O‘simliklarning urug‘ yordamida ko‘payishi. urug‘li o‘simliklarning rivojlanish davrlari - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘simliklarning urug‘ yordamida ko‘payishi. urug‘li o‘simliklarning rivojlanish davrlari

Купить

MAVZU: O’SIMLIKLARNING URUG’ YORDAMIDA KO’PAYISHI.
URUG’LI O’SIMLIKLARNING RIVOJLANISH DAVRLARI.
Reja:
1. O’simliklarning urug’ yordamida ko’payishi.
2. O’simliklarning rivojlanish davrlari.

O‘simliklar dunyosining juda katta qismini tashkil qiladigan ochiq va
yopiq urug‘li o‘simliklarda ko‘payish elementi bo‘lib spora emas, balki
urug‘ xizmat kiladi. Urug‘lar ona o‘simlikda ko‘plab shakllanib, undan
ajragandan keyin yangi ona o‘simlikka o‘xshash individlarni hosil qiladi.
Urug‘ ona o‘simlikda urug‘kurtakdan - shakli o‘zgargan megasporangiydan
hosil bo‘ladi. Urug‘kurtakda arxesporial hujayradan meyoz yo‘li bilan 4 ta
megaspora shakllanadi. Megasporalarda 3 tasi reduksiyalanib ketib, 1 tasi
mitoz bo‘linish orqali murtak xaltachasini hosil qiladi. Bu yerda biz moxlar,
paporotniklar, plaunlardan farqli o‘larok, hosil bo‘lgan megaspora
megasporangiydan ajralib ketmay, balki uning ichida rivojlanishni davom
ettirib, urg‘ochi gametofitga aylanishini ko‘ramiz.
Urug‘li o‘simliklar uchun yana eng xarakterli xususiyatlardan biri
urug‘lanish jarayoni uchun suvli muxit talab qilinmaydi. Urug‘lanish
jarayoni urug‘kurtak ichida sodir bo‘ladi. Buning uchun esa changchida
(mikrosporangiyda) hosil bo‘lgan chang (erkaklik gametofiti) ichida
urug‘kurtak joylashgan urug‘chi tumshuqchasiga kelib tushish kerak. Bu
xodisa changlanish deb nomlanib, turli vositalar (shamol, xasharot, qushlar)
yordamida amalga oshiriladi. Chang o‘zidan chang naychasi deb ataluvchi
naycha hosil qiladi. Bu naycha ichida spermiylar xarakatlanib, urug‘kurtak
ichida joylashgan murtak xaltasi tomon boradi va tuxum hujayrani
urug‘lantiradi. Urug‘lanish jarayoni o‘tgandan keyin urug‘kurtak urug‘ga
aylana boshlaydi. Urug‘ yordamida ko‘payishning yana bir afzalligi shuki,
urug‘ ichida murtak joylashgan bo‘lib, u tayyor zapas ozuka modda bilan
ta’minlangan bo‘ladi. Bundan tashqari urug‘ po‘sti ko‘p o‘simliklarda juda
yaxshi rivojlangan bo‘lib, murtakni tashki muxit ta’sirlaridan ximoya qila
oladi.

O‘ simliklarning urug‘ yordamida ko‘payishi jinsiy ko‘payishning
alohida turi h isoblanadi, chunki urug‘ning ichidagi murtak - jinsiy
qo‘shilish jarayoni ma h sulotidir.
Ochiq urug‘li o‘simliklarning ko‘payishi . Ochiq urug‘li
o‘simliklarning ko‘payishini oddiy karag‘ay o‘simligi misolida ko‘rib
chiqamiz. Oddiy karag‘ay daraxti 400 yildan ortiqrok xayot kechiradi. U 30-
40 yoshidan boshlab urug‘ yordamida ko‘paya boshlaydi. Oddiy karag‘ay
novdasida erkaklik va urg‘ochi qubbalar shakllanadi. Erkaklik qubba
novdaga zich spiral xolda joylashgan mikrosporofillar to‘plamidan iborat
bo‘lib, xar bir mikrosporofilning ichki tomonida 2 tadan mikrosporangiy
joylashgan bo‘ladi. Mikrosporangiyda meyoz yo‘li bilan arxesporial
hujayralardan mikrosporalar rivojlanadi. Mikrospora ikki qavatli po‘stga
(tashki po‘st-ekzina, ichki po‘st-intina) o‘ralgan bo‘lib, bu po‘st
shakllangandan keyin, u chang deb ataladi. Oddiy karag‘ay changida ekzina
va intina oralig‘ida bo‘shliqlar bo‘lib, bu xavo qopchiqlari deb ataladi. Xavo
qopchiqlari changning xavo orqali tarqalishini ta’minlaydi.
Oddiy qarag‘ayda urg‘ochi qubbalar yosh novdalarda hosil bo‘lib, u
ham zich spiral holda joylashgan megasporofillar to‘plamidan tashkil
topgan. H ar bir megasporofilning ichki tomonida 2 tadan urug‘kurtak
(megasporangiy) taraqqiy etadi. Urug‘kurtak nusellus deb ataluvchi markaziy
qism va uni o‘rab turuvchi urug‘kurtak qobig‘i - integumentlardan tuzilgan
bo‘ladi. Urug‘kurtakning tepa qismida integumentlar orasida bo‘shliq qolib,
bunga mikropile yoki chang nayi yo‘li deb ataladi. Nusellus hujayralaridan
biri meyoz bo‘linish orqali 4 ta megaspora hosil qiladi. Hosil bo‘lgan 4 ta
megasporadan 3 tasi tezda xalok bo‘lib ketadi, 1 tasi esa rivojlanib, birlamchi
endospermga aylanadi. Birlamchi endosperm hujayralari o‘zida
xromosomalarning gaploid to‘plamini (n) saqlaydi. Birlamchi endosperm -
urg‘ochi gametofitdir. Endosperm hujayralarining mikropile tomoniga

joylashgan 2 tasi arxeogoniylarga aylanadi. Arxegoniylarda tuxum hujayralar
shakllana boshlaydi. Bu vaqtga kelib chang yadrosi ketma-ket bo‘linib, 2 ta
protallial hujayrani (protallial - o‘simta) hosil qiladi. Ammo bu hujayralar tez
orada reduksiyalanib ketadi. Chang yadrosi yana 2 ga bo‘linib, kichik
anteridial va yirik sifonogen hujayraga aylanadi. Demak oddiy karag‘ay
changi erkaklik qubbasidan ajralayotgan 2 ta hujayradan iborat bo‘ladi.
Chang - erkak gametofit nasl hisoblanadi.
Chang urg‘ochi qubbaga tushgach, mikropile orqali arxegoniyga kirib
borish uchun sifonogen hujayra cho‘zilib o‘sa boshlaydi va chang naychasini
hosil qiladi. Chang naychasi o‘sib kirib, nusellusga birikadi. Bu yerda shuni
aytib o‘tish kerakki, ochiq urug‘lilarda changlanish jarayonidan keyin to
urug‘lanish jarayonigacha bir yildan ortiqrok vaqt o‘tadi, chunki bu davrda
urg‘ochi qubbada faqat megaspora shakllangan bo‘ladi. Changlanish
jarayonidan keyin kizg‘ish rangli urg‘ochi qubba tangachalari bir-biriga zich
yopishadi va chang urg‘ochi qubba ichida qoladi. Urug‘lanish jarayoni esa
kelgusi yozda amalga oshadi. Urug‘lanish jarayoni ketayotgan qubbalar
yashil rangda bo‘ladi. Urug‘lanish oldidan anteridial hujayra ikkiga bo‘linib
vegetativ va generativ hujayralarni hosil qiladi. Generativ hujayra yana
ikkiga bo‘linib spermiylarni hosil qiladi. Bu orada chang nayi o‘sib
arxegoniyga yetadi. Spermiylar chang nayidan chiqadi va ulardan biri tuxum
hujayrani urug‘lantiradi, ikkinchisi bo‘lsa reduksiyalanib ketadi. Demak
oddiy karag‘ayda urug‘lanish urug‘kurtak ichida sodir bo‘ladi.
Urug‘langan tuxum hujayradan murtak rivojlanadi. Murtak sporofit
nasldir. Urug‘kurtak ichidagi endosperm zapas ozuqa sifatida murtak
tomonidan iste’mol qilinadi. Urug‘kurtak qobig‘i urug‘ qobig‘iga,
urug‘kurtakning o‘zi esa urug‘ga aylana boshlaydi. Kech kuzda urug‘lar
yetiladi. Bu davrda urg‘ochi qubba tangachalari yog‘ochlanib, och jigar
rangga kiradi. Q ubba tangachalari ochilganda urug‘lar tashqariga to‘kiladi.

Oddiy karag‘ay o‘simligi urug‘i kelib chiqishga ko‘ra murakkab tuzilmadan
iboratdir, chunki urug‘ po‘sti ona o‘simlik hosilasi xisoblansa, endosperm
gaploidli gametofitdan, murtak esa yangi diploidli zigotadan hosil bo‘ladi.
Bu guru h o‘simliklarining ochiq urug‘li o‘simliklar deb nomlanishga
sabab shuki, urug‘kurtak megasporofillarning orqa tomonida ochiq
joylashgan bo‘lib, h ech narsa bilan o‘ralmaganligidir.

Аdabiyotlar
1. Ашурметов О.А., Қаршибоев Ҳ.Қ. Ўсимликлар эмбриологияси. Махсус курсидан ўқув
қўлланма. Гулистон, 2002. 68 б.
2. Қаршибоев Ҳ.Қ., Ашурметов О.А. Ўсимликлар кўпайиш биологияси. Гулистон, 2003. 99 б.
3. Ашурметов О.А., Бўриев Х.Ч. Репродуктивная биология представителей семейства
Cucurbitaceae Juss . Ташкент: Фан, 2002. 154 с.
4. Баранов П.А. История эмбриологии растений. Изд-во АН . М.1957 .
5. Данжар П. Цитология растений и общая цитология. ИЛ.М.: 1954
6. Икромов М.И., Нормуродов Х.Н., Юлдашев А.С. Ботаника . Т ошкент, «Ўзбекистон» . 2002. - 322
б .
7. Поддубная – Арнольд В.А. Цитоэмбриология покрытосеменных растений. М. Наука, 1976. –
507 с .
8. Flowerin Plant Embroyology. Nels R. Lersten. 2004 Blackwell Publishing USA
9. Umurzakova Z.I., Nomozova Z.B., Jalov X.H., Norqulov M.M. Botanika. O’simliklar morfologiyasi
va anatomiyasidan amaliy mashg’ulotlar. O’quv qo’llanma – Самарқанд. СамДУ нашриёти. 2019. 136 б.

O‘simliklarning urug‘ yordamida ko‘payishi. urug‘li o‘simliklarning rivojlanish davrlari

Купить