishlari davom etdi. Bu borada mashhur tarixchi-numezmatik olim
Boris Dmitryevich Kochnyev (1940-2002) ning tadqiqotlari alohida ahamiyatga
ega.
B. Kochnyev o‘z tadqiqotlarini sovet davrida boshlagan edi va u o‘zi
boshlagan tadqiqot ishlarini sovet davridan keyingi davrlarda ya’ni to umrining
oxirlarigacha ( 2002-yilgacha ) davom ettirdi. B. D. Kochnyev O‘rta Osiyoda XI-
12
Стенли Лен-Пуль ―Мусулманские династии: Хронологические и генеологические таблицы с
историческими ввдениями . Перевод с англиского с примечаниями и дополнениями В. В. Бартольда.‖
Москва. Изд. ―Восточная литература . 2004.
‖ C .58.
24

XII asrlarda hukmronlik qilgan Qoraxoniylar davlati tarixini numezmatik manbalar
asosida juda yaxshi o‘rgangan tarixchilardan hisoblanadi. B. D. Kochnyev o‘z
ustozi Ye. A. Davidovich bilan qoraxoniylar davri numezmatikasini puxta tadqiq
etdi. O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixini o‘rgangan rossiyalik tarixchilardan
yana biri V. M. Zaparojes bo‘lib, u asosan Saljuqiylar davlati tarixini o‘rgangan.
V. M. Zaparojes o‘zining eng so‘ngi tadqiqotlaridan birida ya’ni “Saljuqiylar” deb
nomlangan asarida Saljuqiylar davlati hukmdorlarining O‘rta Osiyoda olib borgan
siyosiy faoliyati haqida ham ma’lumotlar keltiradi.
V. M. Zaparojes o‘z asarida o‘g‘uz qabilalari tarixidan to Kichik Osiyodagi
Saljuqiylar davlatigacha bo‘lgan tarixni bayon etib bergan. Jumladan,
saljuqiylarning O‘rta Osiyo siyosiy hayotiga tobora ko‘proq aralasha borish
jarayonlari, ularning G‘aznaviylar davlati bilan bo‘lgan munosabatlari, Saljuqiylar
davlatining vujudga kelishi, qudratli davlat birlashmasiga aylanib qo‘shni
hududlarni istilo etishlari, saljuqiylarning buyuk sultonlaridan Alp Arslon ( 1063-
1072 ) , sulton Malikshoh ( 1072-1092 ) , sulton Sanjar ( 1118-1157 ) , 1092-1118
yillarda Saljuqiylar davlatining ichki siyosiy hayoti haqida batafsil tadqiqotlar olib
borgan. O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixini tadqiq etgan
tarixchilardan yana biri R. Raxmonaliyev hisoblanadai. R.Raxmonaliyevning
mashhur asarlaridan biri “Turkiylar saltanati. Buyuk sivilizatsiya” deb nomlanadi.
R.Raxmonaliyev mazkur asarida insoniyat sivilizatsiyasiga ulkan hissa
qo‘shgan deyarli barcha turkiy sulolalar tarixini umumiy yoritib bergan. Asarda
O‘rta O‘siyo hududida hukmronlik qilgan bir qator qudratli turkiy davlatlar tarixi
ham alohida yoritilib o‘tilgan. Jumladan, Qoraxoniylar davlati, G‘aznaviylar
davlati, Saljuqiylar davlati, Xorazmshohlar davlati tarixi, ushbu davlatlarning XI-
XII asrlar O‘rta Osiyo siyosiy hayotida tutgan o‘rni, ularning o‘zaro munosabatlari
qulay va ixcham tarzda bayon etib berilgan. Qo‘shni respublikalarda ham O‘rta
Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixiga oid tadqiqot ishlari amalga oshirilib
kelinmoqda. Xususan, mustaqil Tojikiston respublikasida bir-qator tarixchi-olimlar
mazkur davr tarixi bo‘yicha nomzodlik yoxud doktorlik dissertatsiyalarini himoya
qilgan. Mana shunday tarixchilardan biri Najotova Nigina Baratovna bo‘lib, u
25

o‘zining bir-qator tadqiqotlarida XI-XII asrlarda O‘rta Osiyo hududida sodir
bo‘lgan voqealarni yoritib bergan. N. B. Najotova 2011-yil Dushanbe shahrida,
Tojikiston Milliy Universitetida “XI-XII asrlarda G‘aznaviylar va Saljuqiylar
o‘zaro a’loqalari” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
N. B. Najotova G‘aznaviylar va Saljuqiylar munosabati tarixi yoritilgan
tadqiqot ishlarini quyidagi guruhlarga bo‘lgan:
1. Sovet sharqshunoslari V. V. Bartold, A. Yu. Yakubovskiy, A. E. Bertels,
V. Gordlevskiy, S. G. Agajanov, I. P. Petrushevskiy, L. Zaxoder, V. M. Masson,
G. A. Pugachenkova, E. V. Rtveladze, S. P. Tolstov kabilar tomonidan amalga
oshirilgan ishlar. Ular orasida muallif ayniqsa V. V. Bartold tadqiqotiga alohida
urg‘u beradi.
2. Mahalliy Tojikistonlik tarixchi-olimlarning tadqiqotlari. Muallif birinchi
navbatda B. G‘ofurov tadqiqotlarini alohida ta’kidlab o‘tadi. Lekin B. G‘ofurov
tadqiqotlarida obyektivlikdan birozchekinish holatlarini ko‘rish mumkin
bo‘lganidan muallif B. G‘ofurov ishiga katta baho berganligi dissertasiyaning
ilmiy saviyasini biroz bo‘lsada kamaytiradi. Shuningdek, N. Nig‘matov, D.
Dovudova, T. Xo‘janiyozovlarning tadqiqotlarini ham ta’kidlab o‘tadi.
3. Eron va afg‘on tadqiqotchilarining ishlari. Ularga S. Nafisiy, G.
Insofpura, A. Parviza, G. Yusufiy, A. Bahromiy, A. Zarrinkuba, A. Sulaymona, M.
Gubara, A. Pajvoka, G. Jaloliy, X. Xaliliy, A. Kuxzoda, A. Habibiy kabilarning
tadqiqotlarini kiritgan.
4. G‘arb mamlakatlari olimlari K. E. Bosvort, E. Braun, R. V. Bulliet, M.
Valdman, A. Laust, E. K. Lembton, A. Mets kabilarning olib borgan tadqiqotlari.
Tojikistonlik tadqiqotchilardan yana biri Ali Mahmudiy A’lamiy ham XI-XII
asrlar O‘rta Osiyo siyosiy hayotini o‘rgangan tarixchilardan hisoblanadi. Ali
Mahmudiy A’lamiy 2011-yilda Dushanbe shahrida o‘zining “Eron va Xurosonning
XI-XII asrlardagi o‘zaro aloqalari” deb nomlangan tarixshunoslik mavzusidagi
nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
Qiziq tomoni shundaki Ali Mahmudiy A’lamiyning “Eron va Xurosonning
XI-XII asrlardagi o‘zaro aloqalari” nomli nomzodlik dissertatsiyasi bilan yuqorida
26

ta’kidlab o‘tilgan N. B. Najotovaning “XI-XII asrlarda G‘aznaviylar va Saljuqiylar
o‘zaro a’loqalari” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasi umumiy olganda ayni
bir-xildagi voqae-hodisalarni o‘z ichiga oladi. Sababi N. B. Najotova
dissertatsiyasida ham Ali Mahmudiy A’lamiyning dissertatsiyasida asosan
G‘aznaviylar va Saljuqiylar davlatlarining o‘zaro aloqalari yoritib beriladi. Lekin
shunday bo‘lsada Ali Mahmudiy A’lamiyning tadqiqotida mavzuni yoritishning
o‘ziga xos uslublaridan foydalanilgan. Tojikistonlik tarixchilardan yana biri S. K.
Mullajonov XI asr O‘rta Osiyo siyosiy hayotida muhim rol o‘ynagan G‘aznaviylar
davlati tarixi ustida tadqiqot ishlarini olib borgan 13
.
S. K. Mullajonov G‘aznaviylar davlati tarixini manbashunoslik tadqiqotlari
asosida olib bormoqda. U o‘z tadqiqotllarida1 G‘aznaviylar davlati tarixiga oid
birinchi darajali manbalarni tadqiq etgan.
13
Мулладжонов. С. К. Тарихи Маъсуди Абул Фазл Байхаки о государственных традициях таджиков //
Материалы международной научный конференции студентов. Ашхабат. 2001 . B.69.
27

XULOSA
XI-XII asrlar O‘rta Osiyo siyosiy hayoti tarixini ilmiy asosda tadqiq etish
ishlarini XIX asrning ikkinchi yarmidan Chor Rossiyasi tarixchilari boshlab berdi.
Bunga Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Rossiya imperiyasi uchun o‘zi bosib olmoqchi bo‘lgan O‘rta Osiyoning tarixini
bilish muhim edi. XIX asrning ikkinchi yarmida rus sharqshunoslik maktabining
vujudga kelishi XI-XII asrlar O‘rta Osiyo siyosiy hayoti tarixini ilmiy asosda
o‘rganila boshlashida muhim rol o‘ynadi. XIX asrning oxirlari XX asr boshlarida
O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixini ko‘plab manbalar asosida eng
ko‘p darajada tadqiq etgan tarixchi V. V. Bartold hisoblanadi. V. V. Bartold O‘rta
Osiyoning XI-XII asrlar tarixiga oid bir qator birinchi darajali manbalarni dastlabki
bora ilmiy asosda o‘rgangan olimlardan bo‘ldi.
Bunda V. V. Bartold tarixiy manbalarni o‘zaro taqqoslash, analiz va sintez
qilish, manba matnini tanqiday tahlil qilish kabi yangi tadqiqot usullaridan keng
foydalandi. Abulfazl al-Bayhaqiyning “Tarixi Mas’udiy”, Abu Nasr Muhammad
ibn Abduljabbor al-Utbiyning “Tarixi Yaminiy”, Izzuddin Abu-l-Xasan Ali ibn
Muhammad Ibn al-Asirning “Al-Kamil fi-t-ta’rix” kabi birinchi darajali
manbalarni aynan V. V. Bartoldgina dastlabki bora chuqur tahlil asosida tadqiq
etgan tarixchidir. O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixi Sho‘rolar
davrida eng ko‘p darajada o‘rganilgan. Aytish mumkinki XIX asr ikkinchi yarmi
XX asr boshlarida Chor Rossiyasida qo‘lga kiritilgan dastlabki sharqshunoslik,
manbashunoslik hamda tarixshunoislik tadqiqotlari qo‘lga kiritgan ilmiy yutuqlar
Sho‘rolar davri tarixshunoslari uchun mustahkam poydevor vazifasini bajarib
berdi. Ushbu davrda mavzuga oid maxsus tadqiqotlar olib borilgan. Lekin
masalaning boshqa bir tomoni ham mavjud ya’ni Sho‘rolar davri tarixshunosligi
Chor Rossiyasi davri tarixshunosligidan keskin farqlanadi.
Sho‘rolar davri tarixshunosligida tarixiy voqea-hodisani materialistik nuqtai-
nazardan yoritish masalasi ustivor ahamiyat kasb etadi. Tarixni sinfiylak qarashlar
bilan yozish, tarixiy tadqiqotlar jarayonida markscha-lenincha g‘oyalarga sodiq
qolish kabi masalalarga alohida e’tibor bilan qaralgan. Sho‘rolar davrida O‘rta
28

Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixiga oid tadqiqotlarning eng yaxshilari
asosan Sobiq Ittifoq tarkibiga kiruvchi O‘rta Osiyo respublikalari tarixchilari
tomonidan olib borildi.Bunga misol qilib biz turkmanistonlik tarixchi
S.G.Agajanov, qirg‘izistonlik tarixchi O.Q.Qoraev kabilarni aytishimiz mumkin.
Ushbu tarixchilar O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixi bo‘yicha maxsus ilmiy
tadqiqotlar olib borganlar. Lekin ular O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixini o‘z
davlatlari tarixidan kelib chiqqan holda yoritishga harakat qilganlar. Masalan,
S.G.Agajanov O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixini yoritishda o‘g‘uz va turkman
qabilalari tarixi, Saljuqiylar davlati tarixiga katta e’tibor qaratadi. O‘g‘uz va
turkmanlarning O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixida tutgan o‘rnini alohida
ko‘rsatishga harakat qiladi. O.Q.Qoraev esa Qoraxoniylar davlatiga katta urg‘u
beradi. O.Q.Qoraevning asosiy tadqiqot mavzusi ham aynan Qoraxoniylar davlati
tarixi hisoblanadi. O.Q.Qoraevning ayrim fikrlari masalan, Qoraxoniylar
davlatining tashlik topish davri, Qoraxoniylar davlatiga qaysi qabilalar asos
solganligi kabi masalalarga yondoshuvi eng so‘ngi tadqiqotlarga unchalik muvofiq
kelmaydi.
S.G.Agajanov hamda O.Q.Qoraevlarning olib borgan tadqiqotlari XX
asrning 60-80 yillarida O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixi bo‘yicha olib borilgan
eng samarali tadqiqotlardan hisoblanadi. Har ikkala tarixchi ham mazkur davr
tarixi bo‘yicha doktorlik dissertatsiyasini himoya qilishgan. Ularning ilmiy
tadqiqotlari hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. O‘rta Osiyoning XI-
XII asrlar tarixiga oid Sho‘rolar davri tarixshunosligida numezmatik
tadqiqotlarning ham ahamiyati katta. Sho‘rolar davrida O‘rta Osiyoning XI-XII
asrlar tarixiga oid tadqiqotlar olib borgan bir qator istedodli numezmatlar yetishib
chiqdi. Ye. A. Davidovich, B. D. Kochnyev va M. N. Fyodorov kabi
tadqiqotchilarni mana shunday olimlar qatoriga qo‘shamiz. Ularning har birlari
O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixiga oid maxsus ilmiy tadqiqotlar
olib borganlar. Ushbu numezmat olimlarning barchasi Qoraxoniylar davlati
numezmatikasiga alohida to‘xtab o‘tganlar. Ular olib borgan tadqiqotlar V. V.
Bartold ta’kidlaganidek turkiy sulolalar orasida shajara jihatidan eng murakkabi
29

bo‘lgan qoraxoniylar sulolasi hukmdorlari shajarasining anchagina oydinlashishiga
imkon yaratdi.
Yuqoridagi tadqiqotchilar nafaqat bevosita numezmatik tadqiqotlar balki
O‘rta Osiyo hududida XI-XII asrlarda sodir bo‘lgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlarni ham tadqiq etganlar. XX asrning 60-yillarida mavzuga oid eng yirik
tadqiqotlarni Turkmaniston SSRdan S.G.Agajanov olib bordi. S.G.Agajanov O‘rta
Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixi bilan bir qatorda ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti ustida ham batafsil tadqiqotlar olib borgan dastlabki O‘rta Osiyolik
tarixchilardan biri edi. Ammo, S.G.Agajanov asosiy e’tiborni o‘g‘uz, turkman
qabilalari hamda Saljuqiylar davlati tarixiga qaratadi. Ya’ni, O‘rta Osiyoning XI-
XII asrlar tarixini Turkmanistonning tarixidan kelib chiqqan holda yoritishga
harakat qilgan. 70-yillardan boshlab qirg‘izistonlik tarixchi O.Q.Qoraevning O‘rta
Osiyoning XI-XII asrlar tarixi bo‘yicha qilgan ishlari diqqatga sazovor.
O.Q.Qoraev asosiy e’tiborni Qoraxoniylar davlati tarixiga qaratadi.
Ozarbayjonlik tarixchi Z. M. Bunyodov tadqiqotlarida esa asosiy urg‘u
Saljuqiylar hamda Xorazmshohlar masalasiga qaratiladi. Lekin, Z. M. Bunyodov
tadqiqotlarni S.G.Agajanov yoki O.Q.Qoraev olib borgan tadqiqotlarga qaraganda
ilmiy saviyasi biroz kam darajada. Chunki, Z. M. Bunyodov tadqiqotlarida biroz
bo‘lsada filologik yondoshuvni ko‘rishimiz mumkin. Mustaqillik yillarida
O‘zbekistonda O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar siyosiy hayoti tarixiga oid tadqiqotlar
juda kam olib borildi va bu muammo hozirgi kungacha davom etmoqda.
O‘zbekiston tarixchilari O‘rta Osiyoning XI-XII asrlar tarixi bilan bog‘liq
muammolarga duch kelganlarida ko‘p hollarda Sho‘rolar davrida amalga
oshirilgan tadqiqot ishlaridan foydalanishmoqda. Ushbu davr tarixini qo‘lyozma
manbalar asosida tadqiq etish ishlari deyarli amalga oshirilmayapti. Faqat, so‘ngi
vaqtlarda B. H. Mahmudov tomonidan amalga oshirilayotgan tadqiqotlar muhim
ahamiyatga ega. B. H. Mahmudovning Qoraxoniylar davlati bo‘yicha yoqlagan
nomzodlik dissertatsiyasi mustaqillik yillarida qilingan eng dastlabki ishlardan
bo‘ldi.
30

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Rasmiy hujjatlar, materiallar va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
asarlari
1. Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура.
Асарлар, 1-жилд. – Т.: Ўзбекистон, 1996.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 315-son,
27.07.1998-yil.
II. Monografiyalar, risolalar, to‘plamlar, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar,
davriy nashrlar
3. Агаджанов. С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии в IX -
XIII вв. Ашхабад, Изд. ―ЫЛЫМ, 1969 .
4. Ahmedov.B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T:. O‘qituvchi. 2001,
5. Бартольд. В.В. ―Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. т. I .
Изд. ―Восточной литературы , М, 1963.‖
6. Бартольд. В. В. Работы по источниковедению. Соч. т. VIII . Изд. Наука. М.
1973.
7. Ибн ал-Асир. Ал-Камил фи-т-тарих. (Перевод с арабского языка,
примечания и коментарии П.Г.Булгакова, дополнения к переводу,
примечаниям и комментариям, ввдение и указатели Ш.С.Камолиддин),
Ташкент-Цюрих, 2005.
8. Muhammad.N. Turon davlatlari va hukmdorlari. Toshkent. Dizayn-press. 2013.
9. Mahmudov. B. H. Qoraxoniylar davlatining tashkil topgan sanasi bilan bog‘liq
muammolar // GulDU axborotnomasi. – Guliston, 2004. - № 3-4.
10. Стенли Лен-Пуль ―Мусулманские династии: Хронологические и
генеологические таблицы с историческими ввдениями. Перевод с
англиского с примечаниями и дополнениями В. В. Бартольда. Москва.
Изд. ―Восточная литература. 2004.
11. Мулладжонов. С. К. Тарихи Маъсуди Абул Фазл Байхаки о
государственных традициях таджиков // Материалы международной
научный конференции студентов. Ашхабат. 2001 .
31

III . Internet saytlari
1. https://www.amazon.com/
2. https://www.britannica.com/
3. https://www.free.fr/
4. https://francearchives.gouv.fr/
5. https://fr.m.wikipedia.org/
32

OʻRTA OSIYONING IX-XII-ASRLAR TARIXI TARIXSHUNOSLIGI kurs ishi 25

Купить