Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 165.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyatining o‘rni va roli

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG’BEK N OMIDA GI O’ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI TA RIX TA ’LIM Y O‘N A LISHI O’ZBEKISTON TA RIX I FA N IDA N “ O’ZBEK DA VLA TCHILIGI TA RIX IDA TURKISTON MUX TORIY A TIN IN G O’RN I VA ROLI” MA VZUSIDA TA Y Y ORLA GA N KURS ISHI Topshirdi : ____________________ Qabul qildi: ___________________ Toshk ent -2025 MUN DA RIJ A KIRISH ……………………………………………………………………….3-6 I BOB. TURKISTON DA MUX TORIY A TCHILIK HA RA KA TIN IN G Y UZA GA KELISHI........................................................................................... 1.1. Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan ijtimoiy-siyosiy sharoitlar......................................................................................................... ..7-13 1.2. Muxtoriyatchilarning milliy davlat tuzish yo`lidagi harakatlari.............14-20 II BOB. TURKISTON MUX TORIY A TI! OZODLIK VA MILLIY DAVLA TCHILIKN IN G TIKLA N ISHI UCHUN KURA SH........................... 2.1. Ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar..............21-30 2.2. Muxtoriyatchilar harakatining yemirila borishi......................................30-27 X ULOSA .......................................................................................................3 7-39 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI .....................................40 2 Kirish Mav zuning dolzarbligi: Mustaqillikka erishganimizdan keyin xalqimizning o`z yurti, tili, madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga, o`zligini anglashga qiziqishi ortib bormoqda. Bu – tabiiy hol.Odamzod borki, avlod-ajdodi kimligini, nasl-nasabini,o`zi tug`ilib voyaga yetgan qishloq, shahar, xullaski, Vatanining tarixini bilishni istaydi. 1 Ozodlik, mustaqillik, bugungi tinch-osuda hayot o`z-o`zidan kelmagani, ularning barchasi qanday tinimsiz kurashlar, qiyinchilik va yo`qotishlar, uyqusiz tunlar, munozara va muhokamalar, izlanish va yaratishlar, ba`zan o`ta iztirobli, ba`zida quvonchli intilishlar mahsuli ekanini qalbimizdan, yuragimizdan o`tkazamiz. El-yurtimiz O`zbekiston deb atalgan bu betakror va ozod diyor, mustaqil davlatni haqiqatan ham o`z mehnati, o`z aql-zakovati va salohiyati, irodasi bilan barpo etganidan ko`nglimiz tog`dek ko`tariladi. 2 O`zbeki stonni mustaqil rivojlanish yo`liga qadam qo`yishi ota- bobolarimizning mustaqillik va erk uchun uzoq kurashi tarixini qayta idrok etishga milliy-ozodlik harakati mafkurasining shakllanish jarayoniga davlat mustaqilligiga erishishni ta`minlagan omillar sifatida katta ijtimoiy qiziqish uyg`otmoqda. Tarixiy haqiqatni qayta tiklash imkonoyati paydo bo`lgan bugungi tub o`zgarishlar sharoitida butun milliy-ozodlik harakati jarayoni, shuningdek, ayrim ijtimoiy-siyosiy oqimlarning o`rni va ahamiyati haqidagi eski qarashlarni butunlay qayta ko`rib chiqish zaruriyati yuzaga keldi. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov xalqimiz tarixini xolisona o`rganish zarurligini ta`kidlab shunday degan edi. “Biz tariximizni yoritishda uni davr muayyan siyosiy gurunlar yoki ayrim shaxslar manfaatiga moslab talqin etishni qoralaymiz. G`oyat murakkab va ziddiyatli tariximizni xolisona va ilmiy o`rganish – tarixchi olimlari mizning ma`suliy atli va oliyjanob vazifasi deb hisoblaymiz”.Ozodlik va mustaqillik g`oyalarini o`zida mujassamlantirgan va o`zbek xalqi tarixida o`chmas iz qoldirgan muhim voqealardan biri Turkiston 1 Karimov.I.A.”Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”T.”Sharq”.1998.3-bet 2 Karimov.I.A.”O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”.T. “O’zbekiston” NMIU,2011. 30-bet. 3 muxtoriyatidir. Bugungi kunda Turkiston muxtoriyati uchun kurash tarixini o`rganish alohida ahamiyat kasb etadi.Ilmiy jamoatchilik e`tiborini ko`pdan o`ziga jalb etib kelayotgan Muxtoriyat tarixida hozirda nafaqat ilmiy, balki amaliy va hatto siyosiy nuqtai-nazardan qiziqish uyg`otishi tabiiy, chunki davr o`sha yillar voqealariga qayta baho berishni taqozo etmoqda. Shunisi ham borki, Turkistonda Muxtoriyat ushun kurash jarayonida demokratik milliy davlatchilikni barpo etish mafkurasi ham shakllana bordi. Mav zuning o` rganilish darajasi: Turkiston Muxtoriyati tarixini o`rganish murakkab, og`ir va shubhasiz muhim yo`lni bosib o`tdi.Uni shartli ravishda uch davrga bo`lish mumkin. Birinchisi – sovet davri. Sovet voqeligi sharoitida uzoq yillar Turkiston Muxtoriyati tarixi soxtalashtirildi va buzib ko`rsatildi. Mavjud ilmiy adabiyotlarni batafsil o`rganish shuni ko`rsatdi-ki, sovet davri tadqiqotchilari mafkuraviy va ma`muriy nazorat iskanjasida bo`lib erkin fikr bildirish imkoniyatiga ega emas edilar. Ilmiy izlanishlar metadologiyasi asosan markscha-lenincha mafkuraga tayanardi. Natijada ilmiy muomalaga ko`plab manbalar ko`plab faktik materiallar kiritilganligiga qaramay, tarixiy jarayonlar butun ziddiyati va murakkabligi bilan baholanmay haqqoniy ilmiy bilimlar o`rniga vaziyatni to`g`ri aks ettirmaydigan soxta tarixiy manzaralar yaratildi. Turkistonda sovet hokimiyati o`rnatilishi hamda ijtimoiy-siyosiy harakatlarni o`rganishga,shuningdek, jadidchilikni tadqiq etishga qaratilgan. 80-yillar oxirlarigacha yaratilgan deyarli barcha ilmiy tadqiqotlarda Turkiston Muxtoriyatining mohiyati va tushunchasini atay toraytirish maqsadida unga “Qo`qon Muxtoriyati” degan nom berilib, uning tashkilotchilari “pan islomchi”,”pan turkchi”,”aksilinqilobchi deb ataladi. Ik k inchisi – “qayta qurish” davri.So`nggi yillardagi adabiyotlarni o`rganish shuni ko`rsatadiki, 80-90-yillar davomida “qayta qurish” ta`sirida partiya mafkuraviy zug`umining birmuncha kuchsizlanishi va SSSRning parchalanishi bilan tarix fanida sog`lomlashish jarayoni namoyon bo`la boshladi. Ular tarixiy voqealarga sinfiy yondashuvdan qochish umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligiga suyanishga,yo`nalish kabilarda uchraydi. O`z-o`zidan ma`lumki, o`zbek xalqining 4 ozodlik va mustaqillik uchun kurash manbalariga e`tibor keskin kuchaydi. Shuni ta`kidlash lozimki, gazeta va jurnallardagi maqolalar bilan bir qatorda risolalar ham paydo bo`ldi. Biroq ularda bizning tahlilimiz ko`rsatishicha, muammoning ayrim qirralari ko`rilsa, Turkiston Muxtoriyati harakatining idrok qilinishiga bag`ishlangan tadqiqotlar olib borilmadi. Xususan mahalliy demokratlarning Muxtoriyat uchun kurashda ko`zlangan asosiy maqsadlari ularning Turkiston jamiyatini taraqqiyot yo`liga tadrijiy islohotchil ik asosida yetarli o`rganilmadi.Jadidlarning 1917-yil fevraldan oktabrgacha bo;lgan davrdagi faoliyatining dasturiy, tashkiliy tomonlari ularning Turkiston ozodligi va mustaqilligi uchun kurashda mahalliy aholini birlashtirish uchun olib brogan harakatlari tadqiqotchilar e`tiboridan chetda qolmadi. Uchinchisi – mustaqillik davri. Mustaqillik davrida olib borilgan izlanishlar natijasida quyidagi masalalar o`rganildi: Turkistonda islohotchilik g`oyalarini shakllantirishga sharoit yaratgan tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy omillar; Jadidchilik va Turkiston Muxtoriyatining o`zaro yaqin aloqasi; Milliy demokratlar faoliyatining dasturiy, tashkiliy asoslari ularning konseptual qarashlari; Ishning maqsadi v a v azifasi: Tadqiqotchilik ilk bor musulmon aholisi tashkiliy birligi muammolarining kam o`rganilgan jihatlariga e`tibor qaratildi. O`lkada birinchi milliy davlat tuzilmasi Turkiston Muxtoriyati barpo etilishi tajribasi umumlashtirildi. Uning zo`ravonlik bilan bostirilishi yoritildi. Kurs ishining maqsadi milliy davlatchiligimiz tarixiga yana bir bor nazar solish, mustamlaka sharoitida shakllangan, qisqa muddat bo`lsada faoliyat yuritgan Turkiston Muxtoriyatining tashkil etilishidan ko`zlangan maqsadni o`rganish. Mav zuning nazariy uslubiy asosi: O`zbekistonda amalgam oshirilayotgan ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyot va qaror toptirilayotgan nazariyalar tashkil etadi.Ishni bayon etishda O`zbekiston tarixini yangi tamoyillariga tayangan holda tarixiylik ilmiylik, xolislik, uzviylik kabi metodologik tamoyillariga tayaniladi.Ishning muhim nazariy asosini O`zbekiston Respublikasi qonunlari, hukumatningturli 5 mazmundagi hujjatlari hamda Prezident Islom.Karimovning asarlarida bayon qilingan g`oya, qoidalar tashkil etadi. Ishning ilmiy y angiligi v a ahamiy at i: IX asr oxiri XX asr boshlarida Turkiston da yuz bergan Ijtimoiy- siyosiy voqealar tizimlashti rildi va umumlashtirilgan holda ilmiy muomalaga kiritildi. Turkiston Muxtoriyatining tarixiy rivojlanish qonuniyatlari o`zgarish jarayonlarining asosiy omillari o`rganildi.Shu bilan birga turli manbalar va ilmiy adabiyotlardagi mavzuga tegishli yondashuvlar fikr mulohazalar ko`rib chiqilib qiyosiy tahlil qilindi va izchil tarzda tatqiq etildi. Tadqiqot natijalari O`zbekiston tarixini yangi ma`lumotlar bilan to`ldirib muhim xulosalar taqdim etadi. Ishda qo`lga kiritilgan natijalardan O`zbekiston tarixini o`qitishda foydalanish mumkin. Ishining hajmi v a st ruk t urasi : Kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati va ilovadan iborat. 6 I.BOB. TURKISTON DA MUX TORI Y A TCHILIK HA RA KA TIN IN G Y UZA GA KELISHI. 1.1 Turk ist onda jadidchilik harak at ini v ujudga k elt irgan ijt imoiy – siy osiy sharoit lar Turkistonda milliy o`zlikni anglashga xizmat qilgan va milliy ozodlik mafkurasining yuzaga kelishi va rivojlanishiga muhim hissa qo`shgan yirik ijtimoiy-siyosiy oqimlardan biri jadidchilik bo`ldi. Sovet tarizshunosligida uzoq vaqt mobaynida jadidchilik “reaksion” G`oyaviy oqim sifatida ko`rsatildi.To`g`ri dastlabki bosqichlarda Jadidlarning madaniy-ma`naviy faoliyati nisbatan ijobiy baholangan bo`lsada, faqat bugungi kunga kelib vatanimiz olimlarining sa`y- harakatlari bilan bu masalaga tubdan yondashuvlar qaror topdi.Hozir jadidlar Harakati Turkiston jamiyatining XIX-asr oxiri XX-asr boshlarida siyosiy kuchlar chatishib ketgan bir davrda eng taraqqiyparvar yo`nalishini o`zida aks ettirgani ochiq tan olinadi. Jadidchilik dunyodagi umuminsoniy va milliy qadriyatlarga asoslangan bo`lib u ijtimoiy rivojlanishning yetilgan ehtiyojlari va o`lka tub aholisining manfaatlariga javob berardi. Aytish mumkinki, jadidchilikning paydo bo`lishi va shakllanish masalalari ancha to`liq yoritildi. Biroq, hanuz chuqur idrok etishni talab qiluvchi bir qator muammolar mavjud. Jadidchilik, ma`lumki, Markaziy Osiyo mintaqasi ijtimoiy rivojlanishining tub burilish bosqichida yuzaga keldi.Mahalliy vatanparvarlarning mustamlaka `Turkistonda inqirozla holatini, O`lkaning umumjahon jarayonlardan tobora ortda qolayotganini tub aholining erkparvar harakatlariga keskin zarba berilib hamma joylarida bostirilishini ma`naviyat sohasidagi turg`unlikni idrok etishlari jamiyatni atroflicha isloh etish kerak degan g`oyaning ilgari surilishiga turtki bo`ldi. 1 Biroq,bu islohotchilik harakati tarixiy murakkab yo`lni bosib o`tdi.Bu ijtimoiy rivojlanishning konsepsual asosiy masalalari va eng avvalo, feodalizm hamda mustamlakachilikning asoslarini buzish mafkurasini konsepsual jihatdan idrok etishda ko`rindi. Birinchi bosqichda mazkur harakat ishtirokchilari 3 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.24-bet. 7 asosan e`tiborni butun ijtimoiy tizimni o`zgartirishdan ko`ra, ma`naviyat sohasini yangilashga qaratdilar. Jadidlar yangi usuldagi maktablarni tashkil etish,gazetalar chiqarish, darslik va o`quv qo`llanmalari (ayniqsa aniq fanlar) nashr etish G`arb texnika va texnologiyasini o`rganish zaruriyati, Yevropa madaniyati yutuqlaridan foydalanishni targ`ib etish orqali milliy dunyoviy ta`limni yuzaga keltirish, ma`naviy hayotni yangilash va boyitish, milliy o`zlikni anglashni yuksaltirishga zamin yaratdilar. Turkistonda dastlabki jadid guruhlari XX-asr boshlarida yuzaga keldi.Jadidlarning taniqli vakillari milliy ziyolilarning o`zligini tashkil etgan kishilar edi.Munavvar Qori Abdurashidxon o`g`li, Sadriddin Ayniy, Mahmudxo`ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Zakiy Validiy, Toshpo`lat Norbo`tabekov, Abdurauf Fitrat va boshqalar shular jumlasidandir. Jadidlarning tashkiliy jihatdan birlashishlarida Mahmudxo`ja Behbudiyning xizmati sezilarli bo`ldi. U o`z atrofiga anchagina aqliy kuchlarni yig`di. Jadidchilik boshlang`ich bosqichida ko`proq musulmon maktablari islohoti va Yevropacha ta`lim unsurlarini kiritishni ko`tarib chiqqan tor darajadagi madaniy – ma`rifiy oqim degan qarashlar mavjud. Shunga qaramay u ilk yillardayoq milliy uyg`onish uchun shart-sharoit hozirlash, O`rta Osiyo xalqlarini jahon xalqlari sivilizatsiyasi bilan oshno etishga qaratilgan edi. Katta zakovat va haroratli qalb egalari bo`lgan bu harakat tashabbuskorlari Turkiston xalqlarining boshi berk ko`chaga kirib qolganliklaridan chuqur tashvishga tushdilar .Ham chorizm, ham mahalliy amaldorlarning ikki yoqlama zulmi ostida qolgan Mahalliy keng ommaning behad qashshoqligi, dunyoning rivojlangan iqtisodiy mamlakatlaridan haddan ziyod ortda qolganligi madaniy qoloqlik , fikrlashdagi turg`unlik jadidlarda ijtimoiy taraqqiyotni tezlashtirishning amaliy vositalarini izlash fikrini uyg`otdi. 1 Yuzaga kelgan sharoitlarda ilg`or musulmon ziyolilari o`lkaning istibdod zanjiriga tushishning, mamlakat qoloqligining asosiy sababini xalqning ma`rifiy qoloqligi deb bildilar.Shu bois jadidlar ta`limni isloh qilishni dastlabki bosqichdagi asosiy vazifa deb bilishgandi. Jadidlar yangi usuldagi maktablar, kutubxonalar, 4 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.26-bet. 8 o`quv zallari ochishdi.Jumladan o`lka hududida yangi usuldagi maktablardan dastlabkisi 1898 yilda Qo`qonda Salohiddin domla nomidan tashkil etildi.O`sha yili jaded maktabi To`qmoqda ham ochildi. 1899 yilda Mannon Qori Toshkentda va Shamsiddin domla Andijonda yangi usuldagi maktablar ochdilar. 1990-yildan boshlab Turkistonda yangi usuldagi maktablar tarmog`I izchil ravishda kengaya bordi. Shu yili taniqli olim, jurnalist va pedagog Munavvar Qori Abdurashidxon o`g`li yangi usuldagi o`zbek maktabini tashkil etdi. Uni o`zi boshqarib dars berdi.shu o`rinda Munavvar Qori shaxsi haqida ma`lumot beradigan bo`lsak, “ Munavvar Qori Abdurashidxon o`g`li ijtimoiy-pedagogik faoliyat bilan birga badiiy ijod bilan ham shug`ullangan.Uning ixcham hikoyalari, talaygina she`rlari o`sha davrdagi matbuot va o`zi tuzgan hamda yozgan darsliklarga kiritilgan. Shuningdek, u o`tkir publicist adib sifatida tanilgan. Maqolalarida inson va jamiyat, din va dinshunoslik, ahloq, mustamlakachilik va hurriyat, ziyolilik, uyushma, tashkilot,davlat idorasi masalalariga alohida e`tibor qaratgan”. 1 Bu maktabning samaradorligi shu qadar yuqori ediki, bu hol boshqa joylarda ham shunday o`quv dargohlari tashkil etilishiga turtki bo`lib xizmat qildi. 1903-yilda Mahmudxo`ja Behbudiy Samarqand yaqinidagi Jomboy degan joyda o`z mablag`i hisobidan yangi maktab ochdi.Hoji Mulk va Abduqodir Shakuriy kabi mashhur ma`rifatparvarlar u bilan birga dars berishdi. Boshlang` davrdagi jadidchilik harakatining ma`rifatparv arlik yo`nalishida bo`lganligini tan olgan holda, shuni aytish kerakki, U Rossiyadagi narodniklar faoliyati singari sof madaniy- ma`rifatparvarlik harakati edi deyish mumkin emas. Jadidlarning “ma`rifat” mafkurasi ijtimoiy jihatdan ancha boy va qirrali edi.Unda hozir ham dolzarb sanaluvchu tarixiy vazifalar: dinning ma`naviy kamolotini takomillashtiruvchilik xususiyati, bozor va xususiy makonni shakllantirish jarayonlarini kuchaytirish, zamonaviy demokratik muassasalarni yuzaga keltirish, o`ziga xos milliy rivojlanish yo`li kabilar jamlangan va e`tiborga olingan edi.Ta`lim islohoti haqidagi talablar mohiyatan ilk jadidlar mafkuraviy qarashlarning umumiy jihatini o`zida ifoda etgandi. Ular o`sha paytdayoq 5 .”O’zbekiston milliy Ensiklopediyasi “6-tom 127- bet. 9 Turkiston jamiyatini tadrijiy isloh etishning bo`lg`usi modeli ko`pgina muhim g`oyalarni o`z faoliyatlarida namoyon etishgandi. Agar ilk jadidchilik nazariy qarashlariga tarixiy nuqtai – nazardan qaralsa, jadidlarning bundan keyingi, butun mafkurasi asoslarini tashkil etgan bir necha muhim qoidalarni ajratib ko`rsatish mumkin. Birinchidan, ma`rifatparvar xalqni ma`rifatli qilmasdan keng ommani rus va jahon madaniyati yutuqlariga oshno etmasdan turib, Turkiston taraqqiy etolmasligini tushunib yetdilar. Ular xalqning turmush sharoitini yaxshilash uchun mustamlaka feudal zulmi va og`ir majburiyatlardan xalos bo`lish, ma`naviy erkinlikk a erishish zarur deya to`g`ri fikr yuritish di. Huquqsh unos D,Tashqulovning tadqiqotida ko`rsatilganidek,ma`rifatpa rvar asarlarid a mustamlaka feodal jamiyatining siyosiy – huquqiy muassasalari markaziy o`rin tutadi. Ular o`z asarlarida hokimiyatning qonunsizlik va poraxo`rlik, haddan ziyod og`ir soliqlar kabi zulmkorligi ko`rinishlarini ayamay tanqid qilishdi. Jadidlar mustamlaka Turkistonni Mahalliy ma`muriyat vakillarining saylov tizimini qoralashdi.Chorizmning norozilik siyosatiga norozilik bildirishdi. 1 Ikkinchidan, jadidchilik harakatining yo`lboshchilari tarixiy taraqqiyotni tezlashtirishni, islomni yangilash, madaniy bozor makonini ijtimoiy – iqtisodiy shart – sharoitlarni yaratishni shakllantirish bilan chambarchas bog`ladilar. Jadidchilik harakatlarining tashkiliy jihatdan o`sib va mafkuraviy shakllanishiga birinchi rus inqolobi sezilarli ta`sir ko`rsatdi. 1905-1907 yillardagi jadidlarning siyosiy qarashlari o`sib, ular faoliyatida keskin chora-tadbirlarni amalga oshirishga intilish kuchaydi. Ayniqsa, 1905- 1907-yillardagi davrda Turkistonda jadidchilik harakati Tashkiliy g`oyaviy jihatdan chiqish qildi. Nijniy Novgorod shahrida 1905-yil 15-avgustda bo`lib o`tgan I Butun Rossiya musulmonlar syezdi va Peterburgda 1906-yil 13-23- yanvarda bo`lib o`tgan II Butun Rossiya umummusulmon syezdi qarorlari o`lkada ancha shov-shuvga sabab bo`ldi.Bu syezdlarda Rossiya musulmonlari ittifoqi tashkiloti tuzildi. I Birinchi syezd shunday qaror qildi: “Musulmonlar imkon qadar har bir viloyatda yangi maktablar ochish, gazeta, jurnallar chiqarish xalq orasida 6 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.51-bet 10 tarqatishlari lozim”.Ikkinchi umummusulmonlar syezdida “Ittifoqning nizomi va dasturi” qabul qilindi. Markaziy qo`mita va uning byurosi saylandi. Musulmonlar “ittifoqi” syezd qarorlariga muvofiq iqtisodiy va mafkuraviy dastur qonunlariga asoslangan va tashkilotning o`zi sinfiy bo`linish tamoyili bo`yicha emas, balki madaniy diniy muxtoriyat bo`yicha faoliyat yuritish maqbul hisoblandi. 1906-yildagi Davlat Dumasiga saylovlar Turkistonlik milliy ziyolilarning siyosiy ongi rivojlanishi uchun muhim voqea bo`ldi. Turkistonlik musulmon deputatlari, konservativ guruhga oidligiga qaramay, qisqa muddatli bu parlament tajribasi foydali bo`lib, ular orasida liberal islohotchilik harakatining rivojlanishiga imkon yaratdi. Bu davrda turkistonlik jadidlar bilan Volgabo`yi, Qrim va Kavkaz jadidlari o`rtasida yaqin aloqalar o`rnatildi.Jumladan 1905 – yilda Rossiya musulmonlari qo`mitasi Markaziy byurosining a`zosi Abdurashid Ibrohimov Toshkentga keldi va bu yerda tegishli ishlarni olib bordi.1908-yilda esa Rossiyada jadidchilik asoschisi Ismoil Gaspirali Qohiraga jo`nab ketishi oldidan yana Turkistonga keldi.U xususan Samarqanddagi yangi usul maktablarida dars berish qanday yo`lga qo`yilganligi bilan tanishdi. 1910-yil sentyabridan Davlat Dumasining sobiq a`zosi, taniqli tatar jadidi Sadri Maqsudiy butun Turkiston o`lkasini aylanib chiqdi. U Krosnovodsk, Asxobod, Marv, Buxoro, Samarqand, Qo`qon, Toshkentga bordi va so`ngra Orenburgga yo`l oldi. 1 Toshkent O`rta Osiyo mintaqasining ma`muriy va madaniy markazi sifatida islohotchilar yig`iladigan joyga aylandi. Ijtimoiy – siyosiy hayot faollashuvining muhim ko`rsatgichi sifatida nashriyot, xususan, matbuot faoliyatining keskin jonlangini ko`rish mumkin. Turkiston jadidlarining birinchi milliy gazetasi 1906-yil 26-iyunda “Taraqqiy” nomi bilan chiqdi.Unga taniqli jamoat arbobi Ismoil Obidov muharrirlik qildi. Shunisi diqqatga sazovorki, O`zbekiston Respublikasi Vazirlar 7 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.29-bet. 11 Mahkamasining 1993-yil 25-iyun qarori bilan ushbu gazeta birinchi sonining chiqqan kuni Matbuot kuni “sifatida keng nishonlanmoqda. “ Taraqqiy” bilan bir qatorda Toshkentda turkistonlik jadidlarning 1906 – yilda “Xurshid”, 1907-1908-yillarda “Shuhrat”,”Gujjor” gazetalari paydo bo`ldi. “Xurshid” va “Shuhrat” Turkistonda muxtoriyatchilik harakatining bo`lg`usi yo`lboshchilaridan biri Munavvar Qori tomonidan nashr qilindi. Turkistonda bundan keyin bir qator jadid gazeta va jurnallari – “Osiyo”.”Sadoi Turkiston”, “Samarqand” gazetalari paydo bo`ldi. Jadidlarning bu bosma nashrlari 1905-yilda Rossiya Konstitutsiyasi yumshatilgan senzurani qabul qilgandan so`ng yuzaga kela boshladi.Ularning ko`pchiligi qisqa muddat ichida chiqqan bo`lsada, islohotchilar g`oyalarini tarqatishda muhim ahamiyatga ega bo`ldi. 1 1910-yilga kelib o`lkaning turli joylarida bunday maktablar tashkil etildi. Toshkent va Qo`qon jadid maktablarining yirik markazi bo`lib qoldi.1917-yil fevral inqilobi boshlariga kelib chor hukumati tomonidan Turkistonda 4 mingdan ortiq bola o`qiydigan 100ga yaqin yangi usuldagi maktablar ro`yxatdan o`tkazilgan.Ularning hammasi xususiy mablag` hisobiga faoliyat yuritar edi. O`qish pullik bo`lgani bilan uning miqdori oyiga 50 tiyindan 3 so`mgacha edi. Yangi usuldagi maktablarda bolalarning savodi baralla o`qitish usuli bilan chiqarila boshladi. Turkistonning taniqli ma`rifatparvarlari o`zlari darsliklar tuzib, chop ettirdilar. Saidrasul Saidazizovning “Ustodi avval”, Abdulla Avloniyning “Birinchi muallim “ darsliklari shular jumlasidandir. Turkiston jadidlari 1906-yilda Davlat Dumasining ochilishi haqidagi xabarni katta quvonch bilan kutib olishdi. Ayni paytda, jadidlar parlamentarizm tarafdorlari bo`lib chiqishdi. Albatta, bu davrda jadidlarning demokratik tafakkurlari hali konstitutsiyaviy monarxizm darajasida edi.Bu paytda ular keskin chora- tadbirlar ko`rishg a chaqirishmadi,chunki ularning fikrich, bu hol og`ir ahvolga olib kelishi mumkin edi. 8 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.53-bet 12 Turkiston muhitida 1905-yil inqilobi ommaviy-siyosiy faoliyat uchun dastlabki umidlarni uyg`otdi. Biroq “stalik reaksiyasi”ning shavqatsizligi bularni yo`qqa chiqardi.Rossiya ichki ishlar vaziri Stalikin davrida Turkistonliklar siyosiy mustaqillikdan mutlaqo bebahra qoldilar.Ular hatta Davlat Dumasiga o`z vakiliga ega bo`lishdan ham butunlay mahrum etildilar.Bu O`rta Osiyo xalqlari g`ururi va sha`nini yerga urdi. Ayni paytda panturkizm va panislomizm g`oyalari Rossiya davlatchiligi asoslariga xavf solmoqda degan vasvasalar ongli ravishda kuchaytirildi. M.Behbudiy chor hukumatining bunday siyosatiga qarshi Turkiston jadidlarining ortib borayotgan qahr-g`azabini bir qator chiqishlarida aniq ifodalab berdi. Jumladan “Tujjor” gazetasida bosilgan “Duma va Turkiston “maqolasida II Davlat Dumasi tarqatib yuborilganidan so`ng o`lka aholisi “Rossiya parlamenti”ga saylov huquqidan mahrum bo`lganligini chuqur taassuf bilan yozdi. 1917-yil fevral burjua demokratik inqilobi Turkiston o`lkasidagi musulmon aholining siyosiy uyg`onishida o`sib kelayotgan demokratik jarayonlatga boshchilik qilishga o`zining intilishini bayon etgan. Yangicha kuchlarning siyosiy maydonga chiqishida burilish bosqichi bo`ldi deyish mumkin. Uning ta`siri ostida milliy siyosiy partiya va tashkilotlar tashkil etildi. Yangi gazetalar (“Turon”, “Ulug` Turkiston”, “Najot”, “Kengash”, “Hurriyat va boshqalar) nashr etila boshlandi. Ular demokratik kayfiyatdagi milliy ziyolilar va mahalliy aholi qatlamlarining qarashlarini aks ettirdi. 1 Shu bilan birga jadidchilik harakatida hali 1914- 1915-yillardayoq paydo bo`lgan bo`linish fevral inqilobidan so`ng sezilarli kuchaydi va 1917-yil oktabr arafalariga kelib yaqqol ko`rindi. 1917 yil 20-23-may Toshkentda musulmon o`qituvchilarning I-O`lka qurultoyi chaqirildi.Shunday qilib, demokratik jadidlarning 1917-yildagi asosiy vazifasi Turkistonni savodli, ma`rifatli mamlakatga aylantirishda ko`rindi. Ular shu narsani chuqur anglab yetishdiki o`sha paytda bu vazifani Rossiya Federativ Demokratik Respublikasi tartibidan mustaqil rivojlanish sharoitidagina amalga oshirish mumkin edi. 9 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.34-bet. 13 1.2 Muxt oriy at chilarning milliy dav lat t uzish y o` lidagi harak at lari. Сhorizmning ag`darilishi Turkiston jamiyatining siyosiylashuvida jo`shqin jarayonlarni boshlab berdi. Hukmron tuzilmalarni qayta ko`rishga kirishildi. Hamma joylarda ijtimoiy- siyosiy tashkilot va partiyalar tuzila boshlandi.Siyosiy manfaatlarni ancha erkin ifoda qilish imkoniyati paydo bo`ldi.Shuni aytish kerakki, fevral inqilobi Turkiston aholisi tomonidan zo`r hayajon bilan kutib olindi.Inqilob tomonidan e`lon qilingan ozodlik, tenglik, birodarlik shiorlari Rossiyaning mustamlakachilik siyosatidan ezilgan musulmonlar qalbida yorqin kelajakka umid uyg`otdi.Chor samoderjaviyasi apparatini tuzatish va yangilanish jarayonlarini yanada chuqurlashtirishda milliy tashkilot va harakatlar faol ishtirok etgandi. Ta`kidlash kerakki, Turkiston mahalliy xalqlarning inqilobiy o`zgarishlarga qo`shilishi bir xil kechmagan o`lkaning hozirgi kuchi va kelajagiga turlicha qaraydigan kuchlar mavjud edi. Agar umumiy jihatdan olganda ikki muqobil o`nglar va so`llarni ajratib ko`rsatish mumkin. O`nglar – konservativ feodal diniy mafkura vakillari sifatida maydonga chiqishdi. Ular mahalliy ma`mutiyatda mansabga ega bo`lgan va tegishli imtiyozlardan foydalangan amaldorlar, feodallar va ruhoniylar manfaatini ifoda etardi. 1 So`llar ijtimoiy tuzumning tubdan o`zgarishidan, siyosiy va iqtisodiy institutlarni tugatishdan o`ta manfaatdor bo`lgan ijtimoiy guruh va qatlamlar manfaatlarini o`zida aks ettirgan edi. O`nglar chor hokimiyati yillarida mustamlakachilik ma`muriyati va siyosatini quvvatlab kelishgandi.Fevral inqilobi sharoitida ular ijtimoiy hayotda patriarxal feodal negizlarini va muvaqqat hukumatning institutlari saqlashga mo`ljallangan tadbirlarni qo`llab – quvvatlash tarafdorlari bo`lishdi. O`lkadan farqli ravishda so`l qanot siyosiy jihatdan anch tabaqalashgan edi. U avvalo hokimiyatdan chetlatilgan chorizmning bosqinchilik va mustamlakachilik siyosatidan noroziligini ochiq aytadigan feodal-diniy qatlamlar vakillarini o`z ichiga oldi. Ular fevralgacha bo`lgan davrda o`z g`oyalarini ilgari surishdi. 11 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.58-bet 14 “O`nglar” va “So`llar” o`rtasini islohotning madaniy bo`lishni taklif etgan “markazchilar”ishg`ol etdi.Ijtimoiy jihatdan ular milliy ziyolilarning asosiy ommasi va tovar- bozor munosabatlarining manfaatlarini aks ettirdi. Siyosiy jihatdan ular jadidlar “taraqqiychilar”va boshqa islohotchilar manfaatlarini himoya qildilar. Fevral inqilobidan keyingi sharoitda “Sho`roi Islomiya”, “Turk adami markaziyat” firqasi musulmon markazchilarining eng ko`zga ko`ringan siyosiy tashkilotlaridan edi. “Musulmon mehnatkashlari ittifoqi” mahalliy aholi siyosiy kuchlarning joylashuvida alohida o`rin tutgandi.Asosan xizmatdan bo`shatilgan front ishchi saflarida jamlangan bu tashkilot yevropalashgan sovetlar homiyligi ostida bo`lib, mustaqil siyosiy dasturni ilgari suradi. Siyosiy yo`nalish bo`yicha “ittifoq “ a`zolari asosan “kelishuvchi” partiyalar qarashlariga yaqin turgan , bu partiyalar podshoh ag`darilgandan so`ng dastlabki oylarda hokimiyatni egallashni o`z oldiga maqsad qilib qo`yishadi, balki milliy demokratlar kabi jamiyatni qayta qurishning o`tkir muammolarini hal qilishda sivilizatsiyaviy usullarni taklif etdi. 1917-yil 6-aprelda bo`lib o`tgan tashkilotning umumiy majlisida uning raisi Abduvohid Qoriga Shayhontohur dahasiga qozi etib saylanishi munosabati bilan iste`fo berdi. Uning o`rniga majlis Ubaydulla Xo`jayevni bir ovozdan sayladi. “Sho`roi Islom”, “Najot` va “Kengash” gazetalari uning nashr organlari sifatida faol chop etila boshlandi.”Sho`roi Islomiya”ning tashkil etilishi umumturkiston miqyosida, mahalliy aholining g`oyaviy, siyosiy va tashkiliy jipslashishi uchun muhim shart-sharoitlar yaratdi. Jumladan, “Sho`roi Islomiya “ tashabbusi bilan 16-21-aprelda I Umum Turkiston musulmonlar syezdi o`tkazildi.Mazkur siyosiy yig`inda o`sha davrning asosiy masalalar Urushga, muvaqqat hukumatga munosabat, Ta`sis majlisiga tayyorgarlik,Rossiya va o`lkada boshqarishning bo`lg`usi shakllari, oziq- ovqat taqchilligini yengib o`tish yo`llari boshqalar diqqat markazida turdi. 1927-yil aprelda Toshkentda Jadidchilik harakati yo`lboshchilarining tashabbusi bilan Turkiston musulmonlari qurultoyi chaqirildi.Unda o`lka musulmonlari sho`rosi saylandi.Uning tarkibida o`sha davr ning mashhur siyosiy 15 arboblari Mahmudxo`ja Behbudiy, Ubaydulla Xo`jayev, Nosirxon To`ra, Muhammadjon Tinishboyev, Mustafo Cho`qayev va boshqalar kirdilar. Turkiston ma`muriyati boshlig`ining musulmon aholisi orasida ro`y bergan siyosiy o`zgarishlar uning milliy o`zlikni anglashi haqidagi iqrorlari diqqatga sazovor. Jumladan, yuqorida keltirilgan xatda shunday ta`kidlanadi: “Shu paytgacha hokimiyat musulmonlarga tepadan qarar, ular esa sukut saqlardi. Endilikda zamonlar o`zgarmoqda va musulmonlar son jihatidan ustinligini ko`rsata boshladi. Ruslarning ma`naviy ustunligi kuchsizroq, nayzalar bilan qo`rqitish ko`proq ta`sir etadi.Turkqo`mitaning Turkiston o`lkasini boshqarishni isloh qilishga munosabati N.N.Shepkinning Petrogradda 15-iyunda Ichki Ishlar Vazirligida bo`lib o`tgan kengash dagi ma`ruzasi da yanada aniq ifodalandi.Kengashda hokimiyatni sentralizatsiya qilish uni markazlashgan tizimga o`tkazish haqida so`z bordi. Amalda bu nimani anglatardi. Shunga qaror qilindiki, eng avvalo,muvaqqat hukumat vakolatiga ega o`sha qo`mita tasdiqlangan, viloyat komissarlari shaxsida joylarda o`lkaning hukumatning to`la qonli vakillari bilan ta`minlash lozim….O`zining umumdavlat ahamiyatiga ko`ra o`lka qo`mitasida hal etadigan va u tomonidan yuboriladigan umumiy masalalar markaz ixtiyorida qoldiriladi.Oxir-oqibatda muvaqqat hukumat Turkqo`mitasining kadet Shepkin boshqargan tarkibi tabiiy ravishda mahalliy siyosiy arboblar tomonidan qo`llab – quvvatlangani bois 1917-yil 1-iyulda o`z vakolatlarini topshirdi. 1 Ayni paytda hokimiyatda bo`shliq yuzaga keldi.Muvaqqat hukumat oldida Turkqo`mitaga rais tayinlash maqsadida masalasi turardi.Bu lavozimga aholi ommasi orasida katta obro`ga ega bo`lgan Turkistonning taniqli siyosiy arbobi Vadim Chaykinning nomzodi qo`yildi. Shepkin bundan ikki kun avval, o`lka musulmonlari tashabbusidan norozi bo`lib partiya bo`yicha o`rtoqlariga aytgan so`zlari shunday bo`lgan:”Chaykin musulmonlar bilan iskashib yuribdi, go`yo U mahalliy aholini sevarmish va ular haqida qayg`urarmish. O`rtoqlar! Men sizdan so`rayman axir bizga o`lka uchun faqat mahalliy aholini yaxshi ko`radigan 1 2 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.38-bet. 16 va ularning choponiga suykalib yuradigan kishilar kerakmas…”. Shunday qilib, rus demokratlaridan yolg`iz nomzod millatlarga o`z taqdirini o`zi belgilash maqsadida masalasida to`liq huquq berilishining chinakam tarafdori Vadim Chaykin nomzodi yaxshi kutib olindi. Bu lavozimdan bosh tortganini V.A.Chaykin Ichki Ishlar Vaziri nomiga yozgan arizasida shunday asoslaydi: ”Sog`lig`im yomonlashganligi sababli Muvaqqat hukumatning Turkiston O`lkasi Raisi vazifasini egallash men uchun butunlay egallash mumkin emasligi tufayli va keyingi kunlarda Turkistonda yuzaga kelgan sharoitlardan kelib chiqib, bu haqda M.K. O`lka sovetining shoshilinch depeshalarida (diplomatik maktublar) xabar qilingan Qo`shma raisi o`z majburiyatlarini bajarishga kirishmog`i lozim edi. V.P.Nalivkinning Turkqo`mita raisi lavozimiga shoshilinch tayinlanishi hozitgi sharoitlarda Turkqo`mita va o`lka sovetlari o`rtasidagi tushunmovchiliklarning oldini olishga qulaylik yaratish mumkin, deb hisoblagan holda , - men muvaqqat hukumatning 8-iyuldagi buyrug`I bilan tayinlanganim qo`mita raisi mansabini egallashdan voz kechaman”. Shu o`rinda Perlin o;z ikkilanishlarini shunday ifodalaydi: “Bilmadik, o`rtoqlar, yaxshi ish qikdikmi yoki yomonmi, o`zingiz hukm chiqaring. Siz bizga hech qanday xabar bermadingiz, biz esa avvalgi ko`rsatmalar asosida harakat qildik”. Shunday qilib, Turkqo`mita raisi etib Ikkinchi Davlat Dumasi a`zosi, Farg`ona viloyatining sobiq vitse-gubernatori, mensheviklar yo`lboshchilaridan biri Vladimir Petrovich Nalivkin saylandi. Shaxsiy niyatlariga qaramay, yangi rais ongsiz bo`lib chiqdi. Taniqli O`zbekistonlik olim B.V.Lunin to`g`ri ta`kidlaganidek, “Nalivkin murakkab va ziddiyatli sharoitda bir-biriga qarshi turgan turli siyosiy guruhlar o`rtasida ustalik bilan chap berishga , ziddiyatlarni bartaraf qilishga, kelishib bo`lmaydigan narsani kelishtirishga intildi”.Toshkentda sentabr kunlarida yuz bergan voqealar Turkqo`mitaga ayniqsa og`ir bo`ldi. 1 Chor yakkahokimligining barham topishi bilan ijtimoiy hayotni demokratlashtirish siyosiy – iqtisodiy munosabatlarning yangi tuzilmalarini tarkib 1 3 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.60-bet 17 toptirish bo`yicha muayyan shart-sharoit yaratildi.Butun mamlakatda bo`lgani kabi, Turkistonda ham yangi Partiya, siyosiy harakatlar jadal tashkil etildi.Vakolatli ijtimoiy tashkilotlar yuzaga keldi, hokimiyat vazifalarning bir qismini o`ziga olishga intilgan Sovetlar yuzaga keldi. Shuni aytish kerakki, XIX-XX asr boshlarida Yevropa jahongirligi, Osiyo, jumladan Rossiya imperiyasi mustamlaka xalqlarning milliy o`zligini anglay borib, siyosiy mustaqillik va davlat suverenitetini qo`lga kiritishga intilishlarini tan olishga majbur bo`ldi.Fevraldan keyingi rivojlanishning dastlabki bosqichida Turkiston milliy harakatining yo`lboshchilario`zlarining ozodlik va intilishlarini Rossiya demokratik tashkilotlarni siyosiy qo`llab-quvvatlash hamda Muvaqqat hukumat islohotchilik faoliyati bilan ko`pjihatdan boshlamoqchi bo`lishdi.Jumladan fevral kunlari inqilobi Petrogradda bo`lgan taraqqiyparvarlarning vakillari hamda Davlat Dumasiga Turkistondan saylanadigan vakillar musulmon aholisini o`z taqdirini o`zi belgilash huquqini talab qilish bo`yicha aniq reja ishlab chiqishga Darhol kirishdilar. Bu rejaga ko`ra, Turkistonda milliy muxtoriyat yagona Turkiston konfederatsiyasi tarkibida tashkil qilish taklif qilindi. Voqealarning tarixiy bir qancha rivojidan so`ng, Rossiyada kuchli markaziy organi bo`lgan demokratik respublikani ta`sis etishni yoqlab chiqqan syezd Turkiston xalqlari uchun muhim bo`lgan o`lka muxtoriyati, milliy tengsizlikni tugatish haqidagi masalalarga o`z munosabatini bildirmadi, Ularni Ta`sis majlisiga qoldirdi. Syezd muvaqqat hukumatga ishonch bildirish haqida bayonot qabul qildi va Muvaqqat hukumat Turkiston qo`mitasining o`lkaga muxtoriyat berish borasidagi raddiyasini qo`llab-quvvatladi.May oyida eserlar partiyasining o`lka syezdi ham shunday qaror qabul qildi. 1 Toshkentda (1917 yil 9-17-aprel kunlari) Turkiston o`lkasining ijroiya qo`mitasi syezdi bo`lib o`tdi.Unda jamoatchilik tashkilotidan 171 delegat, yevropalik aholi vakillaridan 99, mahalliy aholi vakillaridan 72 kishi ishtirok 1 4 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.62-bet 18 etdi.Kuchlarning bunday etnik joylashuvi davlatni qayta qutish istiqbollarini muhokama qilish chog`larida ham o`z ta`sirini ko`rsatdi. Yevropalik vakillar tarkibidagi federativ davlat qurish tarafdorlarining bir qismi mahalliy millatlar uchun muxtoriyat berish haqidagi masalani xalqlarni muayyan darajada madaniy va siyosiy rivojlanish bilan bog`lashga urindilar. Ular Turkiston xalqlari muxtoriyat olish darajasiga yetishmagan, shu bois ularga muxtoriyatdan keyinchalik foydalanish imkoniyati yaratib berishni lozim deb hisoblashdi. Mahmudxo`ja Behbudiy o`lka xalqlarini himoya qilar ekan faxr bilan shuni aytdiki bu xalqlar qadimiy tarix, madaniyatga ega, butun insoniyatning madaniy xazinasidan joy olgan, dunyoga mashhur allomalar, fiqhshunoslar, yuksak me`morchilik namunalarini bergan, o`z hayot tarziga ega, dehqonchilik, hunarmandchilik yuqori darajada rivojlangan xalqdir. Mahalliy xalqning hozirgi ahvoliga, uning nodonligiga chor hukumati aybdordir”. Ahmad Zaki Validiy o`z xotirasida qayd etishicha, u syezdda Rossiya Federativ davlat qurish tarafdori sifatida qatnashgan.Biroq Mustafo Cho`qayev kadetlar bilan, Islom Shoahmedov sotsial demokratlar bilan bog`liqligi tufayli, ularning ikkovi ham federatsiya g`oyasiga qo`shilishmagan. Syezd muhokama qilinayotgan masala bo`yicha “Rossiyaga davlatning ayrim viloyatlariga keng muxtoriyat berish, ayrim hollarda to`liq federativlik berish huquqlarini alohida himoyalash prinsiplari Asosida demokratik respublika o`rnatish ko`proq muvofiq keladi”. Behbudiy yagona shaharlar o`z-o`zini yoqlab chiqib, unda xalqlarni o`zaro tushunish ruhida tarbiyalovchi aholining madaniy jihatdan ancha rivojlangan qismini kamroq rivojlangan qismiga ta`sirini oshiruvchi organni proporsional tamoyil o`rniga yevropalik barcha o`rinlarning uchdan birini berishni taklif qildi. O`sha kuni ruslar orasida ikki oqim yuzaga keldi, ulardan birinchisi – “ishchi va deputatl ar soveti” bo`lib mahalliy tashkilotl arni sovetlar ni yaqinlashtirishga intildi. Unga qarshi bo`lgan ikkinchi oqim esa sobiq Toshkent hokimi Mallitskiy boshchilik qilgan guruhdagi odamlarni o`zida 19 birlashtirdi.Ikkinchi oqimdagi ruslar mahalliy aholini ruslardan ajratib olish va bu bilan ikki qarama-qarshi guruhlarni yuzaga keltirishga intildi. Iyul oyining ikkinchi yarmida Qozon shahrida bo`lib o`tgan II- ButunRossiya musulmonlar syezdi, “Ulamo” syezdi va musulmonlar harbiy syezdi qarorlari turkistonliklar hayotiga katta ta`sir ko`rsatdi. 1917-yil 17-iyulda ochilgan II ButunRossiya Musulmonlari syezdi barcha musulmon xalqlaridan 260 delegat qatnashdi. 1 1917-yil 17-20-iyulda Qozon shahrida bo`lib o`tgan musulmonlar harbiy syezdida shu narsa ta`kidlandiki, ButunRossiya musulmonlari harbiy sho`rosi ayrim musulmon hatbiy qismini tashkil etish ishida Rossiyaning barcha millatlari markaziy tashkilotlari bilan aloqaga kirishish, agar zarur deb topilsa ular bilan blok tuzish huquqiga ega. 1 5 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.44-bet. 20 II.BOB. TURKISTON MUX TORIY A TI: OZODLIK VA MILLIY DA VLA TCHILIKN IN G TIKLA N ISHI UCHUN KURA SH 2.1.Ozodlik v a milliy dav lat chilik ning t ik lanishi uchun k urashlar “Turkiston Muxtoriyatining o`ziga xos xususiyati va tarixiy ahamiyati shundaki, o`lkaning ko`p asrlik tarixi mobaynida ilk bor demokratiyaga asoslangan milliy demokratik davlat tuzildi”. 1 . Shahar Dumasiga saylovlar yakunlari Turkiston aholisining musulmon qismi faollashuvi darajasini va siyosiy ongi o`sayotganini ko`rsatdi.Bunday sharoitda o`z taqdirini o`zi belgilash jarayoni rivojlana boshladi.Buni Turkistondagi siyosiy vaziyatni bayon etgan turkshunos G.Safarov shunday qayd etadi…”1917-yil sentabrida ishchi va soldat ommasi sifatidagi rus milliy imtiyozli kamchilikning inqilobiy intilishlari o`rtasidagi qarama-qarshilik yuzaga qalqib chiqdi.Birlariga eski shahar va qishloq o`rniga bo`lsa ham, non va ozodlik kerak edi”. 1917-yil yoziga kelib fevraldan keyingi rivojlanish jarayoni yangi bosqichga kirdi. Umummilliy bo`hronning yetilishi uning o`ziga xos belgisi edi.Muvaqqat hukumatning yarim yillik faoliyati mamlakat xo`jaligini vayronagarchilikka olib keldi.Turkiston o`lkasini og`ir iqtisodiy inqiroz qamrab oldi.Oziq – ovqat yetishmovchigi xalq boshiga tushgan eng og`ir kulfatlardan biri bo`ldi.Bu muvaqqat hukumatning biron-bir yo`l bilan xalq ahvolini yaxshilashga noqobilligidan guvohlik yubordi.Ocharchilik tufayli o`lim hollari tobora ortayotgani haqidagi tashvishli ma`lumotlar turli joylardan kela boshladi. “Hurriyat”, “Kengash” gazetalarida e`lon qilingan xabarlar bundan guvohlik beradi. Kuchayib borayotgan ocharchilik va ishsizlik davom etayotgan imperialistik urush, ortib borayotgan milliy zulm va ezib ishlatish mehnatkash omma noroziligiga sabab bo`lgan omillardan biri bo`ldi.Bularning barchasi ham markazdagi, ham joylardagi inqiroz bilan bog`liq edi.Shu bois hokimiyat haqidagi masala birinchi o`ringa chiqdi. 16 Ziyoyev.H. “O’zbekisto mustaqilligi uchun kurashlarni tarixi”. Toshkent.”Sharq”.2001y.330-bet. 21 Muxtoriyatning bundan keyingi taqdiri deb hisoblanadi, milliy demokratlar, ayni hokimiyat masalasiga bog`liq. Toshkentning yevropaliklar yashaydigan qismida bolsheviklarning ta`siri kuchli edi. Ishchi va soldat deputatlar sovetining 30-avgustda bo`lib o`tgan kengaytirilgan yig`ilishida Kornilov isyoni haqidagi masala muhokama qilinayotganda toshkentlik bolsheviklar butun hokimiyatning sovetlarga berilishini talab qilishdi.Toshkent ishchi va soldat deputatlari soveti qat`iy aynan inqilobiy xalq hokimiyatini hat tomonlama qo`llab- quvvatlashni qat`iylik bilan bildirdi. 1917-yil 8-sentabrda Toshsovet ikkinchi zarbaga uchradi.Bu hol Toshsovet a`zosi X.L.Vaynshteyn taklif etgan qarori muhokama qilinayotgan Turksovet o`lka va Sirdaryo viloyat sovetlarining birlashgan majlisida yuz berdi.Toshkentdagi yirik korxonalar bosh temir yo`lustaxonalari harbiy qismlarda bolsheviklarning keng targ`iboti ta`sirida ular tomonidan hokimiyatni sovetlarga berish va inqilobiy qo`mital arni tashkil etish haqidagi qarorlar qabul qilindi. (“Raboc hiy delo”.1917.10-sentabr.). O`lka hokimiyatini tashkil etish haqidagi masalani qo`ydi. Unda quyidagi mazmun da qaror qabul qilindi: ikkinchi turkiston o`lka umummusulmonlar syezdi soldat va ishchi deputatlari sovetlariga hokimiyatni berishga qarshi chiqdilar. Hokimiyat mamlakatning barcha kuchlariga tayanmog`i ya`ni umumxalqniki bo`lmog`i lozim. (“Kengash” 1917-yil 12-sentabr.) Mahalliy matbuot sahifalarida muhokama qilingan milliy masalalarda muxtoriyatchilar o`z munosabatlarining asosiy harakatlari haqida qat`iy fikrlarini bildirdilar. II Musulmon syezdi komissarlar haqida fikr yuritar ekan, rais etib saylangan Ubaydulla Xo`jayev Rossiyada chiqadigan “Yedinstvo” Gazetasiga intervyu berib, shuni ta`kidladiki, “Xalqlarning o`z taqdirini o`zi belgilash erkinligi haqidagi ulug` inqilobiy shior u kafolatlangan barcha erkin hayotni o`z ichiga oladi. (“Yedinstvo”. 1957-yil. 7-sentabr”). Turkistonliklar ayniqsa toshkentlik ishci – soldatlar bolshevistik targ`ibot ta`sirida tobora radikallashib bordilar. 12-sentabrda Aleksandr bog`ida birinchi va 22 ikkinchi Sibir polklari, soldatlari, temiryo`lchi ishchilar va boshqalar ishtirok etgan namoyish bo`ldi. Oziq-ovqat muammolatini muhokama qilishdan boshlangan namoyish bolsheviklar ta`sirida siyosiy xususiyat kasb etdi. Namoyish RSDRP(b) IV syezdining iqtisodiy negizi asosida ishlab chiqilgan bolshevistik qarorini qabul qildi. Uni bajarilashining asosiy shart-sharoiti sifatida barcha hokimiyatning ishchi – soldat va xristian deputatlariga olg`a surildi. Toshkent ijroqo`mi tomonidan amalga oshirilgan mahalliy to`ntarish natijasida muvaqqat hukumatning o`lka vakillari hokimiyatini ag`darib tashlashga urinishlar bo`ldi. Bu bilan Toshkent bolsheviklari Turkistonni fuqarolar urushi ostida qoldirdi. O`lkaning ko`pchilik ishchi va soldat deputatlari sovetlari boshchiligidagi bolsheviklar tomonidan hokimiyatning egallab olinishini qoraladilar. Jumladan, Farg`ona viloyati soveti ishchi xristian soldatlarga barcha rus va musulmon aholisiga o`zining “Muvqqat inqilobiy qo`mita” deb atovchi o`zboshimcha tashkilotining hech qanday farmoyishini tan olmaslik, shuningdek, o`ziga qo`shinlar qo`mondoni lavozimini noqonuniy o`zlashtirib olgan Perfilyevning barcha buyrug`lari ko`rsatmalari bajarilmasin deya murojaat etdi. 1 Inqilobiy qo`mitalar Toshsovetga qarshi Namangan, Qo`qon, Samarqand va boshqa shaharlar sovetlari ham bunday norozilik qarorlarini chiqardi. O`lkamussho`ro “Sho`roi Ulamo”, “Turk federalistlari” partiyasi va boshqa milliy tashkilotlar sentabr voqealarining dastlabki kunlaridanoq inqilobiy qo`mitaning hokimiyatni egallab olishini qoraladilar va uning hatti-harakatlarini musulmon manfaatlari va huquqlarini inkor etish sifatida baholadilar.Keskin o`zgargan siyosiy sharoitlarda Toshkentda 13-sentabr kuni Turkiston o`lka tashkilotlarining navbatdagi yig`ilishi bo`lib o`tdi. Unda fikr almashinuvidan so`ng Turkiston o`lka tashkilotlari soldat, ishchi, xristian, qirg`iz va umummusulmon deputatlari sovetlarini qo`shish va birlashtirish haqida bir ovozdan qaror qabul qilindi. Olkamussho`rodan birlashgan qo`mita qatoriga Ubaydulla Xo`jayev va Mustafo Cho`qayevlar kiritildi. Biroq, demokratik kuchlarning bu birlashmasi birgalikda 1 7 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.67-bet 23 uzoq harakat qila olmadi, chunki, Toshkentda harbiy holat joriy qilingandan so`ng sovetlar boshqa shaharlarga ko`chirildi. Jumladan, ishchi va soldat deputatlari o`lka soveti 14-sentabrda Skobel shahriga ko`chib o`tdi. O`lkamussho`roning ko`pchilik a`zolari keyinchalik, Qo`qonga ko`chob o`tishdi.Sentabr voqealari Turkistondagi siyosiy jarayonlarning keyingi yo`liga chuqur ta`sir ko`rsatdi. “Sentabr isyonidan keyin butun Turkiston bo;ylab yuzaga kelgan boshboshdoqlik va umumiy hokimiyat inqirozi sharoitida musulmonlar o`zlarining Erkparvarlik intilishlarini amaliy bajarish imkoniyatini ko`rdilar. 1 Muxtoriyatchilik harakati o`z rivojlanishida yangi bosqichga kirdi. “Sho`roi Ulamo” va “Xaloyiq” jamiyatlari tashabbusi bilan Toshkentda 17-20-sentabrda Turkistonlik va qozoq musulmonlari syezdi bo`lib o`tdi.Unda 500dan ziyod delegatlar ishtirok etdi.Qurultoyda “Sho`roi Ulamochilar” yo`lboshchisi Sherali Lapin kirish nutqi so`zladi. U kun tartibini o`qib eshittirdi va ishchi hay`at saylashni taklif etdi.Syezdning kun tartibi quyidagi masalalarni qamrab oladi. 1 Turkiston o`lkasining bo`lg`usi siyosiy qurilishi. 2 Oziq – ovqat masalasi. 3 Yer va suvdan foydalanish. 4 Sud. 5 Maktab masalasi. 6 Masjidlarni boshqarish. 7 Vaqf masalasi. 8 Zemstvo haqida. 9 Xotin – qizlar masalasi. 10 Musulmon siyosiy partiyalarini tashkil etish. 11 Musulmon o`lka sho`rolarni tashkil etish. 12 Musulmon aholisini o`lkani ma`muriy boshqarishga jalb etish. 13 Ta`sis masalasi haqida va boshqa masalalar. 1 8 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.47-bet. 24 Syezdning butun ishi birlashtirish, o`lka miqyosida birlik o`rnatishga intilish,ta`sis majlisi saylovlariga tayyorgarlik o`ta g`oyaviy qarashlardan qat`iy nazar, Rossiyalik musulmonlardan munosib kishilarni ko`rsatish ruhida o`tdi.Turkiston va qozog`iston musulmonlariga siyosiy rahbarlik uchun “Sho`roi Islimiya”, “Turon” va boshqa tashkilotlar o`rniga yagona “ittifoqi muslimin” partiyasini tashkil qilish haqida qaror qabul qilindi. 1 Hokimiyatning ijroiya organi sifatidagi respublika hukumati o`z faoliyatini alohida kotibiyat orqali amalga oshiradigan bo`ldi.Kotibiyatning hatti-harakatlarida esa Turkiston federal parlamenti oldidagi ma`suliyati ko`zda tutildi.Syezd harakatlarida Turkiston federatsiyasi pul bosib chiqarish, bojxona, federativ bank,tinch paytda federatsiyaning chet el davlatlari bilan chegaralarni qo`riqlashuchun o`zining militsiya va qo`shiniga ega bo`lish ko`zda tutildi. Urush paytida tashqi chegaralarni qo`riqlash uchun o`zining militsiya va qo`shiniga ega bo`lish ko`zda tutildi.Urush paytida tashqi chegaralarni qo`riqlash Rossiya respublikasi hukumati tomonidan amalga oshirilardi. Bu holatda Turkiston federatsiyasi qo`shini komanda munosabatida Rossiya respublikasi ixtiyoriga to`liq o`tadigan bo`ldi. Sotsial – demokratlarning radikallashgan guruhlari rus ishchi va soldatlarini qo`llab-quvvatlashga tayanib hokimiyatni har qanday vositalar bilan egallab olishga o`z da`volarini to`xtatmadi. Bolsheviklar hokimiyatn i radikallashgan sovetlarga berishga qat`iy intilish nafaqat mahalliy aholi Turkiston yevropalik jamoasini demokratik kuchlar orasida salbiy munosabat uyg`otdi. Bu hol 1917-yil 10-sentabrdan 10-oktabrgacha bo`lib o`tgan turkiston ishchi va soldat deputatlarining II-favqulodda syezdi ishlagan kunlarda ayniqsa, aniq ko`zga tashlandi.Oktabr to`ntarishi Rossiya davlati va Turkiston tarixida yangi sahifani ochdi.Ma`lumki, 1917-yil 25-oktabrda Petrogradda qurolli qo`zg`olon amalga oshirildi.O`sha kuni kech soat 5 da Toshsovetijroqo`mning yashirin majlisida o`lkada qurolli chiqish rejasi muhokama etildi. 28- oktabrda ertalab soat 6da yangragan bosh temir yo`l ustaxonalari gudogi Toshkentda oktabr to`ntarishi boshlanganidan darak berdi. Shundan so`ng butun hokimiyat Toshsovetga o`tdi. 1- 1 9 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.71-bet 25 noyabrda Toshsovet temiryo`l liniyasi orqali quyidagi telegrammani yubordi: “Sovet butun hokimiyatni qabul qildi.hokimiyatni o`z qo`lingizga olingiz! “ Petrogradda bolshevistik qo`zg`olonning g`alabasi va sovet hokimiyatining hujjat va dekretlari Turkiston siyosiy hayotida murakkab jarayonlarga sabab bo`ldi. Bu paytga kelib uch asosiy yo`l ajralib chiqdi. Birinchisi, mahalliy aholining keng qatlamlari manfaatlarini o`z ichiga olgan bo`lib, milliy o`z taqdirini o`zi belgilashga oid huquqini ta`minlashda o`z ifodasini topdi. Ikkinchi, siyosiy yo`l Rossiya tarkibida cheklangan muxtor huquqlarni beruvchi demokratik jarayonlarni kengaytirishga qaratilgan edi. Uchinchisi, lenincha yo`l –yagona sovet imperiyasi makonida xayoliy kommunistik jamiyatni barpo etishga yo`naltirilgan bo`lib, biroq dastlabki paytda lenioncha rahbariyat o`zining asl maqsadlarini, turli vositalar yordamida niqoblashga intilgan edi. 1 Bolshevistik markaziy rahbariyat davlatchulik siyosatini davom ettirdi.Bu hol mahalliy kommunistlarning ochiqdan-ochiq harakatlari tufayli yanada chuqurlashdi.Petrograd va Toshkentda bolsheviklarni Hokimiyatni egallash haqidagi xabari joylarda turlicha qabul qilindi.Toshkentga qarama-qarshi mazmundagi telegrammalar kela boshladi.Ularning ba`zilari ushbu voqeani ma`qulladi, boshqalari esa salbiy munosabat bildirdi.M usulmon yo`lboshchilarining munosabatini milliy matbuot sahifalarida e`lon qilingan sahifalarda bilish mumkin.Jumladan, “Hurriyat” gazetasi oktabr to`ntarishining dastlabki kunlaridayoq mamlakatdagi siyosiy vaziyat haqida xabarlar berdi ayni toshkentda yuzaga kelgan vaziyatdan tashvishga tushgan o`lka demokratik tashkilotlari 2-noyabrda muvaqqat o`lka hukumatini tashkil etish masalasiga bag`ishlangan birlashgan majlisini o`tkazdi. Majlis a`zolarining bir qismi qamalgan, bir qismi qochib yashiringan. Turkiston muvaqqat qo`mitasi bilan birgalikda darhol 9 kishidan iborat Turkiston qo`mitasini tashkil etish fikriga keldi. Ulardan 3 vakil ishchi va soldat deputatlari, o`lka sovetidan 1 vakil, musulmon 2 0 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.74-bet 26 deputatlari o`lka sho`rosidan 1 vakil, qirg`iz deputatlari o`lka sovetidan 1 vakil, eserlar partiyasi Mkdan 1 vakil , sotsial demokratlar partiyasi o`lka byurosidan saylandi.Qo`mitada 21 kishidan iborat kengaytirilgan demokratik kengash tashkil etildi.Undan atigi 2o`rin o`lka musulmonlariga ajratildi.7-noyabrda barcha demokratik tashkilotlar hamda soldat, ishchi, xristian, qirg`iz va musulmon deputatlari sovetlari sotsialistik partiyalar o`lka syezdi chaqirilajagini bildirib o`lkaning barcha shaharlariga telegramma orqali xabar yubordi. 1 Uchinchi o`lka sovetlar syezdi arafasida bir qator muhim voqealar ro`y berdi. 12-noyabrda Toshkentda o`lkaning turli shaharlaridan kelgan musulmon delegatlari ishtirok etgan o`z-o`zini boshqaruv vakillari syezdi o`z ishini boshladi. Shu kuni Rossiyaga ta`sis majlisiga saylovlar boshlandi.Ular 75 saylov okruglarida bir necha hafta davom etdi. Yosh senzi harbiy xizmatchilar uchun 18 yoshni va fuqarolar uchun 20 yoshni taklif etdi.Mulkiy, o`troqlik, savodxonlik va boshqa senzlar ko`zda tutilmadi, xotin-qizlarga teng saylov huquqi berildi.Shuni ta`kidlash lozimki, saylovlar Rossiyaning hamma rayonlarida sovet hokimiyati o`rnatilmagan bir sharoitda olib borildi. 12-15-noyabrda o`tkazilgan “Turli musulmonlar guruhlarining birlashgan majlisi” o`sha kunlardagi sezilarli voqealardan bo`ldi. Mazkur majlisda ko`zda tutilganidan ko`p ishtirokchilar qatnashgani uchun unga III-o`lka musulmonlar syezdi maqomini berish zarur deb topildi.Milliy musulmon tashkilotlarining Yo`lboshchilari o`lka aholisining ko`p millatli tarkibini hisobga olishga doimo demokratik tamoyillarga rioya qilish fikrini uqtirdilar. Toshkentda 15-noyabrda ishchi, soldat va krestyanlarning deputatlari sovetining III-o`lka syezdi o`z ishini boshladi. Davlat hokimiyati tuzilishi haqidagi masala uning diqqat markazida bo`ldi.Syezd qizg`in bahslar uyg`otdi, unda yetakchi siyosiy birlashmalarning o`lka kelajagi haqida fikrlari tugal oydinlashdi. Turkiston mahalliy aholisining o`z taqdirini o`zi belgilash huquqini ta`minlashga bo`lgan siyosiy irodasi, sovet hokimiyatiga qarshi keskin noroziligiga 2 1 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.52-bet. 27 IV-favqulodda Turkiston o`lkasi musulmonlari syezdi qarorlarida o`z aksini topdi. U 1917-yil 26-noyabrda Qo`qonda o`z ishini boshladi.Syezdda yetilgan nomalar ancha oldin yuborildi.Biroq ular pochta telegraf xizmatchilarining cho`zilgan ish tashlashi (zabastovkasi) tufayli joylarda kechikib olindi. Musulmonlar qurultoyi ochilishi arafasida 25 noyabr kech soat 7da “Sho`roi Islomiya”ning Qo`qondagi qarorgohida majlis bo`lib o`tdi. Unda mandat komissiyasi va hay`atining taxminiy tarkibi masalalari ko`rib chiqildi. Syezd tomonidan Turkiston Muxtoriyati e`lon qilinib, davlat tuzilmalari shakllana boshlagani ulkan ahamiyatli voqea bo`ldi. Umummusulmon syezdi tomonidan Turkiston Muxtoriyatining tashkil etilishi o`lka bo`ylab katta shov-shuvlarga sabab bo`ldi. 1-dekabrda Namangan uezdida 10 mingga yaqin kishi ishtirok etgan namoyish bo`lib o`tdi. “Yashasin Muxtoriyat va uning hukumati! ” deb yozilgan bayroqlar o`quvchilar qo`lida hilpirar edi.(“Ulug` Turkiston.”1917, 13- dekabr). Milliy davlatchilikning qaror topishini jo`shqin muborakbod etib, matbuotda taniqli ma`rifatparvarlar, diniy,jamoat va siyosat arboblariga birin-ketin chiqishlarqilib, muxtoriyatni tabrikladilar. Ular orasida Behbudiy, Mirmuhsin Shermuhammad o`g`li, Abduhamid Cho`lpon, Hamza, Kabir Bakirov, Islom Shoahmedov va boshqalar bor edi. Turkiston xalqining muxtoriyat uchun olib borgam kurashida 1917-yil 17-dekabrda bo`lib o`tgan voqealar tubdan burilish nuqrasi bo`ldi.Shu kuni inqilobd an so`ng Turkisto n zaminid a ilk marota ba xalq qoni to`kildi.Turkiston Muxtoriyatining muvaqqat hukumatni mabludi sharif bayrami kuni, ya`ni 13-dekabrni “Turkiston muxtoriyatinig milliy Jamg`armasiga pul yig`ish kuni deb e`lon qildi hamda bu mablag` mustaqillik va ozodlikni mustahkamlashga xizmat qilishni boshladi. Bayram arafasida Toshsovetga eski shahar aholisi nomidan miting va namoyish o`tkazish uchun ariza tushdi.Toshsovet qaroriga ko`ra, miting va namoyish Toshkentning eski shahar qismida o`tkazilishi ma`qullanib, yangi shaharga 28 o`tkazishga ruxsat berilmadi. “Nasha gazeta”ning axborotiga ko`ra, Toshsovet aholisining keng ommaviy rus aksilinqilobchi to`dalarning nayranglariga uchib, Ko`r-ko`rona ravishda jabrdiyda bo`lib qolmasligining oldini olgan (Nasha gazeta”1917,15-dekabr) Bolsheviklarning ikkiyuzlamachilik siyosati Turkistonda muxtoriyat uchun milliy harakatning rahbariga yaxshi ma`lum edi. Shu jihatdan U.Xo`jayevning IV-musulmon syezdi ish kunlaridagi nutqi diqqatga sazovordir. U bolshevistik hokimiyat tomonidan milliy masalaning hal etilishi istiqbollariga baho berib, shuni haqqoniy ta`kidlagan ediki, “Rossiyada haqiqiy hukumat yo`q.Rossiya hududida yashovchi barcha millatlar bolsheviklar bilan kurashga otlangan. Butun Rossiya ta`sis majlisini chaqirich haqidagi vazifalar faqat quruq gap ekanini ko`rsatar edi. Faqat Turkiston muxtoriyatini mustahkamlash bilangina, ko`zlangan ozodlikka erishish mumkin edi.Shu jihatdan olganda eng asosiysi , xalq ommasi demokratik siyosat partiya va harakatlarni faol qo`llab-quvvatlashni ta`minlash, shuningdek, Xalqdan ishonch mandatini olish yo`li bilan shakllanayo tgan davlat tuzilmasini qonuniyla shtirishda ko`rindi.Musulmon, ishchi, soldat va deputatlarning I-favqulodda syezdi shu talablarga javob berishi kerak edi. 1 Bu syezd 1917-yil 25-dekabrda Qo`qonda ochildi.Unda Turkistonda hokimiyat va boshqaruv shaklini belgilash ko`zda tutildi. Ma`lumotlarga ko`ra syezdda 200ga yaqin vakil qatnashdi: 93 kishi Farg`ona viloyatidan, 40 kishi Samarqanddan, Buxorodan 4 kishi va hokazo..Syezd qatnashchilari 13-dekabrda halok bo`lganlar xotirasi uchun Qur`on tilovat qildilar.Shundan so`ng delegatlar hay`at tarkibini saylashga kirishdi.Uning tarkibiga jumladan, Abdulla Avloniy va Sanjar Asfandiyorov kiritildi.Bir necha kunlik bahslardan so`ng,syezd 1917-yil noyabr oyida umummusulmonlar syezdida tuzilgan muvaqqat hukumatni qo`llab-quvvatlash, uning tarkibidagi musulmon, ishci, soldat va krestyan deputatlari syezdida saylangan vakillarni kiritishga qaror qildi.Shuni ta`kidlash lozimki, o`sha kunlarda syezdda V.I.Lenin huzuriga maxsus 21 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.79-bet 29 vakillar yuborish masalasi ham muhokama etildi.Zotan, sovet hokimiyatining rahbari shaxsan o`zi turkistonliklarga muxtoriyat qanday bo`lishini tushuntirib beradi deb umid qilindi.Biroq, syezd oxir – oqibatda Petrograddagi xalq komissarlar sovetiga telegramma yo`llaydigan bo`ldi. 1 Toshkentdagi sovet hokimiyati vakillari Qo`qondagi voqealarni diqqt bilan kuzatibgina qolmay, balki uning rivojiga o`z ta`sirini o`tkazishga boshlaydi.O`lka syezdi shuni ham ta`kidlaydiki, Turkiston musulmonlarining IV favqulodda syezdi, burjuaziya syezdi bo`ldi degan bolsheviklar tomonidan aytilgan gaplar haqiqatga to`g`ri kelmaydi. Zotan, 27-noyabrdagi syezd, u musulmonlar syezdi bo`lib, unda butun aholi vakillari qatnashdi. “Milliy sho`ro” ya`ni butunRossiya musulmonlari ijroqo`mi muxtoriyatchilarning shakllangan milliy demokratik davlat rahbariyat sifatida tan olish, haqidagi talablarni qo`llab-quvvatladi.Farg`ona ulamolari “Hadis”dan musulmon ummati birligi to`g`risidagi aytilgan so`zlarni misol keltirib Toshkentliklarni Qo`qonda tashkil topgan muxtoriyardan ayrilmaslikka ittifoq va birlikka chaqirdilar. Shularni fikr qilish mumkinki, bu kelishmovchiliklar Turkiston Muxtoiyati bundan keyingi taqdiriga muayyan darajadagi salbiy ta`sir ko`rsatdi.O`sha kunlarda musulmonlarning ko`p ming kishilik mitingi haqida hikoya qilib, u qabul qilgan qarorda yig`ilgan o`zboshimcha muvaqqat hukumat hokimiyatni tan olmaydilar deb bayon etilganini tasdiqlaydi. (“Nasha gazeta”, 1917-yil, 18-yanvar) 22 A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.61-bet. 30 2.2 Muxt oriy at chilar harak at ining y emirila borishi Tinch yo`l bilan hokimiyatni olishga ishongan Turkiston Muxtoriyati o`zini himoua qilishga yetarli tayyor bo`lmadi.Shunga qaramay muxtoriyatchilar sovet qo`shinlari hujumini 3 kun qaytardi. “Turkiston, turkistonliklar uchun “ shiori bilan chiqqan muxtoriyatchilar muqaddas urush g`azovot e`lon qildilar va viloyatlardan yordam kutdilar.Biroq, afsuski, muxtoriyatchilar boshqa joylardan yetarli darajada harbiy yordam olishmadi. Paxta zahiralarini musodara etdi.Neft qazib chiqarish baliqchilik sanoati, Xiva kemachilik jamiyati, barcha bosmaxona va tipografiyalarda milliylashtirishni o`tkazdi. F K (favqulodda komissiya) tashkil etdi. Din davlatdan va maktab dindan ajratilishi e`lon qilindi.Qo`qon musulmon aholisi rus va armanlarni qirg`in qilib, shaharning yevropaliklar yashaydigan qismi vayron etdi degan atayin tarqatilgan mish-mishlar bolshevistik sovetlarga sodiq harbiy bo`linmalar orasida musulmonlarga qarshi qahr-g`azab uyg`otishga xizmat qildi. Qo`qon hukumati esa bor-yo`g`i bir necha harbiy qismlar va qipchoq otlig` soldatlarga tayanardi. 1 Muxtoriyatchilar 11-fevraldan 12-fevralga o`tar kechasi gvardiyachilar yordamida Qo`qon qal`asiga hujum uyushtirildi.Ularning boshqa bir qurollangan qismi, telefon aloqasi uzilgunga qadar sodir bo`layotgan voqea to`g`risida Toshkentga xabar berish va harbiy yordam so`rashga ulgurgan edi. 13- fevral kechasi soat 3da Farg`onadan 4 zambarak va 4 pulemyot bilan qurollangan 120 dan ortiqroq kishilik harbiy qism yetib keldi.Shu kunning o`zidayoq inqilobiy qo`mita muxtoriyat hukumatiga talabnoma yo`llab, kunduzgi soat 3ga qadar qurol-yarog`ni topshirish vakolatlaridan voz kechib, sovet hukumatini tan olish shartini qo`ydi. Muxtoriyat a`zolari bolsheviklar talabini javobsiz qoldirdilar Shundan keyin inqilobiy qo`mita Muxtoriyat hukumat a`zolarini hibsga olish to`g`risida qaror chiqardi.Ushbu sharoitda Turkiston Muxtoriya ti rahbarlari Revkomni muzokara olib borishga taklif etdi.Muxtoriyatchilar shartlari quyidagicha edi: Shaharni birgalikda boshqaru vchi organ tuzumi, albatta tarkibida muxtoriyatchilar vakillari ortiq bo`lishi kerak:Qal`ani bu organ nazoratiga 23 Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.83-bet. 31 topshirish; militsiyadan boshqa hammani qurollantirish, o`lka hukumatining shariatga zid dekretlarni ma`n etish va boshqalar. 17-18-fevralda muzokaralar davom etdi.Shu chog`da 18-fevralda “Ulamo” jamiyati tashabbusi bilan muxtoriyatdato`ntarish yuz berdi va buning natijasida Mustafo Cho`qayev boshchiligida hukumat mahkamasi ag`darildi.Shundan so`ng boshqaruv Qo`qon militsiyasi boshlig`I kichik Ergashga o`tdi. Turkiston Muxtoriyatini himoya qilish, uni bolsheviklar tajovuzidan saqlab qolish Ergash qo`rboshiga topshirildi. Bu to`ntarishdan so`ng, 18-fevraldan 19-fevralga o`tar kechasi Toshkentdan Turkiston o`lkasi harbiy komissari Y.A.Perfilyev boshchiligidagi piyoda, otliq va artilleriya qismlardan iborat 11 eshelon qo`shin yana yetib keldi.Sov et qo`shinla ri Qo`qonn i uch tarafdan qurshov ga oldi.Artilleriya to`plari to`liq jangovar holatga keltirib qo`yildi. 19-fevral kuni 10dan 15 daqiqa o`tganda Ergashga talabnoma (ultimatum) yuborildi.Unda qurolni tashlab, taslim bo`lish aytildi. Javob berish muddati 13da tugar edi. 12dan 45daqiqa o`tganda javob olindi. Ergash shartlarni bajarmasligini aytdi. Perfilev barcha 12ta zambarakdan Qo`qon aholisi ustiga o`t ochishni, shu jumladan, yondiradigan snaryadlardan foydalanishni buyurdi.Tinch aholini to`pga tutish kunduzsoat 1dan boshlanib shomgacha shaharni vayron etib tashladi. Ammo shunga qaramay, muxtoriyatchilar taslim bo`lmay, har bir binoni, har bir do`konni, har bir karvonsaroyni mardlarcha himoya qildilar. Ertasi kuni 20-fevral tongida vayron etilgan shaharga piyoda qo`shinlar va Dashnoq (Dashnoq -1890 yilda Tiorlisdga tuzilgan “Dashnoqsutyun”(“Ittifoq”) arman milliy inqilobiy partiyasi a`zosi. Dashnoqlar 1915-yildagi turk-arman qirg`inidan qochib, Turkistonda panoh topganlarining jangovar qismlari kirdi. Ular eski shaharga bostirib kirib, o`g`irlik va musulmon ahliga zo`ravonlik bilan shug`ullandi. Birinchi navbatda, ma`lumki, shaharlik beva – bechoralarga, shuningdek, Qo`qondagi behisob hunarmand va mayda savdogarlarga shikast yetkazildi. Eski shahardan qishloqlar sari talpingan qochoqlar olomoni Farg`ona viloyatining qo`shni uyezdlaridagi g`ulg`ulani kuchaytirib yubordi.O`sha kunlarda qamoqqa olishlar ham boshlandi. Bunda “Muvaqqat hukumat”ga biron-bir aloqasi 32 borlarni qamoqqa olishdi va qal`aga jo`natildi. Order (ruxsatnoma) bilan va ordersiz qamoqqa olindi. Ayrim qamoqqa olinganlarni sud va tergovsiz otib tashlandi. 1 Turkiston muxtoriyati hukumati 18-fevralda ag`darildi, biroq shaharni talash davom etdi.Mavjud bo`lgan uzuq-yuluq ma`lumotlardan shu narsa anglandiki, muxtoriyat hukumati a`zolaridan Hidoyatbek Nurali Agayev, Mirodil Mirmahm udovlarni qatl etilgan, Tasodifan omon qolganlari qamoqq a olingan.Mustafo Cho`qayev olovli xalqadan chiqishga muvaffaq bo`ldi. U, avvalo, qo`zg`olonchilar turgan joyga , so`ngra yolg`izlikda tog`li qirg`iz tumanlari orqali o`sha yillarda mustaqil bo`lgan Gruziyaga yetib oladi va darhol Kavkaz xalqlarining demokratik harakatiga qo`shildi.Nosir xonto`ra bolsheviklar tomonidan Namanganda, S.Gersfild Samarqandda, Obidjon Mahmudov Buxoroda qo`lga olindi. Uvaydullo Xo`jayev, Abduhamid Sulaymin (Cho`lpon) Qo`qondagi voqealar haqida Ashxoboddan Samarqandga kelayotganda, yo`lda xabardor bo`lishadi. Ular o`zlari ham bolsheviklar qo`liga tushganlarning taqdiri kutayotganligini anglab, yo`lni o`zgartirishadi va Orenburgga Ahmad Zaki Validiy oldiga yo`l olishadi, u o`sha paytda Boshqirdiston avtokoloniyasining ichki va harbiy ishlari bilan qattiq band edi. Qo`qon aholisi vahimaga tushgan holda shaharni tark eta boshladi. Qo`qon uch kun mash`ala bo`lib yondi. Uylar gazlama omborlari non do`konlari kuyib kul bo`ldi. Eski shaharning uchdan biri to`liq vayron etildi. Qo`qonda dahshatli manzara hosil bo`ldi.Hamma yoqda o`liklar yotibdi. Ularning bir qismi kuyib ketgan. Ayrim ma`lumotlarga ko`ra shu fojeali voqealar oqibatida 10mingdan ziyod kishi halok bo`ldi.Shaharga 1918-yili kelgan ingliz kapitani A.Brun uni yarim bo`sh holida ko`rgan. Uning yozishich shaharni bosib olishda ishtirok etgan nemis avstriyalik, vengr askarlaridan yollangan soldatlar 100 ming so`mdan ortiq pulni o`marishgan deyiladi. 24 .A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.64-bet. 33 Sovet tuzumi bu vahshiylikni qo`rqitish uchun amalga oshirdi, u markazning roziligisiz “Muxtoriyat”ni Turkistonda hech kim va hech qachon o`zboshimchalik bilan barpo etmasligi kerak degan maqsadni ko`zda tutdi. Shu o`rinda aytib o`tish kerakki, Turkiston Muxtoriyati tor- mor etilgach, 1917-yil dekabrda qozoq milliy demokratlari tomonidan Orenburgda tashkil etilgan.Alam O`rda avtonomiyasi hukumatning taqdiri ham 1920-yil mart oyida shunday bo`ldi. 1 Turkiston Muxtoriyati hukumatining ag`darilishi Turkistonliklar tarafidan Rossiyaning o`lkaga Nisbatan tajovuzkorona rejalari borligining yangi dalili sifatida qabul qilindi va ular o`z vatanlarini bosqinchilardan himoya qilish uchun qo`lda qurol bilan ko`tarildilar. Shundan keyin bu yong`in bu olovlar qa`ridan xalq qahru-g`azabi, bosqinchilarga nafrati ko`ngilga tugilgan tugun sifatida sovet tarixida bosmachilik deb atalgan harakat qaqnus qush kabi yorib chiqdi.Turkistonda ommaviy antisovet harakati boshlandi.Milliy-ozodlik kurashi an`analarini davomini o`zida namoyon etgan mazkur harakatning xususiyati o`sha davrdagi “Turkistonning Rossiyadan ozodligi uchun!”, “Zolimlarsiz Turkiston uchun!”, “Turkiston- turkistonliklar uchun” kabi siyosiy talablarida yorqin namoyon bo`ldi. Turkiston Muxtoriyati (Turkiston Avtonom Respublikasining) 1918-yil fevralida harbiy kuch orqali tugatilishi milliy masalalarda ziddiyatning chigal tugunini yuzaga keltirdi. U bolsheviklarning mahalliy aholi bilan aloqasi yo`qligini ochiq ko`rsatdi va ayni paytda, mintaqadagi milliy ozodlik harakatining yetukligini namoyon etdi. 1918-yilning fojeali fevral voqealaridan so`ng ozodlik harakati izchil ravishda aniq qurolli qarshilik shaklini ola boshladi. O`lkaning tub aholisi va ularning siyosiy yo`lboshchilari bolsheviklarning hukumat tuzilmalari hatti-harakatida milliy mentalitetga yot bo`lgan davlatchilikni joriy qilish oshkora intilishni yaqqol ko`rgach, milliy masalani tinch yo`l bilan hal etish imkoniyati tugadi.Faqat qurol kuchi bilan mustaqillik va ozodlik haqidagi asriy orzuni amalga oshirish mumkin degan fikrga keldilar. Milliy o`z taqdirini o`zi belgilash uchun harakatning muddatli tarzda kengayishi, yillar davomida yetilib borgan g`ayri rusiy kayfiyatlar va Rossiyadan 25 .Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.82-bet 34 ajralib chiqish uchun harakatlanish kuchli istagi mamlakat va o`lka rahbariyati oldida milliy davlatchilikqurilishi, sovet amaliyotini keskin tuzatish zarurati masalasini ko`ndalang qilib qo`ydi. Yuzaki qaraganda, bu borada o`zgarishlar yuz bergandek tuyuldi. Hukumat qisqa muddatda murakkab etnik ahvolni yumshatish, milliy ozodlik kurashining kuchayib ketgan olovni o`chirish uchun yangi hokimiyatning milliy negizini bir qadar kengaytirish, Turkistonga milliy mustaqillik xususiyatlarini berishga urindi.Biroq, milliy davlatchilik muammosiga yondashishida hal qiluvchi o`zgarishlar ro`y bermadi.Asosiy rejalar tuzishda bolsheviklar rahbariyati ilgarigidek muammoga yondashishda “yuqori”dan “milliy davlatchilikda o`z taqdirini o`zi belgilash”, partiya sovet tuzilmalarining qattiqqo`llik bilan nazorat etish qoidalaridan kelib chiqdi. Taktik jihatdan qaraganda Moskvadagi bolsheviklarning milliy masala bo`yicha qarashlari “proletariat diktaturasi davlat”ni qutishning markscha qoidalariga asoslangan qo`pol darajadagi buyuk davlatchilik mohiyatini saqlab qoldi. Turkiston muxtoriyati tor – mor etilganidan so`ng, Turkiston bolsheviklari markaziy hokimiyat ta`sirida Turkistonni Rossiya bilan mustahkam bog`lashning yagona vositasi o`lka avtonomiyasi joriy etish ekanligini anglay boshladilar milliy o`z taqdirini o`zi belgilashning sovet modeli milliy demokratlarning avtonomiyasi talablaridan tubdan farq qilsada, qarshilik davom etdi. Mahalliy bolshevik rahbarlari Turkiston avtoniomiyasi haqidagi masalani u garchi partiya organlarida bir necha bor muhokama qilingan bo`lsa ham,har tomonlama cho`zilib ketdi. “Milliy o`z taqdirini o`zi belgilash” muammosi ayniqsa, Qo`qon voqealari kunlarida dolzarb xususiyat kasb etdi. U 1918 yil 20-26- yanvarda bo`lib o`tgan o`lka sovetlari IV – syezdining diqqat markazida turdi. Syezdda bolsheviklarning dasturiy munosaba tini I.O.Toboli n bayon qildi.Mahalli y bolshevikla r yo`lboshchisi avtonomiya g`oyasi yaqin bo`lgan baynalmilalchilar nomidan so`zlagan G.A.Pavshochenko nutqida ham ochiq – oydin ko`rindi.U mahalliy kishi (“tuzemets”) aytgan “mamlakat xo`jayini” tushunchasiga keskin norozilik bildirdi. Milliy harakat ko`pgina yo`lboshchilarning siyosiy tafakkurida 35 bo`linmaslik ruhi hukmronlik qilar edi.Ular oktabr to`ntarishidan keyingi dastlabki bosqichda markaziy hukumat musulmon madaniyati, dini, siyosiy an`analari, ezilgan xalqning milliy avtonomiya haqidagi orzu – umidlarini tan olishiga hali ham ishonardi.Faqat bolsheviklar hokimiyatining siyosiy uslublari, ko`p va`dali chaqiriqlari bilan amaliy ishlar o`rtasida uzilish ro`y berganidan so`ng imperiyaning ruhiy va siyosiy bo`linish boshlandi.Shuni ham hisobga olish lozimki, sovetlarning o`lka syezdi Turkiston muxtoriyati haqidagi masalani muhokama qilayotgan paytda hali “ikkihokimiyatchilik” saqlanib turgan edi.Bolsheviklashgan X K S bilan birgalikda Qo`qonda demokratik asosda saylangan milliy muxtor hukumat ham amalda edi.O`sha paytda ikkihokimiyat o`rtasida yuzaga kelgan ziddiyatlarni kelishib hal etish imkoniyati saqlanib turar edi.Ayni paytda, keng musulmon ommasidan tashqari Turkiston Muxtoriyatini mehshevik va eserlar ham qo`llab- quvvatlar edi. 1 Muxtoriyatning milliy siyosati tom ma`nodagi baynalmilal ruh bilan sug`orilgan edi.Unda o`lkadagi millati va dinidan qat`iy nazar barcha xalqlarning millati va dinidan qat`iy nazar, barcha xalqlarning erkimligi va tengligini, davlat boshqaruvida qatnashish huquqi o`z ifidasini topdi.Bunday adolatli siyosatni bolsheviklatga qarshi turgan kuchlarni, hatto rus aholisining ma`lum qismini Muxtoriyatni qo`llab- quvvatlashga olib keldi. Afsuski, Muxtoriyat obyektiv va subyektiv sabablarga ko`ra uzoq yashamadi.U moliyaviy jihatdan juda zaif bo`lib, tezlikda milliy qo`shinning mahoratini oshirish va yetarli darajada qurol-aslaha bilan ta`minlashni iloji bo`lmadi.Ayniqsa, hukumat a`zolari orasidagi o`zaro kurash, ma`muriy boshqarishdagi tajribasizlik va malakali Rahbar xodimlarning yetishmasligi hokimiyatni mustahkamlashga yo`l bermadi.Ko`rsatilgan kamchiliklarni bartaraf qilish uchun kamida bir- ikki yil va undan ortiq vaqt kerak edi.Bolsheviklar buni yaxshi anglab Muxtoriyatni imkoni boricha tezroq yo`qotishni rejalashtirdilar.Ular harbiy mahorat va texnika bo`yicha muxtoriyatchilardan ancha kuchli va uyushgan 26. A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000.68-bet. 36 edi.Ular “Do`ppini ol desa, boshini oladi”gan gazandalar bo`lib vahshiylikda nom chiqargan edilar. Muxtoriyat bor – yo`g`i 72 kun yashadi xolos. Mana shu o`ta qisqa vaqtda nima ham qilish mumkin edi.Bolsheviklar hali o`zini anglab va nafasini rostlab olmagan Muxtoriyatni “chaqaloqligidayoq” bo`g`ib o`ldirdilar. Muxtor 15ta rahbari – M.Mirahme dov, A.O`razaye v, M.Chanishev, Qushbegiyev va boshqalar otib tashlandi. Hukumatning yirik vakillaridan biri Mustafo Cho`qayev qochishga erishdi. Afsuski, Muxtoriyatga chetdan yetarli darajada yordam beraolmay, asosan, o`zining kuchiga tayangan holda kurashdi.Bolsheviklar esa Toshkent va boshqa joylardan harbiy yordam olib g`alabani qo`lga kiritdilar. 1 Muxtoriyatning o`ziga xos xususiyati va tarixiy ahamiyati shundaki, o`lkaning ko`p asrlik tarixi mobaynida ilk bor demokratiyaga asoslangan milliy davlat tuzildi.Odatda bo`lganidek, uni qandaydir bir hukmron sulolsning vakili emas, balki, xalqning orasidan yetishib chiqqan jadidlar yuzaga keltirdi. Shu bois,muxtoriyat tom ma`nodagi xalq hokimiyati sifatida shakllantirildi. Uning mohiyati va yo`nalishi mustamlakachilik va ulug` millatchilik zanjirlarini parchalab erkinlik, tenglik va mustaqillik singari insoniy huquqlarni ta`minlashdan iborat edi.Shu bois sovet davrida muxtoriyatning feodal-klerikal davlat sifatida qoralanishi haqiqatga tamomila ziddir. XX asr boshlarida Rossiya va uning mustamlakalarida ikki marotaba davlat to`ntarilishi, xususan chorizmning ag`darilishi, burjua fevral-demokratik respublikasini bolsheviklar tomonidan tor-mor etilishidek, nihoyatda og`ir va xavfli sharoitda Muxtoriyatning tuzilishi vatanparvarlik, jasorat va qahramonlikning yorqin namunasidir. Bu muhim tarixiy voqea hech qachon unutilmaydi. 27 .Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994.87-bet 37 X ULOSA Shunday qilib, Turkiston muxtoriyatining amaliy jipslashishi uchun kurashning asosiy yakunlarini baholab, shuni ta`kidlash lozimki, Oktabr to`ntarishidan so`ng milliy o`z taqdirini o`zi belgilash vazifasini hal etishda quyidan va yuqoridan ikki yo`l ikki xil yondashuv belgilandi. Birinchi yo`nalish tub aholining ommaviy harakatini o`zida ifoda etdi va suverenlik huquqlarini amalda ta`minlash mustamlaka zulmini tugatish uchun maydonga chiqdi. Mahalliy turkistonliklar manfaatlarining g`oyaviy ishtirokchisi sifatida, milliy musulmon siyosiy partiyalari tashkilotchilari qatnashdilar. Milliy demokratlar, demokratiya tamoyillarga va tub aholining tarixiy ehtiyojlarini hisobga oluvchi Rossiya davlati doirasida suveren milliy davlatchilik qurilishining aniq dasturini ishlab chiqdilar. U bolsheviklarning Toshkent ijroq`mi va o`lka shovinistik hatti- harakatlarig javob tariqasida shakllangan Turkiston muxtoriyatining barpo etilishida o`z ifodasini topdi. Ikkinchi yo`nalish bolsheviklar hokimiyatining tor sinfiy intilishlarini aks ettirdi. Umilliy ijtimoiy taraqqiyot ehtiyojlariga begona bo`lgan sotsialistik davlatchilikni barpo etishni ko`zlagan edi. Turkiston muxtoriyati millatlarni o`z taqdirini o`zi belgilash g`oyasini demokratik yo`l bilan hal etishga bel bog`lagan xalq irodasi va ilg`or ziyolilarning ko`tarinki hatti-harakat zaminida vujudga keldi. Bu harakatning boshida turgan ilg`or hur fikrli ziyolilar, fidoyi insonlar esa uzoq yillargacha “xalq dushmani” degan soxta nom bilan badnom etib kelindi.Faqat yetmish yildan so`ng sovet unitar davlati tarixiy jarayonnin g jilovlab bo`lmas oqimi tufayli barham topdi. Bugungi kunda suveren O`zbekiston mustaqillik va milliy tiklanish yo`lidan shaxdam ketmoqda. O`lkadagi muxtoriyatchilik harakati ishtirokchilarining vatanparvarlik jasorati hozirgi avlodlar uchun ahamiyatlidir. Turkiston Muxtoriyatida amalga oshirilgan maqsadlar bizning kunlarda aniq tarixiy mazmun bilan boyimoqda. Xalqimizning qadriyatlari, tiklanayotgan boy va mazmundor tarixi to`g`ri yoritilayotgan bugungi kunlarda milliy mustaqillik uchun kurashning yorqin va ayni chog`da fojeali 38 sahifasi bo`lgan Turkiston Muxtoriyati haqida bor haqiqatni aytish va undan saboqlar chiqarish bugungi kun vazifasidir. Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, O`zbekiston mustaqilligi uchun kurash olib borgan ajdodlarimiz istiqlolga erishish borasida bir- birlaridan farq qiluvchi uch yo`ldan bordilar: 1.Rossiyaga tobelikdan zo`rlik yo`li bilan qutulish, kuch bilan istiqlol olish (1916-yil voqealari, “bosmachilik” kabi). 2.murosa yo`li. Ruslar yordamida ma`rifatga erishish. Ma`rifat masalasida haq-huquq olish, milliy xususiyatlarini tiklash (Ismoilbek Gaspirali, Mahmudxo`ja Behbudiy). 3.Hamkorlik yo`li. Chor ma`murlari, so`ngra esa sho`ro hukumati bilan birga ularning programmalarida qatnashish va imkon bo`lishi bilan mustaqillikni qo`lga olish. Buning uchun ma`lum tayyorgarlik ko`rib borish. (Munavvar Qori, Hamza, Avloniy). “Turkiston Muxtoriyati hukumati atigi 72 kun umr ko`rgan bo`lsa ham, u erksevar xalqimizni milliy mustaqillik va istiqlol uchun kurashga da`vat etdi. Bu hukumatnin g ag`darilishi turkistonlikl ar tomonidan sovet Rossiyasini ng Turkistonga nisbatan tajovuzkor rejalari mavjudligining yana bir dalili sifatida qabul qilindi.Turkistonliklar tinch yo`l (parlament) bilan milliy davlatchilikni qayta tiklash mumkin emasligini tushunib, 1918-yil fevral oyining oxirida qo`llariga qurol olgan holatda Turkistonda sovet rejimi va bolsheviklarga qarshi qurolli harakatn i boshlab yubordil ar. Sovet tuzumi davrida Turkisto n Muxtoriyatining mohiyati soxtalashtirilib, u tor ma`nodagi Qo`qon Muxtoriyati bilan almashtirildi.” 1 Mustaqillik sharofati bilan vatanimiz tarixini chuqur va aslini o`rganishga keng imkon berildiki, ushbu bitiruv malakaviy ishida Turkiston Muxtoriyati tarixini o`rganishga va uning faoliyatini baholashga harakat qilindi. 1 O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.Davlat Ilmiy Nashriyoti. Toshkent. 2004-y. 8- tom. 651-bet. 39 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO` Y X A TI 1.Karimov. I.A.”O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” Toshkent. “O`zbekiston”N.M.I.U. 2011. 2.Karimov. I. A. “Yuksak ma`naviyat engilmas kuch” Toshkent. ”Ma`naviyat” 2008. 3.Abdulloh Rajab Boysun. “Turkiston Milliy Harakatlar” Istambul.1994 4.Abulg`oziy Bahodurxon. “Shajarayi turk”Toshkent.”Cho`lpon”1992. 5.A`zamxo`jayev .”Turkiston Muxtoriyati: milliy demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi” Toshkent. “Ma`naviyat” 2000. 6.Azamat Ziyo. “O`zbek davlatchiligi tarixi” Toshkent. “Matbaa konserni bosh tahririyati”2000. 7.Bakirov.F. “Chor Turkistonda sud, Shariat va odat”Toshkent. 1967. 8.“Vatan tarixi”.Toshkent. “O`qituvchi”.1997. 9.Jalilov Sh. “Mahalla yangilanish davrida” Toshkent. “Mehnat” 1995. 10.Ziyoyev.H. “O`zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi”. Toshkent. “Sharq” 2001. 11.Mustafo Cho`qayev. “Istiqlol jallodlari” Toshkent. 1993. 12.“Mustaqil O`zbekistonning izohli lug`ati”Toshkent.1999. 13.“Mustaqil O`zbekiston” Toshkent. “Fan”.2000. 14.Shamsiddinov.R. “Jadidchilik haqiqat va uydirma” “Muloqot”1991. 15.“O`zbekiston tarixi”. Toshkent.”O`zbekiston” 1999. Elek t ron resurslar 1. 2. 3. 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTONDA MUXTORIYATCHILIK HARAKATINING YUZAGA KELISHI

1.1. Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltirgan ijtimoiy-siyosiy sharoitlar

1.2. Muxtoriyatchilarning milliy davlat tuzish yo`lidagi harakatlari

II BOB. TURKISTON MUXTORIYATI! OZODLIK VA MILLIY DAVLATCHILIKNING TIKLANISHI UCHUN KURASH

2.1. Ozodlik va milliy davlatchilikning tiklanishi uchun kurashlar

2.2. Muxtoriyatchilar harakatining yemirila borishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить