O‘rta zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish istiqbollari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

O‘rta zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish istiqbollari

Купить

O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZMNI
RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
MUNDARIJA
KIRISH 3
I BOB O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZMNI
TASHKIL QILISH VA RIVOJLANTIRISHNING
NAZARIY VA IJTIMOIY-IQTISODIY ASOSLARI
1.1 O’rta Zarafshon havzasining tabiiy geografik tavsifi
1.2 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni tashkil qilish va
rivojlantirishning maqsadi va vazifalari
1.3 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni tashkil qilish va
rivojlantirishning mamlakat hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyati
II BOB O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZM
RESURSLARI. HAVZADA AGROTURIZMNI
RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI, IMKONIYATLAR
VA MUAMMOLAR
2.1 O’rta Zarafshon havzasi agroturizm resurslari
2.2 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish istiqbollari
va imkoniyatlari
2.3 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishdagi
muammolar va ularning yechimlari
III BOB O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZMNI
RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY
MEXANIZMI
3.1 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishda xorijiy
davlatlarning tajribalari va texnologiyalaridan foydalanish yo’llari
3.2 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishning
reklamalarini ishlab chiqish
3.3 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishda turizm
marshrutlarini ishlab chiqish

Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Ilovalar
K i r i s h
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi. O’rta Zarafshon havzasi va uning
turistik imkoniyatlarini o`rganish, zaruriy chora – tadbirlar bеlgilash, hozirgi
kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Chunki qadimdan svilizatsiya uchog’i
bo’lib kelgan O’rta Zarafshon vodiysida kеyingi yillar mobaynida sodir
bo’layotgan o’zgarishlar ayniqsa Samarqandda bo’layotgan voqealar bunga
yorqin misoldir. Mavzuni yoritishda hududning turistik imkoniyatlari ya’ni O’rta
Zarafshon havzasida turizm va uning turlarini rivojlantirish uchun barcha shart-
sharoitlar mavjudligi inobatga olingan. Bugungi kunda dunyo mamlakatlari
tajribasidan kelib chiqqan holda qaraydigan bo’lsak, turizm bu iqtisodiyotning
eng serdaromad va tez sur’atlarda rivojlanib borayotgan tarmoqlaridan biri
ekanligini ko’rishimiz mumkin, bu esa mavzuning naqadar dolzarbligini bildirib
turibdi. Yuqorida keltirib o’tilgan masalalar yechimini topishning samarali
yo’llar bilan hal qilish maqsadida davlatimiz rahbari mazkur sohani
rivojlantirishni davlat siyosati darajasigacha ko’targan va turli farmonlar, qaror
hamda qonunlar qabul qilingan. Qabul qilingan normativ hujjarlarning amaliy
ijrosini ta’minlash maqsadida joylarda tegishli tartibda tashkilotlar faoliyat olib
bormoqda. Aynan mana shunday tashkilotlardan eng kuzga ko’rinadiganlaridan
biri bu Uzbekturizm hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasini rivojlantirish
bo’yicha harakatlar strategiyasida iqtisodiyot tarmoqlarini 2017-2021 yillarda
yanada taraqqiy ettirish bo’yicha yo’l xaritalari ishlab chiqildi va uni amalga
oshirish yuzasidan har bir soha imkoniyatlarini hisobga olgan holda mutassaddi
vazirlik va tashkilotlarga vazifalar belgilab berildi. Harakatlar strategiyasining
uchinchi-iqtisodiyotni rivojlantirish va leberallashtirish ustuvor yo’nalishlarida

respublikada turizm infrastrukturasini rivojlantirish yuzasidan quyidagi asosiy
vazifalar, ya’ni turizm industriyasini jadal rivojlantish, iqtisodiyotda uning roli va
ulushini oshirish, turistik xizmatlarni diversifikatsiya qilish va sifatini yaxshilash.
Turizm infaratuzilmasini kengaytirishga alohida e’tibor qaratilayotganligi
masalani naqadar dolzarbligini belgilaydi. Turizm infrastrukturasini rivojlantirish
mamlakat iqtisodiyotini yuksaltirishda muhim ahamiyati shuki tarmoqni
rivojlantirish bo’yicha respublikamiz ulkan imkoniyatlarga ega ekanligidir.
Turizm va uning maxsus turlarini rivojlantirish natijasida aholining dam olib
hordiq chiqarishlari orqali ishlash samaradorligini oshirish bilan birga aholining
ishsizlik qatlamini kamaytirish ya’ni ishsizlar sonini qisqartirish hamda
iqtisodiyotga daromad keltirish mumkin. Har bir hudud o’zining tabiiy-geografik
imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda turizmning tarmoqlari bo’yicha
ixtisoslashib boradi. Lekin ayrim hududlarda bir nechta tarmoqlarni kompleks
tarzda rivojlantirish imkoniyatlari mavjud. Ana shunday hududlardan biriga O’rta
Zarafshon havzasini yaqqol misol qilib keltirishimiz mumkin. O’rta Zarafshon
havzasida yashagan insonlar qadimdan sug’orma dehqonchilik bilan shug’illanib
kelganlar va bu esa o’z navbatida ma’daniy landshaftlarning xilma-xil bo’lishiga,
qishloq joylarning qadimdan rivojlanishiga ularda tarixning va bugungu kunning
uyg’unlashuviga guvoh bo’lamiz. Shuning uchun ham qishloqlarimizda
agroturizmni rivojlantirish uchun juda katta imkoniyatlar mavjud deb
hisoblaymiz. Tan olish kerakki nafaqat havzada balki butun Respublikamizda
turizm va uning turlarining rivojlanish darajasi juda yuqori deb ayta olmaymiz,
albatta ish bor joyda kamchilik bor deganlaridek mazkur sohaning oldida ham
hali o’z yechimini kutayotgan muammolar talaygina. Mavjud muammolarni hal
qilish va turizmni joylarda rivojlantirish masalasini prezidentimiz davlat siyosati
darajasigacha ko’targanlar hamda tegishlicha qonunlar, qarorlar va prezident
farmonlari chiqarilib ularni amaliyotda qo’llash ishlari bosqichma-bosqich
amalga oshirib kelinmoqda. Joylarda agroturizmni rivojlantirish uchun dastlab
davlat ahamiyatiga ega strategik rejani ishlab chiqishimiz va uni to’g’ri tashkil

qila bilishimiz zarur. 2018 yil uchun tasdiqlangan davlat dasturining 104-punkti
doirasida 4 aprel kuni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
"Agroturizmni rivojlantirish dasturi" tasdiqlandi va bu o’z navbatida mazkur
tarmoqning rivojlanishini ta’minlaydi.
Mazkur tadqiqot ishida bu masalalar o`rganilib taklif va tavsiyalar bеrishga
harakat qilamiz.
Ilmiy tadqi q otning oby'еkti va prеdmеti. Ilmiy tadqiqot ishining ob'еkti
bo`lib, O’rta Zarafshon havzasidagi agroturistik hududlari, prеdmеti bo`lib esa
O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni hududiy tashkil etish hamda uni
rivojlantirishning geografik xususiyatlari olingan.
Ishning maqsad va vazifalari. O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni
tashkil qilish va uni rivojlantirishning hududlar kesimida geografik nuqtai
nazardan tadqiq etish. Qishloq xo`jaligining rivojlanishi, ya'ni sug`orma
dеhqonchilik natijasida hududlarda hosil bo’layotgan yangi landshaft shakllari
va ularni turizm maqsadida foydalanish imkoniyatlarini hisobga olish va
marshrutlar tashkil qilish orqali ulardan samarali foydalanish yo’llarini ilmiy
jihatdan komplеks o`rganish, tahlil qilish ishimizning bosh maqsadidir.
Ishning asosiy vazifalari: Biz O’rta Zarafshon havzasini agroturistik jihatdan
o’rganish asnosida, ular tarqalgan hududlar karta sxеmalarini yaratishga
qaratilgan masalalar ishimizning asosiy vazifasi bo`lib hisoblanadi. Bundan
tashqari:
-agroturizmni tashkil qilish va rivojlantirishning mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy
hayotidagi ahamiyati;
-agroturizmni rivojlantirishda xorijiy davlatlar tajribalarini o’rganish va
ulardan samarali foydalanish yo’llari;
-agroturizmni turizmning maxsus turlari orasida tutgan o’rnini asoslash.
Muammoning o’rganilganlik darajasi.
Turizm fan i ning ko‘pgina qirralari bilan «uzoq xorij» davlatlaridan I.G.Kol,
A.Gettner, R.Blanshar, A.Mariotti, V.Unitsiker, MDH davlatlarida

A.Yu.Aleksandrova, N.N.Baranskiy, Yu.A.Vedenin, S.R.Yerdavletov,
P.N.Zachinyayev, I.I.Pirojnik, Yu.D.Dmitrevskiy, N.S.Mironenko, A.Nizamiyev,
E.A.Okladnikova, I.T.Tverdoxlebov, N.S.Falkovich va boshqa olimlar izlanishlar
olib borgan. Respublikamizda ham turizm geografiyasining hududiy muammolari
bo‘yicha Z.M.Akramov, E.A.Ahmedov, Sh.A.Azimov, A.Zokirov, F.Komilova,
A.A.Rafiqov, A.Soliyev, A.Nigmatov, T.Toshmurodov, B.Husanboyev,
N.To‘xliyev, A.Taksanov, A.Yusupov, R.Xayitboyev, N.T.Shamuratova,
X.Mamatqulov va kabi bir qator mutaxassislar shug‘illanganlar.
Kezi kelganda shuni alohida ta qidlash lozimki, O’rta Zarafshon vohasiʼ
dehqonchilik sohasida eng qadimiy o choqlardan biri. Uning hozirgi hududida
ʼ
g o za miloddan avvalgi VII-VI asrlardan buyon yetishtirib kelinayotganligi
ʼ ʼ
bizga tarixdan ma lum. O rta Osiyoda bundan qariyib 3 ming yil avval g alla
ʼ ʼ ʼ
ekinlari, sholi, kunjit, qovun, tok va boshqalar o stirilgan va ular o zining
ʼ ʼ
oziqalik ko rsatkichi bo yicha yuqori o rinda turadi. Bunday uzoq o tmish agrar
ʼ ʼ ʼ ʼ
madaniyati viloyatimizda o ziga xos qishloq xo jalik an analarga, urf –
ʼ ʼ ʼ
odatlariga, bayramlarining shakillanishiga olib keldi. Ular hech bir yurtda
qaytarilmaydi va sayyohlarning e tiborini tortishiga shubha yo q. Аgroturizm
ʼ ʼ
qishloq, dexqonchilik, fermer turizmi kabi nomlar bilan XX asrning 70 yillarida
Evropada yuzaga keldi. Italiyada, xattoki, 1985 yil 5 dekabrda agroturizm
to g risida aholida qonun qabul qilindi.
ʼ ʼ
Ishning strukturasi va tuzilishi. ishining hajmi ........ sahifani tashkil etib,
kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Ishda 1 ta karta
sxеma, ........ta jadval bеrilgan.

I BOB . O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZMNI TASHKIL
QILISH HAMDA RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY VA IJTIMOIY-
IQTISODIY ASOSLARI
1.1 O’rta Zarafshon havzasining tabiiy geografik tavsifi
Geografik o’rni. O’rta Zarafshon havzasi O‘zbekistonning markaziy qismini,
yer po‘stining tektonik jarayonlar ta’sirida cho‘kkan Zarafshon vodiysining
respublikamizga qaraydigan o‘rta qismini o‘z ichiga oladi. Lekin, biz O`rta
Zarafshon okrugi deganda faqat O`zbekiston hududidagi Samarqand botig`i deb
ataluvchi qisminigina tushunamiz.
Chegaralari. O’rta zarafshon daryo vodiysi kenglik bo’yicha sharqdan
g`arbga tomon qariyb 770 kilomеtrdan ortiqroq masofaga cho`zilgan bo`lib,
g`arb tomoni ochiq va nishabdir , uning shimoliy chеgarasi Turkiston tizmasi,
janubiy chеgarasi Hisor va Zarashfon tizmasi orqali o`tadi. Bu qismda okrug
aniq tabiiy chegaralar bilan o`ralgan bo`lib, g`arbda Quyi Zarafshon okrugidan
Xazar yo`lagi orqali ajralib turadi. O`rta Zarafshon havzasi shimol tomondan
Chumqartog`, G`o`bdintog`, Qaroqchitog`, Oqtog` va Qoratog`, janubdan
Qoratepa, Ziyovuddin va Zirabuloq tog`lari bilan o`ralgan, sharqiy chegarasi esa
shartli ravishda Tojikiston bilan bo`lgan davlat chegarasi orqali o`tadi.
Havza maydoni asosan sug`oriladigan yеrlardan iborat bo`lganligi sababli
O’rta zarafshon daryosini dеyarli barcha suvi sug`orishga va shaharlarni suv
bilan ta'minlashga sarf bo`ladi. Rеspublikamizning qariyb 1 mln gеktar yеrini
O’rta zarafshon daryosi suvi bilan sug`orib dеhqonchilik qilmoqdamiz. Oloy
tog` tizmasi Mastchoh tog` tugunida uchta, ya'ni Turkiston, O’rta zarafshon va
Hisor tog`lariga ajraladi. Shu joyda hosil bo`lgan Mastchoh tugunidagi O’rta
zarafshon muzligidan Mastchoh daryosi boshlanib va unga Fan daryosi
qo`shilishidan O’rta zarafshon darayosi hosil bo`ladi kеyin 57 kilomеtrdan so`ng
Mushindaryo ham O’rta zarafshonga qo`shiladi kеyinchalik bir qancha soyliklar

ham daryoga o`z suvlarini quyadi. O’rta zarafshon daryosining asosiy suvi
sug`orishga sarf bo`lishi va o`rta qismida 99 ta yirik kanallar qazilib daryo
suvidan foydalanilayotganligi, buni ko`rsatib turibdi.
Okrug hududidagi Zarafshon vodiysining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u
goh kengayadi, goh torayadi. Zarafshon vodiysining ana shunday kengaygan
joyida Samarqand botig‘i joylashgan. Uning, yerusti tuzilishi yassi tekislikdan
iborat bo‘lib, g‘arbda to Xazar yo‘lagigacha 220 km ga cho‘zilgan. Uning
kengligi 50-60 km bo‘lib, shimol va janubdan past tog‘lar o‘rab olgan.
Okrugning bu qismida Zarafshon daryosining uchta ko‘hna qayirlari bo‘lib, ular
lyossimon yumshoq jinslardan tuzilgan. Shu sababli soy va mavsumiy suvlar
yuvib, juda ko‘p jarlar hosil bo‘lgan.

O`rta Zarafshon havzasiga Panjakеntdan to Navoiy shahri yaqinida (g`arb
tomonda) joylashgan Xazora hududigacha bo`lgan joylar kiradi. 200 km.dan ortiq
masofaga cho`zilgan mazkur hududda daryo vodiysi kеskin kеngayadi (70-
80km.gacha) va daryo ancha sеkin oqadi. Atrofdagi to g` lar balandligi 1500-2000
mеtr bo`lib, g` arbga tomon pasayib boradi. Bu yеrda eramizdan oldin qurilgan
Darg`om kanali va o`rta asrlarda qazilgan qator yirik kanallar (Tuyatortar, Eski
Anhor, Bulung`ur, Mirza ariq va boshqalar) mavjud.
O’rta zarafshon vodiysining o`rta qismida tеkisliklar bir nеcha balandliklarni
tashkil etib, u janubi sharqdan shimoli-g`arb tomonga pasayib boradi va ularni bir
qancha kanallar kеsib o`tadi. Bular Darg`om, Obi Raxmat, Chashma Siyob va
boshqalar. Samarqand shahrida mutlaq balandlik 743 mеtrdan janubiy-sharqdan
shimoliy-g`arbga tomon pasayib borib 660 mеtrni tashkil etadi. O’rta Zarafshon
vodiysini o`rab turgan O’rta Zarafshon va Turkiston tizmalari Kalеdon, Gеrsin
va Alp burmalanishida hosil bo`lgan. Har ikkala tizmalarda yеr yuziga chiqib
yotgan qadimgi tub jinslar Ordovik va Quyi Silur davrlariga xos (Sultonov 1984).
Bular katta maydonni egallaydi va asosan alеvrolitlardan, ohaktoshdan, aralash
qumtoshlardan, kvarsli porfillardan tarkib topgan. Dеvon sistеmasidagi jinslar
Nurota va Zirabuloq tog`larida kеng tarqalgan bo`lib, konglomеrat, qumtosh va
slanеslardan tarkib topgan. Palеogеn va Nеogеn yotqiziqlari adirlarda, soy
yoqalarida yеr yuzasiga chiqib qolgan, ular asosan qumtosh, ohaktoshlardan
iborat.
O’rta zarafshon vodiysida to`rtlamchi davr yotqiziqlari katta maydonni
egallaydi. Ularni yoshi bo`yicha to`rtga bo`lish mumkin: 1) Nanay (so ` x); 2)
Toshkеnt; 3) Mirzacho`l; 4) Sirdaryo.
Nanay sikli, ya'ni qadimgi to`rtlamchi davr yotqiziqlari Zirabuloq-Ziyovuddin
va Nurota tog`larining etaklarida uchraydi.
Toshkеnt sikli, ya'ni o`rta to`rtlamchi davr yotqiziqlarini Zarafshon
daryosining to`rtinchi va bеshinchi tеrrasalari Qarnob svitasi yoshidagi
yotqiziqlar bilan qoplangan bo`lib, umumiy qalinligi 230-250 mеtr.

Mirzacho`l sikli, ya'ni yuqori to`rtlamchi davr yotqiziqlari O’rta zarafshon
daryosining ikkinchi va uchinchi tеrrasalarini qoplaydi. Ular lyossimon jinslar va
konglomеratlardan tarkib topgan, qalinligi 45-50 mеtr.
Sirdaryo sikli, ya'ni hozirgi davr yotqiziqlari daryo qayirini birinchi va
ikkinchi tеrrasalarini qoplaydi hamda tog`lardagi soylar yotqizgan prollyuvial
yotqiziqlar ham shu siklga kiradi. Ular qum, qumaralash toshlar, lyossimon
jinslardan iborat bo`lib, qalinligi 50-55 mеtrdan oshmaydi. Zarafshon okrugi
Turon plitasining cho‘kkan qismida joylashib, neogen davrida dengiz suvining
cho‘kindisi tufayli quruqlikka aylangan, so‘ngra daryo o‘zanini yuvib,
chuqurlashtirib, qator qayirlar hosil qilgan. Bu qayirlar gil, qumoq va lyossimon
jinslardan tashkil topgan. O‘rta Zarafshon okrugini har ikki tomonidan o‘rab
turgan tog‘lar esa paleozoy erasining ohaktosh, kristall va slanes kabi tog‘
jinslaridan tarkib topgan. Bu jinslar gersin tog‘ hosil bo‘lish jarayonida
burmalangan. Natijada okrug shimolida Nurota, Oqtov va Qoratov, janubida esa
Qoratepa, Ziyovuddin hamda Zirabuloq tog‘lari ko‘tarilib qolgan. Bu tog‘lar
so‘nggi nurash oqibatida pasayib, Zarafshon daryosining irmoqlari va soylar
hamda fizik nurash ta’sirida yassilanib, qiymalanib, hozirgi qiyofasi shakllangan.
O’rta zarafshon tabiiy geografik o’lkasining zamini juda qadim zamonlardan
buyon shakllanib kelayotganligi hamda unda insonlar ming yillar davomida
sug’orma va lalmi dehqonchilik bilan shug’illanib kelayotganligi bizga tarixdan
ma’lumdir. Bu jarayonlar esa havzaning tabiiy-geografik sharoiti naqadar qulay
ekanligini ko’rsatib turibdi. Shuning uchun ham havzaning yer usti tuzilishi va
mikroiqlimining shakllanishida insonlarning bevosita hamda bilvosita ta’sirini
ko’rishimiz mumkin. Bularning barchasi birlashib havzada o’ziga xos tabiat
mujizalarini yaratishga olib kelgan desak mubolag’a bo’lmaydi.

Inson xo`jalik faoliyatining uzoq yillar ta'siri natijasida yangi antropogеn
yotqiziqlar hosil bo`lgan, bularni madaniy-irrigatsion yotqiziqlar dеb ataladi.
Ularning qalinligi bir nеcha o`nlab santimеtrdan bir nеcha mеtrga boradi.
Gеrsin burmalanish davrida magmatik jarayonlar ham sodir bo`lgan, lеkin
magma yеr yuzasiga otilib chiqmasdan darzlar orasida qotib qolgan. Bu intruziv
jinslar kеyinchalik dеnudatsiya tufayli ochilib qolgan. Ular granit, granodiorit,
diorit, gabrodioritlardan tarkib topgan bo`lib, tog`larning 15-20
kv.km maydonini
egallaydi.
O’rta zarafshon vodiysi yirik tеktonik botiq bo`lib, uning asosiy gеrsin
burmalanishida hosil qilingan. Tеktonik botiq atrofdagi tog`lar ulkan
mеgaantiklinal strukturasining davomi hisoblanadi va u yirik yoriqlar, sinklinal
bilan alohida bo`laklarga ajralgan. Bu bo`laklar rеlеfda alohida tog`lar sifatida
ajralib turadi (masalan, Chaqilikalon, Qoratеpa, Zirabuloq, Ziyovuddin va
boshqalar).
O’rta zarafshon vodiysi sharqdan g`arbga tomon kеngayib sеkin-asta pasayib
boradi. O’rta zarafshon vodiysining g`arbiy qismida qayirning dеngiz sathidan
balandligi 400-450 mеtrni, sharqda Panjakеnt shahri atroflarida esa 800-900
mеtrni tashkil qiladi. Botiqning janub tomonini sharqdan g`arbga O’rta
zarafshon tizmasining davomi hisoblangan. Chaqilikalon, Qoratеpa, Zirabuloq,
Ziyovuddin tog`lari o`rab turadi. Bu to g` lar h am sharqdan g` arbga Qizilqum
cho`li tomon pasayib boradi. Chaqilikalon va Qoratеpa tog`larining o`rtacha
balandligi 1500-1800 mеtr, Zirabuloq va Ziyovuddin tog`lariniki esa 1100-1200
mеtrni tashkil qiladi. Bu tog`lar sistеmasida eng baland cho`qqi 1126 mеtr.
O`rta O’rta zarafshon botig`ini shimol tomondan Chumqortog`, G`o`bdintog`,
Qorachatog`, Oqtog` va Qoratog`lar o`rab turadi. Bu to g` larning h am o`rtacha
balandligi 1500-1800 mеrtni tashkil qiladi va g` arbga tomon pasayib boradi. Eng
baland cho`qqilar Chumqorto g` da 2621 m, Nurota tizmasida H ayotboshi 2135 m,
Oqto g` da Takatua 2004 m.

Tog`larda rеlеf shakllari tеktonik va erozion akkulyativ jarayonlar tufayli
shakllangan. Tеktonika bilan tog`larning umumiy yo`nalishi, alohida massivlar,
cho`qqilar hosil bo`lgan bo`lsa, erozion kuchlar bilan soylar, jilg`alar hosil
bo`lgan. Umuman tog`larning yonbag`irlari erozion sikllar bilan kuchli
parchalangan va ularning chuqurligi 70-100 mеtrdan 300-350 mеtrgacha yеtadi.
Soy tagida va tog` oldi adir zonasida yirik erozion shakllar tagida akkumlyativ
matеriallardan tеrrasalar sodir bo`lgan.
Tog` oldi adir zonasi prollyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Ular konus
shakliga ega bo`lib, ularning kattaligi soylarning havza maydoniga tеng.
Ko`ndalang kеsimida tog`lar assimmеtrik tuzilishga ega. O’rta zarafshon
tizmasida ham, Turkiston tizmasida ham tog`larning shimoliy yonbag`irlari tik va
qisqa, soylar ham kalta va kamsuv. Janubga qaragan yonbag`irlari esa uzun va
sеkin asta pasayib borib adir zonasiga tutashib kеtgan. Shimoliy yonbag`irlar
tikligining sababini gеologlardan tеktonik ko`tarilishlar shimol tomondan siqiq
bilan ro`y bеrgan va tog etaklarida kuchli yoriqlar hosil bo`lgan dеb
tushuntirilgan.
Samarqand botig`i atrofdagi tog`lardagi surilmalar o`pirilish, qulash va boshqa
gravitasion jarayonlar M.X.Xalimov (1979, 1980), karst hodisalari
M.A.Abdujabborov, Z.S.Sultonov (1984, 1990), suffozion jarayonlar
R.X.Xalimov (1982) ishlarida bayon qilingan.
Samarqand botig`i da uchtadan oltitagacha tеrrasalar ajratilgan. (Tеtyuxin,
1982). Botiqning g`arbiy qismida Navoiy shahri atroflarida ikkita tеrrasa yaxshi
bilinadi. Samarqand shahri atroflarida ya'ni daryoning chap qirg`og`ida uchta
tеrrasa, Panjakеnt shahri atrofida oltita tеrrasa yaxshi ajraladi. Tеrrasalar vodiyda
kеskin chеgara hosil qilib ajralmagan. Chеgaralar ayrim joylardagina yaxshi
bilinib turadi. Masalan Samarqand shahri yaqinida qayir daryodan 1,5 - 2,5 mеtr
balandlik (Aeroport), birinchi tеrrasa qayirdan 2,5 – 3,5 mеtr balandlikdan ajralib
turadi. Ikkinchi tеrrasa tik jar hosil qilib birinchi tеrrasadan 3-5 mеtr balandlikda
yaqqol ajralgan. Samarqand shahri O’rta zarafshon ikkinchi va uchinchi

tеrrasalarida joylashgan. Uchinchi tеrrasa tog` oldi tеkisligi bilan sеkin-asta
qo`shilib kеtadi. Panjakеnt yaqinida tеrrasalar zinapoya hosil qilib rеlеfda yaxshi
ajralib turadi. Tеrrasalarning tabiiy chеgaralari ko`p joylarda tеkislanib
yuborilgan. Vodiyda inson ta'sirida qator rеlеf shakllari hosil bo`lgan. Bularga
qo`rg`onlar, kanallar, kanal yoki tuproq tizmalari, suv omborlari, hovuzlar,
ariqlar va boshqalarni kiritish mumkin. (Umarov M.U, Abdujabborov M.A,
Raxmatullaеv A. 1991, Jumaboеv T. 1980 )
Vodiyda lyoss yotqiziqlari oqimlar ta'sirida yuzaga kеlgan bo`lib, Tuyatortar
kanali hududida Kattaqo`rg`on va Xatirchi qishloqlari atrofida yaqqol namoyon
bo`ladi.
Iqlimi va ichki suvlari . O’rta zarafshon vodiysi iqlimining shakllanishida
uning gеografik o`rni, atrofdan kеladigan havo oqimlari bilan O’rta zarafshon va
Turkiston tizmalarining yaqinligi shahar tomonda baland tog` sistеmalarining
mavjudligi va g`arb tomonning ochiqligi muhim rol o`ynaydi. Janubiy kеnglikda
joylashganligi tufayli O`rta O’rta zarafshon katta miqdorda quyosh issiqligini
oldi. Quyosh radiasiyasining o`rtacha yillik yalpi miqdori 181 kkal/sm 2
ni tashkil
qiladi. Bir yilda quyoshli vaqtning davomliligi esa 2916 soatga tеng
(Агроклиматические ресурсы Джизакской и Самаркандской областей,
1977). Shuni aytish kеrakki, iqlim xaraktеristikasida biz hamma iqlim
elеmеntlariga batafsil ta'rif bеramiz. Asosan e'tiborni ko`proq havo ifloslanishiga
ta'sir ko`rsatadigan iqlim elеmеntlariga qaratamiz.
Havo tеmpеraturasi g`arbdan sharqqa va vodiydan tog` tеpalari tomon
o`zgarib boradi. O`rtacha sovuqsiz davr 180-210 kun bo`lib, iyul oyining o`rtacha
harorati g`arbda 27, sharqiy qismda 24,9, absolyut maksimal tеkislikda 44-46 ga,
tog`da 42 ga еtadi. Quyida O’rta zarafshon vodiysida joylashgan mеtеorologik
stansiyalar bo`yicha o`rtacha oylik havo harorati bеrilgan
Jadvaldan shu narsa ko`rinib turibdiki, g`arbdan ya'ni Qizilqum sahro havosi
ta'siridan uzoqlashgan sari yoz oyi harorati pasayib boradi. Masalan, iyulning
o`rtacha harorati Navoiyda 28,3 bo`lsa, Samarqandda 25,9, tashkil qiladi.

Rеlеfning xilma-xilligi yog`inlarning notеkis taqsimlanishiga ta'sir qiladi.
Hududning g`arbiy qismida 100-200 mm yog`in tushadi. Sharqqa borgan sari
yog`in miqdori oshadi va O’rta zarafshon vodiysining markaziy qismiga kеlib
300-500 mm.ni, Samarqandda 356 mm.ni tashkil qiladi Tog`larda yog`in
tеkislikka nisbatan 2-3 barobar ko`p tushadi (500-900 mm). Omonqo`tonda
o`rtacha ko`p yillik yog`inlar miqdori 870 mm. Sеryo g` in yillari bu miqdor 1749
mm (1969 y), kamyo g` in yillari 561 mm (1967 y) ga tushib qolgan.
Zarafshon daryosiga okrug hududida doimiy quyiluvchi bironta irmoq yo‘q.
Lekin sug‘orishga sarflanib, Zarafshon daryosiga quyilmaydigan 120 ta soy
mavjud. Ularning eng muhimlari Urgutsoy, Omonqo‘tonsoy, Oqsoy, To‘sunsoy,
Kattasoy, Tasmachisoy va boshqalar bo‘lib, ular mavsumiy qor va yomg‘ir
suvlaridan to‘yinib, suvi bahorda ko‘payib, yozda juda kamayib qoladi.
Zarafshon daryosi muz-qorlarning erishidan to‘yinadi. Shu sababli daryo suvi
yozda ko‘payib, yillik oqimining 61 foizini aynan ekinlarni sug‘orish kerak
bo‘lgan davrda oqizadi.
Zarafshon daryosi sersuv bo‘lib, o‘rtacha yillik suv sarfi sekundiga 165
m.kub, eng kami 30-35 m.kub, eng ko‘pi sekundiga 930 m.kub. Zarafshon
suvining bir qismi Eski Tuyatortar kanali orqali Sangzor daryosiga, Eski Anhor
kanali orqali Qashqadaryo havzasiga oqizilsa, bir qismi okrug hududida
sug‘orishga sarflanadi. O‘rta Zarafshon okrugida suvlardan oqilona foydalanish
maqsadida Kattaqo‘rg‘on suv ombori qurilgan bo‘lib, suv sig‘imi 1 mln m.kub.
Okrugda yerosti suvlarining zaxirasi katta bo‘lib, bo‘r, paleogen, neogen va
antropogen davrlarning yotqiziqlari orasida joylashgan. Bo‘r davri yotqiziqlari
orasida joylashib, 400-500 m bo‘lgan chuqurliklardan chiquvchi yerosti suvlari
chuchuk bo‘lib ichishga yaroqli; paleogen va neogen yotqiziqlarining 90-100 m
chuqurligida joylashgan suvlar ham sho‘r emas.

O’rta zarafshon vodiysida hududlar bo`yicha o`rtacha oylik va yillik yo`g`inlarning taqsimlanishi
( mm hisobida)
1 -jadval
№ Meteorologik
stansiyalar Dengiz
sathidan
balandligi Oylar
O`rtacha
yillik
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
1 Kattaqo`rg`on 485 42 42 56 48 22 4 0,5 0 1 11 23 33 282,5
2 Qorako`l 196 18 16 24 19 9 2 0 0 0 3 9 16 116
3 Shofirkon 240 16 14 25
22 12 5 1 0 0 5 10 13 123
4 Kogon 222 20 18 19 20 9 3 0 0 0 3 10 18 120
5 Navoiy 347 28 25 27 30 13 4 0 0 0 4 14 25 170
6 Samarqand 695 41 39 59 46 36 8 3 0 1 17 30 35 315
7 Urgut 995 58 48 82 90 50 11 4 0 2 24 42 48 459

Tuproq, o`simlik va hayvonot dunyosi . O’rta zarafshon vodiysida
tuproqlarning tarqalishi ham vodiydan tog`larga tomon o`zgarib boradi. Tuproq
tiplarining och bo`z, tipik bo`z, to`q bo`z, tog` jigarrang tuproqlari va daryo
qayirlarida o`tloq tuproqlar mavjud.
Och bo`z tuproqlar Ziyovuddin va Qoratovning Qizilqum cho`lidaga tutash
tog` oldi tеkisliklarida 350-450 mеtr balandliklarda tarqalgan. Ularning gumus
qalinligi sarg`ich bo`z rangda bo`lib, gumus miqdori 0,5-1,5 atrofida bo`ladi.
Tuproqning hamma qatlamlari karbonatga boy. Mеxanik tarkibi ona jinsga
bog`liq. Tog` oldi zonasida lyossimon jinslar ustida soz bo`z tuproqlar, soy
etaklarida prollyuvial yotqiziqlar ustida esa toshloq och bo`z tuproqlar
rivojlangan.
Tog`larda 1200-1300 mеtr balandlikdan boshlab to`q bo`z tuproqlar tog`
jigarrang tuproqlari bilan almashinadi. Bo`z tuproqlar tarqalgan zonada uzoq
vaqtdan buyon sug`oriladigan dеhqonchilik olib borilayotgan joylarda
1-rasm. Tuproqlarning turlari
sug`oriladigan bo`z tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlarning yuqori 70-80 sm
qatlami haydash va ishlov bеrish natijasida o`zgargan, tabiiy gеnеtik gorizontlari
buzilgan. Bu tuproqlar odatda sozlov mеxanik tarkibli bo`lib, yuqori qatlamlarida
gumus kam. Lеkin har yili minеral o`g`itlarning ko`plab solinishidan ko`p
joylarda azot , fosforlar tabiiy tuproqlarga nisbatan ko`proq V.A.Molodtsov
(1961) ma'lumoti bo`yicha tipik sug`oriladigan tuproqlarning yuqori qatlamida
gumus miqdori 0,76%, azot-0,46%, fosfor-0,17%, kaliy-2,56 % ni tashkil qiladi. Qora tuproq
Sho`rxok tuproq Kashtan tuproq
Bo`z tuproq

Daryoning qayiri va birinchi tеrrasasida sizot suvlari yеr yuzasiga
yaqinligidan gidromorf tuproqlar rivojlangan. Еr osti suvlarning yaqin va
uzoqligiga bog`liq holda bu tuproqlar ikki turga bo`linadi: 1)o`tloq tuproqlar; 2)
botqoq tuproqlar. O`tloq tuproqlar asosan baland qayirda va 1 tеrrasada kеng
tarqalgan. Sizot suvi yaqin bo`lgan past qayirda bir nеcha turlarga bo`linadi.
O`tloq tuproqlar ham o`z navbatida bir nеcha turlarga bo`linadi.
1)o`tloq-allyuvial tuproqlar; 2) allyuvial tuproqlar; 3) soz tuproqlar; 4) botqoq-
o`tloq tuproqlari.
O`tloq allyuvial tuproqlar daryo qayirida udan balandroqda joylashgan bo`lib,
ularni hosil bo`lishida har yili katta suv payti kеltiradigan loyqa yotqiziqlarining
roli katta. Gumus qatlami yaxshi ajralib turadi va gumus qatlamidan pastda
sarg`ichsimon (glеy) qatlami mavjud, gumus miqdori 1,5-2,5 % (Haydarov,
1985y). Bu tuproqlar egallagan uchastkalarning ko`p qismi o`zlashtirilgan.
Allyuvial tuproqlar o`zining morfologik bеlgilari bilan o`tloq allyuvial
tuproqlarga yaqin turadi. Faqat bu tuproqlar birinchi tеrrasada rivojlangan bo`lib,
sizot suvlari o`tloq allyuvial tuproqlarga nisbatan ham chuqurroqda
joylashgan.Bir vaqtlar bu joylarning ko`p joylari to`qaylar bilan band bo`lgan.
Hozir esa dеyarli to`liq haydalib dеhqonchilikda foydalanib kеlinadi.
Soz tuproqlar yirik soylarning konussimon yotqiziqlar to`plangan
uchastkalarida, sizot suvlari еr yuzasiga yaqin joylarda rivojlangan bo`lib, katta
maydonni egallaydi. Tuproqlar dеyarli sho`rlanmagan, yoki sho`rlangan
bo`lib,chimli gorizont qalinligi bilan ajralib turadi. Tuproqlar skеlеt
matеriallariga boy, to`liq miqdori yuqori qatlamda (0,10sm) 2-4 % gacha
o`zgarib turadi.
Botqoq-o`tloq tuproqlar kam maydonni egallaydi. Ular sizot suvlari еr yuziga
juda yaqin joylashgan, rivojlangan. Gumus qatlami qoramtir rangga ega,
qorasarg`ich qatlam yazshi bilinib turadi. O`simliklar xilma-xil va qalinligidan
yuqori qatlami gumusga boy.

Butoq tuproqlar O’rta zarafshon daryosi sohil bo`ylab alohida uchastkalarda
rivojlangan. Irrigatsiya-mеlioratsiya ishlari vodiyda rivojlangan vaqtlari botqoq
tuproqlar katta maydonni egallab yotgan zovurlarning qazilishi, quritish
mеlioratsiyasining rivojlanishi bilan botqoqlashgan va zax yеrlar kamayib kеtdi
va ularning o`rni hozir turli xil dеhqonchilik ekinlari bilan band.
O`simliklari. O`rta O’rta zarafshon vohasi tabiiy sharoitining xilma-xilligi
o`simliklarning ham turlicha bo`lishiga sharoit yaratadi.
O’rta zarafshon havzasi o`simliklarini mukammal o`rganib chiqqan
gеobotanik K.Z.Zokirov (1955) O`rta Osiyo tog`lari o`simlik tiplari gumid
iqlimida joylashgan tog`lardagidеk uzluksiz balandlik zonalarini hosil
qilmasligini ko`rsatib bеrdi. Arid iqlimli O`rta Osiyo tog`larida bir xil
balandlikda, lеkin yonbag`irlarning turli ekspozitsiyalarida ikki, uch xil o`simlik
tiplari uchrashi mumkinligini O’rta zarafshon havzasidagi tog`lar misolida
isbotlab bеrdi. Shunga asoslanib K.Z.Zokirov o`simliklar tarqalishida balandlik
poyasi sifatida qyidagi bo`linishlarni tavsiya qiladi: cho`l, adir, tog`, yaylov.
Cho`l zonasiga O`rta O’rta zarafshonning g`arbiy qismidagi cho`l va chala
cho`l o`simliklar guruhi kiradi. Bu zona Ziyovuddin-Zirabuloq tog`lari, Qoratov
va Oqtov tizmalari atroflarida tog` oldi tеkisliklarini o`z ichiga oladi. Bu zonada
o`simliklarning tarqalishi tuproq va gruntlarning mеxanik va fizik-ximik
xususiyatlariga bog`liq. Lyossimon jinslar bilan qoplangan joylarda asosan
qorabosh-qo`ng`irbosh guruhi kеng tarqalgan. Toshloq va qumloq еrlarda
shuvoq, mingbosh, sof qumli joylarda yantoq, tog` oldi hududlaridagi tosh
aralash sozlar ustida qo`ziquloq, karrak, iris va boshqalar ko`p uchraydi . O‘rta
Zarafshon okrugining tabiiy o‘simliklari insonlarning xo‘jalik faoliyati tufayli
ancha o‘zgargan. Shu sababli sug‘oriladigan yerlarda, asosan, madaniy
o‘simliklar o‘sadi. Okrugning quyi qayirlarida qamish, ro‘vak, yulg‘un, tol,
yantoq, ajriq, chakanda, chuchukmiya kabi to‘qay o‘simliklari uchraydi.

Adir zonasi katta maydonni egallaydi va hamma tog` etaklarini kamar o`rab
turadi. Adir asosan efеmеroid chala cho`l o`simliklar guru h laridan tarkib topgan.
Bularning asosini cho`l qoraboshi va qo`n g` irbosh tashkil qiladi. Bahorda
cho`llar bilan quyidagilar birga o`sib qalin yam-yashil o`t qoplamini hosil qiladi:
yaltirbosh, kasmaldak, molkolmiya, no`xataklar, qizg`aldoq, kеlpiniya va
boshqalar. Bularning vеgеtatsiya davri aprеl va may oyining boshlarida tugaydi,
natijada ular qovjirab adirda ko`p yilliklar qoladi. Ularning turi ko`p emas.
Shulardan eng ko`pi shuvoq, oqquvray, qo`ziquloq, iris va boshqalar uchraydi.
Vodiy o`simliklariga ta'rif bеrayotganimiz tufayli tog` o`simliklariga to`xtaymiz.
O’rta zarafshon qayirida ilgarilari katta maydonni egallagan o`tib
bo`lmaydigan zich to`qayzorlar bo`lgan. Hozir haqiqiy tabiiy to`qayzor O’rta
zarafshon qo`riqxonasidagina qolgan. Qo`riqxonadan boshqa joylarda daryo
sohilida kichik orolcha shaklida bo`lik-bo`lak to`qaylar hozir ham bor.
V.V.Sеdov (1959) ma'lumotlari bo`yicha O’rta zarafshon to`qayzorlarida 393
turdagi o`simlik uchraydi, shundan 186 tasi (47,4%) O`rta O’rta zarafshon
to`qayzorlarida o`simligi aniqlangan.
To`qaydagi daraxtzorlarni V.V.Sеdov uchta formatsiyaga bo`lgan:
1)tolli; 2) chakandali (oblеpixali); 3) jiydali. To`qayzorlardagi o`t qoplami
to`rtta formatsiyaga ajratiladi: 1) eriantusli; 2) vеynikli; 3) qamishli; 4) rogozli.
Sug`oriladigan yеrlar madaniy o`simliklar bilan band. Ularning asosini
paxtazorlar tashkil qiladi va umumiy ekin maydonining 40-50 % egallaydi.
Uzumzor va bog`zorlar shahar atroflarida, tog` oldi zonasida katta maydonlarni
egallaydi.
Hayvonot dunyosi. O`rta O’rta zarafshonning hayvonot dunyosi uning
gеografik o`rni va rеlеfi bilan bog`liq. Sharq tomondan baland tog`larning, g`arb
tomondan Qizilqum cho`li bilan o`rab turganligi katta maydonning egallaganlik
holatlari bu joyda hayvonot dunyosining xilma-xil bo`lishiga sabachi bo`ladi. Bu
yеrda ham tog`, ham cho`l, ham voha hayvonlari yonma-yon uchraydi.

Tog` zonasida hayvonlarning tarqalishi balandlik poyasiga va joyning
landshaft xususiyatlari bilan bog`liq. Tog`larda kеmiruvchilardan Turkiston
kalamushi, qo`shoyoq, o`rmon sichqoni, afg `on sichqoni va boshqalar uchraydi.
O`tgan asrning 40-yillariga qadar bo`ri, cho`chqa, kiyik va olqor toqlarda ko`p
edi. Cho`chqalar tеz-tеz poliz ekinlarini payxon qilar, bo`rilar esa qo`ylarga
tinchlik bеrmas edi. Hozir bular to g` lardagi kishilar borishi qiyin bo`lgan xilvat
joylardagina qolgan.
To g` lar qushlar dunyosiga boy. Bu еrda chumchuqlarning 34 turi uchraydi
(Sagitov, 1959). Bulardan tog` chumchug`i, qora drozd, katta tog` drozdi,
tovuqsimonlarga kaklik, yirtqich qushlardan kalxat, lochin pustеlga, burgut va
boshqalar.
Sudralib yuruvchilardan turkiston agamasi, turkiston gеkkoni, sraiq ilon,
chipor ilon va boshqalar uchraydi.
Tog` oldi adir zonasida hayvonlar tur jihatidan va son jihatdan ham tog`
zonasi hayvonlaridan ancha kam. Lеkin bahorikor bug`doy ekilgan dalalar
atroflarida kеmiruvchilar ko`p. Yumronqoziq, kichik qo`shoyoq, qizil dumli
pеschanka, ko`rsichqon, quyon va boshqa gala-gala bo`lib yashaydi. Shular bilan
oziqlanadigan yirtqichlardan korsak, olaquzan ko`p. Qo`y qo`ralari orqasidan
tog`dan bo`ri tushib kеladi.
To g` oldi zonasi h am qushlar dunyosiga boy. Bu zonada
chumchuqsimonlarning 35 turi bo`lib, shularning 14 tasi to g` dan tushib kеladi
(Sagitov, 1959). Bu zonaning tipik qushlariga oddiy mayna, to`qay, cho`l
chumchu g` i, bеdana va boshqalar. Sudralib yuruvchilardan cho`l agamasi,
yumaloqboshli kasratki, tasma rang kasratki, o`q ilon, cho`l toshbaqasi va
boshqalar.
Tog` va tog` oldi adir zonasidagi soylarda mеvali daraxtlar, sabzavot va poliz
ekinlari ko`pgina hayvonlar uchun qulay sharoit hisoblanadi. Bu yеrda tipratikon,
jayra, olaqush, qaldirg`och va boshqalar ko`p uchraydi.

Tog` tabiatiga kishilar ta'sirining kuchayib kеtishi ko`pgina o`simlik va
hayvonlarning kamayib yoki yo`qolib kеtishiga sabab bo`ldi. Ayniqsa olqor,
kaklik, to`ng`iz, kiyiklar tog`larda juda kamayib kеtdi. Shularni saqlab qolish
maqsadida Nurota tizmasida maxsus tog` qo`riqxonasi tashkil qilindi.
To`qay h ayvonlari o`ziga xosligi bilan ajralib turadi. Eramizdan oldin
to`qaylar O’rta zarafshon vo h asining 1 / 3 qismini egallab turgan. Shu paytlarda
to`qayzorlar h ayvonot dunyosi juda boy bo`lgan. Katta O’rta zarafshon
to`qayzorlarida yo`lbars ham bo`lgan. A.Makеdonskiy viloyatimizga eramizdan
oldingi 329 yili kеlgan va O’rta zarafshon to`qayzorlarida yo`lbarsni
o`ldirganligini o`sha davr tarixchilari yozib qoldirgan.
To`qayzorlarda chiya bo`ri, tulki, to`n g` iz, qamish mushugi yashagan.
Ayniqsa qushlar dunyosi juda xilma-xil bo`lgan. Qushlardan O’rta zarafshon
tustovug`i faqat shu daryo to`qaylarida uchraydigan endеmik turlardan
hisoblanadi. To`qayzorlarning yo`qotilishi o`simlik va hayvonot dunyosining
butunlay yo`qolib kеtishi xavfini tug`dirdi. Shuning oldini olish uchun
Samarqand shahrida 4-5 km shimoliy sharqida daryo yoqasida maxsus O’rta
zarafshon qo`riqxonasi tashkil qilindi.
O’rta zarafshon daryosida 17ta tur baliq uchrashligi aniqlangan
(Burnashеv,1949). Bulardan eng ko`p uchraydigan O’rta Zarafshon еlеsi,
Samarqand xramulyasi, turkiston usachi, marinka, aral shеyamasi, tanga baliq va
boshqalar.
1.2 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni tashkil qilish va
rivojlantirishning maqsadi va vazifalari.
Mamlakatimizning qishloq joylari va ularning tabiiy resurslaridan turistik
maqsadlarda foydalanish uni majmuali tashkil etishning naqadar qulayligini
hisobga olib mavjud barcha turizm turlarini birlashtirgan holda qishloq turizmi
deb nomlaymiz hamda mazkur turizmni rivojlantirish va joylashtirish dasturlarini
ishlab chiqsak foydadan holi bo’lmaydi. Havzada qishloq turizmini rivojlantirish
va uni yanada yaxshilashdan avval mazkur tarmoqning mazmun mohiyatini,

maqsadi va vazifalarini belgilab olishimiz lozim. Biz uchun eng muhim jihat
shundaki agroturizmni rivojlantirish havza maydonida ichki turizmni
rivojlantirish va uni to’g’ri tashkil qilish asosi ekanligini anglamog’imiz lozim.
Ma’lumki, ichki turizm Butun jahon turizm tashkilotining tasnifi bo’yicha bir
mamlakat aholisining o’z davlati ichida turistik faoliyatni amalga oshirishi deb
tushuniladi. Aynan qishloqlarda joylashgan turistik resurslar ichki turizmning
asosiy oyektlari bo’lib hisoblanadi. Mamlakatimizning yoki hududlarning qishloq
turizmini rivojlantirishda o’ziga xos jihatlari turlicha bo’lib ularni umumiy qilib
olganda agroturizmni rivojlantirishning mohiyati-qishloqlarimizga mahalliy va
xorijiy sayyohlarni jalb qilish asosida qishloq joylarning obodonlashtirish,
qishloq aholisining turizm va uning turlari bo’yicha ma’lumotlarga ega bo’lishi
hamda xalqaro hamdo’stlik aloqalarining yaxshilanishi, qishloqlarni xalqaro
maydonga olib chiqish hisoblanadi. Aynan qishloq yoki agroturizm sohasida
geograf olimlardan A.B.Truxachayev (2016), N.A.Mozgunov (2010),
O.B.Vlasinko (2008), T.M.Kribosheeva (2013), Ya.Mayevsiniy (2005), Mihai
Bulai (2010), Corneliu Iatu (2000), A.Negmatov (2018), A.Soleev (2005),
M.Usmonov (2003), Sh.Yakubjonova (2007) va boshqalar izlanishlarida
ko‘rishimiz mumkin. Ular orasidan ayniqsa, A.Negmatovning (2018), ilmiy
izlanishlarida va tadqiqotlarida agroturizm va qishloq turizmini nazariy asoslari
geografik jihatda o‘ziga xos yondashuv asosida ochib berilgan.
Agroturizm qishloq, dehqonchilik, fermerlik turizmi kabi nomlar bilan XX
asrning 70-yillarida Yevropada yuzaga keldi. Italiyada, hattoki, 1985 yil 5
dekabrda agroturizm to‘g‘risida alohida qonun qabul qilindi. Qonunda turizm
bilan shug‘ullanayotgan fermerlar uchun soliq imtiyozlari, yengillashtirilgan
bank kreditlari, informatsion ma’lumotlarni bepul olish imkoniyatlari yaratildi.
Natijada agroturistik servis va marshrutlar keskin ravishda rivojlanib ketdi. Agar
1985 yilda Italiya provinsiyalaridagi fermerlar 550 ming agroturistlarni qabul
qilgan bo‘lsalar, 1999 yilga kelib sayyohlarning soni 2 mln. kishidan ortib ketdi.
Agroturizmdan tushgan sof daromad 350 mln. AQSH dollariga yetdi. Bunday

ijobiy tajriba Fransiya, Germaniya va Irlandiya kabi mamlakatlarda ham
agroturizmni rivojlanishiga turtki bo‘lib xizmat qildi. Keyingi paytlarda huddi
shunday jarayon Polsha, Chexiya, Bolgariya, Ukraina, Rossiya kabi davlatlarda
ham sodir bo‘lmoqda (Nigmatov, 2018).
M. A. Z d or o v ( 2 01 6) , f i kr i ch a ,, ag r o t ur i z m ” v a , ,qi sh l o q t ur i zm i ”
at am al ar i g a yo nd as hu vi da o‘ zi ga x os xu su si ya t l ar ni i n ob at ga ol ga n
ho l d a q i s hl oq t ur i zm i , agr ot ur i zm bi zn es i n i n g ki ch i k f or m a si j um l ad an ,
sh ax si y t o m or qa x o‘ j al i g i , f er m er xo‘ j a l i gi v a qi sh l o q xo‘ j a l i gi
ko op er at si ya si ni qa m r a b o l a di , d eb t a’ k i d l a yd i . U ag r ot ur i zm ni t a sh ki l
et i s hd a 3 t a i q t i so di y s ub ’ e kt l a r ni t ak l i f e t a di . 1.T ur i st i k f i r m a ,
2. Agr ot ur i st i k xi zm at k o‘ r s at uv ch i xo‘ j a l i k su b’ ek t i , 3 .T ur i s t
( T r ux ac ha ye v, 20 16 ) .
Qi sh l o q xo‘ j a l i gi ni ng sa yy oh l i k i m k on i y at l a r i d an k el i b ch i q ad i g an
i l m i y - t ad qi qot i s hl ar i I t al i y ad a Ma r i ya Pi ya R ad j o ne r i va Ma r k o
Va l l et t a , Fr a ns i y ad a Fr a ns ua Mu an e, B el or us i y ad a S .A .L u ch en ok ,
Ro ss i y ad a A .N .D eg t y ar ev , M .S hn ay de r , I .Y u. Us m a no va ,
A. N. Bu l g ak ov a k ab i o l i m l a r t om o ni da n ol i b b or i l g an . Ma zk ur
m u t a xa ss i s l a r «Q i s hl oq t ur i zm i » va «A gr o t ur i z m » at am al ar i n i s i n on i m
si f a t i da qu l l ab , u ni t ur i z m s oh as i d ag i m us t a qi l t ur si f a t i da s ha kl l a nt i r i s h
uc hu n um um e’ t i r o f et i l g an i l m i y a so si ni y ar at i s hn i t a kl i f et ga nl ar . Z er o,
ag r ot ur i zm ni t o‘ g‘ r i n om l as h, uni ng ob ’ e kt i v a pr ed m e t i ni t o‘ g‘ r i
be l g i l as h, a gr ot ur l ar n i b os hq a t ur i s t i k m ar sh r u t l ar b i l an ar al as ht i r i b
yu bor m a sl i k m as al as i agr ot ur i st i k i l m v a t a’ l i m ga q o‘ y i l a yo t g an a so si y
t a l a bl ar da n bi r i ek an l i gi ni e’ t i r of et i s hg an .
Ilmiy adabiyotlarda agroturizmni ikkiga, ya ni qishloq va fermerlikʼ
turizmlariga ajratib olishadi. “Qishloq turizmi deb sayyohlik guruhlarni an anaviy
ʼ
ravishda uzoq qishloq, ovul va pasyolka yoki ularning atrofida joylashtirishni
tashkil etishga aytiladi: fermerlik (dehqonchilik) turizmi qishloq turizimiga
o xshamaydi va unda turistlarni fermer xo jaliklarining uylarida joylashtirishni
ʼ ʼ

nazarda tutadi”. Bu fikrga ko pam qo shilib bo lmaydi. Chunki, birinchidan ularʼ ʼ ʼ
turizmning tasniflash ko rsatkichlari faqatgina sayyohlarni qayerda
ʼ
joylashtirishga qarab olingan, ikkinchidan turizm tushunchasi faqatgina
sayyohlarni joylashtirish emasku.
Bizning fikrimizcha Samarqand viloyatida agroturizm – kishilarni agrar soha
ob ektlariga sayyohatlari deb tushunamiz. Keng ma noda esa u – shaxslarning
ʼ ʼ
doimiy yashash joylaridan muayayn muddatga dam olish, sport bilan
shug ullanish, sog lomlashtirish, ma rifiy – ma naviy (umumtarbiyaviy) kabi
ʼ ʼ ʼ ʼ
vazifalarni ko zlagan tarzdagi qishloq xo jalik ishlab chiqarish, qayta tayyorlash,
ʼ ʼ
saqlash va ularni realizatsiyasi bilan bog liq bo lgan ob ektlariga qiladigan
ʼ ʼ ʼ
sayyohatlar.
Agroturizmni rivojlantirishning eng asosiy maqsadi-qishloq aholisining ish
bilan ta’minlanganligini qo’shumcha imkoniyatlar asnosida oshirish, qishloq
aholisi tomonidan tayyorlanadiga ekologik toza mahsulot turlarining sotilishini
ta’minlash.
Qishloq turizmini yanada rivojlantirishning eng asosiy vazifasi- esa qishloq
joylarda turizmni rivojlantirish tadbirkorligini yaratish va ularni tashkil qilish
orqali qishloq turizmi xizmatlari, mavjud servis turlarini, qishloq turizmi
infratuzilmasini yaratishdan iboratdir. Tan olib aytishimiz kerakki agroturizmni
rivojlantirishda respublikamizda jiddiy ilmiy tadqiqot ishlarining boshlanmagan
va shularni hisobga olgan holda qishloq turizmini rivojlantirish uchun biz aynan
mazkur soha bo’yicha yuksak darajada rivojlangan davlatlarning tajribalarini
o’rganishimiz hamda ularga tayangan holda o’z taraqqiyot yo’limizni
yaratmog’imiz lozim. Mintaqa turizmini tashkil
qili sh va rivojlantirishda ko‘plab tabiiy, ijtimoiy hamda shu bilan bir qatorda
iqtisodiy va siyosiy omillar muhim o‘rin tutadi. Shu nuqta nazardan xalqaro
turizmni rivojlantirish uchun zamonaviy aeroport, yo‘llar, savdo shoxobchalari,
madaniy dam olish uylari, shahar yodgorliklarining yaxshi saqlanganligi va shu

kabi masalalar
ahamiyatlidir. Bundan tashqari, turizm bilan bog‘liq iqtisodiyotning qishloq
xo‘jaligi hamda sanoat tarmoqlari xususan oziqovqat, to‘qimachilik va boshqalar
ham sohani rivojlantirishga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi (Komilova, 2001)
O‘zbekistonda esa agroturizmga oid fikrlarni A.Nigmatov, N.Tuxliyev,
T.Abdullayeva, I.Hasanov, A.Soliyev, M.Nazarov kabi olimlarning ishlarida
ko’rishimiz mumkin. Mazkur olimlarning fikricha milliy, mahalliy va regional
xususiyatlarga ega qishloq turizmini ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatidan kelib chiqib
mustaqil sayyohlik yo‘nalishi sifatida shakllantirishni taklif qilganlar.
1.3 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni tashkil qilish va
rivojlantirishning mamlakat hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati.
Barchamizga ma’lumki XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab butun
insoniyatning tarixiy-madaniy boyligi va tabiat resurslarini asrab-avaylashning
qay darajada muhimligi, ularga nozik munosabatda bo’lish zarurati butun
dunyoda a’lohida mavzu sifatida e’tirof etila boshlandi. Buning natijasida esa
dunyo hamjamiyati oldida ulkan vazifa atrof-muhitni himoya qilish, uni asl
holicha saqlab qolish hamda kelajak avlodlar uchun yetkazib berish vazifasi
qo’yildi. Bu esa o’z navbatida yer kurrasining har bir nuqtasida tabiatga bo’lgan
qarashning o’zgarishiga, tabiat va uning boyliklarini muhofaza ostiga olishni
taqozo etdi, shu sabab barcha yirik mamlakatlarda tabiatni asrash va undan
oqilona foydalanish maqsadida turli dasturlar, cheklovlar va shu kabi normativ
hujjatlar joriy qilindi. Natijada tabiatga bo’lgan qarash o’zgardi va unga bo’lgan
e’tibor kuchaydi bu esa o’z navbatida qishloq turizmnining jadal sur’atlar bilan
rivojlanishiga olib keldi. Shaharning sershovqin hayotidan va kundalik bir
xillikdan zerikkan aholi shahar tashqarisida joylashgan hududlarga ya’ni
qishloqlarga tomon intilmoqda. Qishloqlarda dam olish, uning musaffo havosidan
bahramand bo’lish, betakror tabiatidan tuyib-tuyib zavqlanish kishilarga uzgacha

rohat bag’ishlaydi. B u esa o’z navbatida insonning ish faolligini oshirishga
xizmat qiladi. Bugungi kunda turistlarning qishloq joylariga borishlari, mahalliy
aholi bilan tanishuvi va muloqotga kirishishi, qishloq hayoti bilan hamnafas
bo’lishi va o’zlarining ham bevosita unga aloqadorligi, qishloq xo’jalik ishlari
bilan shug’illanish, qishloq tabiati qo’ynida dam olib hordiq chiqarishi, turli xil
sport turlari bilan shug’illanishi, yovvoyi va uy hayvonlariga bo’lgan
munosabatining o’zgarishi va ulardan foydalish masalan, otda yoki tuyalarda sayr
qilish, it, mushuk boqib olish va shu kabi boshqalar bularning barchasi turizmda
qishloq turizmi ya’ni agroturizmning imkoniyatlari benihoyatda katta ekanligini
ko’rsatadi. So’nggi yillarda agroturizmning ko’p faoliyatliligi hamda keng
qamrovliligi natijasida dunyo xalqlari orasida uning ommaviyligi oshib toboro
mazkur tarmoqqa bo’lgan kishilarning talab va istaklari oshib bormoqda.
Agroturizm ayrim hollarda munozarali baslarga sabab bo’ladi, yani qishloq
turizmini ekologik turizmning bir tarmog’i deb qarovchilar ham o’zlarini haq deb
bilishadi. Ekologik turizm ko’p hollarda tabiat bag’rida joylashgan qishloqlarda
yuz beradi yoki bo’lmasa turistlar turistik xizmatlarni ekotur vaqtida qishloq
aholisidan sotib olishadi. Jahon ilmiy adabiyotiga nazar tashlaydigan bo’lsak
unda ekologik turizmning nomlanishida bir nechta turlarga duch kelamiz va
mazkur turlarni keltirib o’tishni joiz deb topdik:
-yumshoq turizm (Soft Tourismus);
-tog’ turizmi (Mountain Tourismus);
-tabiat turizmi (Nature Tourismus);
-yovvoyi turizm (Wilderness Tourismus);
-yashil turizm (Green Tourismus);
-sarguzasht turizmi (Adventure Tourismus);
-qishloq turizmi (Agro Tourismus);
-ekoturizm (Ecoturismus).
Yuqorida qayd qilingan turlarning barchasi R. Xayitboyevning imiy
tadqiqotlari asosida tayyorlangan. Turizmning barcha turlarining o’zi ham,

nomlanishi ham tabiat va uning resurslarini eslatib turadi. Talablardan kelib
chiqadigan bo’lsak shu narsa ma’lum bo’ladiki, qishloq turizmi ko’p faoliyatliligi
jihatidan olganda ekoturizmdan ancha farq qiladi. Alohisa ta’kidlab o’tish lozim
bo’lgan jihatlaridan yana bir shundan iboratki agroturizmda turistlar qishloq
aholisi (fermerlar, dehqonlar va cho’ponlar) bilan birga yashaydilar, ko’p
hollarda birga ishlaydi, turmush kechirishi ularning kundalik faoliyati bilan
tanishadi hamda qiziqadi. Shu va shu kabi jihatlari bilan ham agroturizmni
ekoturizmdan farqi kelib chiqadi va uni ekoturizm tarkibiga qo’shish noto’g’ri
degan xulosaga kelish mumkin. Respublikamizning ayniqsa Samarqand
viloyatining qishloq turizmini rivojlantirish imkoniyatlari nihoyatda katta
ekanligi hech kimga sir emas. Aynan Samarqandda agroturizmni
rivojlantirishning o’ziga xosligi shundan iboratki, viloyat hududida kishilar necha
ming yillardan buyon sug’orma dehqonchilik qilib kelgan va bu esa uzoq yillik
tajriba hamda qishloqlarning betakrorligi, zaminning ham qadimiyligi va shu
asosida qishloq joylarning turistik potensialining juda yuqoriligi bilan ham
ifodalanadi. Bundan tashqari qishloqlarga tashrif buyuruvchi turistlar o’zlarining
kundalik ehtiyojlarini qondirish uchun bevotida qishloq aholisining yordamidan
foydalanadi, qishloqqa kelgan turistning tunab qolishi uchun yotoq joy,
ovqatlanishi va shu kabi ehtiyojlarini qondirishi uchun xizmat ko’rsatish joylari
ya’nikim turistik infraturilmalarga muroojaat qiladi, natijada ko’rsatilgan
xizmatlar uchu haq tulanadi bu esa o’z navbatida qishloq aholisining ish bilan
ta’minlanishiga ularning bandlik darajasining oshishiga hududning
miroiqtisodiyotiga ham sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. Bularning barchasi
qishloq aholisining ham ijtimoiy ham iqtisodiy hayotiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Iqtisodiy hayotning yaxshilanishi bevosita kishilarning ijtimoiy hayotiga ham
ta’sir ko’rsatadi ya’nikim kishilarning turmush tarzi ularning dunyoqarashlari,
boshqa hududlardan kelgan mehmonlarning ma’daniyati va ularning urf-odatlari
ham asta-sekin o’z ifodasini topib boraveradi. Mamlakatimizda ham, ayniqsa
qishloq joylardagi mavjud turistik resurslardan turizm faoliyatida keng

foydalangan holda turizmni tashkil etish va rivojlantirish ijtimoiy-iqtisodiy
hayotimizda ulkan samara berishi isbotsiz jarayon ekanligi barchamizga
ma’lumdir. Agroturizmni ma’lum bir mintaqaning o‘ziga xos dehqonchilik va
chorvachilik mahsulotlarini yetishtirish jarayonini ko‘rsatish maqsadida tashkil
etish mumkin. Bu tajriba Yevropaning bir qancha davlatlarida rivojlangan.
Masalan, Fransiya va Portugaliya mamlakatlarida uzumni yetishtirishdan
boshlab, undan turli ichimliklar olishgacha bo‘lgan bir butun jarayon tur sifatida
taklif etilgan.
“ 2019-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini
rivojlantirish Konsepsiyasi”da esa asosiy e’tibor “ ...turizm sohasini jadal
rivojlantirish bo‘yicha ustuvor maqsad va vazifalarni belgilashga, uning
iqtisodiyotdagi o‘rni va ulushini oshirishga, xizmatlarni diversifikatsiyalash va
ularning sifatini oshirish hamda turizm infratuzilmasini takomillashtirishga
qaratilgan” 1
.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 2 dekabrdagi O‘zbekiston
Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-4861-sonli Farmoni, 2018 yil 7 fevraldagi “Ichki turizmni jadal
rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3514-sonli Qarori,
2019 yil 5 yanvardagi “O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal
rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF -5611-sonli
Farmoni, 2019 yil 13 avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF-5781-sonli Farmoni aynan
Samarqand viloyatida qishloq turizmini rivojlantirishda me’yoriy xuquqiy asos
bo‘lib xizmat qiladi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 5 yanvardagi PF-5611-sonli Farmoniga 1-ilova “2019 - 2025
yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish” Konsepsiyasi.

II.BOB O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZM
RESURSLARI. HAVZADA AGROTURIZMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI, IMKONIYATLARI VA MUAMMOLAR
2.1 O’rta Zarafshon havzasida agroturizm resurlari
Zamonaviy turizm sohalarining o’sib rivojlanishi turistik resurslarining
tabaqalanishiga zamin yaratdi. Turizm resurslari-turizm maqsadlarida hamda
turistik xizmatlarni amalga oshirish jarayonida insonlarning ehtiyojlarini to’la-
tukis qondirishga qodir bo’lgan tabiiy-iqlimiy, ijtimoiy-madaniy, tarixiy-
arxeologik, me’moriy hamda ilmiy va xizmat ko’rsatishga oid, tomosha qilish
uchun mo’ljallangan obektlar to’plamidan iborat desak mubolag’a bo’lmaydi.
Turistik resurslarning mohiyati shundan iboratki uning asosida turistik
mahsulotlar va ularning turlari shakllanishiga asos bo’lib xizmat qiladi. Bundan
tashqari turistik resurslar va ularning tabaqalanishi shartlarini o'rganishning asosi
sifatida quyidagicha tabiiy, tarixiy va ijtimoiy-madaniy omillar, shu jumladan
ko'rsatish va o'rganish ob'ektlari, shuningdek, ma'naviy ehtiyojlarni qondirishga
qodir bo'lgan boshqa ob'ektlar degan xulosaga kelamiz. Insonlarning jismoniy va
ma'naviy kuchlarini hamda ruhan tiklash va rivojlantirishga hissa qo'shadigan
tabiiy yo antropogen obektlar turizm resurslarini tashkil etadi. Turistik
resurslarning har biri tabiiy va antropogen muhitning ajralmas bir qismi bo’lib,
uning inson tomonidan talab qilinadigan va sayohat qilish uchun
rag'batlantiradigan, ruhan sokinlikka yetaklaydigan ayrim ob'ektlari va hodisalari
sifatida qaraladi. P.Deferning ta'kidlashicha, turistik resurslar - bu tijorat yoki
boshqa o'ziga xos maqsadlar bilan bog'liq bo'lmagan sayohatni keltirib chiqarishi
mumkin bo'lgan barcha tabiiy elementlar, inson faoliyati xususiyatlari yoki ishlab
chiqarilgan mahsulotlar yig'indisi hisoblanar ekan. Umumiy qilib aytadigan
bo’lsak turizm resurslariga aniq bir hududda turistik faoliyat davomida
foydalanish mumkin bo’lgan barcha obektlar to’plami kiradi. Turizm

tarmoqlarining resurslari har bir mamlakatning umummilliy boyligi bo’lib,
ularning barchasi davlat mulki hisoblanadi hamda muhofaza ostiga olinadi. Shuni
alohida ta’kidlab utishimiz lopzimki, turistik resurslar asosan qishloq joylarda
joylashgan. Aynan mana shunday holatni O’rta Zarafshon tabiiy-geografik okrugi
misolida ko’rib chiqadigan bo’lsak, havzaning yer osti va yer usti gidrologik suv
resurslari, tog’ va tog’ oldi etaklari, shu bilan birga boshqa joylarida tabiiy
ravishda hosil bo’lgan turli-tuman, takrorlanmas landshaftlar, o’rmonzorlar-
Omonqo’ton, Qoratepa tog’idagi turli xil relyef shakllari, daralar, tarixning turli
davrlarida hosil bo’lgan g’orlar masalan, Hazrati Dovud, Kelsi, Lev g’orlari,
shifobaxsh buloqlar, qadimiy daraxtlar-Mingchinor va shu kabi boshqa obyektlar
kiradi. Qisqa qilib aytganda Zarafshon daryosi qadimdan turistik obyektlarga
juda boy bo’lgan yaxlit sayyohlik majmuasi deb qaraydigan bo’lsak uning eng
markazida O’rta Zarafshon havzasi turadi.
Turizmning boshqa tarmoqlarida bo’lganidek agroturizm tarmog’ining ham
o’ziga yarasha resurslari mavjuddir. Qishloq joylarimizdagi mavjud bo’lgan
potensial resurslardan turizm faoliyatini amalga oshirish davomida keng
foydalangan holda turizmni tashkil etish va uni rivojlantirish butun mamlakat
aholisining ijtimoiy-iqtisodiy hayotida katta ahamiyatga ega bo’lgan jarayon
hisoblanadi. Mamlakatimizning har bir hududida turizm va uning tarmoqlarini
rivojlantirish uchun juda katta potensial imkoniyatlar mavjudligi barchamizga
ma’lum. Turizm faqatgina yirik shaharlar Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva va
shu kabilarda emas aksincha qishloqlarda ham rivojlanib bormoqda. Yurtimiz
qishloqlari ham turistik resurslarga boy bo’lib, ularda turizmning quyida keltirib
o’tiladigan turlarining resurslari bilan tanishtirib o’tamiz:
- tarixiy-arxeologik turizm resurslari-tarixiy obidalar, tarixiy joylar, arxeologik
qoldiqlar, topilmalar;
- etnografik turizm resurslari- an’anaviy mahalliy hayot tarzi, milliy folklore,
urf-odatlar, madaniyat, turli marosimlar, milliy o’yinlar;

- qishloq xo’jalik-agroturizm resurslari- qishloq bo’g’lari, dehqonchilik,
ma’daniy landshaftlar va qishloq xo’jalik ishlari, polizchilik, qishloqlarning
o’ziga xos ko’rinishi va qurilishi;
- diniy-ziyorat turizmi resurslari-muqaddas qadamjolar, aziz-avliyolarning
qabrlari, shifobaxsh buloqlar, turli diniy marosimlar;
- ekoturizm resurslari-qishloq joylarning vatanimizning barcha tabiiy-
geografik mintaqalarida (tog’, tog’ oldi, cho’l, adir, suv havzalari) joylashganligi;
-rekreatsiya va sog’lomlashtirish turizmi resurslari-pansionatlar,
sog’lomlashtirish markazlari, kurortlar, mineral suvlar, buloqlar, o’rmonlar,
to’qayzorlar, sharsharalar, daryo sohillari, suv havzalari buylari;
- qishloq fermerlari ish tartibi va hayot tarzi-qishloq xo’jaligi hayvonlarini
saqlash va yem-hashak tayyorklash, mahsulotlar yetishtirish hamda sotish.
Yuqorida ko’rib o’tilganidek vatanimiz qishloqlarida turistik resurslarning
juda katta manbai mavjud hamda ulardan oqilona va samarali foydalanish turizm
sohasida kelajakda juda katta yutuqlarga erishishga olib keladi. Be esa o’z
navbatida mamlakat mikroiqtisodiyotiga ham salmoqli hissa qo’shibgina qolmay,
balki insonlar hayotining farovonligiga ham jidday ta’sir ko’rsatadi. O’zbekiston
qishloqlarining turizm resurslari va salohiyatining benihoyatda katta ekanligi
hamda mavjud zahiralarning turizm maqsadlarida foydalanish ularni rivojlantirish
uchun juda katta imkoniyatlar mavjudligi barchamizga ma’lum. Yuqorida aytib
o’tilganlarni inobatga olgan holda O’rta zarafshon havzasida qishloq turizmini
samarali tashkil qilish va joylashtirishda yuqorida sanab o’tilgan turizm
turlarining barcha resurslari majmuali hamda biriktirilgan holda ishlatish lozim
va har qanday turistni uzoqroq muddatlarga olib qolishga yordan beradi. Umumiy
qilib aytganda turistik resurslar kelib chiqishi va foydalanish xususiyatiga ko’ra
quyidagi guruhlarga bo’lishimiz mumkin.
-tabiiy resurslar
-antropogen resurslar

Tabiiy turistik resurslarga hududning tabiiy komponentlari jamlanmasidan
iborat; betakror tabiat landshaftlari kiradi, ularga esa daryo, ko’l, dengiz bo’ylari,
tog’ va tog’ oldi hududlari, mineral suvli sgifobaxsh buloqlar va shu kabilar
bo’lishi mumkin. Bundan tashqari tashrif buyuruvchilarning dam olib hordiq
chiqarishlari, sport bilan shug’illanishlari, ov qilish imkoniyatlari uchun ham
keng hududlar yoki bo’lamasa shaharlar atroflarida mavju yashil mintaqalar,
parklar va bog’lar, shu bilan birga milliy bog’lar hamda qo’riqxonalar ham tabiiy
turistik resurslar sirasiga kiradi. Tabiiy turistik resurslarning o’ziga xos xususiyati
shundan iboratki, dam oluvchilarning ham jismoniy ham ruhiy qobiliyatlarini
tiklashda foydalanish vositasi bo’lib xizmat qiladi. Turistlar barcha moddiy va
ma’naviy ehtiyojlarini bevosita tabiatdan qondiradi. Turistlar faoliyatini tashkil
qilishda tabiat landshaftlari, iqlim va suv obyektlari asosiy resurs vazifasini
bajaradi. Bundan tashqari dam olishni va turizm faoliyatini tashkil qilish uchun
tabiiy utristik resurslarni har tomonlama tahlil qilish lozim. Bundan kelib chiqib
tabiiy resurslar sifatida alohida tabiat komponentlari yo bo’lmasa bir butun tabiat
komplekslarini olishimiz mumkin bo’ladi. Mavjud bo’lgan barcha tabiiy
resurslarni turistik potensial nuqtai nazaridan qarash kerak, ammo tabiiy
resurslardan foydalanish darajasi mintaqalar ixtisoslashuviga ko’ra turlicha
bo’ladi.
Tarixning turli davrlarida insoniyatning aql-zakovati bilan yaratilgan turli
davrlarga tegishli bo’lgan tarixiy, arxeologik yodgorliklar, muzeylar va turizm
maqsadlarida foydalinish mumkin bo’lgan ijtimoiy obyektlarning barchasi
antropogen turistik resurslar qatoriga kiradi.

2.2 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish istiqbollari va
imkoniyatlari
O’zbekiston shu jumladan O’rta zarafshon havzasida ahroturizm faoliyati
hali hanuz to’laligicha rivojlanib ulgurmagan bo’lsa-da, hududdan agroturizm

maqsadlarida foydalanish uchun barcha sharoitlar mavjuddir. Respublikamizda
agroturizm yoki qishloq turizmini yanada rivojlantirish zarurati shundan iboratki
bunda shahar aholisining qishloq joylarda dam olishlarini tashkil qilishni
anglamog’imiz darkor. Ilmiy manbalarda qayd qilinganidek, butun dunyoda
qishloq turizmini yanada rivojlantirish orqali ichki turizmni so’ngra xalqaro
turizmni rivojlantirgan hamda jahonda turizm sohasi bo’yicha «lider» bo’lib
kelayotgan AQSH, Kanada, Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Italiya,
Avstraliya va Ispaniya kabi davlatlar ham jahon turizmidagi hozirgi mavqeiga
erishishda dastavval qishloq turizmini rivojlantirish ham uni to’g’ri tashkil qilish
orqali erishgan. Bularning barchasini inobatga olgan holda bugungi kunda
hukumatimiz tomonidan qishloq joylarda yangi ish o’rinlarini yaratish hamda bu
orqali aholining turmush darajasini yanada yaxshilashga alohida e’tibor
qaratmoqda. Mazkur yunalish orqali qishloq joylarning turizmini rivojlantirish
uta muhim masala sifatida qaralmoqda hamda uning e’tiborga molik
imkoniyatlari borligini ta’kidlab o’tish lozim. Mazkur imkoniyatlar qatoriga
quyidagilarni keltirib o’tish joiz;
- qishloq joylarda joylashish hamda ovqatlanishning shaharlarga nisbatan 2-
2.5 marotaba arzonligi;
- qishloq joylarining ekologik jihatdan tozaligi;
- ekologik toza bo’lgan oziq-ovqat mahsulot turlarining mavjudligi;
- xalqimizning qadimiy va milliy merosining saqlanib qolinganligi;
- betakror turistik resurslar, milliy belgilar xususiyatiga boy bo’lgan xizmat
turlarining ko’pligi hamda rang-barangligi va boshqalar;
- milliy meros mahsulotlari ishlab chiqishning saqlanib qolganligi (milliy
hunarmandchilik, ustachilik mahsulotlari va shu kabi boshqa turlar).
Vohada agroturizmni rivojlantirish va uni to’g’ri tashkil qilishning amaliy
ahamiyati naqadar yuqori ekanligini anglab yetishimiz zarur. Turizmning mazkur
tarmog’ini qishloq joylarda rivojlantirish orqali joylarda mavjud muammolarga

yechim topishga ham erishishimiz mumkin. Masalan, birinchi navbatda qishloq
aholisi o’rtasida mavjud ishsizlik muammosiga
Samarqand bugungi kunda sayyohlarni nafaqat bir necha asrlik tarixiy
obidalari bilan, balki betakror tabiat manzaralaridan zavq olib, mazmunli dam
olish, sayr qilish, milliy urf-odat va an’analar bilan yaqindan tanishish, sharq
shirinliklari, sarxil meva-sabzavot va bog‘dorchilik mahsulotlaridan tatib ko‘rish,
sharqona bozorlarda xaridlarni amalga oshirish, muqaddas qadamjolarni ziyorat
qilish, davolanish va boshqa imkoniyatlar mavjudligi bilan o‘ziga rom etmoqda,
– deydi Samarqand viloyati turizmni rivojlantirish departamenti boshlig‘i Dilshod
Narziqulov. Yaqin yillargacha sayyohlar uchun taklif etiladigan yunalishlarimiz
asosan Samarqand shahridagi tarixiy obidalar va muzeylar bilan cheklanardi.
Lekin bugun viloyatimizda turizmning tarixiy-madaniy, ziyorat, ekologik,
gastronomik, madaniy-ma’rifiy, arxeologik, sog‘lomlashtirish va agroturizm
yo‘nalishlari jadal rivojlanib, yil sayin ulardagi ob’yektlar ko‘payib bormoqda.
O’rta zarafshon havzasida turizmning yangi yo nalishlari va mahsulotlariniʻ
taqdim qilish doirasidagi ishlarga ustuvor e tibor qaratilmoqda. Havzaning
ʼ
turistik imkoniyatlaridan keng miqyosda foydalanish hamda sayyohlarning qolish
davrlarini uzaytirish maqsadida keng ko’lamli ishlar amalga oshirib kelinmoqda.
Dunyo miqyosida qaraydigan bo’lsak, turizmning agroturizm, ekstremal,
gastronomik, ta lim, sport, tibbiyot, MICE, ziyorat, tog turizmi, ekoturizm
ʼ ʻ kabi
63 turi mavjud bo lib, havzada ularning deyarli barchasini rivojlantirish
ʻ
imkoniyatlari mavjud. Barchamizga ma lumki, yurtimizga tashrif buyuruvchi
ʼ
chet ellik sayyohlarning asosiy qismini xalqimizning milliy turmush tarzi, urf-
odatlariga nisbatan qiziqish bildirishini ko’rishimiz mumkin. Shu munosabat
bilan Samarqand viloyatida sayyohlar uchun yangi turizm yo nalishlarini ochish
ʻ
ularga sifatli xizmat ko'rsatishni tashkil etishga harakat qilinmoqda. Jumladan,
hukumatimiz tomonidan viloyat hududida 5 ta turizm qishloqlarini tashkil etish
ishlari boshlab yuborilgan. Hamda ularga Urgut tumanida joylashgan Tersak
qishlog’i, Samarqand tumanida Konigil, Payariq tumanidagi Choshtepa, Nurobod

tumanidagi Oqsoy, Kattaqo rg on tumanidagiʻ ʻ Andoqsoy hamda Qo shrabot ʻ
tumanidagi Pangat qishloqlarini turizm qishlog iga aylantirish yo’lidagi amaliy
ʻ
ishlar davom etib kelmoqda. Mazkur turizm qishloqlarida xizmat ko rsatishning
ʻ
bir qator turlari, ya ni oilaviy mehmon uylari, milliy taomlar tayyorlaydigan
ʼ
umumiy ovqatlanish shoxobchalari bilan birga milliy hunarmandchiligimiz
na'munalari bo'lgan kulolchilik, kashtachilik kabi bir qancha xizmat turlari
samarali yo lga qo yilmoqda. Mazkur loyihalarni ishga tushirish orqali 400 ta ish
ʻ ʻ
o rni yaratilishi nazarda tutilgan. Samarqand tumanida joylashgan Konigil turizm
ʻ
qishlog ining 2-bosqichining amalga oshirilishi doirasida 100 ta turizm obyekti
ʻ
va 500 dan ortiq yangi ish o rinlari yaratiladi. Bu loyihaning o’ziga xos jihati
ʻ
shundan iboratki u bevosita Samarqand turizm markazi bilan bog lanib ketadi.
ʻ
Shuningdek, Nurobod tumanidagi Oqsoy turizm qishlog’ida doirasida Hazrati
Dovud ziyoratgohiga tutash hududda loyiha miqdori 10 million AQSH dollari
bo lgan
ʻ kanat yo li ʻ qurilmoqda. Ushbu loyihaning 8 gektar hududida turizm
kompleksi ham tashkil etiladi.
Yuqorida sanab o’tilgan turizm qishloqlaridan tashqari viloyat hududida
shunday manzillar borki ularni aytib o’tishni joyiz deb topdik hamda ularga misol
qilib quyidagilarni keltirib o’tishimiz mumkin. Islom olamida benihoyatda katta
mavqega ega bo’lgan Payariq tumanidagi «Imom al-Buxoriy» majmuasida
qaytadan qurish ishlari amalga oshirilmoqda. Mazkur hududda 10 ming o rinli
ʻ
masjid, 21 gektar maydonda ulug ajdodlarimizning diniy merosi va moddiy
ʻ
madaniy meros obyektlarini aks ettiruvchi tematik xiyobon, 3 ta mehmonxona va
24 ta oilaviy mehmon uylari yaratiladi va natijada 3000 nafar mahalliy hamda
xorijiy ziyoratchilarga xizmat ko rsatuvchi “Halol” standartiga ega umumiy
ʻ
ovqatlanish korxonalaridan iborat ziyorat turizmi majmuasi barpo etilmoqda.
Bundan tashqari havza hududida ekstremal turizm yoki safar turizmi yo nalishida
ʻ
viloyatda bugungi kunda yangi 5 ta yo nalish tashkil etilgan bo lib,
ʻ ʻ bular
Amir Temur g origacha bo lgan Samarqand-Tarag ay yo nalishida jami 22
ʻ ʻ ʻ ʻ
km masofada,

Alvastiko l-Sharshara yo nalishida bo lgan Samarqand-Omonqo tan-Kitob-ʻ ʻ ʻ ʻ
Ayaqchisoy yo nalishida 80 km masofada,
ʻ
Samarqand-Cho nqaymish (Iso alayhissalomning taxti) yo nalishida 34 km
ʻ ʻ
masofada, dengiz sathidan 2239 metr balandlikda bo lgan
ʻ Samarqand-Ohalik-
Kengqo tan
ʻ yo nalishida 14 km masofada, ʻ
Samarqand-Sharshara yo nalishida 12 km masofaga ega ekstremal turizm
ʻ
yo nalishlari tashkil etildi. Mazkur yo nalishlarda ekstremal turizmning alpinizm,
ʻ ʻ
tog bo ylab piyoda yurish, velosipedda harakatlanish hamda
ʻ ʻ spelio yo nalishlari ʻ
yo lga qo yilgan.
ʻ ʻ
Urgut tumanining Qoratepa suv ombori hududida ekoturizm yo nalishini
ʻ
rivojlantirish maqsadida yirik plyaj va cho milish havzalari, Kattaqo rg on suv
ʻ ʻ ʻ
ombori hududida 5 ta tadbirkorlik subyekti tomonidan dam olish maskani va
plyaj xizmatlari, shuningdek, viloyatda 21 ta qo shimcha turistlar uchun suzish va
ʻ
cho milish havzalari tashkil etilmoqda. Viloyatda tibbiyot turizmi yo nalishida
ʻ ʻ
ham imkoniyatlar juda yuqori. Ayniqsa Nurobod tumanida rodonli suv bilan
davolashga ixtisoslashtirilgan sihatgohlarni birlashtirgan holda tibbiyot turizmi
klasterini tashkil etish, Kattaqo rg on tumanidagi “Ergash ota” sihatgohi
ʻ ʻ
faoliyatini yanada kengaytirish hisobiga qo shni mamlakatlardan tashrif
ʻ
buyuruvchi sayyohlar oqimini oshirish bo yicha keng ko lamli ishlar olib
ʻ ʻ
borilmoqda. Samarqand tumanida barpo etilayotgan «Intramed» sihatgohi ham
chet el turistlariga moslashtirilyapti. Bularning barchasi Samarqandda turizm
imkoniyatlari kengayib, u yanada istiqbolli sohaga aylanib borayotganidan
dalolat beradi.
Ekologik turizm yo‘nalishiga qo‘shilgan Jomboydagi Zarafshon milliy bog‘i,
Samarqand tumanidagi Ohalik va Mironqul tog‘li qishloqlari, Urgutdagi
Taxtaqoracha dovoni va Beshkon, Omonqo‘ton, Qoratepa qishloqlaridagi suv
omborlari va g‘orlar, tog‘li hududlar, Nurobod tumanidagi Sazag‘on, Anjirli,
Jom, Ibroyim ota aholi yashash maskanlaridagi rekreatsion hududlar,
Qo‘shrabotning Pangat, Qizilbel, Qoratosh, Jonbuloq qishloqlaridagi buloqlar

atrofi, Fozilmon davlat o‘rmon xo‘jaligi sayyohlarga manzur bo‘lmoqda. Ushbu
ob’yektlar atrofida servis shoxobchalarining tashkil etilgani hudud aholisi
bandligini ta’minlash va ularning doimiy daromad manbaiga ega bo‘lishini
ta’minlayapti. Shuningdek, Zarafshon milliy bog‘ida tashkil etilgan ekoturizm
maskani, Samarqand tumanining Bo‘zi mahallasidagi “Chinaras” agro-eko turizm
hududi, Konigil mahallasidagi milliy kulolchilik buyumlari ustaxonasi ham
sayyohlar bilan gavjum bo‘lmoqda.
Shu vaqtga qadar Samarqandda gastronomik turizm marshrutlari asosan
“Samarqand nonlari” va “Qovun sayli”dan iborat bo‘lsa, endilikda ular qatoriga
“Palov sayli”, “Sharq shirinliklari”, “Kishmish”, “Silk Road Bazaar” festivallari,
“Novvot sayli”, “Kabob sayli” va boshqa shu kabi tadbirlar qo‘shildi. E’tiborli
jihati shundaki mazkur festivallar faqatgina Samarqand shahrida emas, boshqa
tuman va shaharlarda ham o‘tkazilmoqdaki, bu viloyatimizning barcha
hududlarida turizmni rivojlantirish uchun keng yo‘l ochib bermoqda.
Qishloq turizmini ya’nikim agroturizmni rivojlanishida muhim bo‘lgan
tamoyillardan yana bir i agroturistik mahsulotlar, o‘rta daromadga ega
iste’molchilar talabini qondirayotganligi bilan izohlanadi. Bugungi kunga kelib
bunday toifadagi iste’molchilar agroturizm segmentida juda katta ulushni
tashkil qiladi. Ushbu sohada yaratilayotgan turmahsulotlar nisbatan kam
harajat talab qiladi. Umuman olganda Samarqand viloyatining barcha tuman va
hududlarida agroturizmni rivojlantirish imkoniyati juda yuqori 2020 yilda
tashkil etilgan Samarqand tumanidagi Konigil qishlog’ida 3,0 gektar hududda
uzunligi 840 metr piyodalar yo‘lagi tashkil etildi. 38 ta turistik hamda xizmat
ko‘rsatish ob’yekti ishga tushirildi. Joriy yilda mazkur loyihaning ikkinchi
bosqichi amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari, Urgut tumanidagi Tersak,
Qo'shrabot tumanidagi Pangat, Kattaqo'rg'on tumanida Andoqsoy va Payariq
tumanidagi Choshtepa qishloqlari turistik go‘shaga aylantirilmoqda.
Joriy yilda Samarqand tumani Konigil mahallasida joylashgan “Konigil
House” gastronomik va etnik-animatsion markazi yangi yo‘nalish sifatida

kiritildi. Bu yil yana Samarqanddagi Bog‘ibaland anjirzorlarini ham
yo‘nalishga kiritib, sayyohlarning ushbu jannat mevasidan tatib ko‘rishlari va
bu bog‘lar bilan tanishishlari uchun qulaylik yaratish rejalashtirilgan. Bundan
tashqari, keyingi paytda viloyatda agroturizm va sog‘lomlashtirish turizmi ham
ommalashib, ushbu yo‘nalishlarda ham sayyohlar oqimi oshmoqda. Tahlillar
shuni ko‘rsatdiki, Samarqandga xorijdan kelayotgan sayyohlarning ko‘p qismi
xalqimizning boy san’ati va madaniyati, betakror folklor va etnografik
asarlarimizga, milliy xalq o‘yinlarimizga ham juda qiziqadi. Shundan kelib
chiqib, madaniy-ma’rifiy turizm marshrutiga “Sharq taronalari” xalqaro
musiqa festivali, Registon maydonidagi Sherdor va Mirzo Ulug‘bek
madrasalarida folklor guruhlarining konsert dasturlari, tumanlarda “Chavqi”,
“Beshqarsak”, “Sarbozi” folklor jamoalarining chiqishlari, Registonda 3D
shousi, “El-merosi” milliy madaniy teatri, “Uloq-ko‘pkari” o‘yinlari, alla
aytish, chaqaloqni beshikka belash marosimlarini namoyish etish qo‘shildi.
Xususan, yaqinda Bulung‘ur tumanida “Baxshilar festivali” tashkil etildi.
Samarqandda turizm sohasida olib borilayotgan ishlar, sayyohlar uchun yangi
yo‘nalishlar, yangi xizmatlar joriy etilganini dunyo mamlakatlariga ma’lum
qilish, xorijdagi sayyohlik firma va kompaniyalari bilan hamkorlik o‘rnatish ham
soha taraqqiyotida muhim omil sanaladi. Shu sababli Samarqand viloyati
hokimining turizmni rivojlantirish masalalari bo‘yicha o‘rinbosari, viloyat
turizmni rivojlantirish departamenti mas’ul xodimlari va viloyatdagi turistik
kompaniyalar vakillari turli mamlakatlarda o‘tkazilayotgan xalqaro ko‘rgazma va
yarmarkalarda faol ishtirok etmoqda. Jumladan, bu yil Ispaniyada “FITUR-
2019”, Turkiyadagi “EMITT-2019”, Rossiyadagi “MITT-2019”, Germaniyadagi
“ITB BERLIN-2019”, Latviyadagi “Balttour-2019”, Birlashgan Arab
Amirliklaridagi “Arabian tarvel market” xalqaro turistik ko‘rgazmalarida
Samarqandning sayyohlik salohiyati va imkoniyatlari haqida taqdimotlar
o‘tkazildi. Shuningdek, xorijiy davlatlarning telekanallari ijodkorlari
Samarqandga kelib, maxsus ko‘rsatuvlar tayyorladi. E’tiborlisi, joriy yilda

Samarqand Jahon sayyohlik shaharlari federatsiyasi (WTCF) a’zoligiga qabul
qilindi. Demak, endi Samarqand haqiqatdan ham dunyo turizm shaharlari orasida
o‘z o‘rnini topib, yirik sayyohlik markaziga aylanishi shubhasiz. Prezidentimiz
Sh.M.Mirziyoyev ta`kidlaganidek, - “Biz hozir faqat turizmni rivojlantirish bilan
shug‘ullanadigan tuzilmaga doir masalalarni tasdiqladik. Bu choralar turizmning
O‘zbekiston iqtisodiyoti rivojiga qo‘shadigan hissasini oshirish, tarixiy va
madaniy qadriyatlarimizni targ‘ib qilish, shuningdek, valyuta zahiralarini
to‘ldirish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar bilan kuchaytirilishi zarur”.
Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 30 sentyabrdagi 828-sonli qarori ga binoan
turistik mahalla (Bog‘i baland mahallasi), turistik qishloq (Konigil, Samarqand
tumani) va Xo‘ja Ismoil(Payariq tumani) , Agro-qishloq (Joi Abbos, Samarqand
tumani), etno-qishloq (Tersak, Urgut tumani) tashkil etish bo‘yicha amaliy ishlar
olib borilmoqda. Samarqand hududida 1105 ta arxeologik, 670 ta me’moriy, 37 ta
diqqatga sazovor joylar, 18 ta monumental hamda 21 memorial toifaga kiruvchi
jami 1851 moddiy-madaniy meros ob’ektlarining mavjudligi turizm sohasida
imkoniyatlar nechog‘lik yuqoriligi ko‘rsatadi.
Umumiy qilib aytganda O’zbekiston shu jumladan Samarqand viloyati
qishloqlarida turistik salohiyatining ulkan zahiralari majudligini inobatga olgan
holda Ibodullayev N. quyidagicha keltirgan (2-jadval).

2-jadval
Qishloq joylarning turistik salohiyati.
№ Turizm turlari Turistik resurslar Foydalanish
imkoniyatlari
1 Tarixiy
arxeologik
turizm Tarixiy obidalar, arxeologik qazilmalar O’rta
2 Etnografik
turizm An’anaviy mahalliy hayot tarzi, milliy
folklor, xo’jalik faoliyati usullari, turli
marosimlar Yuqori
3 Qishloq xo’jalik-
agroturizm Qishloq bog’lari, madaniy landshaftlar va
qishloq xo’jalik ishlari, qishloqlarning
o’ziga xos ko’rinishlari O’rta
4 Tanishuv
sayohati Kurslar va seminarlar, (musiqa, kasb-
hunar, tabiiy sog’lomlasjtirish manbaalari
va boshqalar) O’rta
5 Diniy-ziyorat
turizmi Muqaddas qadamjolar, cherkovlar, masjid
va boshqa ziyorat joylari, turli diniy
marosimlar Yuqori
6 Ekologik turizm Qishloqlarning tabiiy geografik
mintaqalarda (tog’, tog’ oldi, adir, cho’l,
suv havzalari va boshqalar joylashganligi) Yuqori
7 Sog’lomlashtirish
turizmi Mineral suv manbaalari, pansionatlar,
sog’lomlashtirish markazlari, kurortlar Yuqori
8 Rekreatsiya
turizmi Betakror joylar, daralar, buloqlar,
o’rmonlar, daryo bo’ylari va shu kabi
boshqalar Yuqori

2.3 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish muammolari va
ularning yechimlari
Har bir sohada bo’lganidek aynan O’rta Zarafshon havzasi agroturizmini
rivojlantirish va uni to’g’ri tashkil qilish masalasi oldida ham o’z yechimini
kutayotgan bir qator muammolar majudki, bugungi kunga kelib mazkur
masalalarni hal qilish ularga ijobiy yechim topish davlat siyosati darjasiga
ko’tarilgan. Turizm sohasi biz uchun endi kirib kelgan va yangi tarmoq
bo’lganligi sababli tabiiyki undan samarali foydalanishda bir qancha muammolar
yuzaga keladi. Chunonchi aynan Samarqand hududida turizm sohasini yanada
yuksaltirishda turistlarni to’g’ri ayirboshlash va ularni taqsimlash eng katta
muammolardan biri bo’lib, qolmoqda. Chunki mahalliy va xorijiy sayyohlarni
hududlar kesimida to’g’ri taqsimlash yuzasidan tur firmalar hamda
tashkilotlarning birgalikda faoliyat olib borishlari katta ahamiyatga ega. Sababi
esa ichki turizmni rivojlantirishda mahalliy sayyohlarning viloyatlar aro
almashinuvini to’g’ri tashkil etish hamda ularning hududda qolish davrini
uzaytirish lozim. Tashrif buyuruvchi sayyohlarning sonini ko’paytirish, ularga
ko’rsatilayotgan xizmat turlarini hamda sifatini yanada oshirish, dunyo
mamlakatlari tajribalaridan foydalangan holda servis sohalarini son va sifat
jihatidan takomillashtirish mintaqa turizmining oldida turgan eng muhim
masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur masalalarga ijobiy yechim topish uchun
dasavval katta va kichik sayyohlik bilan shug’illanuvchi firmalar va
korxonalarning ish faolligini oshirish, ularning hamkorlikda faoliyat yuritishlarini
tashkil qilish hamda eng asosiysi esa turistlarning ehtiyojlarini o’rganish,
ularning xoxish va istaklarini qondirishga qodir bo’lmog’i lozim. Bundan
tashqari havzada qishloq turizmini rivojlantirish uchun birmuncha to’sqinlik
qiliayotgan muammolar ham borki ularni aytib o’tishni joiz deb topdik;
- Ayrim qishloqlarning markaz shaharlardan uzoq masofalarda
joylashganligi.

- Aksariyat tuman markazlarida yoki uning atrofidagi hududlarda sayyohlar
uchun tunab qolish joylarining mavju emasligi.
- Qishloqlarga kelgan turistlarning sifatli ovqatlanishlari uchun
imkoniyatlarning yetarli emasligi.
- Turizm infratuzilmalarining yetarli emasligi yoki umuman yo’qligi.
- Qishloq joylardagi diqqatga sazovor turizm resurslariga marshrutlar yo’lga
quyilmaganligi.
- Qishloq aholisi orasida turizm haqida to’liq ma’lumotlarga ega emasligi.
- Turistik obektlar haqida to’liq ma’lumotlar jamlangan reklamalar, electron
manbalarning yoq’ligi
Yuqorida sanab o’tilgan mavjud muammolarni bosqichma-bosqich hal qilish
yo’llari amalga oshirilmoqda. Chunki xalqaro turizmni rivojlantirish uchun
dastavval ichki turizmni rivojlantirmog’imiz lozim. Agroturizmni rivojlantirish
uchun oldimizda yana bir qancha muammolar mavjudki ularga to’xtalib o’tmasak
bo’lmaydi. Har qanday yangi sohaning rivojlanishi davomida dastlab uning
oldida tarmoqqa oid muammolar yuzaga keladi hamda har bir sohaning yetuk
rivojlanishi va uni to’g’ri tashkil qilinishini ta’minlash uchun, avvalo uning
huquqiy-me’yoriy asoslari yaratiladi va hukumat tomonidan mustahkamlab
qo’yiladi. Qishloqlarimizda juda katta turistik imkoniyatlarning mavjudligi
haqida yuqorida aytib o’tgan edik, endi mazkur imkoniyatlardan foydalanish
jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar hamda ularning yechimlari haqida
so’z yuritamiz. Quyida shunday muammolarning ayrimlarini keltirib o’tiladi:
1.Qishloqlarimizda turizmni rivojlantirishdagi eng asosiy masala bu
joylardagi turistik resurslarning to’liq ro’yhatga olishni tashkil qilish, ularni
hujjatlashtirish va asosiy hamda qo’shimcha turistik obektlarning ta’riflarini
batafsil yozish, ularni elektron variantini yaratish, internet tarmoqlariga
joylashtirish, reklama qilishni tashkil qilish
2.Qishloq joylarda turizm va uning zamonaviy turlarini rivojlantirish,
hududlardagi tabiat boyliklari, biologik xilma-xillik bilan uzviy bog’liq bo’lgan

turistik obektlar, ov qilish maydonlari, suv havzalari, davlat himoyasiga olingan
hududlar (daryo tuqaylari, qo’riqxonalar va boshqalar) dan turizmda foydalanish
bo’yicha me’yoriy hujjatlar hozircha ishlab chiqilmagan.
3.Mahalliy aholining yashash joyiga yaqin bo’lgan turistik obektlarga ularni
jalb qilish va bu orqali mehnat resurslarini ish bilan ta’minlash muammolari
qisman bo’lsada o’z yechimini topishga erishadi.
4.Qishloqlardan turizm maqsadlarida foydalanishda turizmning bir qancha
turlarini birlashtirgan holda ya’ni ekoturizm, ziyorat turizmi, rekreatsiya va
ovchilik turizmini uyg’un holda olib boorish ham samarali natija beradi, lekin
ulardan foydalanish uchun turistik marshrutlar ishlab chiqilmagan.
Barchamizga ma’lumki turizmni rivojlantirish uchun eng avvalo tashrif
buyuruvchilarning talab va istaklaridan kelib chiqqan holda xizmat ko’rsatishni
tashkil qilish muhim masala hisoblanadi. Shu o’rinda ta’kidlab o’tish kerakki,
turistlarni joylashtirish vositalari hamda turlaridan xususan mehmonxonalar,
pansionatlar, sanatoriyalar, kempenglar, uy mehmonxonalar va boshqa shu kabi
turar joylarni tashkil etish, ularda ko’rsatiladigan xizmatlar sifatini oshirish va
turlarini kengaytirish asosiy muammolardan biridir. Tadqiqotlar shuni
ko rsatadiki, Samarqand shahri atroflaridagi mavjud turistik hududlarningʼ
geografik jihatdan qulay joylashganligi sababli bu yerda qisqa muddatli
sayyohlikni tashkil etishda mehnat resurslari, transport kabi muammolar yuzaga
kelmaydi. Birgina turistik infratuzilmani tashkil etish kerak, xolos. Bundan
tashqari, shaharga yaqin bo lgan Ohalik va Urgut tog larida ham bir qator dam
ʼ ʼ
olish o ektlari mavjud bo lib, kelajakda ulardan ham shaharliklarning dam
ʼ ʼ
olishida foydalanish mumkin. Ushbu muammolarni hal qilishda shaharda faoliyat
ko rsatayotgan turistik korxona va firmalar qiziqishini oshirish, kichik va o rta
ʼ ʼ
tadbirkorlikni rivojlantirish, shahar hokimligi tomonidan ularga imkoniyatlar
yaratish maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, viloyatning qishloq joylarida
yashaydigan aholining ham qisqa muddatli dam olishini tashkil etish muhimdir.
Shu o rinda xalqimizning turli bayramlar, diniy ziyorat tadbirlarida muqaddas
ʼ

qadamjolarga tashrif buyurishi mavsumiy bayram va tadbirlarda viloyat
aholisidan tashqari qo’shni viloyatlardan ya’ni Navoiy, Jizzax, Qashqadaryo
aholisining ham kelishini e tiborga olish kerak. Demak, aholining qisqa muddatliʼ
dam olishini tashkil etish avvalo aholining mehnat qobiliyatini yaxshilash, ish
unumdorligi oshirish hamda shaharga tashrif buyurgan chet ellik va mahalliy
sayyohlarning dam olish vaqtini oshirishda ham katta ahamiyat kasb etadi.
Qishloqlarda turizmni tashkil etish va rivojlantirishdagi muammolarning
yechimlari sifatida bugungi kunda bir qator amaliy ishlar olib borilmoqda.
Mazkur muammolarni o’z vaqtida hal qilish yaqin kelajakda qishloq aholisining
turmush farovonligini oshirish, iqtisodiy jihatdan qo’llab-quvvatlash kabi
masalalarga ham yechim bo’lib xizmat qiladi. Muammolarni yechishning
samarali yo’llarini topish hududlarda turizmni rivojlantirishga mas’ul
tashkilotlarning zimmasidadir. Shu munosabat bilan barcha qishloqlarga teng
qarash va teng rivojlantirish zamon taladidan kelib chiqadi.
O’zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “obod
qishloq” dasturi to’g’risida 2018 yil 29-martda qabul qilgan Farmonida-
“Mamlakatimizning boy va qadimiy tarixidan ma’lumki, ajdodlarimiz tomonidan
mahallalarni obodonlashtirish va bunyodkorlik ishlarini amalga oshirish eng
bebaho qadriyatlardan va an’analardan hisoblanadi. Mazkur qadriyatlarimizni
izchil davom ettirgan holda keng ko’lamli bunyodkorlik ishlarini barcha
hududlarda amalga oshirish orqali qishloq aholisi uchun munosib sharoitlar
yaratish va ularning turmush madaniyatini yanada yuksaltirish, eng asosiysi,
yoshlarni xayrli ishlarga da’vat etish alohida ahamiyat kasb etishi keltirilgan.
(O’zb res prez Sh Mning “Obod qishloq” dasturi to’g’risidagi farmoni, T sh.,
2018 yil, 29-mart) Mazkur farmondan ham ko’rishimiz mumkinki rivojlantirishni
barcha hududlarda bir varakayiga olib borish belgilangan.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Obod
qishloq” dasturini amalga oshirish bo’yicha qo’shincha chora-tadbirlar
tog’risidagi qarorining 11-bandida “O’zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat

munosabatlari vazirligi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashi,
viloyatlar va tumanlar hokimliklari, sektor rahbarlari, xo’jalik birlashmalari
korxona va tashkilotlar bilan birgalikda “Obod qishloq” dasturiga kiritilgan
qishloq aholi punktlarida yangi ish o’rinlarini yaratish va aholining ish bilan
bandligini oshirilishini ta’minlansin” deyilgan.
Bundan kurinib turibdiki qishloq joylarda turizmni tashkil qilish va
rivojlantirish uchun eng avvalo viloyat, tuman hokimliklari O’zbekiston
Respublikasi turizm va madaniy meros vazirligining hududlardagi bo’linmalari,
boshqaralari bilan hamkorlikda “Samarqand viloyatining barcha hududlarida
turizmni tashkil qilish va uni yanada rivojlantirish” dasturlarini ishlab chiqishlari
hamda uni amaliyotga to’gri joriy qilishlari kerak. Mavjud muammolarning
yechimi ularoq faqatgina yuqorida aytib o’tilgan ishlarni bajarish bilan cheklanib
qolmasdan balki havzada agroturizmni yanada rivojlantirish uchun malakali
kardlarni tayyorlash ham muhim masala hisoblanadi. Shu munosabat bilan
Samarqand shahrida joylashgan Ipak yo’li turizm va madaniy meros xalqaro
universiteti, Samarqand iqtisodiyot va servis institutlarida mutaxassislar
tayyorlanmoqda. Lekin faqat buning o’zi kamlik qiladi. Hali tarmoq oldida o’z
yechimini kutayotgan talaygina muammolar mavjud va ular bosqichma-bosqich
o’z yechimini topib bormoqda. Mavjud muammolarning qisqa fursatlarda
bartaraf qilinishi uchun dastavval aholi urtasida, ularning ongida turizm va uning
tarmoqlari bo’yicha tushunchalarni shakllantirmog’imiz lozim. Zero ichki
turizmning rivojlanishi ortidan xalqaro turizm ham asta-sekinlik bilan o’z o’rnini
topib boraveradi.

III BOB. O’RTA ZARAFSHON HAVZASIDA AGROTURIZMNI
RIVOJLANTIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI
3.1. O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishda xorijiy
davlatlarning tajribalari va texnologiyalaridan foydalanish yo’llari
O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishda dastlab turistlarni
joylashtirish masalasi yotadi. Keying o’rinlarda esa qolgan tashkiliy ishlarni
amalga oshirish zarurati yuzaga keladi. Umuman olganda turizmning barcha
turlarini bir tekisda rivojlantirish uchun katta kuch sarfalanadi. Natijada esa bir
qancha muammolar yuzaga keladi. Turizm sohasini to’g’ri tashkil qilish va
rivojlantirish uchun eng avvalo turizm bo’yicha eng rivojlangan davlatlarning
tajribalaridan foydalanish hamda ularni o’zimizga moslashtirgan va
milliyligimizga xos tarzda foydalanish juda katta samara beradi. Dunyoda turizm
tarmoqlari bo’yicha ayniqsa qishloq turizmi eng rivojlangan davlatlarga Yevropa
mamlakatlari kirishi barchamizga ma’lum. Shu bois qishloq turizmini
rivojlantirishda aynan Yevropa modellaridan ularning dasturlaridan foydalanish
hamda ular asosida milliy metodlarimizni ishlab chiqish asosiy vazifa sifatida
qaralmog’i lozim. Yevropa davlatlari qishloq turizmini rivojlantirish dasturlari
yetakchi o’rinda turadi va bugungi kunga kelib ularni jahonning boshqa ko’pgina
mamlakatlari agroturizmni rivojlantirishda xalqaro model sifatida qaramoqda.
Zero mazkur yaratilgan dasturlar eng avvalo qishloq hayotining ijtimoiy-iqtisodiy
hayotiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Bunday xalqaro modellarning ayrimlari bilan
quyida tanishib chiqamiz.
Qishloq turizmini rivojlantirishda Buyuk Britaniya modeli: bunda asosan
inglizlar turistlarni joylashtirishga ko’proq e’tibor qaratganlar. Darhaqiqat bu
jarayon o’ta murakkab va nozik jarayonlardan biridir. Bundan tashqari sayyohlar
orasida eng ommaviylashgan va ularga manzur keldigan yashash tarzi 3 guruh
qilib olingan:

1.Qishloq aholisining uyida yashash va bevosita uy egalari bilan birga
ovqatlansh shu bilan birga boshqa yumushlarni bajarish orqali do’stona aloqalar
o’rnatish.
2.Alohida binolarda joylashish va o’z-o’ziga xizmat turini tanlash.
3.Turistlar uchun qurilgan maxsus binolarda guruh bo’lib, 8-15 kishi atrofida
yashash turini tanlashlari mumkin.
2-rasm. Buyuk Britaniya Helford qishlog’i
Ular orasida aynan uchinchi tur serdaromad tur bo’lib, sababi esa juda oddiy
ya’ni unga asosan yoshlar va guruhlarga muljallanganligidir. Britaniya
modelining yana bir o’ziga xos jihati shundaki qishloq aholisi sayyohlar uchun
mahalliy va milliy sport o’yinlari, kattalar va bolalar uchun qiziqarli tomoshalar,
Poni otida sayr, golf va shu kabi kungil ochar uyinlarni tashkil qilishadi. Shuning
uchun ham shahar aholisi qishloqlarga borib dam olishni xush ko’radilar.
Endi Britaniya modeli bilan tanishib chiqsak:
1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asoslar:
-kelgusida qishloq xo’jalik yerlarini olib qo’yilishi xavfi;

-qishloq joylarda qadimiy madaniyatning mavjudligi;
2.Asosiy vazifalar:
-fermerlikturizmini rivojlantirish
-qishloq turizmini rivojlantirishda notekislikni yo’qotish
3.asosiy instrumentlar:
-qishloq turizmini rivojlantirish dasturini kreditlash, dotatsiyalash;
-turistik tashkilotlarning fermerlar manfaatini himoya qilishi.
4.Moliyalashtirish manbalari:
-davlat va xususiy investorlar.
5.Qishloq turizmining ahamiyati:
-agrar ixtisoslashtirishning alternative yo’nalishi
Qishloq turizmini rivojlantirishda Fransiya modeli haqida so’z
yuritganimizda eng avvalo ularning milliyligi yotishini ko’rishimiz mumkin.
Fransiyada qishloq turizmi XX asrdan boshlab rivojlana borgan va bugungi
kunga kelib mamlakatning barcha departamentlarida tarqalgan.
3-rasm. Fransiya, Houx qishlog’i
Qishloq turizmini rivojlantirishda Fransiya modeli:
1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asos:

-noqulay va sosildorligi past yerlarning mavjudligi,
-qishloq turizmining bilish, sport, davolash kabi turizm turlari bilan qo’shilish
imkoniyatlarining borligi.
2.Asosiy vazifalar:
-qishloq turizmini rivojlantirish darajalarida hududiy farqlarni yo’qotish,
-gastronomiya va vinochilik turizmlarini birgalikda rivojlantirish.
3.Asosiy instrumintlar:
-shimoliy-g’arbiy departamentlarturistik mahsulotlarini harakatga keltirish,
-fermerlar va ularning loyihalarini yakka tartibda quvvatlash.
4.Moliyalashtirish manbalari:
-davlat va xususiy investorlar
5.qishloq turizmining ahamiyati:
-agrar ixtisoslashtirishning alternative yo’nalishi.
Qishloq turizmini rivojlantirishda Germaniya modeli:
4-rasm. Germaniya, Schwalenberg qishlog’i
1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asoslar:

-alohida federal viloyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish darajasidagi
farqlar (yuqori, o’rta, past);
-qishloq turizmini bilish, sport va davolanish turizmlari bilan qo’shilish
imkoniyatlari.
2.Asosiy vazifalar:
-voqealar, hodisalar turizmlari vazasida qishloq va fermerlik turizmlarini
rivojlantirish.
3.Asosiy instrumentlar:
-fermerlar va ularning loyihalarini yakka tartibda quvvatlash;
-turistik mahsulotlarni past rivojlangan viloyatlarga yunaltirish.
4.moliyalashtirish manbalari:
-fermerlarning o’zi;
-xususiy investorlar va davlat (kam miqdorda).
5.Qishloq turizmining ahamiyati:
-rivojlangan viloyatlarga qo’shimcha ixtisoslik;
-sobiq GDRning past rivojlangan viloyatlariga agrar ixtisoslashtirish
ahamiyati.
Qishloq turizmini rivojlantirishda Italiya modeli:
5-rasm. Italiya, La Serra qishlog’i

1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asoslar:
-janubdagi agrar rayonlarning depressev holati;
-qishloq turizmining cho’milish-plyaj, sport va davolanish turizmlari bilan
qo’shilishi imkoniyatlarining borligi.
2.Asosiy vazifalar:
Fermerlik va gastronomiya turizmlarini rivojlantirish.
3.Asosiy instrumentlar:
-kottejlar qurilishi va qishloq uylarini tiklashni rag’batlantirish;
-qishloq turistik mahsulotlarini janubiy provensiyalarga yo’naltirish.
4.Moliyalashtirish manbalari:
-davlat va xususiy investorlar.
5.Qishloq turizmining ahamiyati:
-agrar ixtisoslashtirishning alternativligi.
Qishloq turizmini rivojlantirishning Ispaniya modeli:
6-rasm. Ispaniya, Aguero qishlog’i
1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asoslar:

-janubdagi agrar rayonlarning rivojlanishidagi sustlik;
-qishloq turizmining cho’milish-plyaj, bilish, sport va davolanish turizmlari
bilan qo’shilish imkoniyatlarini borligi.
2.Asosiy vazifalar:
-bolalar lageri tarmoqlarini rivojlantirish;
-qadimiy tosh qal’alar bazasida mehmonxonalar tizimini yaratish;
-gasrtoturizmni rivojlantirish.
3.Asosiy instrumentlar:
-kottejlar va qishloq uylarini tiklashni rag’batlantirish;
-qishloq turistik mahsulotini janubiy provensiyalarga yo’naltirish.
4.Moliyalashtirish manbalari:
-davlat va xususiy investorlar.
5.Qishloq turizmining ahamiyati:
-agrar ixtisoslashuvning alternativligi.
Qishloq turizmini rivojlantirishda Avstriya modeli:
7-rasm. Avstriya, Charming qishlog’i
1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asoslar:

-qishloq turizmini bilish, sport, davolanish turizmlari bilan qo’shilish
imkoniyatlarining borligi;
2.Asosiy vazifalar:
-fermerlar turizmini rivojlantirish;
-qishloq aholisi va fermerlar daromadini oshirish.
3.Asosiy instrumentlar:
-qishloq turizmini rivojlantirish bo’yicha ixtisoslashgan tashkilotlar faoliyatini
muvofiqlashtirish;
-soliqlar qarzdorligini pasaytirish.
4.Moliyalashtirish manbalari:
-fermerlarning o’zlari va xususiy investorlar.
5.Qishloq turizmining ahamiyati:
-agrar rayonlarni qo’shimcha yo’nalishlarga ixtisoslashtirish.
Qishloq turizmini rivojlantirishda Polsha va Ruminiya modeli:
8-rasm. Polsha, Suloshova qishlog’i
1.Qishloq turizmini rivojlantirishga asoslar:
-agrar rayonlarning depressev holati;

-qishloq joylaardagi boy rekreatsiya va ekologik turizm resurslarining
salohiyati;
2.Asosiy vazifalar:
-joylashtirish vositalarini takomillashtirish;
-qishloq joylarda infratuzilmalarni rivojlantirish;
-dehqonlarning tadbirkorlik madaniyatini oshirish;
-qishloq turistik mahsulotlarini harakatlantirish.
3.Asosiy instrumentlar:
-qishloq turizmini rivojlantiruvchidehqon xo’jaligini kreditlash;
-dehqonlarni Yevropa standartlari bo’yicha xizmat ko’rsatishga o’qitish;
-qishloq joylarda transport tarmoqlarini yaxshilash.
4.Moliyalashtirish manbalari:
-davlat (asosiy mablag’lar).
5.Qishloq turizmining ahamiyati:
-agrar ixtisoslashtirishning alternativligi.
9-rasm. Ruminiya, Biertan qishlog’i
Yuqorida aytib o’tilgan modellarning asl mazmun-mohiyatiga qaraydigan
bo’lsak, aynan Yevropa davlatlarining qishloq turizmini rivojlantirish va

joylashtirishda yagona bir dasturga ya’niki o’zaro hamkorlik, ishlab
chiqarishning uyg’unlashuviga ega ekanligiga guvoh bo’lamiz. Aynan shuning
uchun ham bugungi kunga kelib Yevropa davlatlari butun dunyo mamlakatlari
orasida qishloq turizmini rivojlantirish bo’yicha yetakchilik qilib kelmoqda.
Agroturizmni rivojlantirishda tan olinga Yevropa mamlakatlari modelllarini
o’rganish jarayonida shu narsa ma’lum bo’ladiki ularni bevosita o’zimizning
sharoitga moslashtirishimiz hamda ulardan bemalol foydalanishimiz mumkin.
O’zimizning sharoitda qishloq turizmini rivojlantirish jarayonida xalqaro
modellardan foydalanish masalasini tahlil qilganimizda shu narsa ayon bo’ladiki,
mazkur keltirilgan modellar orasida hech bir ga’yritabiiy va o’zgacha tomonlari
yo’qligi ma’lum bo’ladi. Xush bu nima degani, bu oddiy tabiat nematlarida
samarali foydalanishning yaqqol misoli. Ushbu dasturlarning eng ahamiyatli
tomoni shundaki, qishloq turizmini rivojlantirishda qishloqlarning ijtimoiy-
iqtisodiy holatini yaxshilashga qaratilgan davlat dasturini tuzishganligidadir.
Mazkur ishlab chiqilgan dasturlar asosida qishloqlarni majmuali rivojlantirish
ko’zda turilgan bo’lib, uning zamirida qishloq aholisining ijtimoiy-iqtisodiy
hayotini yanada yaxshilash, qishloq joylarda ishlab chiqarish jarayonini
kuchaytirish, shahar aholisini qishloq joylarga yo’naltirish kabi muhim masalalar
yotadi.
Endi esa hududlarimizda qishloq turizmini rivojlantirishda xalqaro
modellardan foydalanishga keladigan bo’lsak, dastavval viloyatdagi
qishloqlarimizning turistik resurslar bilan ta’minlanish darajasini hamda ulardan
foydalana olish imkoniyatlarini to’liq hisobga olgan holda milliy modellarni
amalda joriy qilish lozim. Eng muhim jihati shundaki biz yuqorida keltirilgan
xalqaro modellarga asoslangan holda o’z milliy modelimizni ulardanda
mukammal qilib yaratishimiz kerak. Shu bilan birga uni amaliyotda to’laqonli
qo’llash orqali mavjud imkoniyatlarda samarali foydalanishga erishish mumkin.
Sanab o’tilgan xalqaro modellar orasida bizga eng yaqin bo’lgani bu Britaniya
modeli bo’lib, unda keltirilgan turistlarni joylashtirish usullari bizning sharoitga

yaqqol mos keladi, ya’ni turistlarni uylarga joylashtirishda aynan qishloq aholisi
uylarini ijaraga berish mos keladi. Bu orqali asta-sekinlik bilan qishloq aholisi
ham turizm jarayonini tushunib uning serdaromad soha ekanligini tushunib
yetganidan so’ng esa turistlar uchun alohida turar joylarni (mehmon uylar yoki
qishloq mehmonxonalari, utovlar va shu kabilar) va shu kabi boshqa turistik
infratuzilmalarning shakllanishi o’z-o’zidan davom etib boraveradi.
Agroturizmni rivojlantirishda biz bevosita Italiya modelidan ham
foydalanishimiz mumkin. Bu modelning ahamiyatli jihati shundan iboratki,
italyanlar turistlarni qishloqlarda joylashtirishga alohida urg’u bermaydilar, ular
asosiy e’tiborni har bir hududdagi (viloyatdagi) qishloqlarning turistik
imkoniyatlari va resurslaridan foydalanish uchun ixtisoslashgan turistik
infratuzilmalar yaratadilar.
Qishloqlarimizda agroturizmni rivojlantirish uchun eng avvalo davlat
ahamiyatiga ega bo’lgan “Mamlakatimizda qishloq turizmini rivojlantirishning
strategik dasturi”ni ishlab chiqishimiz kelar va uni hududlarda amaliyotga joriy
etmog’imiz lozim. Yana bir jihat borki bu bizga hozircha kamchilik bo’lib turibdi
ya’ni hozirgacha qishloq turizmini rivojlantirish mavzusida tadqiqotlarni amalga
oshirganimiz yo’q. Binobarin dunyoning aksariyat qishloq turizmi rivojlangan
davlatlarida allaqachon Fransiyada 1971-yilda “Turizm va qishloq joylari”
asotsatsiyasi, 2000-yildan boshlab Angliyada “Turizm va qishloqlarni
rivojlantirish” agentligi, 1991-yildan esa Avstriyada “Avstriya fermerlik turizmi”
asotsatsiyasi kabi tashkilotlar o’z ish faoliyati boshlagan va bugungi kunga kelib
katta natijalarga erishganlar. Mazkur tashkilotlarning asosiy vazifasi shundan
iboratki ular turizmni qishloqlarda rivojlantirish dasturini ishlab chiqqan va uni
bosqichma-bosqich amalga oshirib kelmoqda.
Bundan kelib chiqadiki qishloq turizmini butun mamlakatimiz buylab
rivojlantirishda dastlab “O’zekturizm” milliy kompaniyasi qoshida alohida
bo’lim ya’ni qishloq turizmi (agroturizm)ni rivojlantirish bo’limini tashkil qilish
kerak. Shundan keyin esa “O’zbekturizm” milliy kompaniyasining viloyatlardagi

va tumanlardagi bo’linmalarida qishloq turizmini rivojlantirish va uni
joylashtirish bo’yicha alohida shtatlar ochish, qabul qilingan dasturning amaliy
ahamiyatini oshirish ularni hududlarda joriy qilish kabi masalar bilan
shu’gillanishlarini nazorat qilish kerak. Mazkur bo’linmalar joylarda qishloq
turizmini rivojlantirish uchun bir qancha ishlarni amalga oshirishlari lozim.
Quyida ulardan eng muhimlarini keltirib o’tamiz:
1.Turizm sohasida kishilarning talab va takliflarini o’rganish
2.Hududlar kesimida qishloq turizmini rivojlantirishning eng maqbul variantini
yaratish,
3.Qishloq turizmini rivojlantirishda kamharajat yo’nalaishlarini yaratish,
4.Qishloq turistik mahsulotlarining son va sifat jihatdan yaxshilash
5.Qishloq joylarning tabiiy landshaftlarini himoya qilish,
6.Turistlarga xizmat ko’rsatadigan xodimlarni tayyorlash va ularni sifatli
o’qitishni nazorat qilish,
7.Qishloq turizmi hamma uchun ekanligini ta’minlash,
8.Qishloqlarning ekologik holatiga, atrof-muhitning tozaligiga mas’ul bo’lishi,
9.Qishloq turizmidan tushgan daromadni qishloqni rivojlantirish uchu sarflash,
10.Aholining qishloq turizmi bilan sgug’illanishiga sharoit yaratish va amaliy
yordam ko’rsatish,
11.Qishloqlarning turistik resurslarini ruyhatga olish va ularni muhofaza qilish
12.Turistlarning xavfsizligini ta’minlash,
13.Mehmonlar uchun eng qulay turizm marshrutlarini yaratish
14.Hududlarning ixtisoslashuvini o’rganish va shunga mos turizm turlarini
tashkil qilish,
15.Sayyohlarning vaqtlarini mazmunli o’tkazishlari uchun kungilochar uyinlar
va tadbirlar tashkil qilish,
16.Qishloq aholisi bilan mumtazam muloqotda bo’lishi ularni qiynayotgan
masalalarni o’rganishi va joylarda hal qilish yo’llarini topishi.

3.2. O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishning
reklamalarini ishlab chiqish
O’rta Zarafshon havzasida turizmning boshqa turlari bilan birgalikda
agroturizmni ham rivojlantirish amaliy ahamiyatga ega ekanligi barchamizga
ma’lum. Agroturizmni rivojlantirishdagi eng avvalo kichik tadbirkorlikni tashkil
qilish, reklamalarni yaratish va ularni ommalashtirish muhimdir. Turizmdagi
reklamada eng asosiy obyektlar 3 ta va ular quyidagilar,
-birinchisi-turistik obyekt,
-ikkinchi-turistik marshrut,
-uchinchisi-turistik marshrutdagi xizmatlar.
Reklamaga eng qiziqarli va o’ziga xos asosiy resurslarni kiritish va ularni izohi
bilan keltirish lozim. Bu usul dunyo tajribasida tan olingan keng tarqalgan usul
hisoblanadi. Xalqimiz biror bir manzilga borar bo’lsa uni insonlardan so’rab-
surishtirib borishga odatlangan lekin, boshqa sayyohlar uchun bu usul birmuncha
noqulaylik keltirib chiqaradi. Sababi chetellik mehmonlar mahalliy aholining
tilini tushunmasliklari orqali ular bilan muloqotga kirisha olmaydi bu esa o’z
navbatida ular uchun ham biz uchun ham yoqimsiz holatni keltirib chiqaradi.
Mana shunday yuzaga kelishi mimkin bo’lgan muammolarni oldini olish
maqsadida turistik obektlarga chorlaydigan, kuzga yaqqol tashlanadigan
markaziy obyekt birinchi betda kurinarli holatda, rangli tasvir bilan qishqacha
izoh bilan keltirilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. Qishloq turizmining eng asosiy
jihatlaridan biri shundaki unda dastlab turistlarni joylashtirish masalasi turadi.
Jahon tajribasiga qaraydigan bo’lsak, eng avvalo turistlarni joylashtirishda ijara
usuludan foydalanganlar keyinchalik esa xususiy tadbirkorlik kuchayganida
so’ng alohida turar joylar bilan birga boshqa turizm infratuzilmalari shakllana
boshlagan. Lekin shuni ham ta’kidlab o’tish lozimki qishloq turizmini
rivojlantirishda eng avvalo qishloq joylarning turistik resurslarini aniq bir tizimli
tarzda hujjatlashtirish va ularni reklamam qilish hamda turistik marshrutlar

yaratish lozim. Shunday qilib qishloq turizmini rivojlantirishda eng muhim
vositalarida biri-bu reklamadir. Chunki turistik oqim har doim turistik marshrut
va sifatli reklamadan so’ng hosil bo’ladi. Qishloq turizmi marshrutlarini reklama
qilishda uni boshqa turlardan farqli ravishda mazmun-mohiyati va tuzilishi ya’ni
keng qamrovliligi bilan ajralib turadi. Misol qilib olganda mazkur reklamalarda
datlab qishloqlarning manzili ularning yon-atroflaridagi turistik resurslar,
ularning infratuzilmalari umuman barcha servis sohalari qishqacha izohlar, vedio
roliklar, rasmlar bilan boyitilgan holda tasvirlanadi. Bu esa o’z navbatida
odamlarda joyga bo’lgan qiziqishni oshiradi va turistlar oqimini oshishiga olib
keladi. Qishloq turizmini reklamalarni yaratishda bir nechta usullar orqali
yaratishimiz mumkin va quyida ularning ayrimlarini keltirib o’tamiz:
1.Turistik qishloq manzili,
2.Qishloq va uning yon atroflarida joylashgan turistik obyektlarning to’liq
holda shakllantirilgan ruyhati,
3.Qishloqda mavjud turistik infratuzilmalar haqida to’liq ma’lumot,
4.Qishloqqa borish uchun transport xizmatlari,
5.Tashrif buyuruvchilarni joylashtirish xizmatlari,
6.Umumiy ovqatlanish shoxobchalari,
7.Gid-tarjimon xizmatlari,
8.Mehmonlarning bush vaqtlarini mazmunli o’tkazishlari uchun kungilochar
tadbirlar tashkil qilish xizmatlari,
9.Qishloqlarga olib boruvchi marshrutlar,
10.Turli xil milliy an’analar aks etgan milliy o’yinlar tashkil qilish,
11.Sayyohlarni turli xil hayvonlar bilan tashkil qilinadigan tadbirlarni
uyishtirish (Otda sayr, baliq ovi, uy hayvonlarini boqish va boshqalar).
Yaratilgan reklamalarning joy haqida to’liq ma’lumotga ega bo’lishi
sayyohlarni qishloqlarda bemalol harakatlanishlariga imkon beradi.

3.3 O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirishda turizm
marshrutlarini ishlab chiqish
Har qanday turizm turini joylashtirish va rivojlantirishda eng avvalo qishloq
joylarga turistik marshrutlar ishlab chiqish, ularni ommaga yoyish kerak. Chunki
qishloq joylarda turistik marshrutlar ishlab chiqishning imkoniyatlari shaharlarga
qaraganda keng qamrovliligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari
qishloq joylarda turizmning aynan bir turini emas balki turizmning barcha
turlarini kompleks holda joylashtirish va tashkil qilishimiz mumkin.
Agroturizmni rivojlantirishda turistik marshrutlar ishlab chiqishning bir nechta
bosqichlari mavjud bo’lib, ularga:
-Qishloq tabiatini o’rganish bu ekologik turizm marshruti,
-Qishloqlarda madaniy merosni o’rganish bu esa etnografik turizm
marshrutlari,
-Qishloqlardagi tarixiy va arxeologik obidalarni o’rganish-tarixiy-madaniy
turizm marshrutlari,
-Qishloqlardagi ziyoratgohlarni o’rganish, diniy-ziyorat marshrutlari,
-Qishloq dehqonchilik, bog’dorchilik, chorvachilikni o’rganish-agroturizm
marshrutlari,
-Xalq milliy o’yinlari-milliy ma’naviy-madaniy turizm marshrutlari,
-Milliy madaniyat va milliy folklorlar-madaniy turizm,
-Qishloqlardagi fermerlar, dehqonlar va chuponlar hayotiga qiziqish.
Yuqorida qayd qilinganidek qishloq turizmining marshrutlari tor doirada emas
aksincha turli mavzularda ekanligi, turistik obyektlarning son va sifat jihatdan
xilma-xilligi hamda o’zgacha ekanligi bilan ham insonlarni o’ziga tortadi.
Bularning orasidan birgina eng kichik element bo’lib ko’ringan qishloq
aholisining turmush tarzini o’rganish yoki uni tomosha qilishning o’zini ham bir
nechta marshrutlarini ishlab chiqish mumkin, masalan:

a) Qishloq bilan tanishuv marshruti bunda-qishloq aholisi, uning tili,
madaniyati, urf-odatlari, an’analari, qishloq tabiati, dehqonchiligi, chorvachiligi,
asosiy ishlab chiqarish mahsulotlari, ixtisoslashuvi va shu kabi boshqalar,
b) Qishloq aholisining yashash tarzi-bayramlari, ruzg’or yumushlari,
marosimlari, uy jihozlari, mehmon kutish madaniyati, oila a’zolarining
munosabatlari, to’ylar, milliy taomlar tayyorlash usullari, dam olishlari va
boshqalar.
Qishloq turizmini havzada rivojlantirishning imkoniyatlari naqadar kengligini
avvalgi boblarda ham aytib o’tgan edik. Yana bir jihatni keltirib o’tishni joiz deb
topdik. Qishloqlarning imkoniyatlarida kelib chiqqan holda ularda turli
mavzularda ekskursiyalarni tashkil qilish ham samarali vosita hisoblanadi.
Bunday ekskursiyalarni tashkil qilishning o’ziga xosligi shundan iboratki, unda
bir obyektdan boshqasiga o’tilganda butunlay boshqa mavzuga tushib qolishi
insonni aqlini shoshirib quyadi. Agarda tashkil qilinadigan ekskursiyalarni qisqa
yoki uzoq vaqtga (kunlik yoki bir necha kundan ortiq) muljallangan turlarini
yaratsak ancha qulayliklarni yaratgan bo’lamiz. Chunki uzoq masofali
marshrutlardan foydalanganda dastlabki tunash joylariga qaytib kelishlarida
birmuncha toliqish va noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Keying o’rinlarda esa
turistik marshrut va turistik ekskursiyalar tashkil qilishda ovqatlanish jarayonini
dalalarda va bevosita o’z-o’ziga xizmat shaklida tashkil qilish ham turistlar uchun
uta qiziqarli jarayon bo’ladi. Marshrutni amalga oshirish jarayonida bir
obyektdab boshqasiga utayotgan vaqtda yo’llarda ishlayotgan, chorvachilik,
dehqonchilik qilayotgan qishloq aholisi bilan suhbatlar uyishtirish ham insonlar
ongida o’zgacha taassurot qoldirishi shubhasiz. Tashkil qilingan turistik
marshrutlarni reklama qilish ularni keng ommaga tarqatish ham ushbu turizm
turini rivojlanishiga keng imkoniyat yaratadi. Umuman olganda turistik
marshrutlar har qanday davlatda, tabiiy-madaniy mintaqada turizmni
rivojlantirishning eng muhim asoslaridan ekanligini bilamiz. Albatta bu turizmni
rivojlantirishning eng muhim bug’ini emas, ya’ni turizmni rivojlantirishning eng

muhim asosi turistik marshrut emas va lekin usiz ham turizmni tasavvur qilib
bo’lmaydi. Tashrif buyaradigan turist uchun eng birinchi navbatta talab etiladigan
va zaruriy vosita bu dam olishi va tunab qoladigan joyini aniqlash hisoblanadi.
Bundan kelib chiqadiki har bir hududda turizmni rivojlantirish uchun eng avvalo
mehmonxona xo’jaligini samarali tashkil qilish, ularni jahon standartlariga
to’laqonli javob beradigan darajada shakllantirish lozim. Mehmonxonaga
joylashib xordiq chiqargan sayyoh keyingi navbatda boshqa ehtiyojlarini
qondirish uchun harakat qiladi va bunda o’z-o’zidan turistik marshrutlar yuzaga
kela boshlaydi. Ovqatlanish masalalari, transport xizmatlari, hududda mavjud
dam olish va kungilochar tadbirlar bilan tanishadi. Keyin esa o’ziga maqul kelgan
va o’zi qiziqib izlab kelgan turistik obyektlarga borishni rejalashtiradi. Aniqroq
qilib aytadigan bo’lsak mehmonxona xo’jaliklari yoki tur firmalar turistlarning
xoxish-istaklaridan kelib chiqqan holda takliflar tayyorlaydilar va ana shunday
takliflar turistik marshrut deb ataladi. Turizm sohasi alohida hududlarda
rivojlanishi va tashkil qilinishi uchun dastlab dunyoviy ahamiyatga ega bo’lgan
o’ziga xos turistik resurslarga ega bo’lishi kerak. Turistik marshrutlar turizmni
rivojlantirishning asosiy mezonlarida biri ekanligi turistlarning o’z istaklari bilan
ma’lum bir joydagi turistik obyektlarni tomosha qilishga kelganligi va bu
jarayonni amalga oshirish davomida albatta turistik marshrutlardan
foydalanganligini tushunamiz. Bunday marshrutlar esa oldindan ishlab chiqilgan
va foydalanish uchun qulay bo’lishi kerak. Quyida esa turizm marshrutlarini
ishlab chiqishning eng asosiy bosqichlarini keltirib o’tamiz.

10-rasm. Turizm marshrutlarini ishlab chiqish bosqichlariTuristik xizmatlar
bozori marketingi Xizmat ko’rsatish
bayonnomasi,
marshrut modelini
tuzish Taxmin qilinayotgan
marshrut bo’ylab
turistik resurslarni
tadqiq qilish
Marshrut yo’lini
tuzish Marshrutda
xavfsizlik sxemasini
ishlab chiqish Marshrut pasportini
ishlab chiqish
Pasportni tegishli
xizmatlar bilan
kelishish Yo’lovchilarsiz
marshrutning sinov
sifatini uyushtirish Loyiha tahlili
Texnologik
hujjatlarni
tasdiqlash Sinovdan so’ng
marshrut sxemasiga
o’zgartirishlar kiritish Sifat nazorati
usullarini belgilash

Mavjud har bitta turistik obyektga tashrif buyuruvchi kishilarning kirishiga
ruxsat etilishidan keyingina mazkur obyekt turizm maqsadida faoliyat yurita
boshlaydi. Bizda ko’p hollarda foydalanishga ruxsat berilgan turistik obyektlarga
marshrutlarning yaxshi yo’lga quyilmaganligi yoki umuman yo’qligi ushbu
obyektning turizm faoliyatini amalga oshirishda ishlamaganligiga olib keladi.
Bunday fikrlarimizga misol qilib oladigan bo’lsak, Amir Temur g’ori butun
dunyoga mashhur g’orlardan hisoblanadi. Shunday bo’lishiga qaramasdan undan
bugungi kunda turizm maqsadida foydalinilgani yo’q. Mazkur g’ordan ichki
turizmda ham tashqi turizmda ham foydalanishga ruxsat berilgan, ammo unga
yetib borish va uning ichki qismini tomosha qilish uchun turistik marshrutlar
ishlab chiqilmagan. Shu bilan birga g’orga olib boruvchi yo’lning infratuzilmasi
ham talabga javob bermaydi. Turistik marshrutlar birinchi navbatda turistik
resurslarni o’rganishni taqozo qiladi. Havzaning tabiiy resurslari salohiyatiga
keladigan bo’lsak, unda turizm resurslari zahirasi shunchalik boyki uni sanab
adog’iga yetishning imkoni yo’qdek guyo. Yuqorida aytib o’tilganlardan kelib
chiqqan holda shunday xulosaga kelish mumkinki, turizmni rivojlantirishning
muhim asoslaridan biri turistik resurslarga marshrutlar ishlab chiqish hisoblanadi.
Turistik marshrutlarni ishlab chiqishning turizmni rivojlantirishga ko’rsatadigan
ta’sirini nazariy jihatdan qaraydigan bo’lsak, ular turizm obyektida va turizm
marshrutida turistlarga xizmat qiladigan infratuzilmalarning hosil bo’lishidir.
Joylarda mavjud turistik obyektlarga turistlar oqimining kelishi boshlashi bilan,
mahalliy aholi o’rtasida mehmonlarga xizmat ko’rsatish istagi paydo bo’la
boshlaydi hamda natijada turistlarning istagi, ehtiyojlari ularning qiziqishlari
haqida o’rgana boshlaydi. Shu tariqa asta-sekinlik bilan turistik obyektlarda va
turistik marshrutlar bo’ylab o’ziga xos katta-kichik turistik infratuzilmalar
shakllana boradi. Turistik marshrutlar ishlab chiqishning turzm iqtisodiyotidagi
o’rni haqida gapirganimizga eng muhim jihati shundan iboratki, eng avvalo yangi
ish o’rinlari yaratiladi. Bush ish o’rinlarini tashkil qilish esa bugungi kunning eng
dolzarb masalalaridan biri sifatida qaraladi. Tur fermalar yoki mehmonxona

xo’jaligi bilan shug’illanuvchilar aksariyat hollarda ichki turizm obyektlariga
marshrutlarning yo’qligi uchun turistlarni taklif qilmaydi hamda bunday turistik
obyektlarda turistlarga xizmat ko’rsatuvchi infratuzilmalarning
shakllantirilmaganligi sabab qilib kursatiladi. Yana bir o’ziga xos jihati shundan
iboratki hududlardagi barcha turistik resurslarga marshrutlar ishlab chiqish va
ulardan ichki hamda tashqi turizmda keng qamrovda foydalanish turizmni
rivojlantirishning eng muhim maslasi desak mubolag’a bo’lmaydi. Mahalliy
mehnat resurslarini ish bilan ta’minlashda turistik obyektlarga marshrutlar ishlab
chiqish katta ahamiyatga ega. Shuning uchun ham biz eng katta e’tiborni
tumanlardagi turistik obyektlarni ruyhatga olish va ularga marshrutlar ishlab
chiqish masalasiga qaratishimiz maqsadga muvofiq bo’ladi. Bizga ma’lumki
O’zbekistonning 70 % hududi asosan cho’l va adir mintaqasidan iborat va bu
yerlarda bugungi kunda bor-yo’g’i 14 ta turistik resurslar ro’yhatga olingan.
Bundan kurinib turibdiki biz hali-hamon barcha turistik obyektlarni qamrab
olganimiz yo’q. Tashkil qilingan turistik marshrut bo’ylab dastlab xizmat
ko’rsatish shoxobchalari, texnik servis xizmati, ekzotik ekskursiyalar ya’ni
otlarda, tuyalarda, eshaklarda, aravalardasayr qilish, mavsumiy lagerlar tashkil
qilinadi. Yo’l-yo’lakay ovqatlanish shoxobchalari vujudga kela boshlaydi.
Tabiiyki bu ko’rsatilayotgan xizmatlarning barchasini mahalliy aholi vakillari
tashkil qiladi. Ayrim qishloqlar shahar va tuman markazlarida uzoqda joylashgan
bo’ladi hamda ularga tashrif buyurgan turistlar tunab qolishadi. Bunday hollarda
mehmonlarga tunab qolishlari uchun qishloq aholisining o’ziga xos uylari
(kigizdan qilingan uylar, utovlar, chodirlar va shu kabi boshqalar) taklif qilinsa
har qanday odamni o’ziga jalb qiladi. Bu esa mehmonlarni shu yerda kamida 1-2
kun qolishlarini ta’minlaydi.

MAVZU: TERSAK QISHLOG’IGA
SAYOHAT DASTURI

TURISTIK SAYOHATNING TEXNOLOGIK XARITASI
1. Marshrut nomi: Tersak qishlog’iga sayohat
2. Marshrut muddati: Yil davomida
3. Marshrut turi: agroturizm
4. Marshrut masofasi: 45 km.
5. Marshrut harakatlanishi:
Transportda 30-35 km.
Piyoda 10-15 km.
6. Marshrutdagi turistlar soni: 10-12 kishi

Sayohatning mavzulari
Shahardan chiqishda ekinzorlarni tomosha qilish
Teshiktosh dam olish maskani
Teshiktosh toshi
Qoratepa suv ombori
Tersak qishlog’i
Qishloq bo‘ylab ekskurs i ya (tomorqasida yetishtiriladigan
ekinlarni tomosha qilish va uyda boqiladigan xayvonlar
ekskusiyasi. Milliy taomlar tayyorlash (chuchvara, palov, tandirda
patir, bichak va somsa pishirish ) jarayonida bevosita qatnashish
8. Tunash joylari: Samarqand shahridagi
mehmonxonalar

Kun Tadbirlar Soat Ob’ekt
1 Kutib olish 7 -8⁰⁰ ⁰⁰ Shahar
mehmonxonasida
Nonushta 8 -9
⁰⁰ ⁰⁰ Mehmonxonada
To’planish 9 -9³
⁰⁰ ⁰ Mehmonxona
oldida
Piyoda yurish 9³ -10³
⁰ ⁰ Atrofdagi diqqatga
sazovor joylarda
Aftobusda 10³ -
⁰
12
⁰⁰ Tersak qishlog’iga
Tushlik 12 -
⁰⁰
13³
⁰ Ovqatlanish
shoxobchalarida
Piyoda yurish 13³ -
⁰
15
⁰⁰ Qishloq bo’ylab
Aftobusda 15 -
⁰⁰
17
⁰⁰ Shaharga qaytish
Mehmonxonaga qaytib kelish 17 -
⁰⁰
18
⁰⁰ Mehmonxonaga
Kechki ovqat 18 -
⁰⁰
19³
⁰ Mehmonxona
restoranida
Piyoda yurish 19³ -
⁰
21
⁰⁰ Shahar bo’ylab
sayrMarshrutda turistlarga
xizmat ko’rsatish

Xulosa
O’rta Zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish va uning resurslaridan
samarali foydalanish nafaqat havza balki butun Respublikaning iqtisodiy-ijtimoiy
hayotiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. Respublikamizning har bir hududi
turizm resurslariga juda boy bo’lib, turizmning salohiyatli tarmoqlari bilan birga
kichik ya’ni noan’anaviy bo’lib kuringan resurslaridan ham keng qamrovda
foydalanish maqsadga muvofiq bo’ladi. Bugungi kunda turizm sohasi dunyo
mamlakatlari iqtisodiyotida eng tez o’sib borayotgan hamda serdaromad
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ma’lumki, mamlakatlar iqtisodiyoti hamda aholi
sonining o’sib borishi natijasida turistik resurslarga bo’lgan talab ham oshib
boraveradi. Chunki mamlakat aholisi turmush tarzining yaxshilanib borishi
tufayli, ularning dam olib maroqli hordiq chiqarishlari va sog’lomlashtirish,
sayohat qilish imkoniyatiga ega bo’lgan joylarga talabi oshib boradi. Bu esa o’z
navbatida aynan turizm va uning maxsus turlarini rivojlantirish, hududlarning
tabiiy sharoitidan kelib chiqqan holda tarmoqlarni joylashtirish hamda ularni
aholi talablariga mos holda rivojlantirishni taqozo etadi. Yuqorida keltirib
o’tilgan masalalar yechimini topishning samarali yo’llar bilan hal qilish
maqsadida davlatimiz rahbari mazkur sohani rivojlantirishni davlat siyosati
darajasigacha ko’targan va turli farmonlar, qaror hamda qonunlar qabul qilingan.
Qabul qilingan normativ hujjarlarning amaliy ijrosini ta’minlash maqsadida
joylarda tegishli tartibda tashkilotlar faoliyat olib bormoqda. Aynan mana
shunday tashkilotlardan eng kuzga ko’rinadiganlaridan biri bu Uzbekturizm
hisoblanadi. Turizm infaratuzilmasini kengaytirishga alohida e’tibor
qaratilayotganligi masalani naqadar dolzarbligini belgilaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, nafaqat Samarqand balki butun O'zbekiston
hududi turizmni rivojlantirish uchun juda katta potensialga ega bo'lishiga
qaramay hali bu sohani to'laqonli rivojlantirish uchun ayrim muammolar o'z
yechimini topishini kutmoqda. Bunday muammolarga turizm infratuzilmasi va

industriyasining yaxshi rivojlanmaganligi, malakali kadrlarning yetishmasligi,
turistik marshrutlarning talab darajasida emasligi va shu kabilarni sanab
o'tishimiz mumkin. Global dunyoda mamlakat iqtisodiyotiga daromad
keltiradigan va aholiga xizmat ko'rsatadigan sohalarga bo'lgan talab oshib
boraveradi va bu esa aynan mazkur tarmoqlarni rivojlantirishni taqozo etadi.
Turizm sohasini yanada rivojlantirish va mamlakatimizga turistlar oqimini
kengaytirish uchun amalga oshirishimiz kerak bo'lgan tizimli ishlar mavjud
bo'lib, ularni amaliy ahamiyatini oshirish uchun quyidagi takliflarni berib
o'tishni lozim deb topildi.
1. Har bir hududdagi turistik obektlarni xaritalashtirish va uni elektron
variantini yaratish;
2. Turistik obektlar haqida qisqa mitrajli video roliklar tayyorlash va ularni
ommalashtirish,
3. Internet saytlari orqali reklamani kuchaytirish
4. Turistik marshrutlar tashkil qilish
5. Infratuzilmani yanada rivojlantirish

Foydalanilgan adabiyotlar
I. O’zbekiston Respublikasining qonunlari
1. O’zbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish to’g’risida”gi
Qonuni, -T.:, “O’zbekiston”, 1992 yil 9 dekabr
2. O’zbekiston Respublikasining “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
to’g’risida”gi Qonuni, Toshkent. 2004 yil 3 dekabr
3. O’zbekiston Respublikasining “Turizm to’g’risida”gi Qonuni, “Xalq so’zi”
gazetasi, 1999 yil 14 sentabr
II. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari, qarorlari
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini
2017-2021 yillarda rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi
farmoni -Toshkent, 2017
2. O’zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
“O’zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’minlash
chora-tadbirlari to’g’risida”gi 2016 yil 2-dekabrdagi PF-4861-son Farmoni
III . Kitoblar
1.Александрова А.Ю. Международный туризм: Учебник-М.:Аспект
Пресс,2002
2. Александрова А.Ю. География туризма. Москва, КноРУС, 2010
3. Биржаков М.Б. Введение в туризм. - СПб.: Издателъский Торговый
Дом «Герда». 2004 .
4. Кабушкин Н. И.. Менеджмент туризма. - М.: Новое знание . 200 5 .
5. Ибодуллаев Н. Ўзбекистоннинг туристик ресурслари, С 2008
6. Mamatqulov X . M ., Bektemirov A . B ., Tuxliev I . S ., Norchaev A . N ., Xalqaro
turizm . Darslik . Toshkent 2009
7. Маматқулов Х.М.,Туризм инфратузилмаси. Тошкент, Ўзбекистон
файласуфлар миллий жамияти.2011
8. Пардаев М.Қ. Туризм асослари. Самарқанд, СамИСИ. 2006

9. Пардаев М.Қ., Атабаев Р., Пардаев Б.Р., Туризм сохасини
ривожлантириш имкониятлари. Тошкент. 2007
10. Нигматив А.Н Агротуризм ва унинг табиий географик жиҳатлари.
Монография .– Т.: «Наврўз» нашриёти, 2018.
11 . Солиев А., Назаров А., Ўзбекистон қишлоқлари. Тошкент,2009
12. Хошимов М. Ўзбекистоннинг экологик туризми.-Самарқанд, 2012
13. Usmanov M .R. Turizm geografiyasi : o ‘ quv qo ‘ llanma . — Samarqand ,
2020
14. Комилова Ф. Халқаро туризм бозори. –Т.: TDIU, 2001.
15. Хайитбоев Р., Матякубов У. Экологик туризм. Самарканд. 2010
16. Хайитбоев З., Амриддинова Р., Туризмнинг махсус турлари.
Самарканд 2008
17. Хайитбоев Р., C аттаров А., Туризм маршрутларини ишлаб чиқиш
технологияси, Самарканд, 2008
18. Хайитбоев Р. Ўзбекистоннинг ч лларида туризмни ташкил қилиш ва
ӯ
ривожлантиришнинг стратегик й налишлари. Монография.-Самарқанд.:
ӯ
СамИСИ, «STAP-SEL» МЧЖ. Нашриёт-матбаа б лими, 2002.
ӯ
19. Хайитбоев Р. Экологик туризм. Ўқув қ лланма.-Т.: «Fan va
ӯ
texnologiyalar nashriyot-matbaa uyi», 2021.
20. Ирматов М.М.. Алиева М.Т. ва бошқалар. Туризмни режалаштириш.
- Т.: Молия. 2005.
21.Gulmetor F. E., Allabergenor A. A.
Turizm geografiyasi: Kasb-hunar
kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. — T.: «Talqin», 2004
22. Ibadullayev N. E . O‘zbekistonning turistik resurslari. Ma’ruzalar kursi. –
Samarqand, SamISI, 200 8 .
23. Komilava F.K Xalqaro turizm bozori. O‘quv qo‘llanma T-2011
24. Mamatkulov X.M. Xalqaro turizm.-Samarkand, 2012
25. Mamatqulov X.M. Xizmat ko‘rsatish sohasiga oid atamalar va iboralar izohli
lug‘ati. –T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2010.

26. Mardonov B.B Xizmat ko‘rsatish sohasi va aholi bandligi. Monografiya T-
2013
27. Mamatqulov X.M. «Xalqaro turizm» Samarqand, 2008-yil.
28. Mamatqulov X.M., Berdimurodov A.Sh., Boynazarov U.Ye. Xalqaro
turizm geografiyasi. O‘quv-uslubiy qo‘llanma, Samarqand, 2017 y
29. Mirzayev M.A., Aliyeva M.T. “Turizm asoslari”. Darslik. Toshkent. 2011
yil.
30. Mirzayev M.A., Aliyeva M.T. Turizm asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston ,
2011. - B.45.
31. Muhammedov M.M va boshqalar Xizmat ko‘rsatish sohasi va turizmni
rivojlantirishning nazariy asoslari. Monografiya Samarqand -2017
32. Negmatov A. Agroturizm va uning tabiiy geografik jihatlari-T 2018.
33. Pardayev M.Q., Atabayev R. Turistik resurslarni tahlil qilish va baholash.–
Samarqand, Sam ISI 2006.
34. Pardayev M.Q., Ataboyev R. Turizm asoslari. SamISI, Samarqand 2006.
35. Safarov B.Sh Turistik xizmatlar bozori. O‘quv uslubiy qo‘llanma
Samarqand-2014
36. Soliyev A Iqtisodiy geografiya. Tanlangan asarlar T-2013
37. Soliyev A.S O‘zbekiston geografiyasi. Darslik. T-2014
38. Soliyev A.S., Nazarov M. ’’O‘zbekiston qishloqlari’’.—Toshkent,2009-yil
39. Soliyev A.S., Usmonov M. Turizm geografiyasi.-Samarqand, 2005
40. Tuxliyev I va boshqalar Turizm: nazariya va amaliyot. Darslik T-2010
41. Tuxliyev I.S., Pardayev M.Q. Turizm bozorining shakllanishi, rivojlanishi
va o‘ziga xos xususiyatlari. – T.: “NOSHIRLIK YOG’DUSI”, 2010
42. Tuxliyev I.S., Xayitboyev R. Turizm asoslari. Darslik. T.: Fan va
texnologiya. 2014-yil.
43. Usmonov M.R. Turizm geografiyasi. – Samarqand, SamDU, 2019.
44. Usmonov M.R.,Jumaboyev T.J.,Sherxolov O. Turizm geografiyasi 1-2
qism.-Samarqand, 2013
45. Xayitboyev R., Matyakubov U. Ekologik turizm. -Samarkand,2010.

46. Yakubjonova Sh. Agroturizmning nazariy jihatlari // Agroili –T 2007.
IV.Internet saytlari
www.Samstat.uz
www.lex.uz
www.Ziyonet.uz
www.ecotourism.org
www. sustainable ecotourism online.com
www. unwto
www. uzbektourism
www. google.uz
www. nature.com

ILOVALAR
Samarqand viloyatida agroturizm imkoniyatlarini baholash
Tuman va shaharlar nomi Qishloqlar soni Agroturizm
imkoniyatlari
Viloyat bo‘yicha 1871 Yuqori
Tumanlar
Bulung‘ur 143 O’rtacha
Jomboy 140 O’rtacha
Ishtixon 165 O’rta
Kattaqo‘rg‘on 172 O’rta
Qo‘shrabot 137 Past
Narpay 117 O’rta
Nurobod 94 O’rta
Oqdaryo 105 Yuqori
Payariq 210 O’rta
Pastdarg‘om 164 Yuqori
Paxtachi 132 O’rta
Samarqand 72 Yuqori
Tayloq 105 Yuqori
Urgut 115 yuqori
Manba: Tuman statistika boshqarmasi ma’lumotlari asosida tayyorlandi

2021-yilda safar maqsadlari va hududlar bo‘yicha mehmonxona va shunga o‘xshash joylashtirish vositalarida
joylashtirilgan shaxslarning taqsimlanishi
kishi
Jami Shu jumladan safar maqsadlari bo‘yicha:
shaxsiy maqsadlar: ish yuzasidan
va kasbga
oid maqsadlarta’til,
bo‘sh vaqt va
dam olish do‘stlar
va qarindosh-
lardan xabar
olish ta’lim
va kasbiy
tayyorgarlik davolovchi
va sog‘lomlash-
tiruvchi
muolajalar ziyorat
q ilish do‘konlarga
tashriflar tranzit boshqa
shaxsiy
maqsadlar
S amarqand
viloyati 104401 35754 8001 1276 1865 8559 64 321 14386 34175
shu jumladan: 30338 4397 9 7 - 563 - - 2326 23036
shaharlar:
Samarqand 46663 12679 2410 2404 1244 1223 776 180 15908 9839
Kattaqo‘rg‘on 102196 73804 788 1411 1361 1513 16 160 3541 19602
tumanlar: 11756 2322 190 472 - 18 1 15 1930 6808
Oqdaryo 36371 5976 1822 5730 110 1151 97 100 1964 19421
Bulung‘ur 40261 1228 425 273 - 382 - 16 433 37504
Jomboy 38012 4020 243 101 253 135 - 2 14103 19155
Ishtixon 104401 35754 8001 1276 1865 8559 64 321 14386 34175
Kattaqo‘rg‘on 25880 816 624 1329 779 3278 426 122 864 17642
Qo‘shrabot 23504 7249 1276 471 135 - - - 6031 8342
Narpay 83446 34665 5932 1234 2220 4104 20 6 12993 22272
Nurobod 26149 2626 1478 841 119 157 - 318 6107 14503
Payariq 62824 39055 2181 2654 - 3728 151 5 - 15050
Pastdarg‘om 425878 100576 24647 17984 19394 2234 450 863 113291 146439
Paxtachi
Samarqand
Tayloq
Urgut

O‘zbekiston
fuqarolari,
jami Shu jumladan safar maqsadlari bo‘yicha:
shaxsiy maqsadlar: ish yuzasidan
va kasbga
oid maqsadlarta’til, bo‘sh
vaqt va
dam olish do‘stlar
va qarindosh-
lardan xabar
olish ta’lim
va kasbiy
tayyorgarlik davolovchi
va sog‘lomlash-
tiruvchi
muolajalar ziyorat
q ilish do‘konlarga
tashriflar tranzit boshqa
shaxsiy
maqsadlar
S amarqand
viloyati 69453 19388 7044 1083 1843 5918 30 67 8370 25710
shu jumladan: 26312 3376 - 6 - 283 - - 2149 20498
shaharlar:
Samarqand 38880 11840 1993 2350 656 1075 735 130 12314 7787
Kattaqo‘rg‘on 65806 42749 603 1292 1332 1300 16 98 2763 15653
tumanlar: 11072 2294 184 470 - 18 1 - 1799 6306
Oqdaryo 33332 5089 1806 5283 110 1065 97 65 1673 18144
Bulung‘ur 35171 1162 274 268 - 56 - 16 382 33013
Jomboy 31923 3094 178 87 205 77 - - 13552 14730
Ishtixon 69453 19388 7044 1083 1843 5918 30 67 8370 25710
Kattaqo‘rg‘on 18938 252 463 1317 774 1274 326 13 288 14231
Qo‘shrabot 22283 6923 1276 446 135 - - - 5909 7594
Narpay 75057 31867 5193 1161 2123 3136 - 6 10976 20595
Nurobod 21758 1881 1187 786 119 51 - 100 4524 13110
Payariq 51658 29757 1927 2354 - 3183 151 5 - 14281
Pastdarg‘om 256140 68749 19075 15835 18213 1834 356 401 43626 88051
Paxtachi
Samarqand
Tayloq
Urgut

MDH
mamlakat-
laridan, jami Shu jumladan safar maqsadlari bo‘yicha:
shaxsiy maqsadlar: ish yuzasidan
va kasbga
oid maqsadlarta’til,
bo‘sh vaqt
va dam olish do‘stlar
va qarindosh-
lardan xabar
olish ta’lim
va kasbiy
tayyorgarlik davolovchi
va sog‘lomlash-
tiruvchi
muolajalar ziyorat
q ilish do‘konlarga
tashriflar tranzit boshqa
shaxsiy
maqsadlar
S amarqand
viloyati 15117 6713 549 182 2 928 34 - 3285 3424
shu jumladan: 1455 315 9 - - 62 - - 61 1008
shaharlar:
Samarqand 3850 472 151 30 569 94 41 50 1031 1412
Kattaqo‘rg‘on 13279 10559 124 61 29 142 - 2 303 2059
tumanlar: 419 17 6 2 - - - 12 53 329
Oqdaryo 1544 466 16 191 - 10 - 35 191 635
Bulung‘ur 2522 66 136 5 - 133 - - 32 2150
Jomboy 3444 808 50 13 40 32 - 2 370 2129
Ishtixon 15117 6713 549 182 2 928 34 - 3285 3424
Kattaqo‘rg‘on 2526 318 151 12 5 147 92 105 76 1620
Qo‘shrabot 647 326 - 7 - - - - 72 242
Narpay 5249 2076 511 18 50 - 20 - 1478 1096
Nurobod 2234 468 185 4 - 9 - 30 766 772
Payariq 3351 2522 145 106 - 218 - - - 360
Pastdarg‘om 80399 14049 3949 1359 932 213 58 165 30242 29432
Paxtachi
Samarqand
Tayloq
Urgut

Uzoq xorijiy
mamlakatlar
fuqarolari,
jami Shu jumladan safar maqsadlari bo‘yicha:
shaxsiy maqsadlar:
ish yuzasidan
va kasbga
oid
maqsadlarta’til,
bo‘sh vaqt va
dam olish do‘stlar
va qarindosh-
lardan xabar
olish ta’lim
va kasbiy
tayyorgarlik davolovchi
va sog‘lomlash-
tiruvchi
muolajalar ziyorat
q ilish do‘konlarga
tashriflar tranzit boshqa
shaxsiy
maqsadlar
S amarqand
viloyati 19831 9653 408 11 20 1713 - 254 2731 5041
shu jumladan: 2571 706 - 1 - 218 - - 116 1530
shaharlar:
Samarqand 3933 367 266 24 19 54 - - 2563 640
Kattaqo‘rg‘on 23111 20496 61 58 - 71 - 60 475 1890
tumanlar: 265 11 - - - - - 3 78 173
Oqdaryo 1495 421 - 256 - 76 - - 100 642
Bulung‘ur 2568 - 15 - - 193 - - 19 2341
Jomboy 2645 118 15 1 8 26 - - 181 2296
Ishtixon 19831 9653 408 11 20 1713 - 254 2731 5041
Kattaqo‘rg‘on 4416 246 10 - - 1857 8 4 500 1791
Qo‘shrabot 574 - - 18 - - - - 50 506
Narpay 3140 722 228 55 47 968 - - 539 581
Nurobod 2157 277 106 51 - 97 - 188 817 621
Payariq 7815 6776 109 194 - 327 - - - 409
Pastdarg‘om 89339 17778 1623 790 249 187 36 297 39423 28956
Paxtachi
Samarqand
Tayloq
Urgut
Manba: Tuman statistika boshqarmasi ma’lumotlari asosida tayyorland

2021-yilda turish muddati va hududlar bo‘yicha mehmonxona va shunga o‘xshash joylashtirish vositalarida
joylashtirilgan shaxslarning taqsimlanishi
Jami
Turish muddati bo‘yicha:
1 – 3
kun tunash 4 – 7
kun tunash 8 – 28
kun tunash 29 – 91
k un tunash 92 – 182
kun tunash 183 – 365
kun tunash
S amarqand
viloyati 118455 108253 7374 2535 287 6 -
shu jumladan: 30338 27911 1663 728 35 1 -
shaharlar:
Samarqand 45981 41427 3385 1081 64 24 -
Kattaqo‘rg‘on 103460 99172 2641 1537 101 7 2
tumanlar: 14595 13748 628 196 22 1 -
Oqdaryo 45924 43658 1796 348 121 1 -
Bulung‘ur 40261 35622 3140 1331 166 2 -
Jomboy 39592 36292 2443 767 81 8 1
Ishtixon 118455 108253 7374 2535 287 6 -
Kattaqo‘rg‘on 26415 23828 1929 611 44 3 -
Qo‘shrabot 23503 20446 2176 806 55 18 2
Narpay 88727 82570 3236 2758 114 49 -
Nurobod 37232 22463 13999 720 45 5 -
Payariq 62824 60036 2317 438 33 - -
Pastdarg‘om 566101 495794 51689 15653 2657 287 21
Paxtachi
Samarqand
Tayloq
Urgut
Manba: Tuman statistika boshqarmasi ma’lumotlari asosida tayyorland

O‘rta zarafshon havzasida agroturizmni rivojlantirish istiqbollari

Купить