Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 790.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyatining o‘rni

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: “O‘zbek davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyatining o‘rni” mavzusidagi BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………………….3-7 I BOB. TURKISTONDA 1917 - YILDA SIYOSIY VOQEALAR BOSHLANISHI 1.1. Turkiston Muxtoriyati hukumatining tashkil topishi………………………8-18 1.2. Turkiston Muxtoriyati – jadidlar milliy demokratik g‘oyalarining amaldagi ifodasi………………………………………………………………………….19-28 II BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING OLIB BORGAN OZODLIK UCHUN KURASHLARI 2.1. Turkiston Muxtoriyati: ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar…………………………………………………………………….…29-41 2.2. Turkiston Muxtor hukumatining sovetlar tomonidan ag‘darilishi...……...42-47 XULOSA ……………………………………………………………….……..48-49 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………..………..…50-51 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. O‘zbekistonning mustaqil rivojlanish yo‘liga qadam qo‘yishi, ota-bobolarimizning ozodlik va erk uchun uzoq kurashi tarixni qayta idrok etishga, milliy ozodlik harakati mafkurasining shakllanish jarayoniga davlat mustaqilligiga erishishni ta’minlagan omillar sifatida katta ijtimoiy qiziqish uyg‘otmoqda. Ozodlik va mustaqillik g‘oyalarini o‘zida mujassamlashtirgan va o‘zbek xalqi tarixida o‘chmas iz qoldirgan muhim voqealardan biri bu Turkiston Muxtoriyatidir. Bugungi kundan 100 yil avval yurtimizda milliy-demokratik davlatchilikni barpo etishda ilk tajriba bo‘lgan Turkiston Muxtoriyati uchun kurash tarixi alohida ahamiyat kasb etadi. Ilmiy jamoatchilik e’tiborini o‘ziga jalb etgan bu tarix hozirda nafaqat ilmiy, balki amaliy va hatto siyosiy qiziqish uyg‘otmoqda. Chunki uni yoritishda o‘sha yillar voqealariga qayta baho berilmoqda. Turkistonning siyosat, jamoat arboblari va mutaffakkirlarining ozodlik va istiqlol uchun kurashdagi faoliyati aniqlanmoqda. Turkiston Muxtoriyati tarixiga murojat etish yana bir jihati bilan muhimdir. Xalqimiz tarixiy xotirasida chuqur iz qoldirgan bu kurash tajribasining tahlili bugungi milliy tiklanish jarayonlari, xalqimizning tanlagan yo‘liga e’tiqodi manbalarning qonuniy va ilgarilab boruvchi xususiyatini tushunish imkonini beradi. 1917-yilda “o‘z taqdirini o‘zi belgilash” g‘oyasi bilan bog‘liq avtonomiya so‘zini anglatgan “Muxtoriyat” tushunchasi eng ommaviy iboraga aylangan edi. O‘sha tarixiy davrda jadidlar Rossiyadan ajralib mustaqil rivojlanish nechog‘lik og‘irligini va Turkiston qiyin sharoitga tushib qolishini oldindan ko‘ra olishgan. Chunki Turkiston Rossiya imperiyasi bilan har tomonlama iqtisodiy jihatdan bog‘langan edi. Shuning uchun ular Turkistonga keng vakolatli milliy-hududiy Muxtoriyat berilishining tarafdori edilar 1 . Muxtoriyatni talab qilib chiquvchi 1 Agzamxodjayev S. Turkiston Muxtoriyati uchun kurashning g‘oyaviy asoslari // O‘zbek milliy davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyatining o‘rni va ro‘li. –T.:Toshkent islom universiteti nashriyot-matbaa birlashmasi, 2017. – B. 23. 3 shaxslar jadidlar bo‘lib, ular islohotlar orqali xalqni ahvolini o‘nglashni maqsad qilgan edilar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek “Islohot – islohot uchun emas, avvalo inson uchun” 1 . Tarix fani milliy iftixor va ibrat manbai, ulug‘ murabbiy emas, mag‘rur va hamjihatli millatning boshini egib qo‘yish vositasiga aylantirildi. Holbuki mamlakatimizning, birinchi Prezidenti I.A.Karimov haqqoniy ta’kidlaganidek “Ma’naviyatni tiklashi, tug‘ilib o‘sgan yurtida o‘zini boshqalardan kam sezmay, boshini baland ko‘tarib yurishi uchun insonga albatta, tarixiy xotira kerak”. Mana shu xotirani mumkin qadar to‘liq tiklash, xalq g‘ururini ko‘tarish, uning o‘zligini anglashiga turtki berish uchun. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti o‘zi tashabbus bilan chiqdi va yurtimiz tarixshunos, jamiyatshunos olimlari oldiga mas’uliyatli vazifani qo‘ydi. Yurtboshimiz o‘zining “Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” asarida jumladan shunday dedi: “Modomiki, o‘z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo‘lmas ekan biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur” 2 . Chorizm Turkiston o‘lkasida qattiqqo‘llik bilan mustamlakachilik zulmi siyosatini olib borgan bo‘lsada, tub yerli aholining tarixi, tili, dini, uf-odati, madaniyati kabilariga sho‘rolarday hukm va tazyiq o‘tkazmagan edi. Sho‘rolar qisqa muddat ichida Turkiston xalqlarining milliy davlatchiligiga barham berdi, tarixidan mahrum qildi, dinini taqiqlab qo‘ydi. Tiliga kishan soldi, madaniyat va ma’naviyatini haqorat qildi. Bularning barchasi aniq reja asosida amalga oshirildi. Xullas sho‘rolar davrida Markaziy Osiyoning eng yirik millatlaridan bo‘lgan o‘zbeklar millat sifatida halokat yoqasiga kelib qoldilar. O‘zbekiston mustaqillikka erishgan kundan boshlab tariximizga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgarib, sovet davrida noto‘g‘ri baho berilgan yoki yuzaki ko‘rib, chiqilgan masalalarga jiddiy ilmiy yondashuv kuchaydi. Bugungi kunda Turkiston Muxtoriyati uchun kurash 1 Мирзиёев Ш . М . Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз . – Тошкент : “ Ўзбекистон ” НМИУ , 2017. – Б. 21 . 2 Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йуқ. – Тошкент: “Шарқ” , 1998. 4 tarixini o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Ilmiy jamoatchilik e’tiborini ko‘pdan o‘ziga jalb etib kelayotgan Muxtoriyat tarixi hozirda nafaqat ilmiy balki amaliy va hatto siyosiy nuqtai nazardan qiziqish uyg‘otishi tabiiy chunki davr o‘sha-o‘sha yillar voqealariga qayta baho berishni taqozo etmoqda. Mavzuning dolzarbligi ham anashundaki o‘sha davr voqealarini xolis yoritilgan holatini xalqqa yetkazishdir. Inson o‘tmishi bilan tirikdir. “Inson uchun tarixdan judo bo‘lish – hayotdan judo bo‘lish demakdir”. Rossiyada 1917-yil oktyabr to‘ntarishi tufayli muhim siyosiy ijtimoiy voqealar ro‘y bergani kabi Turkistonda ham siyosiy hayot nihoyatda jadallashdi. Mavzuning davriy chegarasi. Mazkur o‘rganilayotgan mavzu 1917-1918- yillarni o’z ichiga oladi. Mavzuning ob’yekti va predmeti . Turkistonda sho‘rolar mustamlakachilik istibdodining o‘rnatilishi, “Turkiston Muxtoriyati” ning tashkil etilishi, o‘lka xalqlarining milliy istiqlol va ozodlik uchun bo‘lgan 1917-1918 yillar kurashi mavzuning ob’yekti sifatida tanlab olingan. O‘zbek davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyatining o‘rnini tadqiq etish mazkur mavzuning predmeti hisoblanadi. Mavzuning maqsadi. 1917-yil Turkiston o‘lkasida siyosiy voqealarning boshlanishi va Turkiston Muxtoriyatining olib borgan ozodlik uchun kurashlari tarixini arxiv hujjatlari asosida holisona o‘rganishdan iboratdir. Mavzuning vazifalari quyidagilardan iboratdir:  Turkiston Muxtoriyati hukumatining tashkil topishini arxiv hujjatlari asosida o‘rganish;  Turkiston Muxtoriyati – jadidlar milliy demokratik g‘oyalarining amaldagi ifodasini ilmiy adabiyotlar asosida yoritib berish;  Turkiston Muxtoriyati: ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar tarixini tadqiq etish;  Turkiston Muxtor hukumatining sovetlar tomonidan ag‘darilishi sabablarini o‘rganishdan iborat. Kurs ishi mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunga qadar Turkiston 5 Muxtoriyati tarixshunosligi masalalarini o‘rganish maxsus tadqiqot predmeti sifatida o‘rganilmagan. Turkiston Muxtoriyati tarixshunosligi sovet davrida “oktyabr to‘ntarilishi va fuqarolar urushi” tarixshunosligi tarkibida o‘rganib kelindi. Faqat 20-yillarda chop etilgan nashrlar burjua millatchi va antimarkscha yondashuv sifatida tanqidga uchradi. 1 Mustaqillik yillarida ham garchi yangi talablar asosida yaratilgan bir qator tarixiy 2 va tarixshunoslik tadqiqotlarda 3 Turkiston Muxtoriyati manba va adabiyotlari tizimga solinib, ma’lum darajada tahlil qilingan bo‘lsada, mazkur muammo umumlashgan holda maxsus tarixshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq qilinmagan. Jumladan, 1994-yilda ilk bor O‘zR FA Tarix instituti tomonidan XX asrning dastlabki o‘ttiz yilligidagi O‘zbekiston tarixi fanining ocherki tayyorlandi. 4 Mustaqillik yillarida R.Hakimov, N.Xidoyatova, D.X. Ziyayeva, S.Shadmonovalar tomonidan chop etilgan adabiyotlar va xorijda chop etilgan Syo Yong Chellarning asarlarida, XX asr boshlarida Turkistondagi milliy davlatchilik, 1 3 Зелькина Е. Как не нужно писать историю Коммунистической партии Туркестана // Коммунистическая мысль. – Ташкент, 1927. – № 3. – С. 161-168; Додонов К. И. Об изучении истории народов Средней Азии и Казахстана в Советский период. – Ташкент, 1951. – 78 с.; Бойжонов Р. Туркистонда Октябрь революцияси тарихининг еритилишига доир (1917–1924 йй.) // Учен. зап. Таш. пед. инст. – Ташкент, 1960. – С. 25-49; Ўша муаллиф. Туркистонда Октябр революцияси тарихининг қонуний социалистик революция сифатида ёритила бошланиши (1938-1956 йй.). Илмий асарлар. Т. 43. – Ташкент, 1963.– Б.103–146; Зевелев А.И. Гражданская война в Туркестане в советской исторической литературе // История СССР. – М., 1963. – № 3. – С. 61-79;. 2 Ражабов Қ.К. Фарғона водийсидаги истиқлолчилик ҳаракати: моҳияти ва асосий босқичлари (1918-1924 йй.): Тарих фан. ном. … дисс. – Тошкент, 1994. – 175 в.; Агзамходжаев С.С. Туркистон Мухторияти: борьба за свободу и независимость (1917-1918 гг.): Дисс. ... док. ист. наук. – Ташкент, 1996. – 289 л.; Турсунов И. Ўзбекистон маорифчиларининг истиқлол йўлидаги кураш тарихидан. Тарих фан. док. … дисс. – Тошкент, 1993. – 346 в; Кощанов Б.А. Большевики в Туркестане 1917-1922 гг. Доктрина и реальность: Автореф. дисс. … док. ист. наук. – М., 1994. – 51 с.; Тошкулов Д. Основные направления политико-правовой мысли народов Узбекистана во второй половине XIX – первой четверти XX вв.: Автореф. дисс. … док. юрид. наук. – Ташкент, 1995. – 48 с; Набиев Ф.Н. Политическая борьба за национальная независимость в Туркестане (1917-1924 гг.): Дисс. … канд. ист. наук. – Ташкент, 1995. – 48 с; Куллиев Х.М. Складывание экономических и духовных основ тоталитарного строя в Туркестане (1917-1920 гг.): Авторев. дисс. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 1998. – 27 с.; Абдуллаев Р.М. Национальные политические организации Туркестана в 1917-1918 гг. Дисс… док. ист. наук. –Ташкент: 1998. – 347 с. ва бошқ.. 3 Иноятов К.Х. Историографические аспекты историографии Узбекистана. – Ташкент: Узбекистан, 1993. – С. 119-138; Его же. Историографические исследование в Узбекистане (итоги, проблемы, перспективы) (1961-1980 гг.): Дисс. ... док. ист. наук. – Ташкент, 1994. – 332 л.; ХХ асрнинг дастлабки ўттиз йиллигида Ўзбекистонда тарих фани (Тарихшунослик очерклари). – Тошкент: Фан, 1994. I қисм. – 207 б; Норжигитова Н.А. Туркистонда босмачилик ҳаракати тарихшунослиги (Совет даври): Тарих фанлари номзоди дисс.. – Тошкент, 1995. – 143 в.; Кощанов Б.А., Джумашев А.М. Зарубежная и отечественная историография истории Туркестана, Хорезма и Каракалпакстана в первой четверти ХХ века. – Нукус: Каракалпакстан, 1997. – 46 с. 4 ХХ асрнинг дастлабки ўттиз йиллигида Ўзбекистонда тарих фани (Тарихшунослик очерклари). – Тошкент: Фан, 1994. I қисм. – 207 б. 6 “bosmachilik” (sovet tuzumiga qarshi) harakat muammolarining ingliz-amerika, nemis, turk, koreys va boshqa tarixiy adabiyotlarda yoritilishiga bag‘ishlangan tadqiqotlarida 1 aks etgan. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Mazkur k urs ishi Kirish, ikkita bob, to‘rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I BOB. TURKISTONDA 1917 - YILDA SIYOSIY VOQEALAR BOSHLANISHI 1 Хакимов Р.А. Зарубежная историография истории басмачества в Средней Азии (1917-1930гг.) (по материалам англо-американской литературы). Дисс. ... канд. истор. наук. – Ташкент, 1992. – 159 л.; Хидоятова Н. Басмаческое движение в современной советологии: Авторев. дисс. ... канд. истор. наук. – Ташкент, 1993. – 24 с.; Зияева Д.Х. Туркистонда миллий озодлик ҳаракати ХХ аср тарихшунослигида (1916 йил қўзғалони ва 1918- 1924 йиллар истиқлолчилик ҳаракатини ўрганиш муаммолари). Тарих фан. докт. … дисс. – Тошкент, 1999. – 321 в.; Шодмонова С.Б. Немис ва турк тарихшунослигида Туркистондаги 1917– 1924 йилларда совет мустамлакачилигига қарши кураш масалалари: Тарих фан. ном. … дисс. – Тошкент, 2002; Сё Ёнг Чел. Проблемы борьбы народов Туркестана против советской власти в южнокорейской историографии // Ўзбекистон тарихи. – Тошкент, 2002. – № 4. – Б. 41-44; Ўша муаллиф. Зарубежная историография повстанческого движения в Туркестане в 1918-1924 гг. (на примере британо-американских и южноорейских исследований): Дисс. … канд. истор. наук. – Ташкент, 2003. – 159 л 7 1.1. Turkiston Muxtoriyati hukumatining tashkil topishi Turkiston mahalliy aholisining о‘z taqdirini о‘zi belgilash huquqini ta’minlashga bо‘lgan siyosiy irodasi, Sovet hokimiyatiga qarshi keskin noroziligi IV Favqulodda Turkiston о‘lkasi musulmonlari syezdi qarorlarida о‘z aksini topdi. U 1917 yil 26 noyabrda Qо‘qonda о‘z ishini boshladi. Syezdga taklifnomalar ancha oldindan yuborildi. Biroq ular pochta-telegraf xizmatchilarining chо‘zilgan ish tashlashi (zabastovkasi) tufayli joylarda kechikib olindi. Gazetalarda syezd haqida oldindan e’lon berilishi bu vaziyatda qо‘l keldi. Baribir, turli sabablarga kо‘ra syezdga ayrim vakillar kelolmadi. Biroq ular syezd nomiga yuborilgan xat va telegrammalarda unga о‘z munosabatini bildirishdi 1 . Musulmonlar qurultoyi ochilishi arafasida 25-noyabr kech soat yettida “Shо‘roi Islomiya”ning Qо‘qondagi qarorgohida majlis bо‘lib о‘tdi. Unda mandat komissiyasi va hay’atning taxminiy tarkibi masalalari k о ‘rib chiqildi. Quyidagi asosiy muammolarni muhokama qilishga qaror qilindi: O‘lkada boshqaruv tizimi va Sovet hukumati bilan munosabatlar muassasasi; general Dutovning Sovetlar bilan barcha munosabatlarni uzish va rejalashtirilayotgan aksilbolshevistik Janubi-Sharqiy Ittifoq ( і shi) tarkibiga kirish taklifiga nisbatan о ‘z munosabatini belgilash; Turkiston ijroiya q о ‘mitalariga saylovlar; Turkiston Markaziy Musulmonlar sh о ‘rosini qayta saylash; Turkistonda qonunchilik hokimiyatini yaratish, Turkiston Ta’sis Majlisini chaqirish va boshqalar 2 . 1917 yil 26 noyabrda soat 12 da tashkiliy byuro a’zosi Mustafo Ch о ‘qayev syezdni ochiq deb e’lon qildi. Mandat komissiyasi a’zosi Toshp о ‘lat Norb о ‘tabekov ishtirokchilarni delegatlar tarkibi haqidagi ma’lumotlar bilan tanishitirdi. Bu paytga kelib syezdda: Farg‘onadan 150 kishi, Sirdaryodan – 22, Samarqanddan – 21, Kaspiy ortidan 1, Buxorodan 4 nafar delegat qatnashayotgan edi. Keyinchalik syezd ishtirokchilari soni 250 kishiga yaqinlashgandi. Delegatlar orasida shahar dumasi vakillari ham, tatarlarning Turkiston byurosidan ham, о ‘lka 1 Жўраев.Н, Р.Нуруллин, С.Камолов ва бош. Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида. – Тошкент: “Шарқ”, 2000. – Б. 78. 2 Шамсутдинов. Р. Истиқлол йўлида шаҳид кетганлар. «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти. – Тошкент: 2001. – Б. 46. 8 yahudiy tashkiloti – Paoley Siondan ham, shuningdek, mahalliy yahudiylardan ham vakillar ishtirok etdi. “Mazkur syezdni, - deb yozadi 1 . “Ulug‘ Turkiston” gazetasi, – faqat “musulmon” syezdi emas, balki Turkiston xalqlari syezdi deb atash lozim”. O‘lka musulmon ishchilari, krestyanlari, soldatlari deputatlari Sh о ‘rosining organi b о ‘lgan “Ishchilar dunyosi” jurnali shunday qayd etadi: “Syezdda Turkiston о ‘lkasining har bir jamiyati, ittifoqi va milliy sh о ‘rolari vakillari yig‘ilgani uchun, u о ‘lkaning 10 millionli musulmon aholisi manfaatlariga javob beruvchi qarorlarni qabul qilish vakolat hukuqiga ega b о ‘ldi. Sovetlarning ІІ о ‘lka syezdi shovinistik qarorlariga qarama-qarshi о ‘laroq musulmon qurultoyi о ‘z ishining barcha bosqichlarida chinakam baynalmilalchilik tamoyili, о ‘lkaning k о ‘p millatli, shu jumladan yevropalik qismi aholisi manfaatlarini hisobga olishdan kelib chiqdi. Bunday insonparvarlik yondashuvi IV musulmon qurultoyi ochilgan paytdanoq namoyon bo‘ldi. Jumladan, Mahmudx о ‘ja Behbudiy syezdning huquqiy asosga egaligi haqidagi nutqida shuni alohida ta’kidladiki, syezdda Turkistonning yevropalik aholisi vakillari ishtirok etayotgani uchun ham syezd qarorlari yanada obr о ‘lidir” (“Туркестанский вестник”, 1917, 9-dekabr). Mahmudxo‘ja Behbudiy syezd hay’atiga turli musulmon, rus, yahudiy va hokazo guruhlardan vakillar kiritilishini taklif etdi. Undan keyin s о ‘zga chiqqan Q о ‘qon vakili Obidjon Mahmudov ham “hay’atga saylovlarda viloyat va ayrim diniy hamda milliy guruhlar b о ‘yicha emas, balki bilimdon va ishchan kishilarni tanlash asosida kiritish” zaruriyati haqida gapirdi. Muzokaralardan s о ‘ng 13 kishidan iborat hay’at saylashga qaror qilindi. S о ‘ng uning tarkibiga nomzodlarni belgilash uchun 15 daqiqalik tanaffus e’lon qilindi. Tanaffusdan s о ‘ng syezd hay’ati ochiq ovoz berish y о ‘li bilan quyidagi tarkibda saylandi: Ubaydulla X о ‘jayev, Mustado Cho‘qay, Yurali Agayev, Serikbay Akayev, Solomon Gersfeld, Obidjon Maxmudov, Islom Shoahmedov, Kishchinboyev, Kamol qozg‘, Abdul Badii, Abdurahmon О ‘razayev, Karimboyev. Uch kun mobaynida syezd natirokchilari Turkiston о ‘lkasiling b о ‘lg‘usi siyosiy tuzilishi hagidagi о ‘z qarashlarini belgilab olishdi, bular syezdda qabul 1 Азам х ўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент: “Фан”, 1996. – Б. 91. 9 qilishgan hujjatlarda о ‘z aksini topdi. Xususan, 27-noyabrda quyidagi mazmunda deklaratsiya qabul qilindi: “Yashasin Turkiston Muxtoriyati! Turkiston musulmonlarning t о ‘rtinchi favqulodda qurultoyi Turkiston о ‘lkasida b о ‘lgan xalqlarning xohishlari b о ‘yicha rusiya inqilobi tarafidan berilgan asoslarga binoan federatsiya asosiga qurulgan. Rusiya jumhuriyati Turkistonni yerlik Muxtoriyati, ya’ni “territorialniy avtonomiyalik” e’lon qiladur. Bu Muxtoriyatning ne suratda vujudga kelmog‘ini yaqin orada yig‘iladurg‘on umumturkiston xalqining Uchreditelniy Sobraniyasiga (Turkiston majlisi muassasi)ga topshuradur. Shuning ila barobar Turkiston о ‘lkasida aqalliyat tashkil qilgan millatlarning huquqlarining har jihatidan saqlanilmog‘ini ham tantanali suratda bayon etadur” 1 . 28 noyabrda tashkil topgan davlatning nomi “Turkiston Muxtoriyati” deb ataladigan b о ‘ldi. Hokimyat tarkibi esa quyidagicha shakllanishi lozim edi: Ta’sis syezdi chaqirilgunga qadar hokimiyat t о ‘la ravishda Turkiston Muvaqqat Kengashi va Turkiston Xalq (Milliy Majlisi q о ‘lida jamlanadi. Muvaqqat Kengash a’zolaridan 12 kishilik hukumat tuziladigan b о ‘ldi. Turkiston muvaqqat Kengashi a’zolarining soni ilgari Butunrossiya Ta’sis Majlisiga Turkiston о ‘lkasidan saylangan nomzodlar soniga qarab aniqlandi (32 kishi). Xalq majlisi (unga 54 о ‘rin belgilandi) tarkibidan shaharlar mahalliy boshqarmalaridan ham 4 vakilga va о ‘lkadagi turli yevropalik tashkilotlarning vakillariga 18 о ‘rin ajratildi. Shunday qilib, uchdan bir о ‘rin о ‘lkadagi barcha aholining 7 foizini tashkil ettan yevropalik aholi vakillariga berildi. Tashkil etilayotgan hukumat tarkibiga turli milliy guruhlar vakillarining qatnashishi m о ‘ljallandi. Ayni paytda Turkiston Ta’sis Majlisiga saylovlar haqidagi Nizom loyihasiga muvofiq 234 о ‘rin b о ‘lib, u ikki guruhga – musulmonlar va nomusulmonlarga ajratilishi k о ‘zda tutildi. Yevropaliklar bu yerda ham uchdan bir о ‘rinni egaladi.Turkiston Muxtoriyatining muvaqqat hukumati tarkibiga Muxtoriyatchilik harakatining faol ishtirokchilari kirdi. Quyidagi kishilar hukumat a’zolari b о ‘ldilar: 1. Muhammadjon Tinishbayev – bosh vazir, ichki ishlar vaziri, 2-chaqiriq Davlat Dumasining a’zosi, muvaqqat hukumati Turkiston 1 Азам х ўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент: “Фан”, 1996. –Б. 94. 10 komitetining a’zosi, y о ‘l muhandisi. 2. Islom Sulton Shoahmedov (Shogiyahmedov) – bosh vazir о ‘rinbosari, Butunrossiya musulmonlari kengashi Markaziy q о ‘mitasining a’zosi, huquqshunos. 3. Mustafo Ch о ‘qayev – Turkiston Musulmonlari Markaziy Sh о ‘rosi raisi, huquqshunos. 4. Ubaydulla X о ‘jayev – harbiy vazir, Butunrossiya Musulmonlari kengashi MK a’zosi, huquqshunos. 5. Yurali Agayev – yer va suv boyliklari vaziri, agronom. 6. Obidjon Mahmudov – oziq-ovqat vaziri, Qо‘qon shahar dumasining rais о‘rinbosari, tog‘-kon sanoati mutaxassisi. 7. Abdurahmon Urazayev – ichki ishlar vazirining о ‘rinbosari, huquqshunos. 8. Solomon Abramovich Gersfeld – moliya vaziri, huquqshunos. Ayni paytda, muvaqqat hukumat tarkibiga nima uchun 12 emas, balki 8 kishi kirdi, degan tabiiy savol tug‘iladi. Chunki yana 4 kishi – yevropalik aholi vakillari ichidan nomzodlar edi. Milliy-demokratik davlatning hukumati bilan bir qatorda Milliy Majlis tarkibi ham aniqlandi, uning tarkibiga quyidagilar kirdi: Ubaydulla X о ‘jayev, Mustafo Cho‘qayev, Toshpo‘latbek Norbutabekov, Sadriddinxon Sharifx о ‘jayev, Ismatulla Ubaydullin, Saidnosir Mirjalilov, Serali Lapin, Said Ja’farbiy Saidov, Islom Sulton о ‘g‘li Ahmedov, Abdurahmonbek Urazayev, Hidoyatbek Yurali Agayev, Nosirxont о ‘ra Kamolxont о ‘rayev, Mirodil Mirzaahmedov, Toshx о ‘ja Ashurx о ‘jayev, Abdulqodir Qushbegiyev, Obidjon Mahmudov, Jamshidboy Qorabekov, Solomon Abramovich Gersfeld, Abdusamad Abdusalimov, Ubaydulla Derbisalin, Muso Akchurin, Mustafo Mansurov, Mahmudx о ‘ja Behbudiy, Ibrohim Dalshin, Muhammadjon Tinishbayev, Xalil Shirinskiy, Tolibjon Musaboyev, Kamol qozi Rahmonberdiyev, Alixont о ‘ra Shokirxont о ‘rayev, Sobirjon Yusupov, Odiljon Umarov va boshqalar. Syezd tomonidan Turkiston Muxtoriyati e’lon qilinib, davlat tuzilmalari shakllana boshlagani ulkan ahamiyatli voqea b о ‘ldi. Buni ayniqsa “Ulug‘ Turkiston” gazetasi atroflicha baholadi. Gazeta bu voqeani sharhlar ekan, shunday yozadi: “Hatto bolsheviklar hukumatining dohiyosi Lenin ham о ‘zining s о ‘ngi dekretida Rossiyada yashagan millatlar va shu jumladan qozoqlar ila Turkiston musulmonlariga Muxtoriyat e’lon qilib, о ‘z ishlarini q о ‘llariga olurga mumkin b о ‘lganligini bayon etdi. Shunlikdan bukun Turkiston syezdining Turkiston 11 Muxtoriyatini e’lon qilishi ham xalq, ham markaz hukumatining tilagiga xilofdir. Zotan, s о ‘ngi vaqtda mayda millatlar hammasi Muxtoriyat e’lon qilib yotarlar. Nufuslari boshqalarga qaraganda yuzdan yetmish besh b о ‘lgon (75 foiz) millatlar yerlik Muxtoriyat e’lon qilurga haqli edilar. S о ‘ngi qoidalarga k о ‘ra yuzdan oltmish tashkil qilgan (60 foiz) millatlarda Muxtoriyat e’lon qiluvga haqlik sanala boshladilar. Hom shu ila yuzga tashkil qilgan (95 foiz) Turkiston musulmonlarining Muxtoriyat e’lon qilishiga haqlari borlig‘in hech kim inkor qila olmasa kerak. Bizdan vakil chiqarilgan edi va yohud biz bu ishni ertaroq k о ‘ramiz deb k о ‘rishgurda о ‘rinsiz, ham musulmon manfaatiga xilofdur. Sakkiz oydan beri yerli Turkistonning Muxtoriyati haqida s о ‘ylab kelib, butun Muxtoriyatta qarshi chiqsalar va yoxud tasdiq etmasdan mone’ b о ‘luvga ekan, bu ish musulmonlarning butun origa va imon va e’tiqodlariga qarshi bolta chopadigan s о ‘z b о ‘lajakdur. Musulmonlar butun Muxtoriyat e’lon qilar ekan, buning ila hech kimning huquqiga tegmaslar, bu bilan Turkiston Rusiyadan aslo ayrilmay, balki uning bir mustaqil a’zosi b о ‘lib qoladi. Turkistonda yashagan rus, yahudiy, armani va boshqa har millatga о ‘zining haqi berilar. Ular ham Turkiston Muxtoriyatining teng huquqli bir a’zosi b о ‘lib yashajaklar...”. Ayni paytda, ozodlik kurashining uzoq tajribalaridan saboq olgan turkistonliklar ozodlik osonlik bilan q о ‘lga kiritilmasligi, milliy о ‘z taqdirini о ‘zi belgilash y о ‘lida t о ‘siqlar, ochiq va yashirin dushmanlar kam emasligini yaxshi tushunishardi. Maqolada ushbu fikr uzviy holda davom ettiriladi: “Turkistonliklar... qon t о ‘kilishidan saqtanub, mumkin qadar sabr qilurlar. Faqat shuni xotiradan chiqarurga yaramaydurki, Samarqanddan kelgan bir vakil syezdda aytadi: “Turkistonning yeri – bizning tanimiz, suvi – qonimizdir... Kimda-kim bu ikkisiga tegadurgon b о ‘lsa, bizning tanimiz bilan qonimizga tukulg‘on b о ‘lajak”. Shu boisdan Turkiston xalqining huquqiga tajovuz qilinaversa, buning oxirida shunday k о ‘ngilsiz voqealar b о ‘lurga mumkindir”. Umummusulmon syezdi tomonidan Turkiston Muxtoriyatining tashkil etilishi о ‘lka b о ‘ylab katta shov-shuvlarga sabab b о ‘ldi 1 . Dekabr oyida Namangan 1 Зиёев Х. Тарих – ўтмиш ва келажак кўзгуси. – Т ошкент : Адабиёт ва санъат, 2000. – Б. 288. 12 uezdida 10 mingga yaqin kishi ishtirok etgan namoyish b о ‘lib о ‘tdi. “Yashasin Muxtoriyatli Turkiston va uning hukumati!” deb yozilgan bayroqlar namoyishchilari q о ‘lida xilpirar edi. 6-dekabrda Jalolobod Volostidagi Xonobod qishlog‘ida Muxtoriyat о ‘rnatilishi munosabati bilan namoyish b о ‘lib о ‘tadi. Bir necha mingdan ortiq kishi Fozilxon mozoridan to bozorga qadar yig‘ilib turdi. Namoyishda Abdulla eshon va Huseyn Validiy nutq s о ‘zlashdi. Ular xalqqa Muxtoriyatning tashkil etilishi va maqsadlarini tushuntirishdi. Bu yerda yangi hukumatga yordam uchun 500 s о ‘m miqdorda zayom puli yig‘ildi. 7-dekabrda Q о ‘qon shahrining 42 jamoat tashkilotlari vakillarining q о ‘shma majlisida k о ‘p milionli Turkiston xalqiga samimiy tabrik y о ‘llandi. Samarqandda b о ‘lib о ‘tgan viloyat Soveti syezdida Turkiston Muxtoriyatini q о ‘llab- quvvatlashga qaror qilindi va xalq majlisi tarkibiga 5 yangi vakil saylandi. Kaspiyorti viloyatida ham syezd chaqirilib, Turkiston Muxtoriyatini q о ‘llab- quvvatlashga qaror qabul qilindi. Milliy davlatchilikning qaror topgani j о ‘shqin muborakbod etib, matbuotda taniqli ma’rifatparvarlar, diniy, jamoat va sayosat arboblari birin-ketin chiqishlar qilib, Muxtoriyatni tabrikladilar. Ular orasida Behbudiy, Mirmuhsin Shermuhammad о ‘g‘li, Abdulhamid Ch о ‘lpon, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Kabir Bakirov, Islom Shoahmedov va boshqalar bor edi. 1917-yilning 6-dekabrida Toshkentdagi Jome’ masjidida о ‘tkazilgan namoyishda jami – 60 ming kishi qatnashdi. “Ulug‘ Turkiston” gazetasida yozilishicha, “Masjidning ichki sahni va tomlari odam bilan liq t о ‘lgan edi”. Namoyish Saidg‘ani Maxdum raisligida о ‘tdi. Munavvarqori bilan Sherali Lapin uning muovinlari edi. Gazetada aytilishicha, yig‘ilganlar Muxtoriyatni bir ovozdan ma’qullab, bundan buyon Turkiston Muxtoriyatining muvaqqat hukumatidan boshqa hech qanday hukumatni tan olmasliklari haqida qaror qabul qilishdi. S о ‘ngra namoyish qatnashchilari “Alloxu akbar” deya hayqirib, Xalq Majlisiga sodiq qolishga qasamyod qildi. Namoyishda s о ‘zga chiqqan Miyon Buzruk, Munavvarqori, Mulla Odil, Sherali Lapin va boshqalar Sovet hokimiyatiga b о ‘lgan munosabatlarini ham 13 bildirishdi. Gazetaning yozishicha, Xalq Komissarlari Sovetining shahar Dumasini tarqatib yuborish haqidagi buyrug‘ini “bugungi kunda mutlaqo mumkin b о ‘lmagan hodisa”, deb baholandi. Chunki, “300 ming kishi nomidan demokratik y о ‘l bilan t о ‘rt bosqichli saylov haqidagi qonunga muvofiq saylangan Toshkent Dumasi a’zolari о ‘rniga 700-800 soldat va ishchilar Aleksandrov bog‘ida saylangan 4-5 komissar bilan almashtirilgan, xolos” 1 . Namoyish ishtirokchilari Turkiston Muxtoriyatiga qarshi chiqqan va musulmon boylarida mavjud b о ‘lgan manufakturani musodara qilishni talab qilgan musulmon ishchilari va ularning kasaba uyushmasini tanqid qildilar. Ularning fikricha, “musulmon ishchilarining rus bolsheviklari bilan yaqinlashuvi musulmonlarning manfaatiga ziddir. Namoyish yakunida bir ovozdan quyidagi qaror qabul qilindi 2 . Biz musulmonlar sinf va daraja ayirmalariga qaramay, Turkiston Muxtoriyatini olqishlagan holda, Q о ‘qondagi favqulodda syezd tarafidan e’lon etilgan Turkistonda xalq hukumatini vujudga keltirish haqidagi qarorga butun vujudimiz bilan q о ‘shilib, ishonamizki, buyuk Rossiya inqilobi tarafidan e’lon etilgan hokimiyat haqidagi tamoyillar asosida Rossiya birlashgan demokratiyasi Turkiston xalqi tarafidan bir og‘izdan bayon etilgan tilagiga q о ‘shilur hamda birga istiqlol y о ‘lida qadam bosishda va о ‘z kunimizni о ‘zimiz k о ‘ra boshlashda yordam etar. Shunga imon etgan holda biz о ‘lkadagi hamma musulmonlarni Muxtoriyatli Turkiston hukumati atrofida jipslashib, hozirgi о ‘lka idorasi boshida b о ‘lib turgan muvaqqat tashkilotlar bilan qanday b о ‘lmasin dushmanlarcha muomala qiluvdan saqlanishga da’vat qilamiz. Turkiston Muxtoriyati amaliy suratda tezroq vujudga kelish uchun tinchlik va totuvlikni saqlashimiz kerak. Toki shuning orqasinda о ‘zaro s о ‘kish (urush) va bugundan e’tiboran hur b о ‘lgan Turkistonning bir t о ‘gon kabi xalqlarimiz orasida gunohsiz qon t о ‘kilmasin. Yashasun Muxtoriyatli Turkiston!”. Turkiston xalqining Muxtoriyat uchun olib borgan kurashida 1917 yil 13-dekabrda b о ‘lib о ‘tgan fojiali voqealar tub burilish nuqtasi b о ‘ldi. 1 Зиёева Д. Туркистон миллий озодлик ҳаракати (мустабид тузумга қарши 1916 йил ва 1918-1924 йиллардаги халқ курашлари тарихшунослиги). – Тошкент : “Ғафур Ғулом” , 2000. – Б. 64 . 2 Азамхўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент : “Фан” , 1996. – Б. 115 . 14 Shu kuni inqilobdan s о ‘ng Turkiston zaminida ilk marta xalq qoni t о ‘kildi. Turkiston Muxtoriyatining muvaqqat hukumati Mavludi-sharif bayrami kuni, ya’ni 13-dekabrni “Turkiston Muxtoriyatining milliy jamg‘armasiga pul yig‘ish kuni” deb e’lon qildi hamda bu mablag‘ mustaqillik va ozodlikni mustahkamlashga xizmat qilishini bildirdi. M.Tinishbayev, S.Gersfeld, I.Shoahmedov, A.O‘razayev va yana bir qator hukumat a’zolari imzo chekkan “Murojatnoma”da syezd qarorlari va hukumatning yaqin kelajakdagi rejalari xususidagi ma’lumotlar bilan birga, butun Turkiston ahliga chaqiriq ham bor edi. Unda, jumladan, quyidagilar qayd etildi: “Turkistonning barcha fuqarolari – musulmonlar, ruslar, yahudiylar, soldatlar va dehqonlar, о ‘lkada yashab turgan barcha elatlar va xalqlar, shahar va zemstvo boshqarmalari, siyosiy, ijtimoiy va kasaba uyushmalari, barcha davlat, jamoat va xususiy muassasalar Turkiston xalq hokimiyati atrofida birlashib, uning zimmasiga yuklangan vazifalarni hayotga joriy etishda k о ‘mak berishga chaqiradi. K о ‘z k о ‘rib, quloq eshitmagan darajada vahimali urushlar gulduragi ostida butun jahonga о ‘t ketay deb turgan bir mahalda dunyo xalqlari о ‘z ozodliklariga zamin yaratadilar. Inson qoni bilan t о ‘yingan yer k о ‘klarga qarab ox chekadi va horigan inson kuchsizlanib qonli qilichini quyi soladi. Odamzodning aqlsizligi ilohiy ong oldida tan beradi va shunday kun yaqinlashadirki, butun yer yuzida tinchlik barqaror b о ‘lib, dunyo xalqlari mavjud kuch ila buzilgan hayotni qayta barpo etishga kirishadilar. Mana endi, zanjirlardan xalos b о ‘lgan Turkiston о ‘z yeriga о ‘zi x о ‘jayin b о ‘lib, tarixini о ‘zi yaratajak vaqt keldi. Bizlarning oldimizga q о ‘yilgan masalalarning nihoyatda mas’uliyatli va ulug‘vorligini anglagan holda, о ‘z ishimizning haqligiga juda chuqur ishongan holda biz Allohu taolodan о ‘z mehnatlarimizga rivoj s о ‘raymiz va ishga kirishamiz”. Bayram arafasida Toshsovetga Eski shahar aholisi nomidan miting va namoyishni о ‘tkazish uchun ariza tushdi. Toshsovet qaroriga k о ‘ra, miting va namoyish Toshkentning Eski shahar qismida о ‘tkazilishi ma’qullanib, Yangi shaharda о ‘tkazilishiga ruxsat berilmadi. “Nasha gazeta”ning axborotiga k о ‘ra, “Toshsovet bu bilan musulmon aholisining keng ommasi rus aksilinqilobchi t о ‘dalarining nayranglariga uchib, k о ‘r-k о ‘rona ravishda jabrdiyda b о ‘lib qolmasligining oldini olgan”. Toshsoveti 15 muxolifatda b о ‘lgan kuch – Toshkent shahar Dumasi ham unga katta tashvish bilan tayyorlanmoqda edi. U 9 dekabrda Turkiston Muxtoriyatining e’lon qilinishiga bag‘ishlab о ‘tkaziladigan namoyish munosabati bilan shaharliklarga murojaatnoma qabul qiladi. Unda b о ‘lg‘usi namoyish tinch va osoyishtalik bilan о ‘tishi kerakligi, qora guruhlar shahar aholisi, ayniqsa soldatlar orasida bu namoyish ruslarga qarshi degan ma’noda yolg‘on-yashiq gaplar tarqatib ulgurgani aytilib, xalqqa shunday murojaat etiladi: “Fuqarolar! Xushyor b о ‘ling! Xalq dushmanlari tarafidan uyushtirilgan ig‘volarga ishonmangiz. Qora kuchlar ruslar bilan musulmonlarni talashdirurga tilaydilar. Namoyish faqat totuvlik uzra yasalajak. Shunga k о ‘ra, Siz, fuqarolar, ishchilar, soldat, rus va musulmonlar bu namoyishni tabrik ila qarshi olingiz. Chunki haqiqiy demokratlar hammasi bir kishi tufayli Muxtoriyat va xalqlarning о ‘z turmushlarini о ‘zlari belgilash huquqini himoya qilishga qarshi chiqmasligi kerak” 1 . 13-dekabr kuni ertalab soat beshda ehtimoldagi tartibsizliklarni bartaraf etish maqsadida harbiy qismlar О ‘rda yaqinida Eski shaharga о ‘tiladigan y о ‘llarni berkitdi. Shu kuni erta tongdan Eski shahar bayram qiyofasida edi. Xar tarafdan, k о ‘cha va tor k о ‘chalardan Shayxontohur masjidi tomon guruh-guruh odamlar oqib kela boshladi. Soat 12 larda k о ‘p ming kishilik yig‘in t о ‘plandi. Hukmron partiyalarning rahbarlari va Sovnarkom a’zolari mitingga k e ldi. Sh aharning ruslar yashaydigan qismi ham gavjum edi. Erta tong bilan bu yerdan ham juda katta guruh “Turkiston о ‘lkasiga Muxtoriyat!” shiori yozilgan bayroq bilan kela boshladi. Bu, shahardagi rus jamoatchiligi vakillari edi. Ular Shayxontohur masjidi tomon yurib, musulmonlarni tabriklamoqchi edi. Harbiylar ularni о ‘tkazib yuboradi. Soat 9 dan 30 daqiqa о ‘tganda О ‘rda k о ‘prigi oldida yana bir t о ‘da paydo b о ‘ladi. Ularning soni 2-3 ming kishiga yetardi. Harbiylar qon t о ‘kilmasligi uchun bularni ham о ‘tkazib yuboradi. Ular ham Shayxontohur masjidi oldidagi namoyish safiga q о ‘shiladi. “Ulug Turkiston” gazetasi bundan keyingi voqealar haqida shunday yozadi: “Namoyishga musulmonlardan tashqari ruslar, yahudiylar, armanilar, shuningdek, bolsheviklardan boshqa turli ijtimoiy-siyosiy 1 Ражабов Қ . Туркистон тарихи. – Тошкент, 2002. – Б. 67 . 16 tashkilotlarning vakillari ham chiqishdi. T о ‘planganlarning boshi uzra 100 ga yaqin qizil-moviy va yashil bayroqlar hilpirardi. Namoyishni Munavvarqori ochdi. U yig‘ilganlarni muborak kun bilan tabrikladi. Ruslar orasidan namoyish vakilligiga doktor Shorts saylandi. Toshp о ‘lat Norb о ‘tabekov va Sadriddin Maxdum kotiblikka saylandi. Bu yerga yig‘ilgan mullalar Qur’ondan suralar о ‘qishdi. Namoyishda turli tashkilot va uyushmalar vakillari nutq s о ‘zladi. Ular ma’ruzalarida о ‘zlarini xalq komissarlari deb atagan bolsheviklarning xatti- harakatlaridan noroziliklarini bildirishdi” 1 . Aynan shu paytda t о ‘planganlar orasidan G‘alamislar chiqib, “ о ‘zlarining otashli nutqlarida yig‘ilganlarni qamoqxonaga borib, sobiq muvaqqat hukumat komissari T.I.Dorrer va hibsdagi boshqa shaxslarni ozod qilish, s о ‘ngra hokimiyatni q о ‘lga olishga chaqira boshlashdi”. Ana shu chaqiriqlardan ta’sirlangan bir gurux namoyishchilar о ‘rda k о ‘prigidan о ‘tib, Moskva k о ‘chasi b о ‘ylab Yangi shahar tomon y о ‘l olishdi. Harbiylar t о ‘qnashuv yuz bermasligi uchun namoyishchilarni о ‘tkazib yuborishga majbur b о ‘lishdi. Birok, Yangi shaharga о ‘tgach, namoyish tinch yurishi holatini tezda y о ‘qota boshladi. Namoyishchilar orasidagi bir guruh zobit va amaldorlar shahar soqchilari boshlig‘i Gudovichni garov uchun q о ‘lga olishdi. Shundan keyin odamlar t о ‘dasi qamoqxona tomon yurdi. Dorrer va Ivanovlar ozod etildi. Ular avtomobilga о ‘tkazilib, namoyishchilar kuzatuvida Kaufman bog‘i (hozirgi Amir Temur xiyoboni)ga y о ‘l olishdi. Soldatlar Dorrer о ‘tirgan mashinani t о ‘xtatmoqchi b о ‘lganida olomon ichidan о ‘q otila boshladi. Keyinchalik soldatlar о ‘zlarini tutib tura olmay, avval miltiqlardan, s о ‘ngra pulemyotlardan о ‘t ochishgan. Eski shaharlik 16 kishi ushbu t о ‘qnashuv qurboni b о ‘lgan. Dorrer va Ivanov bolsheviklar tomonidan ushlanib, otib tashlangan. 15-dekabr kuni Turkiston Muxtoriyati y о ‘lboshchilari bu voqealar yuzasidan о ‘lkaning barcha fuqarolariga maxsus murojaatnoma bilan chiqishdi. Unda jumladan quyidagilar aytiladi: “Biz Xalq Majlisi va Turkiston Muxtoriyati Muvaqqat hukumatining a’zolari chin yurakdan taassuf bildiramiz va turkistonlik musulmonlarning ezgu histuyg‘ularini 1 Дониёров Шониёз. Мухторият қисмати . – Тошкент : “Шарқ юлдузи” , 1991. – Б. 64 . 17 haqoratlovchi bu voqealarga qarshi chiqamiz. Ana shu munosabat bilan bizlar mamlakatda tartib va osoyishtalik о ‘rnatilishi uchun zarur bo‘lgan barcha kuchlarimizni ishga solamiz. Hozircha Turkiston xalqidan sobitlik va xotirjamlik k о ‘rsatish і larini s о ‘raymiz. Bu eng og‘ir kunlarda musulmonlarning tinchlikni saqlab qolishlari nihoyatda zarurdir”. Mazkur voqealardan s о ‘ng Turkistonning bolshevistik hukumati markazning tegishli buyrug‘ini olishga jo‘natilib Petrogradga quyidagi telegrammani yuboradi: “Q о ‘qonda reaksion burjuaziya sinfi tomonidan tayyorlangan musulmonlar syezdi Turkiston Muxtoriyatini e’lon qildi, Turkistonning proletar ommasi Muxtoriyatni e’lon qilishga bor kuchi bilan tayyorlanmoqda. Shu yil 13-dekabrda Muhammad payg‘ambar tug‘ilgan kunda Toshkentda Muxtoriyat e’lon qilindi”. 1 1.2. Turkiston Muxtoriyati – jadidlar milliy demokratik g‘oyalarining amaldagi ifodasi 1 Дониёров Шониёз. Мухторият қисмати . – Тошкент : “Шарқ юлдузи” , 1991. – Б. 65 . 18 Mahalliy bolshevistik hokimiyat tuzilmalari markazdan aniq k о ‘rsatma olmay, о ‘zini biron-bir y о ‘l bilan oqlashga harakat qildi va sharoitni barqarorlashtirish maqsadida hammayoqda shunday deb tushuntirishdi: “Xalq Komissarlari Soveti maxsus qaror qabul qildi va uni ijro q о ‘mitasi tasdiqladi. Bu hujjatda asosan Turkiston Ta’sis syezdi chaqiriladi. Faqat uning о ‘zigina Turkiston о ‘lkasi Muxtoriyatini e’lon qilishga huquqlidir” 1 . Biroq turkistonlik kommunistlar hokimiyatni “ongsiz millatchilar” q о ‘liga berib q о ‘yishni xohlashmasdi. Ayni paytda, bolshevistik hokimiyat “Muxtoriyatchilar”ni bosib q о ‘yish uchun sadoqatli leninchilar saflaridan о ‘z- о ‘zini himoya qilish guruhlari, ishchi drujinalari, yirik harbiy b о ‘linmalarni tuza boshladi. Bolsheviklarning ikkiyuzlamachilik siyosati Turkistonda Muxtoriyat uchun milliy harakatning rahbarlariga yaxshi ma’lum edi. Shu jihatdan U. X о ‘jayevning IV musulmon syezdi ish kunlaridagi nutqi diqqatga sazovordir. U bolshevistik hokimiyat tomonidan milliy masalaning hal etilishi istiqbollariga baho berib, shuni haqqoniy ta’kidlagan ediki, “Rossiyada haqiqiy hukumat y о ‘q, sobiq Rossiya hududida yashovchi barcha millatlar bolsheviklar bilan kurashga otlangan, butunrossiya Ta’sis Majlisini chaqirishicha hech qanday umid y о ‘q". Mahalliy bolsheviklarning terroristik siyosati Turkiston Ta’sis Majlisini chaqirish haqidagi va’dalar faqat quruk gap ekanini k о ‘rsatardi. Faqat Turkiston Muxtoriyatini mustahkamlash y о ‘li bilangina k о ‘zlangan Ozodlikka erishish mumkin edi. Shu jihatdan olganda eng asosiysi keng xalq ommasi, demokratik siyosat, partiya va harakatlarni faol q о ‘llab-quvvatlashni ta’minlash, shuningdek, xalqdan ishonch mandatini olish y о ‘li bilan shakllanayotgan davlat tuzilmasini qonuniylashtirishda k о ‘rindi. Musulmon ishchi, soldat va dehqon deputatlarining 1 favqulodda syezdi shu talablarga javob berishi kerak edi. Bu syezd 1917 yil 25 dekabrda Q о ‘qonda ochildi 2 . Unda Turkistonda hokimiyat va boshqaruv shaklini belgilash k о ‘zda tutildi. Ma’lumotlarga k о ‘ra syezdda 200 ga yaqin vakil qatnashdi: 93 kishi – Farg‘ona viloyatidan, 40 kishi – Samarqand viloyatidan, 1 Usmonov Q. “O‘zbekiston tarixi milliy istiqlol davri”. – Toshkent : “O‘qituvchi” , 2008. – B.142. 2 “ Саодат ” журнали . Турор Рисқуловнинг таржимаи ҳоли . – Т., 1992. – Б. 63 . 19 30 kinshi – Sirdaryo viloyatidan, 5 kishi – Kaspiyortidan, 4 kishi – Buxorodan va hokazo. Syezd ishtirokchilarining tarkibi esa “Ulug‘ Turkiston” gazetasi xabariga kо‘ra quyidagicha edi: “Musulmon mehnatkashlar – 100 ga yaqin, xizmatchi va krestyanlar – 10, faqat krestyanlar – 10, musulmon soldatlardan – 16, ishchilardan – 2, xususiy jamiyatlardan – 5, viloyat shо‘rolaridan – 1, sartarosh – 1, talabalardan – 6 kishi”. Bundan tashqari, unda pahar ishchi va soldat tashkilotlari, krestyan jamiyatlari, bir qator viloyat sovetlari vakillari ishtirok etdi. Syezd ochilishini Turkiston о ‘lkasi harbiy sh о ‘rosi rahbari Orif Klevleyev qutladi. Muvakkat Xalq Majlisi tomonidan Islom Shoahmedov va eser Miller nutq s о ‘zladi. Qozoq musulmonlarining harbiy Sh о ‘rosi vakili soldat Ismat Ubaydullin, Kavkaz musulmonlaridan Piri Mursilzoda, Samarqand ishchi va soldat deputatlari Soveti vakili Ponomaryov, Q о ‘qon uezd komissari Akayev, Toshkent harbiy sh о ‘rosi a’zosi Sultonov, Q о ‘qon shahar hokimi о ‘rinbosari Obidjon Mahmudov va boshqalar ham tabrikladi. Syezd qatnashchilari 13 dekabrda halok b о ‘lganlar xotirasi uchun Qur’on tilovat qildilar 1 . Shundan s о ‘ng delegataar hay’at tarkibini saylashga kirishdi. Uning tarkibiga jumladan Abdulla Avloniy va Sanjar Asfandiyorov kiritildi. Bir necha kunlik bahslardan s о ‘ng syezd 1917-yil noyabr oyida umummusulmon syezdidan tuzilgan muvaqqat hukumatni q о ‘llab- quvvatlash, uning tarkibiga musulmon ichi, soldat va krestyaya deputatlari syezdida saylangan vakillarni kiritishga qaror qildi. Shuni ta’kidlash lozimki, о ‘sha kunlarda syezdda V. I. Lenin xuzuriga maxsus vakillar yuborish masalasi ham muhokama etildi. Zotan, sovet hokimiyatining rahbari shaxsan о ‘zi turkistonliklarga Muxtoriyat qanday b о ‘lishini tushuntirib beradi deb umid qilindi. Biroq syezd oxir-oqibatda Petrograddagi Xalq Komissarlari Sovetiga telegramma y о ‘llaydigan b о ‘ldi. 1917-yil 27-dekabr kuni j о ‘natilgan telegrammada shunday deyiladi: “Xalq Komissarlari Soveti e’lon qilgan shiorlar Turkistonda joriy etilmoqda. Butun Turkiston xalqi ikkala syezdda Turkiston Muxtoriyatini bir ovozdan e’lon qildi va Turkiston Ta’sis Majlisiga о ‘lkani boshqarishning s о ‘nggi shaklini ishlab chiqish taklif etildi. Barcha 1 Алимова Д.А. Ҳақ олинур, берилмас // Ўзбекистон адаби ё ти ва санъати. 1997 йил 14 февраль. 20 shaharlar va qishloqlarning turli tashkilotlari namoyish va qarorlarida Muxtoriyat e’lon qilinganligini q о ‘llab-quvvatlamoqda. Saylangan Xalq Majlisida ruslar va yevropaliklarga, ular garchi shahar va qishloqlar aholisining 2 foizini tashkil etsa-da, biz tomonimizdan 33 foiz о ‘rin ajratilgan. Biz xalqlarning urushiga chek q о ‘yilishi, anneksiya va kontributsiyasiz sulh tuzilishiga bir ovozdan q о ‘shilamiz. Musulmon ishchi, soldat va dehqon deputatlarining favqulodda syezdi Xalq Komissarlari Soveti tomonidan Turkiston Muxtoriyatining mustahkamlanishi uchun haqiqiy choralar k о ‘riladi, shu bilan birgalikda xalqlarning о ‘z taqdirini о ‘zi belgilash haqidagi shiorlarning qat’iyligi va bunga chin dildan intilayotganligini namoyish etadi deb ishonadi. Turkiston musulmon ishchi, soldat va dehqon deputatlarining I favqulodda syezdida qabul etilgan qarorni yuborib, sizlardan Rossiya Demokratik Respublikasining oliy hokimiyati sifatida Toshkent Xalq Komissarlari Sovetiga hokimiyatni Turkiston muvaqqat hukumatiga topshirish t о ‘g‘risida farmoyish berishingizni s о ‘raymiz, bu bilan Turkistonni juda katta falokatga olib keluvchi beboshlik va q о ‘shxokimiyatchilikning oldi olinadi”. Markaziy Sovet hukumatida millatlar ishlari b о ‘yicha komissar b о ‘lgan I. Staliya 1918-yil 5-yanvarda bu talab xatiga Q о ‘qondagi Turkiston hukumatiga bergan javobida: “Toshkentdagi komissariyati Sovetini y о ‘q etish haqida Petrogradga murojaat qilishning ehtiyoji y о ‘q, agar komissariatni istamasangiz, uni kuch bilan y о ‘qota olasiz”, - deb yozdi. Stalin Turkiston Muxtoriyatining q о ‘lida kuch y о ‘qligini yaxshi bilardi. Toshkentdagi Sovet hukumati esa Turkiston Muxtoriyati hukumatini о ‘zi uchun xavfli deb bildi va qanday b о ‘lmasin uni y о ‘qotish uchun tayyorgarlik boshladi. Toshkentdagi sovet hokimiyati vakillari Q о ‘qondagi voqealarni diqqat bilan kuzatibgina qolmay, balki uning rivojiga о ‘z ta’sirini о ‘tkazishga urina boshladi. Jumladan, ushbu syezdda nutq s о ‘zlagan bolshevik P. G. Poltoratskiy Turkiston о ‘lkasi Sovetlarining b о ‘lajak syezdi haqida ma’lumot berar ekan, unda Turkiston Muxtoriyati masalasi k о ‘rilishini ma’lum qildi va fikrini davom ettirib aytdiki, “biz kambag‘allarning Muxtoriyatiga qarshi emasmiz, biroq biz boylarning Muxtoriyatiga qarshimiz. 21 Biz Muxtoriyat uchun kurashar ekanmiz, burjuaziya q о ‘lidagi hokimiyatni о ‘zimiz uchun emas, balki ishchi sinfi va kambag‘allar manfaati uchun tortib oldik. Biz hokimiyatni rus burjuaziyasi q о ‘lidan musulmon burjuaziyasi q о ‘liga topshirish uchun tortib olganimiz y о ‘q. Biz uni ishchi va soldat deputatlari Soveti uchun q о ‘lga oldik. Biz musulmon mehnatkashlarini о ‘z tarafimizga q о ‘shilishlari uchun ishlab keldik va ishlayveramiz”, “Biroq, - deb qayd etadi Mustafo Cho‘qayev, - Poltoratskiyning s о ‘zlariga hech kim ishonmadi, chunki Turkistonda Sovet hokimiyati asosga ega emasligi ochiq-ravshan b о ‘ldi” 1 . Poltoratskiyning nutqidan s о ‘ng syezd maxsus qaror qabul qildi. Unda shunday deyiladi: “Musulmon ishchi, dehqon va soldat deputatlarining syezdi quyidagilarni, ya’ni: 1) Turkiston Xalq Komissarlari Soveti butun aholi, ayniqsa uning musulmon qismi orzu-istaklarining ifodachisi emasligi; 2) Turkiston о ‘lkasi xalqlarining irodasi ikki musulmon syezdlarida Muxtoriyat e’lon qilinishida ifodalanganligi; 3) Turkistonda yagona hokimiyat organi umummusulmon syezdida tuzilgan va musulmon ishchi, dehqon va soldatlar syezdida t о ‘ldirilgan Turkiston Muxtoriyati hukumati b о ‘lishi mumkinligini e’tiborga olib, hokimiyatni Turkiston Xalq Komissarlari Sovetidan Muxtoriyat hukumati va Xalq Majlisiga darhol topshirish istagini bildiradi, chunki mazkur syezd Muxtor Turkistonning barcha demokratik vakillaridan tashkil topgan va butun proletar fikrini ifodalaydi; Xalq Komissarlari Soveti tomonidan 18-yanvarda chaqirilayotgan soldat, ishchi, krestyan, qirg‘iz va musulmon deputatlari Soveti о ‘lka syezdi mazkur masalani muhokama qilish uchun ortiqchadir deb hisoblaydi”. O‘lka syezdi shuni ham ta’kidlaydiki, Turkiston musulmonlarining IV favqulodda syezdi burjuaziya syezdi b о ‘ldi degan, bolsheviklar tomonidan aytilgan gaplar haqiqatga t о ‘g‘ri kelmaydi, zotan 27 noyabrdagi syezd umummusulmonlar syezdi b о ‘lib, unda butun aholi vakillari qatnashdi.Shunday qilib, Turkiston Muxtoriyatining Xalq Majlisi va hukumatiga t о ‘liq ishonch bildirildi. Muxtor hokimiyatni q о ‘llab-quvvatlash t о ‘g‘risida qaror qabul qilingach, P.G.Poltoratskiy va unga q о ‘shilgan vakillar guruhi syezdni tashlab chiqib ketdi.“Milliy Sh о ‘ro”, 1 Ражабов Қ. Туркистон тарихи. – Тошкент, 2002. – Б. 89. 22 ya’ni Butunrossiya musulmonlari sh о ‘rosi ijroq о ‘mi Muxtoriyatchilarning shakllangan milliy demokratik davlat rahbariyati sifatida tan olish haqidagi talablarini q о ‘llab-quvvatladi. Muvaqqat hukumatni q о ‘llab-quvvatlaydigan qarorlarning muhimligini tan olgan holda shuni ta’kidlash lozimki, unga b о ‘lgan munosabatlar turlicha b о ‘lib qolaverdi. Agar turkistonlik s о ‘l eserlar о ‘zlarining ikkinchi syezdida (1918-yil, 8-10-yanvar) Muvaqqat muxtor xukumatni nafaqat q о ‘llab-quvvatlash haqida qaror qabul qilgan, balki Xalq Majlisi tarkibiga о ‘z vakili Shoahmedovni delegat sifatida j о ‘natgan b о ‘lsa, Toshkentdagi Jome masjidida b о ‘lib о ‘tgan mitingda mahalliy ulamochilar muxtor hukumatni tanqid qilib chiqishdi va “ular shu vaqtgacha bizning manfaatlarimiz uchun hech narsa qilolgani y о ‘q”, deya uni tan olmaslikka qaror qildi. Bu xabar, “Ulug‘ Turkiston” muxbiri yozishicha, musulmonlar orasida keng tarqalib, turli gap-s о ‘zlarga sabab b о ‘lgan va odamlar fikrlarining b о ‘linishiga olib kelgan. Odamlar: “Bu qanaqasi b о ‘ldi! Avvaliga “Ulamo” bizni Muxtoriyat uchun qasamyod qildirdi, endi esa nega unga qarshi b о ‘lishga chaqirmoqda?” hayratlanishga sabab bor edi, chunki ushbu mitingda bundan buyon Toshkentda alohida о ‘ziga xos Muxtoriyat e’lon qilinib, uning nomidan ish k о ‘rishga qaror qilindi. Biroq 8-yanvardagi o‘zining maxsus majlisida islom huquqshunoslarining “Fuqaro” jamiyati “Ulamo”ning xatti-harakatini “aqlga sig‘maydigan va shariatga zid ish” deb hisobladi. Toshkent Ulamochilarining Turkiston Muxtoriyatini tan otmasdan, о ‘zlariga boshqa bir “Toshkent ulamosi jumhuriyati” deb nomlangan Muxtoriyatni tashkil qilishga uringanlaridan xabardor b о ‘lgan Farg‘ona ulamolari yig‘ilishib, bu voqeani muhokama qilishadi. S о ‘ngra Toshkent “Sh о ‘roi ulamo”siga murojaat etib, uni umumturkiston ittifoqidan ayrilmaslikka chaqirishadi. Bu murojaatnomani Toshkentga mashhur ulamochi q о ‘qonlik Mullo Kamol qozi bilan marg‘ilonlik domullo Qosimxon qozi yetkazishadi. Murojaatnomada jumladan shunday deyiladi: “Rus zolimlaridan xalos b о ‘lmak uchun Turkiston ahli va uning vakillari Muxtoriyat e’lon qildilar. Shunday muhim va mas’uliyatli vaziyatda biz ixtilof holatida b о ‘lishimiz yaxshi emasdir. Muborak Vatanimizni va dinimizni salomatligi ittifoq va ittihoddadir”. Qizil gvardiya tomonidan 1918 yil 19 yanvarda 23 Srenburgning egallanishi Moskva bilan aloqani vaqtincha yaxshiladi va Turkistonga boradigan y о ‘lni ochdi. Shundan keyin Toshkent о ‘zini qurol-yarog‘ bilan ta’minlash imkoniyatiga ega b о ‘ldi. Bundan ruhlangan Toshkentdagi Sovet hukumati 31-yanvardagi Sovetlarning о ‘lka syezdida Q о ‘qondagi hukumatni tarqatib yuborish haqida qaror qabul qildi. Shundan s о ‘ng Qizil gvardiyachilar avstro-vengr harbiy asirlari va mahalliy arman birlashmalari dashnoqlardan tashkil etilgan harbiy qismlar о ‘qdan omon y о ‘l qildi. Tinch y о ‘l bilan hokimiyatni tan olinishiga ishongan Turkiston Muxtoriyati о ‘zini himoya qilisha yetarli tayyor b о ‘lmadi. Shunga qaramay, Muxtoriyatchilar sovet hujumini uch kun qaytardi. Ular q о ‘lga tushgan narsalar – tayoq, bolta, ketmon, oshpichoq, toshlar bilan qurollangan edi. “Turkiston – turkistonliklar uchun!” shiori bilan chiqqan Muxtoriyatchilar muqaddas urush – gazavot e’lon qildilar va viloyatlardan yordam kutdilar. Biroq, afsuski, muxoriyatchilar boshqa joylardan yetarli darajada harbiy yordam olishmadi. Aynan shu paytda, 1918 yil yanvari oxirlari – fevrali boshlarida sovet hokimiyati tomonidan kuchli bosim ta’sirida Muxtoriyat tarafdorlari xatti-harakatlari xususiyati shahar soveti tuzilmalari bilan tinch-totuv yashashdan harbiy qarama- qarshilikka borishga tomon о ‘zgara boshladi. Q о ‘qon soveti Muxtoriyatchilarning qurolli q о ‘zg‘olonga tayyorgarlik k о ‘rayotgani belgilarini qayd etdi. Shahar hokimiyati bunga sovuqqonlik bilan qarolmasdi, chunki undagi harbiy qal’a 16 kishilik rota tomonidan q о ‘riqlangan edi, xolos. Bu qarama-qarshilik ochiqdan- ochiq jangovar harakatlarga aylana boshladi. 29-yanvardan 30-yanvarga о ‘tar kechasi sovet hokimiyati tomonida turgan harbiy qismlar Q о ‘qondagi muxtor respublika hukumati bilan kurashni boshlab, mohiyatan, Rossiyada birinchi b о ‘lib fuqarolar urushini boshladi. Bu voqea arafasida Q о ‘qon shahar soveti plenumi ish tirokchilari Muxtoriyat hukumatidan 1918-yil 9-yanvarda Q о ‘qonda tashkil etilgan qariyb 2 ming kishilik milliy q о ‘shinni darhol qurolsizlantirish va tarqatib yuborishni talab etish haqida qaror qabul qildi. Ayni paytda, Turkiston о ‘lkasi XKS Toshkent, Namangan, Samarqandda shahar Dumalarini tarqatildi. Sobiq general-gubernator kanselyariyasini tugatdi, “burjua” gazetalarini yopdi. Paxta 24 zahiralarini musodara etdi, neft qazib chiqarish, baliqchilik sanoati, “Xiva” kemachilik jamiyati, barcha bosmaxona va tipografiyalarda milliylashtirishni о ‘tkazdi, FK (favqulodda komissiya) tashkil etdi, din davlatdan va maktab dindan ajratilganligini e’lon qildi. “Q о ‘qon musulmon aholisi rus va armanlarni qirg‘in qilib, shaharning yevropaliklar yashaydigan qismini vayrok etdi”, - degan atayin tarqatilgan mish-mishlar bolshevistik sovetlarga sodiq harbiy b о ‘linmalar orasida musulmonlarga qarshi qahr-g‘azab uyg‘otishga sabab b о ‘lib xizmat qildi. Q о ‘qon hukumati esa bor-y о ‘g‘i bir necha harbiy qismlari va qipchoq otliq soldatlariga tayanardi. Muxtoriyatchilar 11-fevraldan 12-fevralga о ‘tar kechasi oq gvardiyachilar yordamida Q о ‘qon qal’asiga hujum uyushtirdi. Ularning boshqa bir qurollangan qismi telefon stansiyasini egallab oldi. Ammo Q о ‘qon harbiy inqilobiy q о ‘mitasi (Revkom) telegraf va telefon aloqasi uzilgunga qadar sodir b о ‘layotgan voqea t о ‘g‘risida Toshkentga xabar berish va harbiy yordam s о ‘rashga ulgurgan edi. 13 fevral kechasi soat uchda Farg‘onadan 4 ta zambarak va 4 pulemyot bilan qurollangan 120 dan ortiqroq kishilik harbiy qism yetib keldi. Shu tunning о ‘zidayoq inqilobiy q о ‘mita Muxtoriyat hukumatiga talabnoma y о ‘llab, kunduzgi soat uchga qadar qurol-yarog‘ni topshirish vakolatlaridan kechib, Sovet hukumatini tan olish shartini q о ‘ydi. Muxtoriyat a’zolari bolsheviklar talabini javobsiz qatidirdilar. Shundan keyin inqilobiy q о ‘mita Muxtoriyat hukumat a’zolarini hibsga olish t о ‘g‘risida qaror chiqardi. Ushbu sharoitda Turkiston Muxtoriyati rahbarlari Revkomni muzokara olib borishga taklif etdi. Muxtoriyatchilar shartlari quyidagicha edi: shaharni birgalikda boshqaruvchi organ tuzish, albatta, tarkibida Muxtoriyatchilar vakillari ortiq b о ‘lishi kerak, qal’ani birga nazoratiga topshirish, militsiyadan boshqa hammani qurolsizlantirish, о ‘lka hukumatining shariatga zid dekretlarini man etish va boshqalar. 17 - 18 fevralda muzokaralar davom etdi. Shu chog‘da 18 fevralda “Ulamo” jamiyati tashabbusi bilan Muxtoriyatda t о ‘ntarish yuz berdi va buning natijasida Mustafo Ch о ‘qayev boshchiligidagi hukumat mahkamasi ag‘darildi. Shundan keyin boshqaruv Q о ‘qon militsiyasi boshlig‘i kichik Ergashga о ‘tdi. Turkiston Muxtoriyatini himoya qilish, uni bolsheviklar tajovuzidan saqlab qolish Ergashga 25 topshirildi 1 . Bu t о ‘ntarishdan s о ‘ng, 18-fevraldan 19-fevralga о ‘tar kechasi Toshkentdan Turkiston о ‘lkasi harbiy komissari Ye.L.Perfilyev boshchiligidagi piyoda, otliq va artilleriya qismlaridan iborat eshelon q о ‘shni yetib kela boshladi. Sovet q о ‘shinlari Q о ‘qonni uch tarafdan qurshovga oldi. Artilleriya t о ‘plari t о ‘liq jangovar holatga keltirib q о ‘yildi. 19-fevral kuni 10 dan 15 daqiqa о ‘tganda Ergashga talabnoma (ultimatum) yuborildi. Unda qurolni tashlab, taslim b о ‘lish aytildi. Javob berish muddati 13:00 da tugar edi. 12 dan 45 daqiqa о ‘tganda javob olindi. Ergash shartlarni bajarmasligini aytdi. Perfilev barcha 12 ta zambarakdan Q о ‘qon aholisi ustiga о ‘t ochishni, shu jumladan yondiradigan snaryadlardan foydalanishni buyurdi. Tinch aholini t о ‘pga tutish kunduz soat 1 dan boshlanib shomgacha shaharni vayron etib tashladi. Ammo shunga qaramay, Muxtoriyatchilar taslim b о ‘lmay, har bir binoni, har bir d о ‘konni, har bir karvonsaroyni mardlarcha himoya qiladilar. Ertasi kuni – 20 fevral tongida vayron etilgan shaharga piyoda q о ‘shinlar va dashnoq (Dashnoq – 1890 yilda Tiflisda tuzilgan “Dashnaqsutyun” (“Ittifoq”) arman milliy inqilobiy partiyasi a’zosi. Dashnoqlar 1915-yildagi turk-arman qirg‘inidan qochib, Turkistondan panoh topganlar – S.A.) larning jangovar qismlari kirdi. Ular Eski shaharga bostirib kirib, о ‘g‘irlik va musulmon ahliga z о ‘ravonlik qilish bilan shug‘ullandi 2 . Birinchi navbatda, ma’lumki, shaharlik beva-bechoralarga, shuningdek, Q о ‘qondagi behisob hunarmand va mayda savdogarlarga shikast yetkazildi. Eski shahardan qishloqlar sari talpingan qochoqlar olomoni Farg‘ona viloyatining q о ‘shni uezdlaridagi g‘ul-g‘ulani kuchaytirib yubordi. О ‘sha kunlarda qamoqqa olishlar ham boshlandi. Bunda “Muvaqqat hukumatiga biron-bir aloqasi borlarni qamoqqa olishdi va qal’aga j о ‘natishdi. Order (ruxsatnoma) bilan va ordersiz qamoqqa olishdi. K о ‘pgina qamoqqa olishlar “ о ‘zboshimchalik” deb tan olindi. Ayrim qamoqqa olinganlarni sud va tergovsiz otib tashlashdi”. Turkiston Muxtoriyati hukumati 19-fevralda ag‘darildi, biroq shaharni 1 Азам х ўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент: “Фан”, 1996. –Б. 115. 2 Ўзбекистоннинг янги тарихи. Иккинчи китоб. Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида . – Тошкент: “Шарқ”, 2000. –Б. 58. 26 talash davom etdi. Mavjud b о ‘lgan uzuqyuluq ma’lumotlardan shu narsa anglandiki, Muxtoriyat hukumati a’zolaridan Hidoyatbek Yurali Agayev, Mirodil Mirzaahmedovlar qatl etilgan, tasodifan omon qolganlari qamoqqa olingan. Mustafo Cho‘qayev snovli halqadan chiqishga muvaffaq b о ‘ldi. U avvalo q о ‘zg‘olonchilar turgan joyga, s о ‘ngra yolg‘izlikda tog‘li qirg‘iz tumanlari orqali о ‘sha yillarda mustaqil b о ‘lgan Gruziyaga yetib oladi va darhol Kavkaz xalqlarining demokratik harakatiga q о ‘shiladi. Nosirxont о ‘ra bolsheviklar tomonidan Namanganda, S.Gersfeld Samarqandda, Obidjon Mahmudov Buxoroda q о ‘lga olinadi. Ubaydullla X о ‘jayev, Abdulhamid Sulaymon (Ch о ‘lpon) Q о ‘qondagi voqealar haqida Ashxoboddan Samarqandga kelayotganda, y о ‘lda xabardor b о ‘lishadi. Ular о ‘zlarini ham bolsheviklar q о ‘liga tushganlarning taqdiri kutayotganligini anglab, y о ‘lni о ‘zgartirishadi va Orenburgda Ahmad Zaki Validay oldiga y о ‘l olishadi, u о ‘sha paytda Boshqirdiston avtonomiyasining ichki va harbiy ishlari bilan qattiq band edi. Q о ‘qon aholisi vahimaga tushgan holda shaharni tark eta boshladi. Q о ‘qon uch kun mash’ala b о ‘lib yondi. Uylar, gazlama omborlari, non d о ‘konlari kuyib kul b о ‘ldi. Eski shaharning uchdan biri t о ‘liq vayron etildi. Qо‘qonda dahshatli manzara hosil bо‘ldi. Hamma yoqda о‘liklar yotibdi. Ularning bir qismi kuyib ketgan. Ayrim ma’lumotlarga kо‘ra, shu fojiali voqealar oqibatida 10000 dan ziyod kishi halok bо‘lgan. Shaharga 1918 yili kelgan ingliz kapitani A. Brun uni yarim b о ‘sh holida k о ‘rgan. Uning yozishicha, shaharni bosib olishda ishtirok etgan nemis, avstriyalik, vengr asirlaridan yollangan soldatlar 100000 s о ‘mdan ortiq pulni о ‘marishgan. Sovet tuzumi bu vahshiylikni q о ‘rqitish uchun amalga oshirdi, u markazning roziligisiz “Muxtoriyat”ni Turkistonda hech kim va hech qachon о ‘zboshimchalik bilan barpo etmasin degan maqsadni k о ‘zda tutdi. Shu о‘rinda aytib о‘tish kerakki, Turkiston Muxtoriyati tor-mor etilgach, 1917 yil dekabrida qozoq milliy demokratlari tomonidan Orenburgda tashkil etilgan Alash-O‘rda avtonomiyasi hukumatining taqdiri ham 1920 yil mart oyida shunday bо‘ldi. Turkiston Muxtoriyati hukumatining ag‘darilishi turkistonliklar tarafidan Rossiyaning о ‘lkaga nisbatan tajovuzkorona rejalari borligining yangi dalili 27 sifatida qabul qilindi va ular о ‘z Vatanlarini bosqinchilardan himoya qilish uchun q о ‘lda qurol bilan k о ‘tarildilar. Shundan keyin, bu yong‘in, bu olovlar qa’ridan xalq qaxr-g‘azabi, bosqinchilarga nafrati, k о ‘ngilga tugilgan о ‘chi sifatida sovet tarixi fanida “bosmachilik” deb atalgan harakat qaqnus qush kabi yorib chiqdi. Bu bilan Turkistonda ommaviy antisovet harakati boshlandi. Milliy ozodlik kurashi an’analari davomini о ‘zida namoyon etgan mazkur harakatning xususiyati о ‘sha davrdagi “Turkistonning Rossiyadan ozodligi uchun!”, “Zolimlarsiz Turkiston uchun!”, “Turkiston Turkistonliklar uchun!” kabi siyosiy talablarida yorqii namoyon b о ‘ldi. II BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING OLIB BORGAN OZODLIK UCHUN KURASHLARI 28 2.1. Turkiston Muxtoriyati: ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar Shahar dumasiga saylovlar yakunlari Turkiston aholisining musulmon qismi faollashuvi darajasini va siyosiy ongi о ‘sayotganini k о ‘rsatdi. Bunday sharoitda о ‘z taqdirini о ‘zi belgilash jarayoni rivojlana boshladi. Buni Turkistondagi siyosiy vaziyatni bayon etgan turkshunos G.Safarov shunday qayd etadi: “1917 yil sentabrida ishchi va soldat ommasi sifatidagi rus milliy-imtiyozli kamchilikning inqilobiy intilishlari va musulmon burjuaziyasi hamda burjua ziyolilarining milliy ozodlik intilishlari о ‘rtasidagi qarama-qarshilik ochiqdan-ochiq yuzaga qalqib chiqdi. Birlariga eski shahar va qishloq hisobiga b о ‘lsa ham, non va ozodlik kerak edi”. 1917 yil yoziga kelib fevraldan keyingi rivojlanish jarayoni yangi bosqichga kirdi. Umummilliy buhronning yegilishi uning о ‘ziga xos belgisi b о ‘ldi. Muvaqqat hukumatning yarim yillik faoliyati mamlakat x о ‘jaligini vayronagarchilikka olib keldi. Turkiston о ‘lkasini og‘ir iqtisodiy inqiroz qamrab oldi. Oziq-ovqat yetishmovchiligi xalq boshiga tushgan eng og‘ir kulfatlardan biri b о ‘ldi. Bu Muvaqqat hukumatning biron-bir y о ‘l bilan xalq ahvolini, yaxshilashga noqobilligidan guvohlik berardi. Ocharchilik tufayli о ‘lish hollari tobora ortayotgani haqidagi tashvishli ma’lumotlar turli joylardan kela boshladi. “Hurriyat”, “Kengash” gazetalarida e’lon qilingan xabarlar bundan guvohlik beradi 1 . Toshkent ishchi va soldat deputatlari Soveti qat’iy, aynan shunday, chinakam inqilobiy va xalq hokimiyatini har tomonlama q о ‘llab-quvvatlashini qat’iylik bilan bildirdi. Toshsovet “Barcha hokimiyat Sovetlarga” shiorini qat’iylik bilan olg‘a surdi va Inqilobiy q о ‘mita (Revkom) tuzilishini taklif etdi. Sotsial- demokratlarning Rossiyani og‘ir ahvoldan koalitsiyaviy hukumat emas, balki ishchi va soldat deputatlari Sovetigina olib chiqishi mumkinligini jon kuydirib isbotlashga urinishlariga qaramay, hokimiyatni Sovetlarga berish haqidagi masala 1917 yil 6 sentabrda yig‘ilgan Toshkent shahar dumasi a’zolarining k о ‘pchilik ovozi bilan rad etildi. Bu “Barcha hokimiyat Sovetlarga” shioriga berilgan birinchi 1 Шамсуддинов.Р. “Истиқлол йў лида шаҳид кетганлар”. – Тошкент , 2001. – Б. 54. 29 zarba edi. Xafa b о ‘lgan sotsial-demokratlardan Tokayshvili va Pershinlar bayonot berdilarki, “Dumaning hozirgi tarkibi shaharning demokratik aholisi vakillari emas va shu bois sotsial-demokratlar koalitsiyaviy hukumatga delegatlar k о ‘rsatish masalasi b о ‘yicha saylovda ishtirok etishdan betaraf qoladilar”. Ushbu majlisda Rossiyada davlat qurilishi haqidagi masala ham k о ‘tarildi. K о ‘pchilik ishtirok etuvchilar, shu jumladan birlashgan musulmon fraksiyalari va “Ulamo” jamiyati a’zolari ham respublikaning federativ maqomi haqidagi qoidani qabul qildi. Ayni paytda, birlashgan musulmon fraksiyasi Turkistonda yer va suv masalalarini hal etishni turkistonliklarning о ‘z ixtiyoriga berilishi zarur deb hisobladi. 1917 yil 8 sentabrda Toshsovet ikkinchi zarbaga uchradi. Bu hol Toshsovet a’zosi X.LVaynshteyn taklif etgan qaror muhokama qilinayotgan Turkiston о ‘lka va Sirdaryo viloyat Sovetlarining birlashgan majlisida r о ‘y berdi. Unda, jumladan, shunday deyiladi: “Kengash demokratik tashkilot vakillaridan о ‘lka inqilobiy demokratik q о ‘mitasini darhol chaqirishni lozim deb topadi. Q о ‘mitaning Ta’sis Majlisini uch kunlik muddat ichida chaqirish ishchi va soldat deputatlari о ‘lka Sovetiga topshiriladi. Kengash tashkilotlari q о ‘mitani tashkil etish va faoliyatini yuritishning о ‘z rejasini taqdim etishni taklif qildi. О ‘lka va Sirdaryo Sovetlari majlisi bu qarorga salbiy munosabat bildirdilar, chunki soldat va ishchi deputatlari о ‘lka Sovetlari, krestyan va qirg‘iz deputatlari о ‘lka Sovetlari, soldat va ishchi deputatlari viloyat Sovetlari va musulmon deputatlari о ‘lka Sh о ‘rosi vakillari о ‘zlarining tashkilotlarida Inqilobiy q о ‘mita tashkil etilishi haqidagi masala k о ‘rib chiqilmaguncha ovoz berishda ishtirok etishdan qat’iyan bosh tortdilar. Jumladan, taniqli huquqshunos Islom Shohmedov, Turkiston federatsiyasi loyihasini ishlab chiqdi va uni “Ulug‘ Turkiston” gazetasi sahifalarida e’lon qildi. Muxokamadan о ‘tgan va О ‘lkamussh о ‘ro tomonidan ma’qullangan bu loyiha 27 moddadan iborat b о ‘lib, quyidagi masalalarga tushuntirish berdi: Turkiston Majlisi haqida, Turkistondagi rus aholisi huquqlari haqida, yer-suv masalasi haqida, Turkistonning iqtisodiy Muxtoriyati haqida, harbiy qismlar haqida, sud haqida, til haqida va boshqalar. Keyinchalik bu loyihaning k о ‘pchilik 30 moddalari о ‘lka musulmonlari syezdlari qabul qilgan dasturiy hujjatlarga kiritildi 1 . “Kengash” gazetasida k о ‘rsatib о ‘tilishicha, musulmonlar hukumatda uning siyosati demokratik b о ‘lgan sharoitdagina ishtirok etishlari mumkin va lozim; xalqning о ‘z taqdirini O‘zi erkin belgilash huquqi Turkiston aholisi uchun asosiydir; O‘lkamussh о ‘rosi barcha musulmon aholining nomidan harakat qiluvchi va uning manfaatlarini himoya etuvchi qonuniy umummusulmon organdir. Syezd bunday muhim masalalarni muhokama qilishga aynan 1917 yil sentabrida yig‘ilgani tasodifiy hol emas edi. Aynan shu paytda Petrograddan Toshkentga Muxtoriyatchilar y о ‘lboshchisi Ubaydulla X о ‘jayev “Ta’sis Majlisiga saylovlar haqidagi qonun ishlab chiqish b о ‘yicha maxsus kengash” topshirig‘i bilan Turkistonda bu saylovga tayyorgarlik tashkil etish uchun qaytib kelgan edi. ІІ musulmonlar syezdi natijalari haqida fikr yuritar ekan, rais etib saylangan Ubaydulla Xо‘jayev Rossiyada chiqadigan “Yedinstvo” gazetasiga intervyu berib, shuni ta’kidladiki, “xalqlarning о‘z taqdirini о‘zi belgilash erkinligi haqidagi ulug‘ inqilobiy shior u kafolatlangan barcha erkin hayotni о‘z ichiga oladi. II Umummusulmonlar syezdi xalq iqtisodiy barqarorligining mustahkam asoslariga ega bо‘lgandagina milliy о‘z taqdirini о‘zi belgilay oladi, deb hisoblaydi”. II Turkiston musulmonlar syezdining qarori shuni tasdiqladiki, mazkur paytda bolsheviklarning “Barcha hokimiyat Sovetlarga” shiori nafaqat Turkistonning demokratik kayfiyatli yevropalik aholisi orasida, balki musulmonlar orasida ham qо‘llab-quvvatlanmadi. Shunga qaramay, toshkentlik bolsheviklar barcha hokimiyatni ishchi va soldat deputatlari Sovetlariga berilishini qat’iy talab etishni davom ettirdilar 2 . Toshkentda 1917-yil 1-sentabrda b о ‘lib о ‘tgan Turkiston о ‘lka demokratik tashkilotlari majlisida о ‘lka hokimiyatini tuzish haqidagi masala muhokama qilindi, unda О ‘lkamussh о ‘rodan M. Cho‘qayev, I. Shoahmedov, U. X о ‘jayev ishtirok etishdi, bolsheviklar bilan menshevik va eserlar о ‘rtasida о ‘tkir kurash 1 Шамсуддинов.Р “Истиқлол йў лида шаҳид кетганлар”. – Тошкент , 2001. –Б. 41. 2 Ўзбекистоннинг янги тарихи . Иккинчи китоб. Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида . – Тошкент: “Шарқ” , 2000. –Б. 53. 31 boshlanib ketdi. Bolsheviklar temiry о ‘lchilar va pochta-telegraf xodimlari kasaba uyushmalari vakillari tomonidan q о ‘llab-quvvatlangan holda ushbu yig‘ilishni Inqilobiy q о ‘mita (Revkom) deb e’lon qilish va о ‘lkadagi hokimiyatni butunlay unga darhol berishni taklif qildi. Biroq bu taklif rad etildi. Boshqarish tizimini tashkil etish masalasi b о ‘yicha Markazda koalitsiyaviy hokimiyatni yuzaga keltirishni q о ‘llab-quvvatlovchi qaror qabul qilinadi. Bu qarorni sh о ‘roi islomiyachilar ham q о ‘llab-quvvatladi. Majlis о ‘lka hokimiyatini tashkil etish yuzasidan tegishli modda b о ‘yicha k о ‘pchilik ovoz bilan qaror qabul qildi: “Turkiston q о ‘mitasining muvaqqat hukumatini q о ‘mitaning о ‘lka demokratik tashkilotlariga a’zolik lavozimlariga tayangan shaxslar hisobiga darhol t о ‘ldirish zaruriyatini prinsipial jihatdan tan oladi, nomzodlar va shaxslar soni haqidagi masalani 13-sentabr kech soat 18 da belgilangan keyingi majlisiga qoldirilsin”. Shunda bolsheviklar majlisni norozilik belgisi sifatida tashlab chiqib, Toshsovet Ijroqо‘mi yig‘ilishiga bordilar. Bu yerda ular yana о‘lka demokratik tashkilotlari qarori bilan hisoblashmay, Inqilobiy qо‘mitani tashkil etish va unga hokimiyatni berishni taklif etdilar.Turkistonliklar, ayniqsa toshkentlik ishchi va soldatlar bolshevistik targ‘ibot ta’sirida tobora radikalnata bordilar. Hokimiyatning chayqovchilik, oziq-ovqat inqirozi, qimmatchilik, vayronagarchilik bilan kurashidagi xatti-harakatlaridan ommaning noroziligidan foydalanishga qaror qilgan bolsheviklar fuqarolarning kо‘p sonli yig‘inlarini uyushtirdilar. 12 sentabrda Aleksandr bog‘ida 1 va 2 Sibir polklari soldatlari, temiryо‘lchi ishchilar va boshqalar ishtirok etgan namoyish bо‘ldi. Oziq-ovqat muammolarini muhokama qilishdan boshlangan namoyish bolsheviklar ta’sirida siyosiy xususiyat kasb etdi. Namoyish RSDRP(b) VI syezdining iqtisodiy negizi asosida ishlab chiqilgan bolshevistik qarorni qabul qildi. Uni bajarishning asosiy shart-sharoiti sifatida barcha hokimiyatning ishchi, soldat va krestyan deputatlariga о‘tishi olg‘a surildi. Namoyishda qabul qilingan qarorda “kapitalistlar, boy va quloqlardan” oziq- ovqat zahiralarini darhol tortib olish, sanoat va banklarni milliylashtirish, “zamindorlar yerlarini krestyanlarga” olib berish, ishlab chiqarishda ishchi 32 nazoratini о‘rnatish zaruriyati qayd etildi. Sovet tarixshunosligida mahalliy aholi vakillari bu ekstremistik talablarni qо‘llab-quvvatlab kelgan deb ta’kidlab kelindi. Biroq, shuni aytish lozimki, S.Qosimxо‘jayevning xotiralaridan tashqari, musulmonlarning mazkur namoyishida ishtiroki va uni qо‘llab-quvvatlaganini tasdiqlovchi ishonchli hujjatlar topilmadi. Aksincha, о‘sha davrdagi milliy matbuot materiallari shundan guvohlik beradiki, musulmonlar hokimiyatning sovetlarga о‘tishi va muvaqqat inqilobiy qо‘mitaning tashkil etish haqidagi e’lonni hokimiyatning zо‘rlik bilan tortib olinishi sifatida qabul qildilar. Shunday qilib, Toshsovet Ijroqо‘mi tomonidan amalga opshirilgan mahalliy tо‘ntarish natijasida muvaqqat hukumatning о‘lka vakillari hokimiyatini ag‘darib tashlashga urinishlar bо‘ldi. Bu bilan Toshkent bolsheviklari Turkistonni fuqarolar urushi xavfi ostida qoldirdi. O‘lkaning k о ‘pchilik ishchi va soldat deputatlari Sovetlari boshchiligida bolsheviklar tomonidan hokimiyatning egallab olinishini qoraladilar. Jumladan, Farg‘ona viloyati Soveti ishchi, krestyan, soldatlarga, barcha rus va musulmon aholisiga о ‘zini “Muvaqqat Inqilobiy q о ‘mita” deb atovchi о ‘zboshimcha Toshkent tashkilotining hech qanday farmoyishlarini tan olmaslik, shuningdek, о ‘ziga “q о ‘shinlar q о ‘mondoni lavozimini noqonuniy о ‘zlashtirib olgan poruchik Perfilyevning barcha buyruqlari, k о ‘rsatmalari bajarilmasin” deya murojaat etdi. Inqilobiy q о ‘mita va Toshsovetga qarshi Namangan, Q о ‘qon, Samarqand, Pishpek, О ‘sh va boshqa shaharlar Sovetlari ham bunday norozilik qarorlarini chiqardi. O‘lkamussh о ‘ro, “Sh о ‘roi ulamo”, turk federalistlari partiyasi va boshqa milliy tashkilotlar sentabr voqealarining dastlabki kunlaridanoq Inqilobiy q о ‘mitaning hokimiyatni egallab olishini qoraladilar va uning xatti- harakatlarini musulmonlar manfaatlari va huquqlarini inkor etish sifatida baholadilar. Keskin о ‘zgargan siyosiy sharoitlarda Toshkentda 13-sentabr kuni Turkiston о ‘lka tashkilotlarining navbatdagi yig‘ilishi b о ‘lib о ‘tdi. Unda fikrlar almashuvidan s о ‘ng Turkiston о ‘lka tashkilotlari – soldat, ishchi, krestyan, qirg‘iz va umummusulmon deputatlari Sovetlarini q о ‘shish va birlashtirish haqida bir ovozdan qaror qabul qilindi. О ‘lka sh о ‘rodan Birlashgan q о ‘mita hay’atiga Ubaydulla X о ‘jayev va Mustafo Ch о ‘qayevlar kiritildi. Biroq demokratik 33 kuchlarning bu birlashmasi birgalikda uzoq harakat qila olmadi, chunki Toshkentda harbiy holat joriy qilingandan s о ‘ng Sovetlar boshqa shaharlarga k о ‘chirildi. Jumladan, ishchi va soldat deputatlari о ‘lka Soveti 14 sentabrda Skobelev shahriga k о ‘chib о ‘tdi. O‘lkamussh о ‘roning k о ‘pchilik a’zolari keyinchalik Q о ‘qonga k о ‘chib о ‘tishdi. Sentabr voqealari Turkistondagi siyosiy jarayonlarning keyingi y о ‘liga chuqur ta’sir k о ‘rsatdi. “Sentabr isyoni”dan keyin butun Turkiston b о ‘ylab yuzaga kelgan boshboshoqchilik va umumiy hokimiyat inqirozi sharoitida musulmonlar о ‘zlarining erkparvarlik intilishlarini amaliy bajarish imkoniyatini k о ‘rdilar. Turkistonliklarning 1917-yil kuzidagi milliy ozodlik harakati, eng avvalo, uning ishtirokchilarining yuksak ongliligi va tashkillashganligi bilan farqlanadi. Milliy harakat Turkistonga Muxtoriyat berishdek qat’iy talab y о ‘liga kirgani endilikda ochiq-oydin k о ‘rinib turgan edi. Turkiston Muxtoriyati uchun kurashda musulmon aholisining barcha qatlamlari faollashdi va “Yashasin federativ respublika!”, “Musulmonlar, birlashtiz!”, “Yashasin ozodlik, Adolat, Tinchlik!”, “Kuch birlikda!” kabi shiorlarda о ‘z ifodasini topdi. Bu shiorlar milliy siyosiy tashkilotlar tomonidan bolshevistik diktatura о ‘rnatilishi xavfi Ozodlik kuchlarining jipslashishi zaruriyatini tushunish pishib yetilganligini bildirardi. Shunday qilib, Muxtoriyatchilik harakati о ‘z rivojlanishida yangi bosqichga kirdi. “Sh о ‘roi ulamo” va “Xaloyiq" jamiyatlari tashabbusi bilan Toshkentda 17-20 sentabrda turkistonlik va qozoq musulmonlari syezdi b о ‘lib о ‘tdi. Unda Turkiston, shuningdek, Ural va T о ‘rg‘ay viloyatlaridan 500 dan ziyod obr о ‘li delegatlar ishtirok etdi. Qurultoyda sh о ‘roi ulamochilar y о ‘lboshchisi Sherali Lapin kirib nutq s о ‘zladi. U kun tartibini о ‘qib eshittirdi va ishchi hay’at saylashni taklif etdi. Syezdning kun tartibi quyidagi masalalarni qamrab oldi: 1) Turkiston о ‘lkasining b о ‘lg‘usi siyosiy qurilishi; 2) Oziq-ovqat masalasi; 3) Yer va suvdan foydalanish; 4) Sud; 5) Maktab masalasi; 6) Masjidlarni boshqarish; 7) Vaqf masalasi; 8) Zemstvo haqida; 9) Xotin-qizlar masalasi; 10) Musulmon siyosiy partiyalarini tashkil etish; 11) Musulmon о ‘lka Sh о ‘rolarini qayta tashkil etish; 12) Musulmon aholisini о ‘lkani ma’muriy boshqarishga jalb etish; 13) Ta’sis Mazklisi haqida va boshqa masalalar. Hay’at 34 raisi etib Mulla Plomuhiddin Oxund saylandi. Syezdda Mulla Ahmadx о ‘ja eshon (“Ulamo"), Mulla Isxoq A’lam (“Ulamo”), Mufti Mahmudx о ‘ja Behbudiy, Mulla Toshp о ‘lat qori, T о ‘rax о ‘ja Eshon (samarqan0dlik mudarris), Olloqulibek (“Xaloyiq” jamiyatining raisi), Piri Mursilzoda (Kavkaz musulmonlari q о ‘mitasi vakili ), Musla Saidrasul Maxdum (“Ulamo”), Mulla Sodiqx о ‘ja (“Xaloyiq”), Said Jabbor (Chimkent), Mulla Muxtorx о ‘ja Eshon (Uratepa), Mullajon Domla (Samarqand), Mulla Yusuf (Chimkent uezdi), Yusufbek (Oqmachit), Muhammad Aminzoda (Kavkaz), Mulla Shomuhiddin Oxund (“Ulamo”) s о ‘zga chiqdilar. Syezdning butun ish birlashtirish , о‘ lka miqyosida birlik о‘ rnatishga intilish , Ta ’ sis Majlisi saylovlariga tayyorgarlik , unga g ‘ oyaviy qarashlaridan qat ’ i nazar , rossiyalik musulmonlardan munosib kishilarni k о‘ rsatish ruhida о‘ tdi . “Ulug‘ Turkiston” gazetasining yozishicha, “syezd Mulla Muhammadhoji Eshon va Mulla Siddiqhoji eshonlarning boshqaruv shakli haqidagi ma’ruzalarini tinglab, bir ovozdan Turkiston Muxtoriyatini ta’sis etishga qaror qildi”. Bu, Turkiston о ‘lkasi “Mahalliy va milliy Muxtoriyatni e’lon qiladi, о ‘z ishlarini о ‘zi mustaqil hal etadi” degani edi. Turkiston va Qozog‘iston musulmonlariga siyosiy rahbarlik uchun “Sh о ‘roi Islomiya”, “Turon” va boshqa tashkilotlar о ‘rniga yagona “Ittifoqi muslimin” partiyasini tashkil qilish haqida qaror qabul qilindi 1 . Syezdda qabul qilingan hujjatlar о‘ lkadagi ijtimoiy - siyosiy holatta aholining tub qismi qarashlarini batafsil aks ettiradi . Ularga muvofiq о ‘lka viloyatida yashovchi barcha xalqlarning milliy-madaniy о ‘z taqdirini о ‘zi belgilashi asoslarida tashkil etilgan, demokratik Rossiya respublikasi tarkibida Turkiston hududiy muxtor federadiyasini tashkil etish dasturi ilgari surildi. Turkiston Federativ respublikasi (Turkiston Muxtoriyati)ning oliy qonunchilik organi parlament b о ‘lishi k о ‘zda tutildi, bu parlament “Turkiston о ‘lkasida yashovchi barcha xalqlar umumiy, t о ‘g‘ridan-t о ‘g‘ri, teng va yashirin ovoz berish asosida besh yil muddatga majburiy proporsional vakolatga ega b о ‘lgan holda” saylandi. Bunda Turkiston parlamentining qonunchilik vazifalari Rossiya respublikasi asosiy qonunlari va shariat talablariga aniq mos kelmog‘i, umumdavlat masalalarini hal 1 Азамхўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент: “Фан”, 1996. – Б. 98. 35 etish uchun Turkiston parlamenti Rossiya respublikasining oliy hukumatida о ‘z vakillariga ega b о ‘lmog‘i lozim edi. Hokimiyatning ijroiya organi sifatidagi respublika hukumati о ‘z faoliyatini alohida kotibiyat orqali amalga oshiradigan b о ‘ldi. Kotibiyatning hatti- harakatlarida esa Turkiston federal parlamenti oldida mas’ulligi k о ‘zda tutildi. Syezd Turkiston federatsiyasi Toshkent shahrida “Mahkamai shar’iya” (qonunlar palatasi)ga ega b о ‘lishini belgilab berdi, unga qonunlarni e’lon qilish va tushuntirish huquqi, umumdavlat qonunlari va shariat talablarini aniq bajarishni nazorat etish, barcha hukumat muassasalari hamda sud qarorlarining barcha sud muassasalari va shaxslar tomonidan t о ‘g‘ri bajarilishini nazorat qilish topshirildi. Turkiston federatsiyasining oliy sud muassasasi huquqi ham unga berildi. Syezd hujjatlarida Turkiston federatsiyasi pul bosib chiqarish, bojxona, federativ bank, “tinch paytda federatsiyaning chet al davlatlari bilan chegaralarini q о ‘riqlash uchun” о ‘zining militsiya va q о ‘shiniga ega b о ‘lish k о ‘zda tutildi. Urush paytida tashqi chegaralarni q о ‘riqlash Rossiya respublikasi hukumati tomonidan amalga oshiriladi, bu holatda Turkiston federatsiyasi q о ‘shini komanda munosabatlarida Rossiya respublikasi hukumati ixtiyoriga t о ‘liq о ‘tadigan b о ‘ldi. Yer va suv haqidagi masala b о ‘yicha juda muhim qarorlar qabul qilindi. Syezd yer q о ‘mitalari “yer va suvlarni ijtimoiylashtirish y о ‘lini tutgani uchun” ularni yaratishga salbiy baho berdi, “Turkistonning yer va suvi umumxalq majlisi boshqaruvida b о ‘lmog‘i lozim” degan qarorni qabul qildi. Shunday qilib, mahalliy turkistonliklarning Muxtoriyatchilik talablari dasturiy jixatdan rasmiylashtirildi. Shunisi diqqatga loyiqki, inqilobiy z о ‘ravonlik usullariga tayanuvchi ekstremistik kayfiyatdagi bolsheviklardan farqli ravishda syezd, mahalliy aholining tinchlik asosida о ‘z taqdirini о ‘zi belgilash irodasini ifodaladi. Hokimiyatning muvaqqat hukumatdan federalistlar q о ‘liga о ‘tishi z о ‘ravonlarcha inqilobiy t о ‘ntarishning halokatli y о ‘liga emas, balki Turkiston jamiyatining yaratuvchilik y о ‘li sifatida anglandi. Ayni paytda, sotsial- demokratlarning radikallashgan guruhlari rus ishchi va soldatlarining umumlashgan qatlamlarini q о ‘llab-quvvashlariga tayanib, hokimiyatni har qanday 36 vositalar bilan egallab olishga о ‘z da’volarini t о ‘xtatmadi. Turkistonda hokimiyat uchun kurashning aynan sentabryoktyabr oylarida kuchayishiga nima sabab b о ‘ldi. Ta’kidlab о ‘tilgan о ‘tkir x о ‘jalik va oziq-ovqat inqirozidan tashqari, boshqa siyosiy sabablar ham namoyon b о ‘ldi. Birinchidan, 9-avgustdagi qarori bilan muvaqqat hukumat Ta’sis Majlisiga saylovlarni 12-noyabrga va uning ochilishini 28-noyabrga belgiladi. Ikkinchidan, Rossiyada ham, Turkistonda ham shahar Dumalariga kam о ‘rin olgan sotsialistik partiyalarning s о ‘l qismi Ta’sis Majlisi ochilishiga qadar ularda hokimiyatni egallashga yagona y о ‘l – qurolli q о ‘zg‘alish vositasi qolganini tushunib yetdi. Uchinchidan, Muxtoriyatchilarning qat’iy harakatlarga о ‘tishi bolsheviklarni ch о ‘chitib yubordi. Ular, agar Ta’sis Majlisi ochilishiga qadar hokimiyatni q о ‘lga olinmasa, u “musulmonlar” q о ‘liga о ‘tadi degan xulosaga kelishdi. Shunisi ham muhimki, qurolli q о ‘zg‘olonga chaqiriqlar bu paytda sotsialistik inqilobni amalga oshirishning muhim y о ‘liga kirgan leninchi RSDRP(b) MK tomonidan tobora qat’iy yangray boshladi. Bolsheviklarning xokimiyatni radikallangan Sovetlarga berishga qat’iy intilishi nafaqat mahalliy aholi, Turkiston yevropalik jamoasining demokratik kuchlari orasida ham salbiy munosabat uyg‘otdi. Bu hol, 1917-yil 30-sentabridan 10-oktyabrigacha b о ‘lib о ‘tgan Turkiston ishchi va soldat deputatlari sovetlarining II favqulodda syezdi ishlagan kunlarida ayniqsa aniq k о ‘zga tashlandi. Tarixiy hujjatlar shuni k о ‘rsatadiki, sentabrda b о ‘lib о ‘tgan о ‘lka musulmonlari syezdlarida k о ‘tarilgan Turkistonda federativ qurilish masalalari yevropalashgan sovetlar deputatlarini mutlaqo qiziqtirmadi. Bunda, о ‘sha paytdayoq о ‘lkada milliy-demokratik davlatchilik qurilishi masalalariga yondashuvda ikki ustuvor y о ‘nalish k о ‘zga tashlandi. Bir tomondan, Turkiston federatsiyasini barpo etish b о ‘yicha milliy demokratlarning jiddiy tayyorgarlik ishlari belgilangan b о ‘lsa, boshqa jihatdan bolsheviklar tomonidan musulmonlarning Muxtoriyatchilik intilishlarini t о ‘liq y о ‘qqa chiqarishga intilish kuzatildi. Aqidaparast marksistlarni faqat bir narsa – hokimiyatni qurol yordamida egallash qiziqtirardi, xolos. G‘oyaviy konseptual yondashuvlarning bunday muqobilligi, keyingi voqealar 37 k о ‘rsatganidek, jamiyatning keskin siyosiy qutblanishiga, demokratiyaning s о ‘l radikal va liberal kuchlari о ‘rtasidagi ziddiyatlarning chuqurlashuviga olib keldi. “Oktyabr t о ‘ntarishi” Rossiya davlati va Turkiston tarixida yangi sahifani ochdi. Ma’lumki, 1917 yil 25 oktyabrda Petrogradda kurolli q о ‘zg‘olon amalga oshirildi. Usha kuni kech soat beshda Toshsovet ijroq о ‘mining yashirin majlisida о ‘lkada qurolli chiqish rejasi muhokama etildi. 28 oktyabrda ertalab soat oltida yangragan bosh temiry о ‘l ustaxonalari gudogi Toshkentda oktyabr t о ‘ntarishi boshlanganidan darak berdi. Shundan s о ‘ng, bugun hokimiyat Toshsovetta о ‘tdi. 1 noyabrda Toshsovet temiry о ‘l liniyasi orqali quyidagi telegrammani y о ‘lladi: “Sovet butun hokimiyatni qabul qildi. Hokimiyatni о ‘z q о ‘lingizga olingiz”. Petrogradda bolshevistik q о ‘zg‘olonning g‘alabasi va sovet hokimiyatining dastlabki hujjat va dekretlari Turkiston siyosiy hayotida murakkab jarayonlarga sabab b о ‘ldi. Bu paytga kelib uch asosiy siyosiy y о ‘l ajralib chiqdi. Birinchisi mahalliy aholining keng qatlamlari manfaatlarini о ‘z ichiga olgan b о ‘lib, milliy о ‘z taqdirini о ‘zi belgilashga oid huquqini ta’minlashda о ‘z ifodasini topdi. Rus eserlari va mensheviklari manfaatlarini ifodalovchi ikkinchi siyosiy y о ‘l Rossiya tarkibida cheklangan muxtor huquqlarni beruvchi demokratik jarayonlarni kengaytirishga qaratilgan edi. Uchinchisi – lenincha y о ‘l – yagona sovet imperiyasi makonida xayoliy kommunistik jamiyatni barpo etishga y о ‘naltirilgan b о ‘lib, biroq dastlabki paytda lenincha rahbariyat о ‘zining asl maqsadlarini turli vositalar yordamida niqoblashga intilgan edi. Milliy chet о ‘lkalar keng xalq ommasining siyosiy q о ‘llabquvvatlashini ta’minlashga harakat qilgan yangi sovet hukumatining boshlig‘i oktyabr t о ‘ntarilishining dastlabki kunlaridayoq milliy masalani keskin hal qilishning serva’da istiqbollarini bayon etishga shopildi. O‘z milliy hayotingizni erkin va t о ‘siqsiz barpo eting. Siz bunga haqlisiz. Siz, о ‘z mamlakatingizda о ‘zingiz x о ‘jayin b о ‘lmog‘ingiz lozim. Siz о ‘z hayotingizni turmush tarzingiz va shunga monand ravishda barpo etishingiz lozim”. Biroq, keyingi voqealar ishonarli k о ‘rsatganidek, yangi hokimiyat о ‘ziga xos midiy rivojlanish imkoniyatini s о ‘zlarda bayon etib, amalda ularga t о ‘sqinlik qildi 1 . 1 Азамхўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент: “Фан”, 1996. – Б. 115. 38 Jumladan, Boshqirdiston, Tatariston, Qrim va Kavkazning musulmon xalqlari hukumat “Murojaati” bilan t о ‘liq kelishgan holda о ‘zlarining mustaqil musulmon davlatlarini tashkil etishlarini e’lon qilganda, ularning hammasi qurol kuchi bilan Rossiya tarkibiga qaytarildi. Bolshevistik markaziy rahbariyat ulug‘ davlatchilik siyosatini davom ettirdi. Bu hol mahalliy kommunistlarning ochiqdan-ochiq shovinistik harakatlari tufayli yanada chuqurlashdi. Biroq oktyabrning dastlabki kunlarida yangi hokimiyatning xalqqa qarshi munosabati hali ochiq-oydin k о ‘rinmagandi. Aksincha, ozodlik haqidagi va’dalar ezilgan xalqlarda mustamlakachilik zulmidan qutulish umidini uyg‘otdi. Ayni paytda, Turkistondagi milliy partiya va harakatlar y о ‘lboshchilari “sotsialistik inqilob” tashqaridan kelgan siyosatchilar q о ‘li bilan, mahalliy aholi ishtirokisiz amalga oshirilganidan ogoh etdilar 1 . Petrograd va Toshkentda bolsheviklarning hokimiyatni egallagani haqidagi xabar joylarda turlicha qabul qilindi. Toshkentga qarama-qarshi mazmundagi telegrammalar kela bopiladi, ularning ba’zilari ushbu voqeani ma’quladi, boshqalari esa salbiy munosabat bildirdi. Musulmon y о ‘lboshchilarining munosabatini milliy matbuot sahifalarida e’lon qilingan maqolalar b о ‘yicha bilish mumkin. Jumladan, “Hurriyat” gazetasi oktyabr tuntaripining dastlabki kunlaridanoq “Rossiyadan xabarlar” ruknida mamlakatdagi siyosiy vaziyat haqida xabarlar berdi. Abdurauf Fitrat “Siyosiy g‘oyalar” maqolasida shunday yozadi: “Hozirda turkistonliklar uchun hammadan muhimi harakatlar y о ‘lini belgilab olishdir. Bolsheviklar va Kerenskiy hukumati tarafdorlari ozodlikni himoya qilib samoderjaviyaga qarshi chiqayotgan ekan, bu aynan musulmonlar manfaatlariga t о ‘g‘ri keladiki, ulardan borishing tomoniga о ‘tish va boshqasiga qarama-qarshi turish ehtiyotsizlik va aqlsizlik b о ‘lur edi”. Fitrat turkistonliklarga betaraf b о ‘lishini taklif etadi, “Aynan shu y о ‘l eng xavfsizdir”. U taraflardan har biriga murojaat qiladi: “hozircha birortangiz bizning о ‘z milliy huquqlarimizni tortib olish fikriga kelmagan ekansiz, biz sizning dushmaningiz b о ‘lmaymiz. Biz, musulmonlar, birortangizni yomon q о ‘rmaymiz va 1 Ражабов. Қ. Туркистон тарихи. – Тошкент , 2002. – Б 87 . 39 hech kimni himoya qilmaymiz” (“Hurriyat”, 1917 yil 7 noyabr). Shunday mazmundagi fikrlar boshqa milliy demokratlarning dunyoqarashida ham uchraydi. Ayni paytda Toshkentda yuzaga kelgan vaziyatdan tashvishga tushgan о ‘lka demokratik tashkilotlari 2 noyabrda Muvaqqat О ‘lka hukumatini tashkil etish masalasiga bag‘ishlangan birlashgan majlisni о ‘tkazdi. Majlis a’zolarning bir qismi qamalgan, bir qismi qochib yashiringan, Turkiston muvakkat q о ‘mitasi bilan birgalikda darhol 9 kishidan iborat Turkiston о ‘lka ijroiya q о ‘mitasini tashkil etish fikriga keldi; ulardan uch vakil ishchi va soldat deputatlari о ‘lka Sovetidan, ikki vakil xrestyan deputatlari о ‘lka Sovetidan, bir vakil musulmon deputatlari о ‘lka Sh о ‘rosidan, bir vakil qirg‘iz deputatlari о ‘lka Sovetidan, bir vakil eserlar partiyasidan, bir vakil sotsial-demokratlar partiyasi о ‘lka byurospdan saylandi. Q о ‘mitada 21 kishidan iborat kengaytirilgan demokratik kengash tashkil etildi, undan atigi 2 о ‘rin о ‘lka musulmonlari Sh о ‘rosiga askratildi. 7 noyabrda Turkiston о ‘lka inroq о ‘mi 15 noyabrda barcha demokratik tashkilotlar hamda soldat, ishchi, krestyan, qirgaz va musulmon deputatlari Sovetlari, sotsialistik partiyalar о ‘lka syezdi, shuningdek, shahar dumasi chaqirilajagini bildirib о ‘lkaning barcha shaharlariga telegramma orqali xabar yubordi. ІІІ о ‘lka Sovetlari syezdi arafasida bir qator muhim voqealar r о ‘y berdi. 12 noyabrda Toshkentda о ‘lkaning turli shaharlaridan kelgan musulmon delegatlar ishtirok etgan shahar о ‘z- о ‘zini boshqaruv vakillari syezdi о ‘z ishini boshladi. Shu kuni Rossiyada Ta’sis Majlisiga saylovlar boshlayadi. Ular saylov okrutlarida bir necha hafta davom etdi. Yesh senzi harbiy xizmatchilar uchun 18 yoshni va fuqarolar uchun 20 yoshni tashkil etdi. Mulkiy, о ‘troqlik, savodxonlik va boshqa senzlar k о ‘zda tutilmadi, xotin-qizlarga teng saylov huquqi berildi. Shuni ta’kidlash lozimki, saylovlar hali Rossiyaning hamma rayonlarida Sovet hokimiyati о ‘rnatilmagan bir sharoitda olib borildi. Turkistonda Ta’sis Majlisiga saylovlar о ‘tkazilmadi, bunga aftidan sentabr voqealari va Oktyabr t о ‘ntarishi natijasida yuzaga kelgan notinch vaziyat sabab b о ‘ldi. Biroq Ta’sis Majlisiga musulmonlar nomzodlari r о ‘yxati e’lon qilindi. Jumladan, Samarqand viloyat musulmonlari syezdi (1917 yil 28 - 30 oktyabr) qarori bilan ta’sis Majlisi 40 delegatlari r о ‘yxatiga Mahmudx о ‘ja Behbudiy, Abdurahmon Farhodov, Toshp о ‘lat Abdulkomil о ‘g‘li, Sulton О ‘rinboy о ‘xli, Sadri Maqsudiy, Nikolskiy, Kamoliddin Xusainovlar kiritildi (“Xurriyat”, 1917 yil 7 noyabr). 12-15 noyabrda о ‘tkazilgan “Turli musulmonlar guruhlarining birlashgan majlisi” о ‘sha kunlardagi sezilarli voqealardan b о ‘ldi. Mazkur majlisda k о ‘zda tutilganidan k о ‘p ishtirokchilar qatnashgani uchun unga III о ‘lka musulmonlari syezdi maqomini berish zarur deb topildi.Milliy musulmon tashkilotlarining y о ‘lboshchilari о ‘lka aholisining k о ‘p millatli tarkibini hisobga olishda doimo demokratik tamoyillarga rioya qilish fikrini uqtirdilar. 2.2. Turkiston Muxtor hukumatining sovetlar tomonidan ag‘darilishi 41 Muxtoriyat hukumati a’zolari о ‘rtasida о ‘zaro ixtilof kelib chiqdi. Hukumat rahbari Mustafo Ch о ‘qayev iste’foga chiqishga majbur b о ‘ldi. Uning hukumat mahkamasi ag‘darildi, о ‘zi esa yaqin kishilari bilan hukumatni tashlab, Q о ‘qonni tark etishni lozim topdi. Muxtor hukumat Harbiy kengashi raisi M.Chanishev va uning eng yaqin safdoshlari-rus ofitserlari qamoqqa olindi. Ulamochilarning yordami bilan Muxtoriyat hukumati militsiyasiga boshchilik qiluvchi Ergash hukumat rahbari va bosh q о ‘mondon etib tayinlandi. Ana shu tariqa Muxtor hukumatda davlat t о ‘ntarishi yuz berdi. Hokimiyat ashaddiy murosasiz kuchlar q о ‘liga о ‘tib qoldi. Turkiston Muxtoriyatidagi bu b о ‘linish sh о ‘rolarga q о ‘l keldi 1 . Ular bu qulay vaziyatdan foydalanib Q о ‘qon shahriga hujumni yanada kuchaytirdilar. Ayniqsa bosim 18-19-fevralda Toshkentdan Ye.O.Perfelyev Q о ‘qonga yetib kelgach yanada kuchaydi. Uning ixtiyorida II eshelon harbiy qismlar bor edi. Otliq askarlar, artilleriya va piyoda qismlarga ega b о ‘lgan Turkiston о ‘lkasi harbiy komissari, s о ‘l eser, vahshiy general Q о ‘qonni uch tarafdan qurshab oldi. Qizil q о ‘shinlar Eski shahar hududiga bostirib kirdilar. Dahshatli va mislsiz qirg‘in boshlandi, Q о ‘qon о ‘t ichida qoldi. Q о ‘qondagi xunrezlik, genotsid dahshatlarini amalga oshirganlarning о ‘zlari ham e’tirof etganlar. О ‘sha paytda 28 yoshda b о ‘lgan о ‘lka Harbiy komissari Ye.Perfilyev jang tafsilotlarini shunday hikoya qildi: “Machitlarni yana bir necha marotaba о ‘qqa tutishga t о ‘g‘ri keldi. Qizil gvardiyachilar b о ‘g‘izlangan Yevropaliklarning jasadlarini k о ‘rganda shunday tutaqib ketdilarki, ularni hech qanday kuch t о ‘xtatib qololmasdi, askarlar oldidan chiqqan hamma narsani yakson qilib ketaverdilar 2 . Hatto shunday holat r о ‘y berdiki, 5 ta qizil gvardiyachi yerli banditlarning 200 tasini oldiga solib quvladi. Otryad katta qahramonlik k о ‘rsatdi. Jang ishtirokchilari orasida birorta ham q о ‘rqog‘i y о ‘q edi. Biz qiyinchilik bilan Toshk о ‘prikni q о ‘lga kiritdik va Eski shaharga yorib kirdik. Isyonchilar t о ‘dasi Skobelev tomonga chekinishdi. Badavlat kishilar qimmatbaho boyliklarini, pullarini о ‘zlari bilan olib qochdilar, lekin narsalari о ‘zlariga nasb etmadi. Qochayotganlarni tezotar t о ‘pdan о ‘q uzib yanchib 1 Азамхўжаев С. Туркистон муҳторияти. – Тошкент : “Фан” , 1996. – Б.119 . 2 Шамсуддинов Р . “Истиқлол йў лида шаҳид кетганлар”. – Тошкент , 2001. – Б. 53 . 42 tashladik, bir qismini esa orqaga chekinishga majbur etdik. Ularning k о ‘rpa- yostiqlari, gilamlari, qimmatbaho narsalari y о ‘lda sochilib qoldi”. Q о ‘qonda dahshatli fojealar va qirg‘inlarni о ‘z k о ‘zi bilan k о ‘rgan va uning shaxsan ishtirokchisi M.I.Shkorupaning iqrori ayniqsa diqqatga loyiqdir: “Tinch aholining uylari, Turkiston Rossiya uchun ham tansiq b о ‘lib qolgan manufaktura, g‘alla omborlari yonardi. Q о ‘qon uch kun о ‘t ichida qoldi. “ О ‘sha kunlarda, - deb yozadi tarixshunos olim Sh.A Shomagdiyev, talonchiliklar ham avj olgan. Askar, qizil gvardiyachilarga b о ‘ysunmay qolgan olomon, mayda burjuaziya nima b о ‘lsa shuni talab, tashib keta boshladi... Eski shahar va barcha d о ‘konlar tijorat firmalari, savdo qatorlari, banklar, mayda xonadonlar talon-taroj qilindi. Talonchilar talagan mulklarini aravaga ortib, vakzal va qal’aga tashidilar. U yerda begona mulkni b о ‘lib olish boshlandi””. 1918 yilda Q о ‘qonga kelgan ingliz kapitani A.Brun shaharni yarim b о ‘sh holda k о ‘rgan. Uning yozishicha shahar bosqinida ishtirok etgan nemis avstraliyalik va venger asirlardan yollangan askarlar 100 ming s о ‘mdan ortiq pulni о ‘marishgan. Ayniqsa armani millatga mansub dashnoqlar Q о ‘qon shahrida k о ‘z-k о ‘rib quloq eshitmagan vahshiyliklarni amalga oshirdilar. Q о ‘qon fojeasi qatnashchilaridan yana biri, Turkiston xalqlarining jallodi A.T.Karavaysev о ‘z estaliklarida bunday deb yozadi: “Konovalov t о ‘dasidagi arman dashnoqlari о ‘zboshimchalikni haddan oshirib yubordilar. Ular Q о ‘qonga kelguncha tinch aholini talab, qirg‘in qilganlar”. Armani millatiga mansub dashnoqlar Q о ‘qonda k о ‘z-k о ‘rib quloq eshitmagan vahshiyliklarni amalga oshirdilar. Shahar ostin-ustin qilindi va talandi. Ular xususan Eski shaharni, ayniqsa savdo tarmoqlarini, d о ‘konlar, rastalarni, omborlarni taladilar, qolganlariga о ‘t q о ‘yib yondirib yubordilar. Dashnoqi armanlar musulmonlar yashaydigan xonadonlarga bostirib kirdilar, hech kimni ayamasdan qirg‘in qildilar, hatto cholu-kampirlar va yosh g о ‘daklarga ham rahm qilmadilar. Homilador ayollarni qorinlarini yorib tug‘ilmagan g о ‘daklarni qilichlar tig‘idan о ‘tkazdilar, yosh norasta g о ‘daklarni beda qirqadigan joduda burda-burda qilib tashladilar. Yosh qizlarning nomuslarini haqoratladilar, ayol juvonlarni esa erlari k о ‘z oldida z о ‘rladilar. Ibodatxonalar, 43 masjid va madrasalarni kuli k о ‘kka sovurildi. Hamma yerda qamoqqa olishlar boshlandi, ayg‘oqchilar va tilmochlar k о ‘paydi. Mahalliy aholini qamoqqa olish t о ‘g‘risidagi order b о ‘lsa ham b о ‘lmasa ham hibsga olaverdilar. Qamoqqa olinganlarning k о ‘plari sud va tergovsiz otib tashlandi. Q о ‘qonni tashlab ketishga majbur b о ‘lgan. Muxtor hukumatning a’zolari Farg‘ona shahriga borib xalqni namoyishga chorlaganlar. Ularni tub yerli mahalliy aholi q о ‘llab-quvvatlagan. Lekin sh о ‘rolar hukumati bu harakatni bostirgan. Nosirxon T о ‘ra Namanganda, S.Gersfeld Samarqanda, Obidjon Mahmudov Buxoroda q о ‘lga olingan. Ubaydullax о ‘jayev, Abdulxamid Sulaymon (Ch о ‘lpon) Q о ‘qondagi fojeaviy hodisalarni Ashhaboddan Samarqandga kelayotganlarida y о ‘lda eshitadilar va ular о ‘z y о ‘llarini о ‘zgartirib Orenburg tomon y о ‘l oladilar. Bu yerda ular Ahmad Zakiy Validiy T о ‘g‘on bilan uchrashadilar. U Orenburgda Boshqirdiston Muxtoriyatining ichki va harbiy ishlari bilan band edi. Xullas, hamma alomatlarga k о ‘ra tarixga Turkiston Muxtoriyati nomi bilan kirgan Q о ‘qon Muxtoriyati tor-mor qilindi va tarqatib yubordi. Qadimgi madaniy va boy savdo shahri b о ‘lgan, Q о ‘qon tag-tugi bilan vayron qilindi va qonga botirildi. Q о ‘qon xalq militsiyasiga boshchilik qilgan Ergash о ‘z kuchlari bilan shaharni tashlab chiqdi va sh о ‘rolarga qarshi kurashni davom etirdi. Rahbarsiz va tashkilotsiz qolgan Q о ‘qon shahri mudofaachilari fojea va dahshatni yanada og‘irroq tus olmasligi maqsadlarini k о ‘zlab sh о ‘rolar rahbariyati bilan muzokaralar boshlashga majbur b о ‘ldilar. Nihoyat 22-fevral (9-fevral)da bolshovoylar tomonidan taqdim etilgan va mahalliy musulmon xalqining milliy manfaati va izzat nafsini kamsituvchi “Tinchlik shartnomasi”ga imzo chekdilar. Shartnomaning birinchi moddasida: “aholi xalq Komissarlari sh о ‘rosining hokimiyati va mahalliy sh о ‘ro muassasalarini tan oladi”, deyilgan edi. Shunday qilib, Turkiston Muxtoriyati hukumati beshikligidayoq, b о ‘g‘ib о ‘ldirildi va tugatildi, mustamlakachi bosqinchi sh о ‘rolar hukumati о ‘z g‘alabasini tan-tana qildi. Turkiston Muxtoriyatidan s о ‘ng 1917 yil dekabrda qozoq milliy-demokratlari Orenburgda tashkil etgan Alash Muxtoriyati ham tor-mor qilindi. Ammo z о ‘rlikka, 44 bosqinchilikka asoslangan va Turkiston Muxtoriyatini tugatishga qaratilgan sh о ‘rolarning sharmandali va adolatsiz siyosati mehnatkash xalq ommasi k о ‘zi oldida bu hukumatning asl maqsadi va mohiyatini ochib tashladi. Natijada butun Turkiston xalqlari istiqlol uchun, erk va milliy ozodlik uchun kurashga otlandilar. Bolshovoylarning Q о ‘qon shahrida amalga oshirgan dahshatli fojealaridan hatto Turkistonda yashayotgan yevropa aholisiga mansub eserlar, kadetlar va mensheviklarning vakillari ham nafratlangan edilar. Menshevik-internatsionalistlar fraksiyasining boshlig‘i Vaynshteyn Toshkent shahar Sh о ‘rosining 1918 yil 23-fevraldagi yig‘inida Respublika Harbiy Komissari Ye.Perfilyevning qizil gvardiyachi jangchilari bilan Q о ‘qonda dahshatli xunrezliklar qilganini taftish etish kerak va aybdorlar javobgarlikka tortilishi lozim, deb talab qildi. Jumladan u bunday degan edi: “Qiziq, sinfiy kurash nomi bilan armanlar va forslarning о ‘zaro milliy kelishmovchiliklari haqidagi gaplar, musulmonlardan qanday qilib, himoyalanishimiz loyihasi t о ‘g‘risidagi fikrlar quloqqa chalinmoqda. Biz sinfiy kurash о ‘rniga milliy kurash olib borayapmiz, bu ahvolni, shubhasiz, tabiiy hol deb hisobga olmaymiz. Lekin u mantiqan t о ‘la, sh о ‘rolarning Turkiston о ‘lkasida olib borayotgan siyosati oqibatidir”. 1918-yil yanvar oyidayoq Skobelev shahar hokimi V.D.Doriomedov “Znamya svabod о ‘” gazetasida Muxtoriyatchilarga hayrihohlik bildirib, “rus bolsheviklari har qanday Muxtoriyatni tan olmadi va mazlum xalqlar о ‘z huquqlari va taqdirlarini haqiqatan о ‘zlari belgilamoqchi b о ‘lganlarida bunga y о ‘l q о ‘ymadi” deb yozgan edi 1 . Turkiston Muxtoriyatiga nisbatan adolatsiz siyosatni ba’zi-bir bolshovoy arboblarning о ‘zlari ham tanqid qilgan edilar. Jumladan, Sh о ‘rolar istibdodi arboblaridan D.F.Manjara bunday degan edi: “Milliy siyosatda y о ‘l q о ‘ygan xatolarimiz tufayli Q о ‘qon Muxtoriyati vujudga keldi... Uni y о ‘qotish payti yana bir xatoga y о ‘l q о ‘ydik. Qurol-yarog‘i deyarli b о ‘lmagan Muxtori- yatchilar joylashgan Eski shaharni qamal qilish о ‘rniga biz t о ‘plardan о ‘qqa tutdik, keyin dashnoqlarning qurolli t о ‘dalarini ishga soldik. Natijada talon-taroj, 1 Ўзбекистоннинг янги тарихи. Иккинчи китоб. Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида – Тошкент: “Шарқ”, 2000. – Б. 56. 45 nomusga tegish, qirg‘in boshlandi. Bundan Muxtoriyatchilarga aloqasi b о ‘lmagan tinch aholi katta zarar k о ‘rdi”. Turkiston Muxtoriyatini qonga botirilganligining eng asosiy va bosh aybdori V.I.Lenin bosh b о ‘lgan sh о ‘rolar hukumati va Kommunistik firqadir, qolaversa Markaziy hukumatining Turkiston filiali va uning qonx о ‘r va jallod malaylari b о ‘lmish, endigina 26 yoshga t о ‘lgan Kolesov rahbarligidagi Turkiston Xalq Komissarlari hukumati va uning a’zolaridir. Bu hukumat a’zolarining deyarlik barchasi mahalliy musulmon xalqlarga nafrat va shovinistik ruhi bilan sug‘orilgan va ongi zaharlangan shaxslar edilar. Favqulodda Komissar Pyotr Kobozevning e’tiroficha Rais Fyodr Kolesov sanalgani bilan barcha ish Uspenskiy q о ‘lida edi. Uspenskiy esa ashaddiy monarxist shovinist edi. Uning “ О ‘rtoq musulmonlar! shuni qulog‘ingizga quyib olingki biz sizning og‘alaringizmiz, sizlar uka b о ‘lasizlar, tushunarlimi, bizga b о ‘ysunushga majbursiz” degan s о ‘zlaridan ham bu shaxsning ichki dunyosi k о ‘zga yaqqol tashlanib turar edi. Yoki Turkiston XKS a’zolaridan biri Pavlichenkoning quyidagi s о ‘zlariga e’tibor qiling: “Biz о ‘zimizni inqilobning ilg‘or otryadi, eng ongli va komil jangchilari deb bilamiz va siyosatga g‘ о ‘r b о ‘lgan musulmon mehnatkashlarning yetakchisi b о ‘lishni burchimiz deb bilamiz. Musulmonlarga biron narsani topshirish niyatida emasmiz”. Q о ‘qon fojeasida asosiy aybdor Lenin va Stalin boshliq bolsheviklar firqasi va sh о ‘ro hukumati ekanligi ta’kidlanadi. Bu ayb uchun Q о ‘qon xalqiga, butun Turkiston xalqiga murojaat etib, musulmon aholisidan uzr s о ‘rashni zarurligini hatto 1919-yil 9-mayda Lenin huzurida b о ‘lgan afg‘on-hind delegatsiyasi boshlig‘i, Muhammad Barakatulloxon (Sobir Yusupov ham birga edi) ham og‘zaki, ham yozma ravishda bayon etgandi. Ammo din insoniy xislat mustamlakachi va qonx о ‘r jallodlarga begona edi. Turkiston va Boshqirdiston milliy Muxtor hokimiyati ag‘darib tashlangandan keyin milliy masalalar b о ‘yicha Sh о ‘ro Xalq komissarligi 1918-yil aprelida Qozon, Ufa, Yekaterinburg, Turkiston va boshqa mahalliy sh о ‘rolar uchun “Sh о ‘ro hokimiyatining vazifalari” degan murojaat e’lon qildi. Unda sh о ‘ro rahbariyatining tub maqsadlari bayon qilindi: “Markazda boshlangan inqilob chekka о ‘lkalarga, ayniqsa Osiyoga ancha kech yetib keldi. Turmush va tilning 46 о ‘ziga hosligi, hamda chekka viloyatlarning iqtisodiy qoloqligi bu yerlarga sh о ‘ro hokimiyatining kirib kelishini qiyinlashtirdi. Bultur (1917-yil) noyabr va dekabr oylarida Volga b о ‘yi tatarlari, boshqirdlar, qirg‘izlar (qozoqlar) va Turkistonliklar orasida paydo b о ‘lgan Muxtor burjua guruxlari inqilob davomida qadamba-qadam qurolsizlantirildilar. Bu ish ularni xalq ommasidan tamomila ajratib tashlash va ommani sh о ‘ro atrofiga jipslashtirish maqsadida amalga oshirildi. Ularning Muxtoriyatini olib q о ‘yish, ushbu jirkanch burjuachilardan tozalashni boshlash va burjua Muxtoriyatini sh о ‘ro Muxtoriyatiga aylantirish zarur”. Sh о ‘ro rahbariyatinining milliy asosdagi Muxtoriyat emas, balki Sh о ‘ro negizidagi Muxtoriyat tarafdori ekanligi masalasi hattoki RSFSRning 1918-yil 10-iyulda qabul qilgan konstitutsiyasida ham о ‘zining yaqqol ifodasini topdi. Konstitutsiyaning 8-paragrafi 4-bandida bunday deyilgan: “Har bir millatning ishchi va dehqoniga Muxtor hokimiyat yoki boshqa Muxtor Sh о ‘ro tashkilotlari ishida ishtirok etmoqchi yoki y о ‘qmi, va u qaysi negizdagi Muxtoriyatda ishtirok etmoqchi, shuni о ‘zi hal qilishi huquqi berib q о ‘yilgan”. Umuman olganda , Turkiston Muxtoriyati uchun kurash mamlakatimiz xalqlarining milliy istiqlol uchun , erk va ozodlik uchun olib borgan mardonavor va jasoratli kurashining eng yorqin sahifalaridan biri sifatida Vatan tarixidan chuqur о‘ rin oldi . Vatanparvarlik tarbiyasining о‘ rnak va namuna olsa arzigulik bu satrlari Muxtoriyatchilar va ularning jasoratlari mamlakatimiz fuqarorlari , xususan yosh о‘ g ‘ il - qizlarimiz qalbida qanchalik mehr - muhabbat uyg ‘ otsa , Turkiston Muxtoriyatchilarini qonga botirgan va ularni tengsiz jangda qirg ‘ in qilgan shovinist Rossiya sh о‘ ro saltanati mustamlakachilariga nisbatan ham shu qadar nafrat va g ‘ azablarini tug ‘ yon urdiradi . XULOSA Bugungi kunda Turkiston Muxtoriyati uchun kurash tarixini о‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi. Ilmiy jamoatchilik e’tiborini kо‘pdan о‘ziga jalb etib 47 kelayotgan Muxtoriyat tarixi xozirda nafaqat ilmiy, balki amaliy va hatto spyosiy nuqtai nazardan qiziqish uyg‘otishi tabiiy. Chunki davr о‘sha yillar voqealariga qayta baho berishni taqozo etmoqda. Shunisi ham borki, Turkistonda Muxtoriyat uchun kurash jarayonida demokratik milliy davlatchilikni barpo etish mafkurasi ham pakllana bordi. Sovet voqeligi sharoitida uzoq yillar Turkiston Muxtoriyati tarixi soxtalashtirildi va buzib k о ‘rsatildi. Mavjud ilmiy adabiyotlarni batafsil о ‘rganish shuni k о ‘rsatdiki, sovet davrida tadqiqotchilar mafkuraviy va ma’muriy nazorat iskanjasida b о ‘lib, erkin fikr bildirish imkoniga ega emasdilar. Ular kommunistik targ‘ibot maqsadlariga xizmat qilishga majbur edilar. Turkistonda sovet hokimiyati о‘ rnatilishi hamda ijtimoiy - siyosiy harakatlarni о‘ rganishga , shuningdek , jadidchilikni tadqiq etishga bag ‘ ishlangan 80- yillar oxirlarigacha yaratilgan deyarli barcha ilmiy tadqiqotlarda Turkiston Muxtoriyatining mohiyati va tushunchasini atay toraytirish maqsadida unga “ Q о‘ qon Muxtoriyati ” degan nom berilib , uning tashkilotchilari “ panislomcha ”, “ panturkchi ”, “ burjua millatchilari ”, “ aksilinqilobchi ” deb ataldi . Ikkinchisi – “qayta qurish” davri. S о ‘nggi yillardagi adabiyotlarni izchillik bilan о ‘rganish shuni k о ‘rsatadiki, 80-90-yillar davomida “qayta qurish” ta’sirida partiya mafkuraviy tuzumining bir muncha kuchsizlanadi va SSSRning parchalanishi bilan tarix fanida sog‘lomlashish jarayoni namoyon b о ‘la boshladi. Bular tarixiy voqealarga sinfiy yondashuvdan qochish, umuminsoniy qadriyatlar us tuvorligiga suyanishga intilish kabilarda k о ‘rinadi. O‘z- о ‘zidan ma’lumki, о ‘zbek xalqining ozodlik va mustaqillik uchun kurashi manbalariga e’tibor keskin kuchaydi. Shuni ta’kidlash lozimki, gazeta va jurnallardagi maqolalar bilan bir qatorda, risola sifatidagi tadqiqotlar ham paydo b о ‘ldi. Biroq, ularda bizning tahlilimiz k о ‘rsatishicha, muammoning ayrim qirralari qarab chiqiladi. Turkiston Muxtoriyati harakatini idrok qilishga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar olib borilmadi. Xususan, mahalliy demokratlarning Muxtoriyat uchun kurashdan k о ‘zlagan asosiy maqsadlari, ularning Turkiston jamiyatini taraqqiyot y о ‘liga tarixiy islohotchilik asosida olib chiqishga urinishlari yetarli о ‘rganilmadi. Jadidlarning 1917-yil fevraldan Oktabrgacha b о ‘lgan davrdagi faoliyatining 48 dasturiy, tashkiliy tomonlari, ularning Turkiston ozodligi va mustaqilligi uchun kurashda mahalliy aholini birlashtirish uchun olib borgan say-harakatlari tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qoldi. Mustaqillik davrida olib borilgan izlanishlar natijasida quyidagi masalalar о‘ rganildi : Turkistonda islohotchilik g ‘ oyalarini shakllantirishga shart - sharoit yaratgan tarifiy , ijtimoiy - iqtisodiy , siyosiy omillar ; jadidchilik va Turkiston Muxtoriyatining о‘ zaro yaqin aloqasi , Milliy demokratlar faoliyatining dasturiy , tashkiliy asoslari va ularniag konseptual qarashlari . Turkiston Muxtoriyati barpo etilishi takribasi umumlashtirildi va uning z о ‘ravonlik bilan bostirilishining haqqoniy manzarasi yoritildi. Turkiston Muxtoriyati millatlarning о ‘z taqdirini о ‘zi belgilash masalasini demokratik y о ‘l bilan hal etishga bel bog‘lagan xalq irodasi va ilg‘or ziyolilarning k о ‘tarinki xatti-harakatlari zaminida vujudga keldi. Tabiiyki, z о ‘ravonlik, shovinizm bilan qurollangan yangi mustabid bolsheviklar milliy mustaqillikka intilishning har qanday k о ‘rinishiga tish-tirnog‘i bilan qarshi edilar. Turkiston Muxtoriyati amalga oshirolmagan maqsadlar bizning kunlarda aniq tarixiy mazmun bilan boyimoqda. Xalqimizning qadriyatlari tiklanayotgan, boy va mazmundor tarixi t о ‘g‘ri yoritilayotgan bugungi kunlarda milliy mustaqillik uchun kurashning yorqin va ayni chog‘da, fojiali sahifasi b о ‘lgan. Turkiston Muxtoriyati haqida bor haqiqatni aytish va undan jiddiy saboqlar chiqarish bugungi kunning vazifasidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari: 49 1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йў қ. – Тошкент : Шарқ , 1998. – 31 б . 2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон НМИУ, 2017. – 488 б . II. Ilmiy adabiyotlar: 1. Азам х ўжаев С. Туркистон М уҳторияти. – Тошкент : Фан , 1996 . 2. Азамхўжаэв С . Туркистон бирлиги учун. – Тошкент : Фан , 1995 . 3. Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2003. 4. Дониёров Шониёз. Мухторият қисмати. – Тошкент : Шарқ юлдузи , 1991 . 5. Зиёев Х. Тарих – ўтмиш ва келажак кўзгуси. – Тошкент: Адабиёт ва санъат , 2000. 6. Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва махаллий бошқарув тарихи. – Тошкент : Янги аср авлоди , 2001. 7. Жўраев Н . , Нуруллин Р . , Камолов С . ва бош қ . Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида. – Тошкент : Шарқ , 2000. 8. Usmonov Q. O‘zbekiston tarixi milliy istiqlol davri. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. 9. Зиёев а Д. Туркист о н миллий о з о длик ҳ а р а к а ти (муст а бид тузумг а қ а рши 1916 йил в а 1918-1924 йилл а рд а ги ха лқ кур а шл а ри т а ри х шун о слиги). – Тошкент: Ғ а фур Ғул о м, 2000. 10. Шамсутдинов Р . Истиқлол йўлида шаҳид кетганлар . – Тошкент : Шарқ нашриёт - матбаа акциядорлик компанияси б ош таҳририяти , 2001. 11. Ражабов Қ . Туркистон тарихи. – Тошкент , 2002. 12. Ўзбекистоннинг янги тарихи . Иккинчи китоб. Ўзбекистон Совет мустамлакачилиги даврида . – Тошкент : Шарқ , 2000. 13. Шамсуддинов Р . Ўзбекистонда советларни қулоқлаштириш сиёсати ва унинг фожиали оқибатлари. – Тошкент , 2001 . 14. Шамсуддинов Р . “Истиқлол ёълида шаҳид кетганлар”. – Тошкент , 2001 . 15. Haydarov M. Turkiston tarixi (1917-1924-yil). – Toshkent, 2000. 50 16. Ermatov A. Turkistonda nazorat organlarining faoliyati. – Toshkent, 2007. 17. Irzayev B. Turkiston jadidlarining ko’mak tashkiloti. – Toshkent: Toshkent islom universiteti nashriyot matbaa birlashmasi, 2016. III. Ilmiy maqola va jurnallar 1. Алимова Д.А. Ҳақ олинур, берилмас // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1997 йил 14 февраль. 2. “Саодат” журнали. Турор Рисқуловнинг таржимаи ҳоли. – Тошкент, 1992 . IV. Internet manbalari 1. https: // www.edu.uz 2. https: // www. ziyo.net.uz 3. https: // www.performance.edu.uz 4. https: // www.natlib.uz 51

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTONDA 1917-YILDA SIYOSIY VOQEALAR BOSHLANISHI

1.1. Turkiston Muxtoriyati hukumatining tashkil topishi

1.2. Turkiston Muxtoriyati – jadidlar milliy demokratik g‘oyalarining amaldagi ifodasi

II BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING OLIB BORGAN OZODLIK UCHUN KURASHLARI

2.1. Turkiston Muxtoriyati: ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar

2.2. Turkiston Muxtor hukumatining sovetlar tomonidan ag‘darilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить