Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 295.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyoning neolit davri arxeologik yodgorliklari va ularning tarixiy o‘lkashunoslikni o‘rganishdagi o‘rni

Купить
KURS ISHI MAVZU: O’rta Osiyoning Neolit davri arxeologik yodgorliklari va ularning tarixiy O’lkashunoslikni o’rganishdagi o’rni 1Toshkent-2023 Mundarija K I R I SH ………………………………………………… 3 I BOB. O’rta Osiyoda Neolit davrining vujudga kelishi va vujudga kelgan manzilgohlari 1.1 O’rta Osiyoda Neolit davri makonlari va ularning o’rganilishi ........... 5 1.2 Neolit davri yodgorliklarini manbaalarda o’rganish ........................ 11 X U L O S A ……………………………………................... 17 Foydalanilgan adabiyotlar ……………………………….... 19 Ilovalar……………………………………………………... 14 2 KIRISH Mavzu dolzarbligi. Neolit — yangi tosh davri, tosh davrining so nggiʻ bosqichi. Osiyo va Yevropa mintaqalarida qayd etilgan va qazib o rganilgan. ʻ N eolit davri yodgorliklari O‘rta Osiyo qadimgi tarixining dolzarb masalalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Tosh davrining bu yangi bosqichi qariyb 3 ming yil davom etgan. Neolit davrida odamzodning turmush tarzi va iqtisodiy hayotida bir qator yirik tub o zgarishlar sodir bo ladi. Ovchilik va terimchilik kabi tabiatga boqim ʻ ʻ hayotiy mashg ulotlar negizida ibtidoiy dehqonchilik va xonaki ʻ chorvachilik yuzaga kelib, kishilik tarixida ilk bor dastlabki ishlab chiqaruvchi xo jaliklarga asos solindi. Neolit odamining xo jalik hayotidagi ʻ ʻ taraqqiyot taqozosi bilan sopoldan idish-tovoklar yasalib ilk kulollik, suyak va xayvon shoxlaridan duk, igna, bigiz va urchuq toshlar hamda oddiigina yog och dastgoxlari yasalib, ip yigirish, baliq ovi to rlarini to qish va ʻ ʻ ʻ xonaki to qimachilik yuzaga keladi. Chakmoktoshlardan turli xil mayda va ʻ yirik maxsus (o q yoy va nayza paykonlari, parma, pona, arra, bolta, o roq, ʻ ʻ o roqranda) qurol va asboblar yasalib, tosh qurollar yasash uslubiyati ʻ takomillashdi. Tosh qurollardan keng foydalanildi. Xullas, neolit davri yodgorliklari O‘rta Osiyo qadimgi tarixining dolzarb masalalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Neolit qabilalarining turmush tarzi turli mintaqalarda har xil kechdi.. Masalan, uning janubiy-g arbiy ʻ hududlarida Neolit davri jamoalari ilk dehqonchilik va xonaki chorvachilik (echki, qo y va qoramol) bilan shug ullangan bo lsalar, uning shim. va ʻ ʻ ʻ shimoliy - sharqiy hududlarida esa bu davrda odamlar ovchilik va baliq 3 ovlash bilan kun kechiradilar. Miloddan avvalgi 6—3-ming yilliklarda O rta Osiyoda istiqomat qilgan qabila va jamoalar 2 yo nalishda rivoj topdi.ʻ ʻ Neolit grekcha, «neos» - yangi, «litos» - tosh degan so’zlardan tarkib topgan bo’lib, u «yangi tosh» davri degan ma’noni anglatadi. Arxeologiya faniga neolit tushunchasini ingliz arxeologi Lebbok olib kirgan. Neolit davri miloddan avvalgi 6-4 ming yilliklarni o’z ichiga oladi. Arxeologlar neolit davrining boshlanishini sopol idishlar yasashni kashf etilishi bilan belgilaydi. Neolit davri so’nggi urug’chilik jamiyatiga xos bo’lib, bu davrda erkaklarning o’rni tobora orta boshlaydi. Chunki xo’jalikning rivojlanishi erkaklar mehnati bilan bog’liq bo’lgan, ya’ni kengayib borayotgan xo’jalik yumushlarini bajarishga ayollar ulgura olmay qoladi; ho’jalikning unumdor shakllari (chorvachilik va dehqonchilik) tobora ko’proq e’tibor va ish kuchini talab qilgan. Natijada urug’ ichida, xususan oilada o’ziga xos mehnat taqsimoti shakllanadi. Demak, barcha yumushlar – moddiy ehtiyojni qondirish, ortib borayotgan zarurat uchun oziq-ovqat zahiralari tayyorlash ayollardan erkaklar qo’liga o’tadi. Neolit davrida qadimgi qabilalar O‘rta Osiyo hududlarini keng miqyosda o‘zlashtiradilar. Bu davrda mintaqa hududlarida ziroatchilar bilan birga ovchilar va baliqchilar ham yashaganligi bizga ma’lum. Xullas, neolit davri yodgorliklari O‘rta Osiyo qadimgi tarixining dolzarb masalalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu davr mehnat vositalarida o‘zgarish yuz berib, xususan, tosh, suyak va yog‘ochga ishlov berishning an’anaviy uslublari yuksaklikka erishgan. Ayniqsa, toshni silliqlash, parmalab teshish singari texnologiyalar kashf etilgan, mikrolit qurollar yanada takomillashgan. Hozirgi O‘zbekiston hududlarida mezolitning oxiri va neolit davrida janubiy-g‘arbiy Ustyurt va Qizilqumning ichki hududlari, Zarafshon va Amudaryo etaklari ovchilar va baliqchilar jamoalari tomonidan keng o‘zlashtirilgan edi. Soha 4 mutaxassislarning e’tirof etishlaricha, neolit davrida aynan qulay ekologik muhit va tabiiy iqlim sharoiti yangi hududlarni o‘zlashtirish imkonini beradi. Shu tariqa, jamoalar turli tabiiy-geografik sharoitga moslashadi, bu jarayon turli neolit madaniyatlarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan edi. Neolit davri yer kurrasining barcha mintaqalarida har xil vaqtda sodir bo’ldi. Masalan, bir qit’a aholisi jamiyat taraqqiyotining quldorlik davriga to’g’ri kelgan bo’lsa, ikkinchi mintaqada endigina dehqonchilik va chorvachilik xo’jaliklari kashf etilib, ibtidoiy jamoalar tabiatning tayyor mahsulotlari hisobiga yashash qulligidan ozod edilar. Boshqa bir mintaqalarda esa hali neolit jamoalari ovchilik va terimchilik bilan shug’ullanar edilar. Xullas, neolit davri yodgorliklari O‘rta Osiyo qadimgi tarixining dolzarb masalalarini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiy geografiylik, ilmiy holislik va ob’ektivlik prinspsilari asosida tahlil qilindi. Shuningdek bu mavzu bo‘yicha yozilgan adabiyotlar va manbalardan foydalanish va ularni taqqoslash usuli qo’llanildi. Kurs ishining strukturasi. Kurs ishi bitta bob, ikki paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxat i, ilovalar, elektron manbaalardan iborat. 5 I BOB. O’rta Osiyoda Neolit davrining vujudga kelishi va vujudga kelgan manzilgohlari 1.1. O’rta Osiyoda neolit davri makonlari va ularning o’rganilishi. Neolit davri jamoasining bunday mintaqalararo rivojlanishi har bir viloyatning mavjud tabiiy-iqlim sharoitlaridan kelib chiqar edi. O’rta Osiyoda neolit davri yodgorliklari juda keng tarqalgan. Ular tekisliklardagina emas, balki O’rta Osiyo tog’lik rayonlarida ham ko’p uchraydi. O’lkaning neolit yodgorliklarini uchta yirik – hududiy-madaniy ho’jalik shakllariga ajratish mumkin. Fanda ular Kaltaminor , Xisor va Jaytun madaniyati nomi bilan mashhurdir. Ularning har biri alohida geografik muhitga ega bo’lgan erlarga joylashgan. O’rta Osiyoda Kaltaminor madaniyati nomi bilan mashhur bo’lgan yodgorliklar asosan o’lkaning g’arbiy va shimoli-g’arbiy tomonlarida keng tarqalgan. Shu bilan birga uning chegarasi Ural daryosi va Kaspiy dengizi bilan ham tutashgan. Janubda Qoraqum va Shimoliy Qizilqum etaklarida, sharqda esa Orol dengizi shimoliy-sharqiy va janubiy tomonlarida quyi Sirdaryoga borib taqaladi. Qizilqum va Ustyurtning keng hududlarida ham Kaltaminor madaniyati ancha keng tarqalgan. Kaltaminor madaniyatiga asos solgan kishilar qadimda ko’l va daryolar bo’ylarida, qamishzorlar yonida yashagan. Joylarning tabiiy sharoitiga ko’ra, Kaltaminor madaniyatini yaratgan kishilar asosan yovvoyi hayvonlarni ov qilib, ovchilik va baliqchilik bilan kun kechirgan. Mevali daraxtlar ko’p bo’lgani uchun ham ularning ho’jalik hayotlarida termachilik ham katta o’rin egallagan. Kaltaminor qabilalari ho’jaligida qisman chorvachilik ho’jaligi ham bo’lgan. Kaltaminor madaniyatini arxeolog S.P.Tolstov o’rgangan. Kaltaminor madaniyati jamoalarining makonlari ilk bor Amudaryoning Oqchadaryo o’zanidan chiqqan 6 qadimgi Kaltaminor kanali etaklaridan topilgani uchun ularga shu nom berilgan. Oqchadaryo havzasidagi bir necha manzilda madaniy qatlamlar saqlangan bo’lib, ulardan biri Jonbos –4 makonida chaqmoqtoshdan yasalgan minglab mehnat qurollari, sopol parchalari, hayvon suyaklari va baliqlarning suyaklari topilgan. Arxeologlar Jonbos-4 manzilgohini o’rganish jarayonida yarim yerto’la shaklidagi kulba (chaylaga) duch keladilar. Kulbaning markaziy qismida katta o’choq qoldig’i topiladi. Bu o’choq atrofida yuzga yaqin mayda o’choq qoldiqlari joylashgan. Arxeolog S.Tolstov katta o’choqni muqaqqas olov saqlanadigan otashqada, uning atrofidagi o’choqlar esa oilalarning o’choqlari bo’lgan degan fikrni aytadi. Jonbos-4 makonida topilgan kulbaning maydoni 300 m 2 bo’lib, bu erda 120 - 125 kishi istiqomat qilgan. U katta urug’ jamoasining makoni bo’lgan. Kaltaminor madaniyati jamoalari sopol ishlab chiqarishga usta bo’lgan. Sopol yasashda ham kulolchilik charxidan foydalanish o’zlashtirilmagan bo’lsa-da, qurollar sopol buyumlar yasashning ibtidoiy usullarini ko’nikma sifatida egallaganlar. Kaltaminorliklar idishlar yasash uchun tayyorlangan loyga yantoq va qamishning toza kulidan qo’shishgan. Sopol qozon loylariga esa maydalangan tosh qo’shishgan. Bu qo’shilmalar sopol idishlarning mustahkam chiqishini, olovga tushganda o’zida issiqlikni uzoq vaqt saqlab qolishini ta’minlagan. Sopol buyumlarning sirtiga odatda naqsh berilgan. Naqshlar chizma uslubda ishlangan. Ular turli geometrik shakllarda o’z aksini topgan. Asosan naqshlar uchi uchli yog’och yoki suyak pichoq yordamida ilon izi, romb, uchbuchak, egri chiziq va boshqa shakllar chizilgan. Kaltaminor madaniyatining so’nggi bosqichiga kelganda ba’zi sopollarning gardishiga rangli gul-naqshlar chizilgan. Kaltaminor 7 madaniyatining dastlabki bosqichida sopol buyumlar aksariyat hollarda tuxumsimon shaklda bo’lgan. Ammo so’nggi bosqich (O’zboy) da tuxumsimon, tosh dumaloq idishlar o’rnini tuvaksimon, osti tekis idishlar egallaydi. Agar dastlab idishlar mato xalta qoliplarida tayyorlangan bo’lsa, endi loy lentalarda qo’lda yasalgan. Idishlarda jo’mraklar paydo bo’lgan. Ular bir qavatli humdonlarda pishirilgan. Kaltaminor madaniyati urug’ jamoalari tabiat kuchlari oldida ojiz edi. Ular suv orqasidan, ov orqasidan ergashib yurganlar. Ularning kulbalari qurib borayotgan daryo yoqalarida, ko’l bo’ylarida qumlar ustida qad ko’targan. Daryo va ko’l suvlarining o’zgarishi bilan Kaltaminorliklar jamoasi ham o’z manzilgohlarini o’zgartirganlar. Neolit davriga oid dunyoga mashhur Kaltaminor madaniyati ushbu cho‘l hududidan topib o‘rganilgan. Jumladan, Oyoqog‘itma botig‘ining shimoliy chekkasidan Markaziy Osiyo neolitshunosligiga bebaho hissa bo‘lib qo‘shilgan shu nomli makon topib o‘rganilgan. Oyoqog‘itma makoni O‘zbekiston-Polsha-Fransiya xalqaro arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan jahon standartlari darajasida tadqiq qilingan. Kaltaminor madaniyati taraqqyotida 3 bosqich kuzatiladi. Ilk (daryo-soy) bosqichi miloddan avvalgi VI-V ming yilliklarga to’g’ri keladi. Uning o’rta bosqichi (Jonbos – 4) miloddan avvalgi V-VI ming yilliklarga mansub. Nihoyat, so’nggi bosqich (O’zboy) miloddan avvalgi V-III ming yilliklarni qamrab oladi. Bu bosqichlarning madaniy qiyofasi ularga xos ishlab chiqarish, mehnat qurollari hamda sopol buyumlarda o’z aksini topgan. Xisor madaniyati nomi bilan atalgan Markaziy Osiyoning neolit davri makonlari. Xisor – Pomir tog’laridan topib o’rganilgan. Xisor madaniyatining asosiy markazi Tojikiston Respublikasining Xisor – Bobotog’ - Qoratog’ oralig’idagi erlar bo’lib, dastlab o’rganilgan yodgorliklar Xisor vodiysidan topilganligi uchun u shu nom bilan ataladi. 8 Xisor madaniyati o’z xususiyatiga ko’ra tog’ madaniyati deb ham nomlanadi. Xisor madaniyatiga mansub bo’lgan yodgorliklar 200 dan ortiq bo’lib, ular miloddan avvalgi V-III ming yilliklar bilan belgilanadi. Xisor madaniyatijamoalari sopol idishlar yasab, asosan chorvachilik, ovchilik, qisman dehqonchilik va termachilik bilan shug’ullangan. Markaziy Osiyoda eng qadimgi dehqonchilik markazlaridan biri Kopetdog’ va Qoraqum oralig’idan (Turkmaniston) topilgan. Nayzatepa, Qadimtepa, Jaytun va boshqa qator ibtidoiy dehqonlar manzilgohlari Jaytun madaniyati nomi bilan ataladi. Chunki yodgorlik bahorda yomg’ir suvidan hosil bo’ladigan ko’lmak o’rnida joylashgan bo’lib, u oftob tegmagan paytda qorong’u bo’lib ko’ringan. Shuning uchun ham mahalliy xalq u erni Joyi- tun ya’ni qorong’u joy deb nomlagan. Jaytun madaniyatiga mansub qabilalar paxsa va guvalasomon aralashtirib qurilgan uylarda yashab, bo’yoq bilan naqshlangan idishlardan foydalangan. Jaytun makoni ibtidoiy qishloq bo’lib, u bir necha uylardan tashkil topgan. Uylarning maydoni 25- 30 m 2 tashkil etgan bo’lib, ular paxsadan qurilgan. Uylar to’g’ri to’rt burchakli va bir xonali bo’lib, har bir xonaning alohida o’choqlari bo’lgan. Devorlari somon loy bilan suvalib, oxra tabiiy bo’yoq bilan bo’yalgan. Turar joy-uylari yonida omborxona, saroy, ho’jalik uchun o’ralar ham joylashgan. O’zbekiston hududlaridan keyingi yillarda ko’plab neolit makonlari topilgan. Arxeologlar Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining quyi oqimidan 45 dan ortiq neolit makonini o’rgangan. Markaziy Farg’ona hududida ham neolit yodgorliklari topilgan. Arxeologlar bu erda 80 ga yaqin neolit makonlarini o’rganadilar. Ular arxeologiya faniga “Markaziy Farg’ona neoliti” nomi bilan kiritilgan. Markaziy Farg’onaning neolit yodgorliklaridan tosh qurollar, toshdan yasalgan taqinchoqlar va yorg’uchoqlar topilgan. Bu erda yashagan qabilalar ho’jaligi baliqchilik, 9 ovchilik va termachilikdan iborat bo’lgan. Markaziy Farg’onada o’rganilgan yodgorliklar O’rta Osiyodagi to’rtinchi neolit madaniyati hisoblanadi. Neolit davri jamoalarining izlari Zarafshon daryosi etaklarida ham topib o’rganilgan. Neolit davrida Zarafshon daryosi o’zining 5 ta tarmog’i orqali Amudaryoga qo’shilgan. Uning eng yirik tarmog’i Mohandaryo bo’lib, u o’zining to’lib toshib oqqan suvlari bilan ko’plab ko’llar hosil qilgan. Bu ko’llar atrofida esa neolit davrida yuzlab jamoalar makonlari tashkil topgan. 1950 yillarda arxeolog Ya. Gulomov Moxandaryo bo’ylarida ko’plab tosh qurollar va sopol parchalarini topib o’rganadi. 1960 yilda arxeloglar A. Asqarov va U.Islomovlar Mohandaryo suvlaridan hosil bo’lgan Katta va Kichik Tuzkon sohillaridan 100 dan ortiq neolit makonlarini o’rganadi. Bu makonlarda madaniy qatlamlar saqlanmagan, bo’lsa-da, ammo ko’plab tosh qurollar, hayvon va baliq suyaklari ochiq havoda qumlar ustida hozirgacha saqlanib qolgan. Faqat bir makon “Darvoza Qir” makonida madaniy qatlam qisman buzilmay saqlangan bo’lib, qazish ishlari davomida undan chayla ustunining izlari topilgan. Shuningdek, tosh qurollari – o’q-yoy paykonlari, randalash, teshish asbob-uskunalari, tosh pichoq va pardoz berilgan toshbolta va boshqa qurollar ham mavjud bo’lib, bu topilmalar neolit davri odamlari xo’jaligi haqida tasavvurimizni kengayishiga xizmat qiladi. Neolit davri yodgorliklari Samarqand viloyatining Sazag’on qishlog’ida ham o’rganilgan. Sazag’on jamoalari tog’ oldi buloq suvlari yoqalarida ovchilik ho’jaligi bilan shug’ullangan. Zarafshon vodiysida yashagan neolit davri qabilalari shaxta yo’li bilan xom-ashyo qazib chiqarish usulini ixtiro qiladilar. Neolit davri odamlari toshning xususiyatlarini o’rganishga e’tibor bergan. Ular ma’lum darajada nam tortgan (chaqmoqtosh qancha ko’p nam tortsa, undan istalgan shaklda yuqori sifatli qurol yasash oson bo’lgan) chaqmoqtosh topish ustida harakat qilgan. Chaqmoqtosh sirlarini yaxshi 10 bilgan neolit davri ustalari ana shu chaqmoqtoshni izlash natijasida yangi kashfiyotlar qildilar. Ya’ni ular shaxta yo’li bilan xom-ashyo olish usulini ixtiro qiladilar. 1960 yilda arxeolog Ya. Gulomov Navoiy viloyatining Uchtut degan joyida mehnat qurollari yasash uchun juda boy xom-ashyo markazini ochdi. Arxeologlar M. Qosimov va T. Mirsoatov Uchtut yodgorligini tadqiq qildilar. Uchtutda Chaqmoqtosh xom-ashyosi olish uchun 4,5 va 5 metrli o’ralar kovlangan. Kerakli xom-ashyoni olish uchun esa o’raning har tomoniga qo’shimcha yo’laklar ochilgan. Uchtutda 100 dan ortiq shaxtaning o’rni ochib o’rganilgan. Neolit davrida dastlabki shaxtalar Angliya, Frantsiya, Daniya, Shimoliy Germaniya hududlarida ham ko’plab mavjud edi. Bu davrda xom-ashyoni ixtisoslashgan tarzda qazib olish keng ko’lamda bo’lib, u san’at darajasiga ko’tarilgan. Ibtidoiy san’atning rivojlanish bosqichi ham neolit davriga to’g’ri keladi. Yuqorida keltirib o’tganimiz madaniyat yodgorliklaridan topilgan idishlarga, kulolchilik buyumlariga har xil rangdagi bo’yoqlardan naqshlar, odam va hayvon suratlari chizilgan. Shu bilan birga loydan yasalib pishirilgan ayol haykalchalari ham neolit davri moddiy topilmalari hisoblanadi. Neolit davriga oid dunyoga mashhur Kaltaminor madaniyati ushbu cho‘l hududidan topib o‘rganilgan. Jumladan, Oyoqog‘itma botig‘ining shimoliy chekkasidan Markaziy Osiyo neolitshunosligiga bebaho hissa bo‘lib qo‘shilgan shu nomli makon topib o‘rganilgan. Oyoqog‘itma makoni O‘zbekiston-Polsha Fransiya xalqaro arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan jahon standartlari darajasida tadqiq qilingan. O’rta Osiodagi neolit davriga tegishli arxeologik yodgorliklardan yan biri bu - Cho pontepa manzilgohi. Cho pontepa miloddan ʻ ʻ avvalgi 6-5 ming yilliklar (neolit davri) ga oid arxeologik yodgorlik bo'lib, u ilk sug orma dehqonchilik madaniyatiga mansub. Cho’pontepa Ashxobod ʻ viloyatining Go kdepe tumani markazidan 7–8 ʻ km sharqda joylashgan. 1957— 11 1958-yillarda qayd etilib, qazishmalar o tkazilgan. Cho’pontepa uzunchoq ʻ shaklda bo lib, balandligi 5 m, maydoni 2 ga dan iborat. Bir necha ming yilliklar ʻ davomida Cho’pontepada kechgan o troq hayot izlari yodgorlik sahni ostida 6 m ʻ li qalinlikdagi madaniy qatlamda saqlanib qolgan. Qazish jarayonida uning yuqori va ostki qatlamlaridan turar joy xarobalari kavlab ochilgan. Murabba ʼ shakldagi uylar yirik guvala (diametri 20—25 sm, uzunligi 60—70 sm li) lardan somonli loy bilan bino qilingan. Xona devorlari sahni somonli loy bilan suvalgan. Xonaga torgina eshik orqali kirilib, ichkarisida guvaladan barpo etilgan ulkan o choq, tashqarisida esa, hovli, xo jalik o rasi va kataklari ʻ ʻ ʻ joylashgan. Qazishmalardan 2 mingdan ortiq mikrolit tosh qurollar (qadama o roq, qirg ich, o roqranda, teshgich, parma), qo lda yasalgan sopol idish (kosa, ʻ ʻ ʻ ʻ tovoq va xumchalar), turli hayvonlarning suyaklari (echki, qo y, buqa, jayran, it, ʻ tulki va boshqalar) va ko mirga aylangan don qoldiqlari (asosan, arpa, bug doy) ʻ ʻ topilgan. Sirti silliqlangan sopol idishlarning ayrimlariga to q jigarrang yoki och ʻ malla rangli to lqinsimon yoki yarim doira shakllardagi naqshlar berilgan. ʻ Topilmalardan ma lum bo lishicha, Cho'pontepaliklar asosan, sug orma ʼ ʻ ʻ dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan shug ullangan bo lsalarda ham, ʻ ʻ ovchilik ham ular hayotida muhim o rin tutgan. Neolit davri Hayvonlari; jayron, ʻ yovvoyi cho’chqa, bug’u, sayroq, yovvoyi ot va h. 1.2. Neolit davri arxeologik yodgorliklarini manbaalarda o’rganish 12 O zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) ma lumotlariga ko ra ʻ ʼ ʻ asosan madaniyatni yurtimizda neolit davriga oid ilk topilgan arxeologik madaniyat (mil.avv.7-3 ming yillik), s hu nomdagi ko l yonida ʻ joylashgan, 1939-1940 va 1945- yillar Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Qo shimcha tariqasida Qizilqum, Yuqori ʻ O zboy, Mohondaryo, Orolning shimoli-sharqiy bo ylarida, Qozog iston va ʻ ʻ ʻ sharqiy Kaspiy, ya'ni Balxan va Manqishloq hududlarigacha tarqalgan. Albatta, bu juda katta hududda yagona bir oilaga oid odamlar yashagan emas, bu yerlarda bir-biriga yaqin bo lgan qabilalar yashagan ʻ deyish to g ri keladi. Yaqinlik asosan tosh qurollarda yaxshi ko rinadi. Tosh ʻ ʻ ʻ qurollarni yasash texnikasi va uning tiplarida o xshashlik farqlari esa sopol ʻ idishlarda, ya ni u ning bezaklarida - bezak buyumlarida, taqinchoqlarda ʼ ko rinadi. Asosiy qurollarning o xshashligi va farqlarini saqlab qolgan qurollar ʻ ʻ -shu vohalarda bir-biriga o xshash, bir xil turmush tarziga ega bo lgan urug lar ʻ ʻ ʻ bo lganini ko rsatadi. Bular Oqchadaryo, quyi Zarafshon, Lavlakon, yuqori ʻ ʻ O zboy, Ustyurt guruhlaridan iborat. Shu hududlarda yashagan neolit ʻ odamlari 7-3 ming yillikda yashab ovchilik, baliqchilik, terimchilik bilan tirikchilik o tkazishgan. Ovchilik, baliqchilik, terimchilik bilan bog liq ʻ ʻ qurollarni ishlash texnikasi neolit davrida eng cho qqiga chiqqan davr ʻ hisoblanadi. Bog liqlar, kesuvchi, teshuvchi qurollar, o q-yoylar, kamon o qlari ʻ ʻ ʻ va shunga o xshash qurollarni yasash eng takomillashgan davr hisoblanadi. ʻ Yuqorida aytib o tilganidek sopol buyumlar ishlab chiqish texnikasi paydo ʻ bo lganini ko ramiz aynan davrlarga ham shunga qarab ajratganlar. Idishlar ʻ ʻ qo lda hali loyligida yo g och bilan chizib, daryo va ʻ ʻ ʻ dengiz to lqiniga, archa ignalariga o xshash bezak berilgan. Ularning tagi ʻ ʻ yassi bo masdan, qumga botirib qo yishga mo ljallangan konus shaklida ʻ ʻ ʻ 13 bo lgan. Sopol idishlarning ixtiro etilishi Kaltaminor aholisining ovqat ʻ pishirishini osonlashtirgan. Ular o choq yasab, qozonning tagiga olov yoqib ʻ ovqat pishirishgan. Hattoki ular ovqatni idishlarda quyib yeyishgan bu juda katta ixtiro bo lib, kishilik tarixida faqat neolit davridan boshlab shunday ʻ yashash imkoniyatiga ega bo ldilar. ʻ Hisor madaniyatiga keladigan bo lsak, N.A. Egamberdiyevaning ʻ manbasida keltirilgan ma lumotni ko rib chiqamiz. Xususan, bu yodgorlik ʼ ʻ Tojikistonning tog li mintaqalarida keng tarqalgan. Hisor madaniyati tog li ʻ ʻ mintaqalarda yashab, asosan hayvon ovchiligi bilan shug ullangan ʻ qabilalar madaniyatidir. Ularning izlari 300 dan ortiq joydan topilgan. Bu madaniyatga oid dastlabki yodgorlik Dushanbe shahri yaqinidagi Hisor vodiysidan topilganligi sababli Hisor madaniyati nomini olgan. Hisor madaniyatining harakterli tomoni, uning aholisi qayroqtosh tosh qurolariga o ziga xos ishlov berishgan. Uning ishlanish uslubi o rta paleolit davridagiga ʻ ʻ o xshaydi. Sopol idishlar qo lda ishlanib, geometrik naqshlar ʻ ʻ berilgan. Arxeologlar Turtkovul makonidan yarim yerto la shaklidagi uy ʻ qoldig ini va 4 ta qabrni o rganganlar. Jasadlar g ujanak holda yotqizilib, oyoq- ʻ ʻ ʻ qo llari bog langan holatda ko milgan. Bu mozorlar Hisor madaniyatining ʻ ʻ ʻ so nggi bosqichiga tegishlidir. G ulomov Ya, Al-baum L. I, Gerasimov M. ʻ ʻ larning ma lumotlarida esa Markaziy Osiyoning neolit davri makoni Hisor ʼ madaniyati Hisor-Pomir tog laridan topib o rganilagan. Hisor madaniyatining ʻ ʻ asosiy markazi Tojikiston Respublikasining Hisor-Bobotog -Qoratog ʻ ʻ oralig idagi yerlar bo lib, ular mil.avv V-lll ming yilliklar bilan belgilanadi. ʻ ʻ Hisor madaniyati jamoalari sopol idishlar yasab, asosan chorvachilik, ovchilik, qisman dehqonchilik va termachilik bilan shug ullangan. O zbekiston milliy ʻ ʻ 14 ensiklopediyasi (2000-2005) dan foydalanadigan bo lsak, unda Hisor madaniyatiʻ mill.avv 6-3 ming yilliklarga oid neolit davri arxeologik majmuasi. Asosiy yodgorliklari Tojikistonning Yovonsu, Vaxsh, Qizilsuv, Kofirnihon daryolari havzalarida qayd etilgan. Hisor madaniyati 1948-yil A.P.Okladnikov kashf etgan; asosiy yodgorliklari Turtkovul, Sayyod,Qozi Berdi va boshqalar. Bu madaniyat davriy jihatdan Kaltaminor va Turkmanistondagi Joytun arxeologik madaniyatlari bilan bir vaqtga to g ri keladi. Topilmalar tosh va suyakdan ʻ ʻ yasalgan qurollar har xil maishiy o choqlardan iboratdir. Tosh qurollar yasashda ʻ ohaktosh, kvarsit, serpantin, yashma kabi materiallardan foydalanilgan. Hozirgacha Hisor madaniyati yodgorliklarida sopol buyumi namunalarini uchramasligi tadqiqotchilar uchun yechilmagan muammo bo lib qolmoqda. ʻ Holbuki Kaltaminor madaniyati davrida-O rta Osiyoda sopol idish tayyorlangani ʻ ma lum edi. Hisor madaniyati sohiblari xo jalik jihatdan endigina ʼ ʻ o troqlashayotgan ovchilar, terimchilik bilan tirikchilik qiluvchilar tashkil etadi ʻ deb hisoblash mumkin. Dehqonchilikning ilk belgilari faqat Hisor madaniyatining so nggi davrida paydo bo lgan. Joytun madaniyatini ʻ ʻ N.A.Egamberdievaning manbasida ko rishimiz mumkunki, Joytun madaniyati ʻ O rta Osiyoning janubiy-g arbiy hududida ilk dehqonchilik bilan shug ullangan ʻ ʻ ʻ qabilalar yodgorligidir. Uning izlari faqat Turkmanistonning janubiy-g arbiy ʻ hududlaridan topilgan. Olimlar uni mill.avv VI ming yilliklar oxiri V ming yilliklar boshlariga oid deb hisoblashadi. Uni A.Kuftin,V.M.Masson, D.Durdiev, O.Berdievlar tadqiq qilgan. Joytun Madaniyatiga Bami, Tog oloqtepa, ʻ Chag illitepa, Munchoqlitepa, Cho pontepa, Joytun, Nayzatepa kabi bir qator ʻ ʻ ibtidoiy dehqonlarning manzilgohlari kiradi. Joytun qishlog ida uch qurilish ʻ bosqichi aniqlangan. Unda uylar to rtburchak shaklida qurilib, devorlari ʻ guvaladan ishlangan va somon bilan suvalgan. Uylarning yonida xo jalik ʻ xonalari -omborxona, saroy va o ralar ham Joytun uylari devorining qalinligi 30 ʻ 15 sm ni tashkil etgan. Har bir uyda (xonadonda)5-6 kishidan iborat oila yashagan deb taxmin qilingan. Joytun madaniyati yodgorliklaridan topilgan moddiy manbalar ularning dehqonchilik bilan, birga, chorvachilik , ovchilik bilan ham shug ullanib o z davrining katta yutuqlarini qo lga kiritganligini ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ ʻ G ulomov Ya, Al-baum L.I,Gerasimov M.larning fikrlarida esa Joytun ʻ madaniyatiga mansub qabilalar paxsa va guvalasimon aralashtirib qurilgan uylarda yashab,bo yoq bilan naqshlangan idishlardan foydalangan. Joytun ʻ makoni ibtidoiy qishloq bo lib, u bir necha uylardan tashkil topgan. Uylarning ʻ maydoni 25-30 m 2 bo lib, ular paxsadan qurilgan. Uylar to g ri to rtburchakli va ʻ ʻ ʻ ʻ bir xonali bo lib, har bir xonaning o choqlari bo lgan. Devorlari somon loy bilan ʻ ʻ ʻ suvalib, oxro tabiiy bo yoq bilan bo yalgan. Turarjoy uylari yonida omborxona, ʻ ʻ saroy, xo jalik uchun o ralar ham joylashgan.Joytun qishlog ida 30 ga yaqin uy ʻ ʻ ʻ bo lib, ularda 160-180 kishi yashagan. Bu yerdan boshoqli don ekinlarining ʻ qoldiqlari, munchoqtaqinchoqlar, shaxmat-shashka donalari shaklidagi buyumlar topilgan. Hatto ko plab loydan yasab pishirilgan odam va hayvon haykalchalari ʻ ham uchraydi. Joytunliklarda ona urug i hukmron bo lgan. Ular mil.avv VI-V ʻ ʻ ming yilliklarda yashab asosan, dehqonchilik, chorvachilik qisman ovchilik bilan shug ullangan. Masson.V.M, Massoy.V. M. larning ma lumotlarida esa ʻ ʼ Joytun-O rta Osiyoning neolit davriga oid eng qadimgi o troq dehqonchilik ʻ ʻ madaniyati markazlaridan biri (mol.avv.6-5 ming yilliklar). Ashxoboddan 30 km shimolda qadimgi o troq dehqonlar qishlog i harobosi nomidan olingan.1952- ʻ ʻ yildan Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan.10 dan ortiq yodgorliklar (Chag illitepa,Pessijiktepa, Cho pontepa, ʻ ʻ Nayzatepa,Joytun va b.) ni tekshirgan. Bu urug doshlik manzilgohlarining har ʻ biri 0.5 - 2 ga maydonni egallagan. Aomonli guvaladan qurilgan bir xonali uylar (25-45 m 2 ), sathi oq ganchli loy bilan suvalgan, ayrimlari qizil va qora rangga bo yalgan. Har bir xonada o choq, g alla o rasi, supa bo lgan. Ayrim xonalar ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 16 o rtasida katta otashkada bo lib, umumiy sajdagoh vazifasini o tagan. ʻ ʻ ʻ Manzilgohlarda ombor, sopol idishlar pishiriladigan maydonchalar bo lgan. 3 ta ʻ madaniy qatlamdan iborat Joytun manzilg oh i to la o rganilgan. Uning maydoni ʻ ʻ 0.5 ga yuqori qatlami 35-40 xonadan, o rta qatlami 29 xonadan iborat. ʻ Manzilgohlardan bolalar suyagi topilgan, kattalar tashqariga ko milgan. Aholi ʻ asosan dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik bilan shug ullangan. Aholi ʻ chaqmoqtoshdan qirg ich, o roq, randa, pichoq; suyakdan igna ,bigiz va boshqa ʻ ʻ buyumlar yasagan. Sopol idishlarning sirti qizil angob bilan bo yalgan. Tosh va ʻ loy (sopol)dan ishlangan ayol va hayvon haykalchalari, tosh, suyak va chig anoqlardan yasalgan tumor, munchoq va boshqa turli taqinchoqlar keng ʻ tarqalgan. Joytun madaniyati Kaspiy bo yidagi mezolit davri madaniyati asosida ʻ vujudga kelgan. U ibtidoiy dehqonchilik madaniyatining jahondagi noyob obidalaridan biri. Buxoro viloyatining Peshku tumanidagi Jonkeldi qishlog‘i hududidan neolit davriga oid toshga ishlov berish ustaxonasi topildi. Ta’kidlanishicha, Jonkeldi qishlog‘i markazidan taxminan 10 kilometr shimoliy-sharqda joylashgan hajmi 10x3 kilometrga teng nomsiz botiqning shimoliy bortidan toshga ishlov berish ustaxonasi topilgan. Bu ustaxona O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Milliy arxeologiya markazi, Samarqand arxeologiya instituti va Samarqand davlat universiteti mutaxassislaridan iborat ekspeditsiya Aswa Power Dzhangeldy Wind MChJ o‘rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq Jonkeldi qishlog‘i hududida olib borilgan dala-qidiruv ishlarida aniqlangan. “Neolit davriga oid, deya tasdiqlangan mazkur ustaxona dengiz sathidan 383 metr balandlikda, hozirda yemirilib ketgan kremniy konlari ustida joylashgan. Uning yer maydoni 70x30 metr va ikki tomondan jarliklar bilan kesilgan. Bu yerda kremniyning oq, jigarrang va kulrang tusdagilari uchraydi. Biroq ular 17 orasida oq kremniy ko‘pchilikni tashkil qiladi. Yodgorlikda o‘tkazilgan qazish ishlari bu yerda madaniy qatlamning yagonaligini va qalinligi 40 santimetrgacha yetishini ko‘rsatdi. Ushbu chuqurlikdan keyin topilmalar tugaydi va ohaktoshli qoyalar boshlanadi”, — deydi Sherzod Mahmudov. Dala-qidiruv ishlari davomida ustaxonadan 400 dan ziyod ishlov berilgan tosh buyumlar yig‘ib olingan. Ular orasida bir qator xomashyo deffekti tufayli yoki boshlang‘ich bosqichlarda tashlab yuborilgan nukleuslar, uchirindi va plastinalar topilgan. Shuningdek, o‘rganuvlarga ko‘ra, toshlarni chaqmoqlash bilan bog‘liq texnik yo‘nilg‘ilar katta qismni tashkil qilgan va bu toshlarga birlamchi ishlov berish ishlari ham shu joyning o‘zida amalga oshirilgani aniqlangan. Ekspertlar fikricha, bu yerga neolit davri aholisi miloddan avvalgi VII-V ming yilliklarda sifatli xomashyoni qo‘lga kiritish maqsadida kelgan. Mavjud bo‘lgan kremniy qalin ohaktosh qobiqqa va ichki deffektlarga ega. Shuning uchun ham ibtidoiy ustalar kremniyni shu joyning o‘zida keraksiz qobiqlardan va ichki deffektlardan tozalab, yo‘nilg‘ilar yoki tayyor (deffektlardan holi) nukleuslar shaklida o‘z makonlarga olib ketgan. “Yodgorlikka Jonkeldi neolit davri ustaxonasi nomi berildi. Bu yerdan yig‘ib olingan arxeologik materiallarning texnik-tipologik va keng qiyosiy tahlillari ustaxonaning mohiyatini kengroq ochib berish imkonini beradi. Topilgan bu yangi yodgorlik – toshga ishlov berish ustaxonasi tufayli O‘zbekiston tarixi neolit davriga oid yangi bir yodgorlik bilan boyitildi. Jonkeldi hududi ibtidoiy odamlar yashashi uchun qulay paleoekologik sharoitlarga ega bo‘lgan. Bu yerda mavjud bo‘lgan sifatli kremniy konlariga ehtimol, yaqin atrof yoki qo‘shni hududlardan ibtidoiy ajdodlarimiz kelib, xom-ashyo olib ketganlar”, — deydi, qazishma ishlarida qatnashgan arxeologlar. Bu hududda neolit va o‘rta asrlar davrlari davomida ajdodlarimiz istiqomat qilgani aniqlangan. Izlanishlar davom etmoqda. 18 X U L O S A Xulosa qilib aytganda yuqoridagi ma lumotlarning har biri ya ni berilgan ʼ ʼ uch madaniyat yodgorligini biz shu katta uch manbadan yoritib o tdik. Bu ʻ yerdagi ma lumotlar turlichaligi bo lsa, yana bir tomondan bir - biriga ʼ ʻ o xshash jihatlari avval boshidanoq aytganimizdek qazishma chog larida ʻ ʻ davrlar o tib topilgan buyumlar,dalillar xususiyatlari o zgarishini inobatga ʻ ʻ olgan holda manbalar turlichaligi tabiiydir. Bitta manbaada masalan Kaltaminordagi sopol buyumlar davrlar jihatdan izohlangan bo lsa, yana ʻ boshqasida insoniyat yashash tarzini butunlay o zgartirib yuborganligini ʻ ko ramiz. Huddi shunga o xshash holatni Hisor va Joytun yodgorliklarida ʻ ʻ ham uchratishimiz mumkin. Biz bularning barini solishtirish orqali ma lum ʼ bir bitta madaniyat yodgorligini har tomonlama chuqurroq o rganishimizga ʻ ko maklashadi. Xulosa qilib aytganda, O’rta Osiyodan neolit davriga oid ʻ chiqqan hamma arxeologik topilmalar tarixni bilish uchun ham juda katta ahamiyatga ega. Ushbu arxeologik topilmalar yordamida tarixiy o’lkashunoslikni o’rganish ham qiyin bo’lmaydi, aksincha katta yordam beradi. Neolit odamining xo jalik hayotidagi taraqqiyot taqozosi bilan ʻ sopoldan idish-tovoklar yasalib ilk kulollik, suyak va xayvon shoxlaridan duk, igna, bigiz va urchuq toshlar hamda oddiygina yog och dastgohlari ʻ yasalib, ip yigirish, baliq ovi to rlarini to qish va xonaki to qimachilik ʻ ʻ ʻ yuzaga keldi. Chakmoktoshlardan turli xil mayda va yirik maxsus (o q yoy ʻ va nayza paykonlari, parma, pona, arra, bolta, o roq, o roqranda) qurol va ʻ ʻ asboblar yasalib, tosh qurollar yasash uslubiyati takomillashdi. Tosh 19 boltalarni parmalab dastaga o rnatish, silliqlab tig ini chiqarish, munchoq ʻ ʻ va turli toshlardan yasalgan marjonlarni ipga o tkazib shodalash uchun ʻ parmalash kabi texnik usullar kashf etildi. Tosh bolta, pona, o roq, ʻ o rokranda, arra, chop-qilar kabi xo jalik qurollari vositasida ʻ ʻ dehqonchilikdan tashqari, sinchkori chayla va kulbalar kabi turar joylar barpo etilib, qayiklar yasaladi. Neolit odamining mehnat faoliyatidagi o zgarishlar, xo jalik hayotida yuzaga kelgan ixtirolar tufayli bu tarixiy ʻ ʻ boskich, fanda "Neolit inqilobi" deb ataldi. Bu bos-qich davomida ona urug doshligi tizimlari kamol topdi. Ibtidoiy dehqonchilik va ʻ chorvachilikka asos solindi, kulollik va to qimachilik kabi kasb-hunarlar ʻ kashf etildi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1. G ulomov Ya. O zbekiston arxeologiya Toshkent 1956.37-38 bet. ʻ ʻ 2. Al- baum L.I. "Bolaliktepa". Toshkent 1960 20 3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz-kelajak yo’q. T., O’zbekiston, 1998. 4. Masson V.I. «Poselenie Djaytun». M., 1971 5. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. – T., 2008. 6. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. – T., 1998. 7. Annayev T., Tilovov B., Xudoyberdiyev Sh. Boysun arxeologik yodgorliklari. – T., 1999. 8. Jo`raqulov M., Isomiddinov M. O`rta Osiyo kulolchiligi tarixidan. – Samarqand, 1999. 9. Kabirov J., Sagdullayev A. O`rta Osiyo arxeologiyasi. – Т., 1990. 10. Sagdullayev A. Qadimgi O`rta Osiyo tarixi. – T., 2004. Internet manbaalari 1. www.ziyonet.uz 2. https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Joytun_madaniyati 3. www.arxiv.uz 4. https://wikipedia.org I L O V A L A R 21 1-Rasm. Qizilqumda neolit davriga oid topilgan manzilgoh 2-rasm. Neolit davrida insonlarning yashash sharoiti . 22 3-rasm. Neolit davriga oid topilmalar 4- rasm. Neolit davriga oid topilma 23

MUNDARIJA

Kirish

I bob. O’rta Osiyoda neolit davrining vujudga kelishi va vujudga kelgan manzilgohlari

1.1. O’rta Osiyoda neolit davri makonlari va ularning o’rganilishi

1.2. Neolit davri yodgorliklarini manbalarda o’rganish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Ilovalar

Купить