Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 50.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbek davlatchiligi tarixida Turkiston muxtoriyatining oʻrni va roli

Купить
MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………………2 I BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING TASHKIL TOPISHI: TARIXIY-SIYOSIY SHART-SHAROITLAR 1.1. Turkiston muxtoriyati g‘oyasining shakllanishiga olib kelgan omillar………..6 1.2. Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi: siyosiy-huquqiy asoslari va tarixiy jarayon…………………………………………………………………………….12 II BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING BOSHQARUVI VA IJTIMOIY-SIYOSIY TUZILMASI. 2.1. Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tizimi: tashkil etilishi va tuzilishi……………………………………………………………………………17 2.2 Turkiston muxtoriyati vazirliklari va ularning faoliyati………………………22 2.3. Turkiston muxtoriyati faoliyatining ijtimoiy-siyosiy natijalari va tarixiy saboqlari…………………………………………………………………………..27 XULOSA…………………………………………………………………………34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, ayniqsa, Rossiya imperiyasining inqirozga uchrashi va milliy uyg‘onish harakatlarining kuchayishi Turkiston muxtoriyatining vujudga kelishiga zamin yaratdi. Turkiston muxtoriyati qisqa umr ko‘rgan bo‘lishiga qaramay, u o‘z davridagi milliy mustaqillikka erishish yo‘lidagi eng muhim siyosiy tajribalardan biri sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Bu voqea O‘zbekiston davlatchiligining tarixiy ildizlarini chuqurroq o‘rganish, milliy ongni mustahkamlash va tarixiy xotirani tiklash borasida muhim ahamiyat kasb etadi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Agar tarixni unutadigan bo‘lsak, xalq sifatida yo‘qolamiz. Tariximizni bilish, uni chuqur o‘rganish – bu har bir yosh avlodning burchidir” 1 . Bugungi kunda Turkiston muxtoriyatining tarixini o‘rganish O‘zbekiston Respublikasi taraqqiyot strategiyasida belgilangan ustuvor yo‘nalishlar – milliy g‘oya va tarixiy xotirani tiklash, davlatimiz suverenitetining tarixiy asoslarini mustahkamlash – bilan bevosita bog‘liqdir 2 . Turkiston muxtoriyati tarixini chuqur o‘rganish, uning o‘zbek davlatchiligi tarixidagi o‘rnini aniqlash bugungi siyosiy va ma’naviy hayotimizda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakatimizda olib borilayotgan “Yangi O‘zbekiston” konsepsiyasi doirasida tarixiy adolatni tiklash, milliy o‘zlikni mustahkamlash va davlat mustaqilligini har tomonlama himoya qilish jarayonida Turkiston muxtoriyatining saboqlari dolzarb ahamiyatga ega. Kurs ishining obyekti: O‘zbekiston davlatchiligi tarixidagi siyosiy jarayonlar. Kurs ishining predmeti. Turkiston muxtoriyatining shakllanishi, faoliyati va tugatilish jarayoni, shuningdek, uning O‘zbekiston davlatchilik tarixidagi o‘rni. Kurs ishining maqsadi. Turkiston muxtoriyatining tarixiy asoslarini tahlil qilish, uning o‘zbek davlatchiligi shakllanishidagi o‘rnini aniqlash va bugungi kun uchun ahamiyatini ochib berish. 1 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston – yangi taraqqiyot bosqichida”. – T.: “O‘zbekiston”, 2021. – b . 14. 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-sonli “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoni. // Lex.uz 2 Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Turkiston muxtoriyati masalasi O‘zbekiston tarixshunosligida va umuman Markaziy Osiyo mintaqasidagi milliy davlatchilik jarayonlarini o‘rganishda muhim mavzulardan biri bo‘lib kelmoqda. Mazkur mavzuga oid tadqiqotlar sovet davrida ko‘p hollarda biryoqlama, ideologik nuqtayi nazardan baholanib, muxtoriyat harakati “burjua millatchiligi” sifatida talqin qilingan. Biroq mustaqillikdan keyingi davrda tarixiy haqiqatlarni qayta tiklash, o‘zbek xalqining milliy ozodlik harakati tarixini adolatli baholash borasida sezilarli tadqiqotlar amalga oshirildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti olimlari – T. A. Qoriev¹, A. A. Rasulov , A. K. Yuldashev singari tadqiqotchilar⁴ ⁵ Turkiston muxtoriyatining siyosiy, ijtimoiy va madaniy asoslarini yoritishda muhim ilmiy ishlar olib borganlar. Ayni mavzu S. B. Olimova , Z. M. ⁷ Mamadjanov kabi tarixchilarning izlanishlarida ham o‘z aksini topgan. ⁸ So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti, Milliy universitet, O‘zbekiston tarixi instituti va boshqa ilmiy markazlarda mavzuga doir doktorlik dissertatsiyalari, ilmiy maqolalar va monografiyalar yaratilib, muxtoriyat harakatining davlatchilik tarixidagi o‘rni yanada chuqur o‘rganilmoqda. Ammo, shunga qaramay, mavzuning ba’zi jihatlari, xususan Turkiston muxtoriyatining O‘zbekiston milliy identitetining shakllanishiga ta’siri, xalq ongidagi tarixiy xotira jarayonidagi roli kabi masalalar hali to‘liq o‘rganilmagan bo‘lib, bu yo‘nalishda yanada chuqur va tizimli tadqiqotlar olib borishga ehtiyoj mavjud. Vazifalari Turkiston muxtoriyati g‘oyasining shakllanishiga sabab bo‘lgan omillarni o‘rganish; 1917-yil voqealari va muxtoriyat e’lon qilinishining siyosiy asoslarini tahlil qilish; Muxtoriyatning siyosiy tuzilmasi va faoliyatini yoritish; Uning sovetlar tomonidan tugatilish jarayonini o‘rganish; 3 Turkiston muxtoriyatining mustaqil O‘zbekiston uchun tarixiy saboqlarini ochib berish. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili) O‘zbekiston davlatchilik tarixida muhim bosqich bo‘lib, Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi, uning tarixiy sharoitlari, mafkuraviy asoslari va siyosiy ahamiyatini o‘rganishda tarixiy, ilmiy va hujjatli manbalar asos qilib olindi. XX asr boshlarida va sovet davrida yozilgan tarixiy adabiyotlar. Mazkur toifa asarlariga A. Donishning “Risolayi sultoniya”si, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xo‘jayev, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi jadidlar qoldirgan yozma meroslar kiradi. Bu manbalarda Turkistonda mustamlakachilik siyosatiga qarshi boshlangan siyosiy va ma’rifiy harakatlar, xususan Turkiston muxtoriyatining mafkuraviy ildizlari haqida dastlabki ma’lumotlar keltiriladi 3 . A. Donish o‘zining risolalarida mahalliy boshqaruv tizimlarining inqirozini tahlil qiladi 4 . Ilmiy maqolalar va tahliliy materiallar. O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (uza.uz), Ziyonet, e-library.uz kabi saytlarida chop etilgan maqolalarda muxtoriyat g‘oyasining hozirgi davrdagi ahamiyati, tarixiy xotirani tiklashdagi o‘rni haqida zamonaviy tahlillar keltiriladi 5 . Mustaqillikdan so‘ng nashr etilgan ilmiy tadqiqotlar. Sh. Vohidov, A. Qodirov, B. Eshonqulov, Z. Mamadjanov kabi tarixchilarning tadqiqotlari, xususan “O‘zbekiston davlatchiligi va tarixiy xotira” (2015), “Turkiston muxtoriyati va jadidlar harakati” kabi ishlarda Turkiston muxtoriyatining o‘zbek siyosiy tafakkuridagi o‘rni yoritilgan 6 . Bu asarlarda muxtoriyatning tashkil topish sabablari, uning rahbarlari – Muxtoriyatchilar faoliyati, muxtoriyatning qisqa umr ko‘rganligi va Sovet istilosiga qarshi turgan jasoratli kuch sifatida tavsiflanadi 7 . 3 Donish A. Risolayi sultoniya. Toshkent: Fan, 1990. – b-12 4 Ayniy S. Esdaliklar. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1987 – b. 23 5 www.uza.uz – O‘zbekiston Milliy axborot agentligi www.ziyonet.uz – ZiyoNET ta'lim portali www.e-library.uz – Elektron kutubxona 6 Vohidov Sh., Qodirov A. O‘zbekiston davlatchiligi va tarixiy xotira. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. – b. 48 7 Eshonqulov B. Turkiston muxtoriyati: siyosiy-huquqiy tahlil. – Toshkent: Akademnashr, 2020. – b .72 4 Kurs ishning hajmi va tuzilishi. Kurs ishi kirish qismi, ikki bob (har biri uch bo‘limdan iborat), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi taxminan 35 betni tashkil etadi. 5 I BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING TASHKIL TOPISHI: TARIXIY-SIYOSIY SHART-SHAROITLAR 1.1. Turkiston muxtoriyati g‘oyasining shakllanishiga olib kelgan omillar Turkiston muxtoriyati – XX asr boshlarida yuzaga kelgan milliy uyg‘onish harakatining mantiqiy davomidir. Bu tarixiy hodisaning ildizlarini anglash uchun avvalo uning shakllanishiga olib kelgan ichki va tashqi omillarni chuqur tahlil qilish zarur. Turkiston muxtoriyati g‘oyasi shunchaki siyosiy qudratga erishish istagidan emas, balki ko‘p asrlik tarixiy rivojlanish, xalqning ijtimoiy-siyosiy o‘ziga xosligi, milliy uyg‘onish jarayoni va tashqi bosimlarga qarshi tabiiy reaksiyadan kelib chiqqan edi. XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, Rossiya imperiyasi bosqinchilik siyosati natijasida Turkiston hududi o‘z mustaqilligini yo‘qotib, imperiya tarkibiga qo‘shib olindi. 1865-yilda Toshkent bosib olindi, 1868-yilda Buxoro amirligi Rossiyaga qaram bo‘ldi, 1876-yilda esa Qo‘qon xonligi tugatildi. Bu bosqinchilik siyosati mahalliy aholi orasida milliy norozilik, siyosiy qarshilik kayfiyatining kuchayishiga olib keldi. Imperatorlik siyosati Turkistonni markaziy Rossiyadan ajratilgan, harbiy va ma’muriy jihatdan to‘liq nazorat ostida ushlab turilgan “mustamlaka mintaqasi” sifatida boshqardi. Aholining siyosiy huquqlari cheklangan, mahalliy xalq vakillari hukumat lavozimlariga jalb etilmagan. Bu ijtimoiy beqarorlik, tengsizlik, mahalliy elita va ziyolilar orasida norozilik ruhini kuchaytirgan asosiy omillardan biri bo‘ldi. Turkiston muxtoriyati g‘oyasining shakllanishida jadidchilik harakatining o‘rni beqiyosdir. Jadidlar – ya’ni “yangi usulda fikrlovchi” ziyolilar – XIX asr oxiri va XX asr boshlarida xalqni ilmga, zamonaviy fikrlashga, siyosiy faollikka chorladilar. Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy kabi arboblar yangi usul maktablarini tashkil etdi, gazeta-jurnallar chiqardi, xalq orasida siyosiy ong va o‘zlikni anglash g‘oyalarini targ‘ib qildi 8 . 8 Qosimova M. Jadidchilik harakati va siyosiy uyg‘onish. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 2020. – b. 78–85. 6 Jadidlarning “milliy uyg‘onish” konsepsiyasi Turkiston xalqlari orasida siyosiy o‘zlikni shakllantirishda katta rol o‘ynadi. Ular “Turkiston turklarin birlashtirish” g‘oyasini ilgari surdilar va bu orqali mustaqil yoki muxtoriyat asosida boshqariladigan siyosiy tuzum barpo etish istagini bildirdilar. Behbudiyning “Muxtoriyat shartmi?” maqolasi bu boradagi ilk siyosiy manifestlardan biri bo‘lib xizmat qildi. 1905-yilgi Rossiya inqilobi imperiya bo‘ylab keng noroziliklarni keltirib chiqardi. Bu jarayon Turkiston viloyatlarida ham sezilarli bo‘ldi. Inqilobchi g‘oyalar, konstitutsiyaviy boshqaruv shakllari, matbuot erkinligi haqidagi tasavvurlar jadid ziyolilarning ongida mustahkam joy oldi. 1906-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan “Taraqqiy” gazetasining chiqarilishi, matbuot orqali siyosiy ongni shakllantirish harakati boshlanganini anglatadi. 1917-yil fevral inqilobi natijasida podsho hukumatining ag‘darilishi Turkistonda muxtoriyat g‘oyalarining jonlanishiga sabab bo‘ldi. Fevral inqilobi hukumat tomonidan Turkistonga “ozodlik” va’da qilindi, biroq bu faqat so‘zda edi. Ziyolilar fevral inqilobidan keyin Rossiya tarkibida muxtoriyat shaklida o‘z-o‘zini boshqarish imkoniyatini ko‘ra boshladilar. Bu holat 1917-yil noyabr oyiga kelib siyosiy harakatga aylandi . Turkistonda siyosiy madaniyatning o‘sishi, matbuotning rivojlanishi, jadidlar harakati, diniy-ma’rifiy faoliyatning kuchayishi natijasida siyosiy fikrlovchi yangi avlod vujudga keldi. Bu elita vakillari – Behbudiy, Munavvarqori, Fayzulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat, Usmonxo‘ja Polatxo‘jayev kabilar – xalqni muxtoriyat sari yetakladi. Ularning ko‘pchiligi Rossiya, Turkiya va G‘arbda tahsil olgan, siyosiy bilimga ega, islohot tarafdori edi. Ushbu yangi elita xalq ichida siyosiy ongni oshirish, milliy birlikni mustahkamlash va o‘z davlatchiligimizni tiklash yo‘lida faol kurash olib bordi. Ular muxtoriyat g‘oyasini Rossiya tarkibida federal tuzum asosida amalga oshirish tarafdori bo‘lishgan, bu g‘oya turkistonliklarga xalq sifatida o‘z kelajagini belgilash imkonini berishini uqtirishgan . 7 Dunyo miqyosida I jahon urushi yakuniga yetayotgan vaqtda turli xalqlar mustaqillikka erisha boshladi. 1917–1918-yillarda Polsha, Finlyandiya, Ukraina, Kavkazdagi ba’zi xalqlar o‘z muxtoriyatlarini e’lon qilishdi. Bu xalqaro tendensiyalar Turkiston ziyolilariga siyosiy imkoniyat ochilganidan darak berardi. Bundan tashqari, Usmonli imperiyasi ta’siri, musulmon mamlakatlaridagi siyosiy harakatlar, G‘arbdagi milliy harakatlar ham Turkistonlik ziyolilarga ruhiy va mafkuraviy turtki bo‘ldi. Jumladan, Turkiyadagi konstitutsiyaviy islohotlar, Eron inqilobi va Hindistondagi ozodlik harakatlari Turkiston ziyolilarining siyosiy qarashlariga ta’sir ko‘rsatdi. Yuqorida tahlil etilganidek, Turkiston muxtoriyati g‘oyasi – tarixiy, siyosiy, ijtimoiy va mafkuraviy omillarning o‘zaro ta’siri natijasida vujudga kelgan. Bu g‘oya o‘zbek va umuman turkistonlik xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilashga bo‘lgan intilishining mahsuli edi. Jadidchilik harakati, Rossiya imperiyasidagi siyosiy inqiroz, xalq orasida milliy ongning uyg‘onishi va zamonaviy siyosiy madaniyatning shakllanishi ushbu tarixiy voqeani tayyorlagan muhim omillar bo‘ldi. Muxtoriyat g‘oyasi – bu faqatgina siyosiy tajriba emas, balki xalqimiz tarixidagi mustaqillikka olib borgan mashaqqatli yo‘lning ilk bosqichlaridan biridir. Turkiston muxtoriyatining shakllanishiga olib kelgan omillarni tahlil qilarkanmiz, o‘sha davrdagi milliy o‘zlikni anglash va siyosiy tafakkurda yuz bergan chuqur o‘zgarishlarga ham alohida e’tibor qaratish zarur. Xususan, musulmon xalqlari orasida shakllangan “ummaviy” ong asta-sekin milliy o‘zlik tushunchasiga o‘rin bo‘shatdi. Bu jarayonda jadidlar muhim vositachi bo‘lishdi. Ular o‘z asarlari, darsliklari va ommaviy chiqishlari orqali turkiy xalqlarni tarixiy ildizlariga qaytarishga intildilar. "Biz kimmiz?" degan savolga javoban, "turkistonlik", "o‘zbek", "qirg‘iz", "turkman" degan milliy identifikatsiyalar ommalasha boshladi. Bu o‘zlikni anglash milliy manfaatlarni ilgari surishga, ularni himoya qilishga bo‘lgan ehtiyojni kuchaytirdi. O‘sha davrda madaniy va siyosiy 8 mustaqillikning uzviy bog‘liqligi to‘g‘risidagi tushunchalar keng yoyildi. Turkiston ziyolilari yaxshi anglagan edilar: faqatgina madaniy rivojlanish emas, balki siyosiy muxtoriyat orqali bu maqsadlarga erishish mumkin. Boshqacha aytganda, siyosiy irodasiz madaniy taraqqiyot to‘liq amalga oshmaydi. Shuningdek, diniy-ma’rifiy omillar ham Turkiston muxtoriyatining shakllanishi jarayonida sezilarli rol o‘ynadi. Islom dini o‘sha davrda Turkiston xalqlarini birlashtiruvchi kuchli mafkuraviy omil bo‘lib xizmat qilgan. Jadidlar diniy qadriyatlarni zamonaviy tafakkur bilan uyg‘unlashtirishga harakat qildilar. Ular uchun islom faqat diniy e’tiqod emas, balki milliy uyg‘onish vositasi, ijtimoiy adolat va axloqiy poklik ramzi bo‘lib xizmat qilgan. Shu nuqtayi nazardan, Turkiston muxtoriyatining mafkuraviy negizi nafaqat milliy, balki diniy birlikka ham tayanar edi. Ayni vaqtda, tashqi bosqinchilik siyosati va imperiyaning tajovuzkor yo‘nalishlari mahalliy aholining nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy manfaatlariga ham ziddiyatli bo‘lgan. Rossiya imperiyasi yirik yer egalari va sanoat magnatlariga Turkiston zaminida cheksiz imkoniyatlar yaratib bergan bo‘lsa-da, mahalliy aholi kambag‘allashdi, soliq yuki ortdi, ekspluatatsiya kuchaydi. Bu esa islohot zaruratini yana-da kuchliroq his qildirgan. Turkiston xalqlari o‘z tabiiy boyliklaridan foydalana olmasdi, bu holat siyosiy o‘z-o‘zini boshqarish g‘oyalarini kuchaytirdi. Muxtoriyat g‘oyasi shuningdek, madaniyat va til masalalarida ham o‘z ifodasini topdi. O‘sha davrda ruslashtirish siyosati kuchaygan, rus tili barcha rasmiy idoralarda yagona til sifatida joriy qilingan, musulmon maktablari nazorat ostiga olingan. Bu jarayon mahalliy tillarni siqib chiqarishga olib kelgan. Natijada, o‘z tilida ta’lim olish, matbuot yuritish, sud yurituvini amalga oshirish huquqlari uchun kurash muxtoriyat g‘oyasining ajralmas bir qismiga aylandi. Bularning barchasi Turkiston muxtoriyatining faqat siyosiy emas, balki ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va diniy asoslarini tashkil etadi. Jadidlar va boshqa milliy kuchlar bu g‘oyani hayotga tatbiq etish uchun xalqni uyg‘otishga, milliy birdamlikni ta’minlashga, mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarini tashkil 9 etishga bel bog‘ladilar. Aynan shunday tarixiy vaziyatda, 1917-yil oxirlariga borib, Turkistonda muxtoriyat e’lon qilish fikri pishib yetildi va bu xalq siyosiy ongining, ijtimoiy faolligining mantiqiy natijasi bo‘ldi. Muxtoriyat g‘oyasining shakllanishi, bir so‘z bilan aytganda, tarixiy zarurat edi. Bu g‘oya yuksak ijtimoiy ong, chuqur milliy g‘urur, tarixiy tajriba, global siyosiy voqeliklar va zamon talablari natijasida vujudga kelgan. Turkiston muxtoriyati milliy o‘zlikni anglash, siyosiy erkinlik va davlatlilik sari tashlangan jasoratli bir qadam bo‘lib, o‘zbek davlatchiligi tarixida chuqur iz qoldirgan. Shuni unutmaslik kerakki, Turkiston muxtoriyati g‘oyasi birdaniga shakllanmagan. Bu – uzoq yillar davom etgan madaniy, ijtimoiy va siyosiy uyg‘onish harakatlarining mahsuli edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidchilik harakati muxtoriyat g‘oyasining asosiy tayanchi bo‘lib xizmat qildi. Jadidlar ilm-fan, zamonaviy ta’lim, matbuot va ma’rifat orqali xalqni uyg‘otishga, uni mustamlakachilik zulmidan xalos qilishga intildilar. Ularning faoliyati natijasida yangi dunyoqarashga ega bo‘lgan, siyosiy jarayonlarni anglay oladigan va ularga ta’sir ko‘rsatishga qodir yangi ziyolilar avlodi shakllandi. Bu avlod vakillari – Munavvarqori Abdurashidxonov, Fayzulla Xo‘jayev, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat, In’omjon Usmonxo‘jayev kabi shaxslar muxtoriyat g‘oyasini amaliyotga tatbiq etishda muhim rol o‘ynadilar. Ular nafaqat adabiyot va ma’rifat sohasida, balki siyosiy hayotda ham faol ishtirok etib, Turkistonning o‘z mustaqil yo‘lini belgilashida tashabbuskorlik ko‘rsatdilar. Alohida e’tiborga molik jihatlardan biri shundaki, Turkiston muxtoriyati faqat o‘zbek xalqining emas, balki butun turkiy musulmon xalqlarning yagona davlatchilikka intilish ramzi bo‘lgan. U o‘z vaqtida qirg‘iz, qozoq, qoraqalpoq, turkman va boshqa mahalliy xalqlarning manfaatlarini ham ifoda etishga urinib ko‘rildi. Shuning uchun ham bu harakat "Turkiston xalqlari muxtoriyati" deb nomlandi. Uning tamoyillari orasida barcha millat va din vakillarining teng huquqli ekanligi, turkiy xalqlarning o‘z tillarida ta’lim-tarbiya olishlari, mahalliy resurslardan teng asosda foydalanishlari belgilangan edi. 10 Shu bilan birga, muxtoriyat uchun kurash davrida siyosiy maydonda yangi kuchlar – turli partiyalar, jamiyatlar, harakatlar shakllandi. Ulardan biri – "Sho‘roiy Islam" harakati bo‘lib, u musulmon xalqlarining Sovetlar bilan murosa asosida yashashini ta’minlashga urinardi. Boshqasi – "Kadetchilar", "Ittihodiylar" kabi rus siyosiy partiyalarining Turkistondagi bo‘limlari bo‘lib, ular ham o‘z manfaatlari yo‘lida faoliyat olib borardi. Bu siyosiy spektr muxtoriyat g‘oyasini amalga oshirishda turlicha yondashuvlarni keltirib chiqardi. Muxtoriyat g‘oyasining chuqurlashishida 1905–1907-yillardagi birinchi rus inqilobi muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Ana shu davrda Rossiya imperiyasida konstitutsiyaviy tuzumga o‘tish boshlanib, musulmon xalqlariga ham siyosiy jarayonda ishtirok etish imkoniyati paydo bo‘ldi. Turkistonlik musulmonlar ilk bor Dumaga deputat sifatida saylanishdi va o‘z muammolarini rasmiy doiralarda ko‘tara boshladilar. Bu esa mahalliy siyosiy ongning kuchayishiga va muxtoriyatga bo‘lgan ehtiyojning ortishiga xizmat qildi. Ayniqsa, 1916-yilgi xalq qo‘zg‘olonlari – "Urushga safarbarlik" siyosatiga qarshi norozilik harakatlari – muxtoriyat uchun ijtimoiy zamin yaratdi. Qo‘zg‘olonlar bevosita Rossiya hukmronligiga nisbatan nafrat va qarshilik sifatida yuzaga chiqdi. Natijada, xalq ommasi orasida mustaqil boshqaruv, o‘z taqdirini o‘zi belgilash istagi kuchaydi. Bu ruhiy ko‘tarinkilik jadid ziyolilarining siyosiy harakatlari bilan qo‘shilib, Turkiston muxtoriyatining poydevorini mustahkamladi. Muxtoriyat g‘oyasining hayotiyligiga yana bir misol – o‘sha davrda tashkil etilgan mahalliy matbuot nashrlari va jurnallarning faoliyatidir. "Hurriyat", "Sadoi Turkiston", "Ulug‘ Turkiston", "Islom Mashriqi" kabi gazeta va jurnallar milliy ongni oshirish, mustamlakachilik siyosatini fosh qilish va muxtoriyat g‘oyalarini targ‘ib qilishda muhim rol o‘ynadi. Bu nashrlar orqali xalq keng ommada siyosiy bilimga ega bo‘ldi, tarixiy va dolzarb masalalar yuzasidan fikr bildira boshladi. Demakki, matbuot ham muxtoriyat g‘oyasining shakllanishida kuchli vosita bo‘lib xizmat qildi. Bularning barchasi shuni ko‘rsatadiki, Turkiston muxtoriyati oddiy bir siyosiy loyiha emas, balki tarixiy zarurat, ijtimoiy harakat, xalq istagi, milliy 11 uyg‘onish mahsuli sifatida yuzaga chiqqan murakkab hodisa bo‘lgan. Bu hodisa o‘zbek davlatchiligi tarixida ilk bor demokratik boshqaruv, milliy birlik, siyosiy mustaqillik, ijtimoiy adolat va tenglik kabi g‘oyalarni amaliyotga joriy qilishga urinilgan ilk tajriba sifatida qadrlidir. 1.2. Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi: siyosiy-huquqiy asoslari va tarixiy jarayon Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi XX asr boshlarida Markaziy Osiyodagi milliy ozodlik harakatining eng muhim bosqichi bo‘ldi. 1917-yilgi Fevral inqilobi Rossiyada Romanovlar sulolasi hukmronligiga barham bergach, butun imperiya bo‘ylab avtonomiya va mustaqillik uchun intilayotgan xalqlar siyosiy maydonga chiqa boshladilar. Shu jumladan, Turkiston musulmon xalqlari ham bu tarixiy imkoniyatdan foydalanib, o‘z siyosiy taqdirlarini belgilash harakatiga kirishdilar. 1917-yilning bahoridan boshlab, Turkistonda turli siyosiy tashkilotlar, partiyalar va muvaqqat hukumatlar shakllandi. Aynan shu davrda, muxtoriyat g‘oyasini amalga oshirish uchun asosiy tashabbuskorlar bo‘lgan Turkiston jadidlari, milliy ziyolilar va musulmon ulamolari o‘z sa’y-harakatlarini birlashtira boshladilar. Bu kuchlarning siyosiy markazga aylanishi 1917-yil noyabr oyida Qo‘qon shahrida chaqirilgan Turkiston Muvaqqat musulmonlar qurultoyida o‘zining eng yuqori nuqtasiga yetdi 9 . Mazkur Qurultoyda 200 dan ortiq delegat qatnashdi. Ular orasida o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, qoraqalpoq va boshqa turkiy xalqlarning vakillari bor edi. Qurultoy ishtirokchilari bir ovozdan Turkiston muxtoriyatini e’lon qilishga qaror qildilar. 1917-yil 27-noyabrda (10-dekabr, yangi taqvim bo‘yicha) Turkiston muxtoriyati rasman tashkil topdi. U o‘zini Rossiya tarkibidagi federativ muxtor tuzilma deb e’lon qildi va demokratik, parlamentar boshqaruv asoslariga tayandi. Turkiston muxtoriyati o‘z konstitutsiyasini ishlab chiqishga kirishdi. Muxtoriyat hukumati (Shuroi Milliy) tashkil etildi, bosh vazir etib Mustafa Shokay 9 Қосимжонова, Р. “Туркистон мухторияти: ташкил топиши ва фаолияти.” – Тошкент, 2017. 12 tayinlandi. Bu shaxs nafaqat Turkiston muxtoriyati, balki butun musulmon Sharqida siyosiy tafakkur taraqqiyotining muhim vakillaridan biri edi. Mustafa Shokay tajribali siyosatchi, yevropa ta’limini olgan xalqparvar arbob bo‘lib, muxtoriyatni xalq manfaatlariga xizmat qiladigan demokratik tuzilma sifatida shakllantirishga intildi. Turkiston muxtoriyati o‘zining dastlabki hujjatlarida quyidagi prinsiplarni ilgari surdi:  barcha millatlar va dinlarning tengligi;  mahalliy xalqlar uchun o‘z ona tilida ta’lim olish imkoniyati;  yer va suv resurslarini adolatli taqsimlash;  shaxsiy erkinlik va xususiy mulk huquqlarini ta’minlash;  xalq saylovi orqali hokimiyat vakillarini belgilash. Bu prinsiplarga tayangan holda, Turkiston muxtoriyati o‘zining siyosiy va huquqiy asoslarini mustahkamlashga intildi. Qurultoyda qabul qilingan rezolyutsiyalarda shunday deyilgan edi: “Turkiston xalqlari bundan buyon o‘z siyosiy taqdirini o‘zi belgilaydi. Har bir millat o‘z tilini, madaniyatini, diniy e’tiqodini erkin rivojlantirish huquqiga ega” 10 . Muxtoriyatning parlamenti — Millat Majlisi — aholining vakillari orasidan saylov yo‘li bilan shakllantirildi. Parlament tarkibida musulmon deputatlar bilan birga rus, arman, yahudiy va boshqa millat vakillari ham bo‘lgan. Bu esa muxtoriyatning multi-etnik tuzilmalar uchun ochiqligini va demokratiya tamoyillariga sodiqligini ko‘rsatadi. Biroq Turkiston muxtoriyatining hayoti juda qisqa bo‘ldi. Sovetlar Rossiyasi rahbariyati, ayniqsa Lenin va Stalin boshchiligidagi bolsheviklar bu kabi muxtor tuzilmalarni imperiyaviy hukmronlikka qarshi xavf deb bildilar. Turkistondagi Sovetlar Qurultoyi, Toshkentda joylashgan Sho‘ro hukumati muxtoriyatni tan olmadi va uni qurolli kuch bilan tugatishga qaror qildi. 1918-yil fevral oyida Qizil Armiya yordamida Qo‘qon shahri bosib olindi. Qo‘qon fojeasi deb nom olgan bu hodisada minglab begunoh fuqarolar, jumladan, 10 “Hurriyat” gazetasi, 1917-yil, 28-noyabr soni. 13 ayollar, bolalar, ziyolilar o‘ldirildi. Bu bilan Turkiston muxtoriyati rasman tugatildi. U amalda atigi 72 kun faoliyat yuritdi. Biroq uning tarixiy va siyosiy ahamiyati buning o‘zidan ham kengroqdir. Muxtoriyat tajribasi keyingi yillarda, ayniqsa O‘zbekiston SSR tashkil etilishi jarayonida ham siyosiy hujjatlarda ko‘zda tutilgan. Hatto, bugungi mustaqil O‘zbekiston Respublikasining shakllanishida ham Turkiston muxtoriyatining demokratiya, erkinlik, tenglik va milliy suverenitet g‘oyalari kuchli manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida va asarlarida tarixiy merosga munosabat masalasini ko‘p bora ta’kidlagan. Jumladan, 2020-yilgi Murojaatnomasida: “Milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash – mustaqillikni mustahkamlashning eng muhim asosidir”, – deb ta’kidladi 11 . Bu fikr Turkiston muxtoriyati merosiga berilayotgan zamonaviy bahoning aniq ifodasidir. Shuningdek, Prezidentning “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” asarida ham tarixiy merosning tiklanishi, milliy qadriyatlar va tarixiy shaxslarning faoliyatini o‘rganish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi etib belgilangan 12 . Shu boisdan, Turkiston muxtoriyatining saboqlari va tajribasi nafaqat tarixiy tahlil uchun, balki bugungi O‘zbekistonni barpo etishda ham muhim metodologik ahamiyatga ega. Muxtoriyat g‘oyasining shakllanishida milliy uyg‘onish, madaniy mustaqillik va siyosiy suverenitet masalalari muhim rol o‘ynagan. Ayniqsa, jadidchilik harakati namoyandalari muxtoriyatni shunchaki siyosiy tashkilot emas, balki xalqni zamonaviy davlat boshqaruviga jalb qilish, o‘zligini tiklash yo‘lidagi muhim qadam sifatida ko‘rganlar. Bu jihatdan Turkiston muxtoriyatini XX asr boshlaridagi eng ilg‘or siyosiy-huquqiy tajriba sifatida baholash mumkin. Turkiston muxtoriyatining tashkil etilishida Rossiyada yuz bergan Fevral inqilobining ijobiy ta’siri bo‘lgan bo‘lsa, Oktyabr to‘ntarishi va bolsheviklarning hukumat tepasiga kelishi esa bu muxtor tuzilmaning barbod bo‘lishiga olib keldi. Lenin va Stalin boshchiligidagi bolshevik rahbarlari xalq irodasiga asoslangan 11 Мирзиёев, Ш. “Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси.” – Тошкент, 2020. – b .12 -13 12 Мирзиёев, Ш. “Янги Ўзбекистон стратегияси.” – Тошкент, 2021.- b .36-39 14 federal tizimlar emas, markazlashtirilgan sovet diktaturasini afzal bildilar. Bu esa Turkiston muxtoriyatining mafkuraviy asoslari bilan zid edi. Qo‘qon muxtoriyati tashkil topganidan so‘ng, uning rasmiy gazetalari va nashr organlari orqali aholiga muxtoriyat qonunlari, qarorlari, siyosiy yo‘nalishlari yetkazib borildi. “Hurriyat”, “Kengash”, “Islom mashriqi” kabi nashrlar Turkiston xalqlari orasida siyosiy ong va madaniy faollikni oshirishda katta xizmat qildi 13 . Muxtoriyat parlamenti tarkibida turli siyosiy oqimlar vakillari faoliyat yuritdi. Bu esa turli ijtimoiy qatlamlarning manfaatlari muhofaza etilganidan dalolat beradi. Masalan, ishchilar, dehqonlar, ziyolilar, savdogarlar va diniy arboblar vakillari o‘z fraksiyalariga ega bo‘lib, muxtoriyatda ijtimoiy muvozanatni ta’minlashga harakat qilingan. Shuningdek, muxtoriyat hukumati Turkiston xalqlari uchun mustaqil sud tizimi, maorif siyosati, soliqlarni boshqarish va tashqi aloqalar kabi yo‘nalishlarda dastlabki qarorlarni qabul qilgan. Ayniqsa, maktab va madrasalarda ona tilida ta’lim berish masalasi ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lgan. Bu esa asrlar davomida ruslashtirish siyosati ostida bo‘lgan xalq uchun katta tarixiy yutuq edi. Turkiston muxtoriyati faqatgina siyosiy tuzilma emas, balki ijtimoiy ongni o‘zgartirish, milliy birlashuvni kuchaytirish yo‘lidagi keng qamrovli islohotlar platformasiga aylangan edi. U bugungi mustaqil davlat qurilishi yo‘lidagi birinchi siyosiy tajriba sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Shuningdek, bu davr Turkiston xalqlari orasida milliy birdamlik tuyg‘usini shakllantirdi. Qo‘qonda yig‘ilgan delegatlar orasida o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman, tojik va boshqa millat vakillarining birgalikda siyosiy hujjatlarni ishlab chiqishi va qarorlar qabul qilishi bu yurtlarda yagona siyosiy ong shakllanishi boshlanganini ko‘rsatadi. Bugungi kunda Turkiston muxtoriyatining saboqlari zamonaviy O‘zbekiston siyosiy tizimida ham o‘z aksini topmoqda. Xususan, Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “xalq bilan muloqot, mahalliy hokimiyat organlarining mustaqilligi, milliy qadriyatlarga asoslangan islohotlar – tarixdan saboq olib, 13 “Hurriyat” gazetasi, 1918-yil yanvar sonlari.56.b. 15 kelajakka qarash” degan tamoyil Turkiston muxtoriyatining g‘oyalari bilan uyg‘unlikda rivojlanmoqda 14 . Tarixiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, agar Turkiston muxtoriyatiga siyosiy va harbiy bosim qilinmaganida, u qisqa fursatda o‘z konstitutsiyasini ishlab chiqib, xalqaro miqyosda tan olingan muxtor davlatga aylanishi mumkin edi. Biroq tarixiy sharoitlar bunga yo‘l qo‘ymadi. Shunday bo‘lsa-da, muxtoriyat tajribasi o‘zbek davlatchiligining tarixiy shakllanishida fundamental o‘rin tutadi. U xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini ilgari surgan, milliy g‘urur va siyosiy ongni shakllantirgan noyob tarixiy bosqich bo‘lib qoladi. 14 Mirziyoyev Sh. “Yangi O‘zbekiston – yangicha siyosat va boshqaruv asoslari.” – T.: O‘zbekiston, 2023.65.b. 16 II BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING BOSHQARUVI VA IJTIMOIY-SIYOSIY TUZILMASI. 2.1. Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tizimi: tashkil etilishi va tuzilishi XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan siyosiy-ijtimoiy o‘zgarishlar fonida Turkiston muxtoriyati mustaqil davlat shakllanishi jarayonida o‘zining boshqaruv tizimini yaratish masalasini eng dolzarb vazifa sifatida oldiga qo‘ydi. Bu jarayon, o‘z navbatida, Rossiya imperiyasining ag‘darilishi va 1917 yilgi fevral hamda oktyabr inqiloblari natijasida yuzaga kelgan siyosiy bo‘shliqda milliy o‘zlikni anglash va davlat qurilish tamoyillarini izlash bilan chambarchas bog‘liq edi 15 . Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tuzilmasi ko‘p millatli va ko‘p dinli hududda millatlararo birdamlikni ta’minlashga qaratilgan murakkab institutsional mexanizmlar majmuasidan iborat bo‘lib, u o‘sha davrning eng ilg‘or siyosiy- ijtimoiy konsepsiyalari asosida shakllantirildi. Muxtoriyat boshqaruvi yuqori siyosiy vakolatga ega Milliy Kengash va ijrochi organ vazifasini bajargan Vazirlar Kengashi (Kabineti)dan tashkil topdi. Bu boshqaruv tizimi milliy-demokratik tamoyillarni, vakillik prinsiplari va fuqarolarning siyosiy ishtirokini ta’minlash konsepsiyalarini ilgari surdi. Turkiston muxtoriyatining markaziy qonunchilik va siyosiy organi sifatida Milliy Kengash tashkil etildi. Bu organ muxtoriyat hududida barcha siyosiy va ijtimoiy masalalarni muhokama qilish, qonunlar qabul qilish hamda boshqaruvning asosiy yo‘nalishlarini belgilash vakolatiga ega edi. Milliy Kengashning tarkibi turli millatlar, ijtimoiy tabaqalar va professional guruhlarni o‘z ichiga olganligi sababli, u nafaqat siyosiy markaz, balki millatlararo muvozanatni ta’minlovchi muhim platformaga aylandi. Kengash tarkibiga kiritilgan a’zolar milliy ziyolilar, madaniy va siyosiy faoliyatda faol qatnashgan shaxslar bo‘lib, ular milliy ongning uyg‘onishi, milliy qadriyatlarni asrash va mustaqil davlatni barpo etish uchun zamin yaratishga 15 Abdurahmonov, O. "Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tizimi va milliy davlat qurilishi." Toshkent, 2001.32.b. 17 intildilar. Shu bilan birga, Milliy Kengash o‘z faoliyatida Rossiya imperiyasidan meros qolgan markazlashtirilgan boshqaruv tizimini demokratik federatsiyaga aylantirishga urindi. Vazirlar Kengashi Turkiston muxtoriyatining ijrochi hokimiyati sifatida Milliy Kengash tomonidan qabul qilingan siyosiy qarorlarni amalga oshirish, davlat boshqaruvining kundalik operatsiyalarini tashkil etish vazifasini bajardi. Vazirlar Kengashi tarkibiga turli vazirliklar kiritildi, ular ijtimoiy-siyosiy hayotning turli jabhalarini boshqarish uchun mo‘ljallangan edi. Vazirlar Kengashining tashkil etilishi Turkiston muxtoriyatining o‘z mustaqil siyosiy kursini belgilashdagi muhim qadam bo‘ldi, chunki u nafaqat mamlakat ichki ishlarini, balki tashqi aloqalarni ham muvofiqlashtirishga mas’ul edi. Ijro hokimiyatining ushbu shakli, o‘zining murakkab tuzilishi va o‘zaro bo‘linishi bilan, o‘sha davrning zamonaviy boshqaruv tizimlaridan ortda qolmasdi. Turkiston muxtoriyati boshqaruv tizimining eng murakkab jihatlaridan biri ko‘p millatli hududda millatlararo kelishuvni ta’minlash bo‘ldi. Milliy Kengash va Vazirlar Kengashida barcha millatlar teng vakillikka ega bo‘lib, ular o‘z xalqlarining manfaatlarini siyosiy jarayonlarda himoya qilish imkoniyatiga ega edilar. Bu esa, o‘z navbatida, millatlararo mojarolarning oldini olish, davlat ichidagi barqarorlikni saqlash va milliy uyg‘onishning uzluksizligini ta’minlashga xizmat qildi. Milliy-demokratik boshqaruv prinsiplariga rioya qilgan holda, Turkiston muxtoriyati milliy tenglik va fuqarolik birdamligini mustahkamlashga katta e’tibor qaratdi. Bu prinsiplarga asoslangan boshqaruv tuzilmasi, o‘zining ko‘p millatli tarkibi tufayli, o‘sha davrda Markaziy Osiyo siyosiy arxitekturasining eng ilg‘or namoyonlaridan biri bo‘ldi. Ijro organlari va ularning vazifalari: tizimli yondashuv Vazirlar Kengashining tarkibida bir nechta asosiy vazirliklar faoliyat ko‘rsatdi. Ularning har biri o‘z sohasida muxtoriyat siyosatini amalga oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. 18 Ichki ishlar vazirligi ichki xavfsizlikni ta’minlash, milliy tartibni saqlash va sud tizimini boshqarishda muhim vazifalarni bajardi. Bu vazirlik, ayniqsa, muxtoriyatning siyosiy barqarorligini ta’minlash uchun harbiy va politsiya organlarini tashkil etishga javobgardir. Tashqi ishlar vazirligi mustaqil siyosiy kursni yuritish, diplomatik aloqalarni o‘rnatish va mustaqillikni xalqaro miqyosda tanitish uchun zarur bo‘lgan vazifalarni bajardi. Turkiston muxtoriyati o‘sha davrda o‘z mustaqil tashqi siyosatini rivojlantirishga intildi va mintaqaviy hamkorlikni yo‘lga qo‘yishga harakat qildi. Moliyaviy ishlar vazirligi davlatning moliyaviy mustaqilligini ta’minlash, byudjetni shakllantirish, soliqlarni yig‘ish va iqtisodiy faoliyatni tartibga solish bilan shug‘ullandi. Bu vazirlik milliy iqtisodiy barqarorlikning negizini yaratdi. Ta’lim vazirligi milliy madaniyatni rivojlantirish, milliy tilni asrash va ta’lim tizimini demokratlashtirish yo‘lida ko‘p ishlar qildi. U o‘quv dasturlarini milliy uyg‘onishga moslashtirdi va yangi maktablar, madrasalar tashkil etishga ko‘maklashdi. Sog‘liqni saqlash vazirligi aholi salomatligini ta’minlash, epidemiyalarni oldini olish va tibbiy xizmatlarni tashkil qilish bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshirdi. Qishloq xo‘jaligi vazirligi irrigatsiya tizimlarini yaxshilash, qishloq xo‘jaligini zamonaviylashtirish va agrar siyosatni shakllantirishda faol ishtirok etdi. Turkiston muxtoriyati boshqaruvi ko‘p millatli hududda millatlararo muvozanatni ta’minlash uchun murakkab siyosiy mexanizmlar yaratdi. Milliy Kengash va Vazirlar Kengashida qaror qabul qilish jarayonlari millatlararo maslahatlashuv va kelishuvga asoslandi. Boshqaruvda demokratik va federal printsiplar yotqizilgan bo‘lib, ularning amalga oshirilishi siyosiy barqarorlik va milliy uyg‘onishni mustahkamlashga xizmat qildi. Bu tizim, ayniqsa, siyosiy ixtiloflarni hal qilish, milliy adolatni ta’minlash va millatlararo totuvlikni saqlashda muhim ahamiyat kasb etdi. Natijada Turkiston 19 muxtoriyati o‘z hududida nisbatan barqaror boshqaruvni yo‘lga qo‘ydi va milliy davlat qurilishining muhim bosqichini bosib o‘tdi. Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tizimida millatlararo tenglik va vakillik prinsipi nafaqat shakli, balki mazmuni jihatidan ham chuqur o‘ylangan konsept bo‘lib, u siyosiy institutlar faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Milliy Kengash va Vazirlar Kengashidagi har bir millat vakillarining qatnashishi o‘ziga xos muvozanatni yaratdi, bu esa davlat boshqaruvining samaradorligi va barqarorligini oshirishga xizmat qildi. Shu nuqtai nazardan, boshqaruv tizimining har bir bo‘g‘ini millatlararo munosabatlarni tartibga solish mexanizmi vazifasini ham bajardi. Vazirlar Kengashida faoliyat yuritgan vazirlar o‘z sohalarida nafaqat yuqori malakali siyosatchilar, balki ma’rifatparvar va milliy uyg‘onish harakati faollari sifatida ham tanilgan shaxslardir. Masalan, Ichki ishlar vaziri sifatida faoliyat olib borgan Mirza Abdulazizxon o‘zining milliy adolat va tartib-intizomni saqlashga qaratilgan siyosiy strategiyalari bilan ajralib turdi. U milliy xavfsizlikni mustahkamlash bilan birga, hukumat ichidagi siyosiy konsensusni saqlash uchun faol ish olib bordi. Tashqi ishlar vaziri Qosim Qo‘chqorov esa Turkiston muxtoriyatining xalqaro maydondagi mavqeini mustahkamlashga qaratilgan strategik tashabbuslarni ilgari surdi. U O‘zbekistonda, Tojikistonda va boshqa qo‘shni hududlarda mustaqillik harakatlarini qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, Turkistonning yangi siyosiy pozitsiyasini mustahkamlash uchun diplomatik aloqalarni yo‘lga qo‘yishda katta rol o‘ynadi. Moliyaviy ishlar vaziri Mardonqulov o‘z faoliyatida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va davlat moliyasini samarali boshqarish masalalariga alohida e’tibor qaratdi. U milliy iqtisodiyotni mustahkamlash uchun soliq tizimini qayta shakllantirish, davlat byudjetini optimallashtirish va tashqi investitsiyalarni jalb qilish kabi tizimli choralarga asos soldi. Uning yondashuvi Turkiston muxtoriyatining iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashda muhim bosqich bo‘ldi. 20 Ta’lim vaziri Orifxon Komilov esa milliy ma’rifatning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. U ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, milliy til va madaniyatni asrash, yangi maktab va madrasalar ochish orqali yosh avlodda milliy ongni shakllantirishga intildi. Uning tashabbuslari hozirgi O‘zbekiston ta’lim tizimining ildizlariga aylangan ko‘plab asoslarni yaratdi. Sog‘liqni saqlash vaziri Alimjon Xudoyberdiyev pandemiyalarni oldini olish va aholi salomatligini yaxshilash uchun yangi tibbiy markazlar tashkil etdi, shuningdek, qishloq joylarida tibbiy xizmatlarning sifatini oshirishga qaratilgan kompleks loyihalarni amalga oshirdi. Bu jarayon, ayniqsa, qishloq xo‘jaligida mehnat qiluvchi aholining sog‘lig‘ini himoya qilishda katta ahamiyat kasb etdi. Qishloq xo‘jaligi vaziri Nasrullo Mahkamov esa suv resurslarini boshqarish, sug‘orish tizimlarini yangilash va agrar siyosatni modernizatsiyalashda yetakchi rol o‘ynadi. U o‘z faoliyati davomida irrigatsiya tarmoqlarini qayta tiklash va kengaytirish orqali paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlarini ko‘paytirishga katta hissa qo‘shdi. Boshqaruvdagi bu murakkab ierarxiya va vazirliklararo muvofiqlashtirish jarayonlari Turkiston muxtoriyatining siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Har bir vazirlik o‘z sohasi bo‘yicha milliy maqsadlarni ilgari surish, mustaqil davlat qurilishi jarayonini ta’minlash va millatlararo totuvlikni saqlashga xizmat qiluvchi muhim funksiyalarni bajarishga qaratilgan edi. Shuningdek, boshqaruv tizimida keng ishtirok etgan olimlar va ziyolilar ham o‘zlarining siyosiy, madaniy va ijtimoiy faoliyatlari bilan muxtoriyatni mustahkamlashga sezilarli hissa qo‘shdilar. Ular orasida Mirza Akmal Rahmonov, Abduvahid Qodiriy kabi mashhur shaxslar turli ilmiy va siyosiy ishlarda faol qatnashib, milliy uyg‘onish harakatining ideologik asoslarini shakllantirishda muhim rol o‘ynadilar 16 . Natijada, Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tizimi nafaqat o‘sha davrda Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan siyosiy muammolarga javob beruvchi institut 16 Rahmonov, M., Qodiriy, A. "Milliy ziyolilar va muxtoriyat siyosati." Toshkent, 2019.39.b. 21 sifatida, balki mustaqil milliy davlat qurilishining ilg‘or namunasi sifatida tarix sahifalarida o‘zining munosib o‘rnini egalladi. Bu boshqaruv tizimi orqali milliy o‘zlikni saqlash, millatlararo totuvlikni ta’minlash va yangi siyosiy shakllanishlarni rivojlantirish yo‘lida katta qadamlar qo‘yildi 17 . 2.2 Turkiston muxtoriyati vazirliklari va ularning faoliyati Turkiston muxtoriyatining davlat boshqaruvi tizimida vazirliklar o‘ziga xos markaziy o‘rin tutgan bo‘lib, ularning faoliyati nafaqat davlatning kundalik ishlarini yuritishga, balki milliy mustaqillikni ta’minlash, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy sohalarda yangi siyosatni shakllantirishga qaratilgan edi. Har bir vazirlik o‘zining aniq funksiyalari va vazifalari doirasida milliy manfaatlarni himoya qilish, davlat institutlarini mustahkamlash va rivojlantirish uchun keng ko‘lamli faoliyat olib bordi. Turkiston muxtoriyati boshqaruv tizimida vazirliklarning o‘rni va ularning tarkibi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni kompleks hal etishda hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Har bir vazirlik o‘z sohasida murakkab vazifalarni bajarish, milliy manfaatlarni ilgari surish, hamda mustaqil davlat sifatida shakllanish jarayonlarini boshqarish uchun keng qamrovli funksiyalarni amalga oshirdi. Vazirliklarning tashkil etilishi va ularning rahbarlari nafaqat ma’muriy ishlarni muvofiqlashtirish, balki milliy o‘zlikni saqlash va rivojlantirish uchun ham muhim rol o‘ynadi. Ichki ishlar vazirligi. Ichki ishlar vazirligi muxtoriyatning ichki xavfsizligi va tartib-intizomni saqlash masalalarini boshqargan eng muhim idoralardan biri hisoblanadi. Bu vazirlik rahbariyatida faoliyat yuritgan Mirza Abdulazizxon o‘zining siyosiy va ma’muriy tajribasi bilan ajralib turgan shaxs edi. U muxtoriyat davrida huquqni muhofaza qilish organlarini tubdan isloh qilish, milliy xodimlar tarkibini kengaytirish, shuningdek, qattiq qonuniylikni ta’minlashga katta ahamiyat berdi 18 . 17 Qodirov, A. "Turkiston muxtoriyati boshqaruvi va siyosiy taraqqiyot." Toshkent, 2020. – b .32-34 18 Mirza Abdulazizxon faoliyati haqida: Tursunov R. "Ichki ishlar vazirligi tarixi." Toshkent, 2015 – b. 15-16 22 Ichki ishlar vazirligi Turkiston muxtoriyatining ichki xavfsizligi, tartib- intizomini ta’minlash, jinoyatchilik va siyosiy beqarorlikning oldini olish bo‘yicha asosiy organ hisoblangan. Vazirlik boshlig‘i Mirza Abdulazizxon, o‘zining chuqur huquqiy bilimlari va siyosiy tajribasi bilan mazkur sohani tubdan isloh qilishga harakat qildi. Uning rahbarligida muxtoriyatda politsiya va xavfsizlik organlari tizimi qayta tashkil qilindi, xususan, o‘rta va kichik shahar hamda qishloq hududlarida hududiy bo‘linmalar yaratildi. Bu bo‘linmalarning asosiy vazifasi aholining xavfsizligini ta’minlash, diniy va milliy tafovutlar asosida kelib chiqishi mumkin bo‘lgan ziddiyatlarni bartaraf etish edi. Mirza Abdulazizxon rahbarligida Ichki ishlar vazirligi politsiya tizimini tashkil etish, jinoyatchilikni kamaytirish va aholining huquqiy ongini oshirish bo‘yicha bir qator strategik dasturlarni amalga oshirdi. Ayniqsa, qishloq joylarida xavfsizlikni ta’minlash maqsadida mahalliy vakillar bilan hamkorlikda yangi hududiy bo‘limlar tashkil qilindi. Ushbu bo‘limlar o‘z faoliyatini milliy qadriyatlar va millatlararo totuvlikni saqlash asosida olib bordi. Mirza Abdulazizxon shuningdek, jinoyatchilikka qarshi kurashish uchun ilg‘or usullarni joriy etdi. U milliy o‘zlikni hurmat qilgan holda, mahalliy kadrlarni yetishtirishga alohida e’tibor qaratdi. Vazirlik doirasida tashkil etilgan o‘quv markazlari orqali xodimlarning huquqiy bilimlari mustahkamlandi va professional darajasi oshirild. Bu jarayonda, shuningdek, xalqaro tajribalar o‘rganilib, Turkiston hududining o‘ziga xos siyosiy va ijtimoiy sharoitlariga mos keluvchi xavfsizlik tizimi ishlab chiqildi. Ichki ishlar vazirligining muhim yo‘nalishlaridan yana biri – diniy tashkilotlar faoliyatini nazorat qilish edi. Milliy va diniy erkinliklarni ta’minlash, ammo ekstremistik va siyosiy barqarorlikka tahdid soluvchi harakatlarning oldini olish maqsadida, vazirlik diniy rahbarlar bilan yaqindan hamkorlik qildi. Bu holat, ayniqsa, Turkiston hududida mavjud bo‘lgan turli etnik va dini guruhlar o‘rtasidagi tinchlik va totuvlikni saqlashda muhim ahamiyat kasb etdi. Tashqi ishlar vazirligi. Tashqi ishlar vazirligi Turkiston muxtoriyatining xalqaro aloqalarini rivojlantirishda hal qiluvchi o‘rin tutdi. Vazir Qosim 23 Qo‘chqorov o‘zining keng diplomatlik tajribasi bilan muxtoriyatni xalqaro maydonda tanitish va uning suverenitetini himoya qilish uchun faol ishladi. U Turkiya, Eron va boshqa musulmon davlatlari bilan do‘stona aloqalarni o‘rnatishga alohida e’tibor qaratdi. Qosim Qo‘chqorov boshchiligida tashqi siyosat strategiyasi ko‘plab murakkab siyosiy va diplomatik muammolarni hal qilishga qaratildi. Xususan, uning tashabbuslari bilan Turkiston muxtoriyati xalqaro tashkilotlarda o‘zini mustaqil siyosiy sub’ekt sifatida tanitish imkoniyatini oldi 19 . Shuningdek, u qo‘shni davlatlar bilan savdo, madaniy almashinuv va siyosiy hamkorlikni mustahkamlashga katta e’tibor berdi. Uning tashabbusi bilan Turkiston muxtoriyati turli xalqaro konferentsiyalarda, xususan, musulmon davlatlari tashkilotlarida o‘z pozitsiyasini mustahkamlashga harakat qildi. Bu jarayonda, vazirlik shuningdek, savdo-iqtisodiy aloqalarni kengaytirish, madaniy almashinuv dasturlarini tashkil etish va emigratsiya muammolarini hal qilishga alohida e’tibor qaratdi. Qosim Qo‘chqorov o‘z diplomatlik faoliyati davomida Milliy Kongress, Turkiya Respublikasi va boshqa davlatlar bilan do‘stona munosabatlarni o‘rnatishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Moliyaviy ishlar vazirligi. Moliyaviy ishlar vazirligi boshlig‘i Mardonqulov, o‘zining iqtisodiy bilimlari va tizimli yondashuvi bilan, muxtoriyatning moliyaviy mustaqilligini ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. U davlat byudjetini shakllantirishda milliy iqtisodiyotning real ehtiyojlarini hisobga olishga harakat qildi. Mardonqulov rahbarligida moliyaviy tizimda islohotlar amalga oshirildi, soliqlarni yig‘ish va moliyaviy nazorat kuchaytirildi. Mardonqulovning moliyaviy siyosati, ayniqsa, agrar sektor va kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu sohalarda investitsiyalarni jalb qilish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qildi. U iqtisodiy mustahkamlikni ta’minlash uchun xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish imkoniyatlarini izlab topdi. 19 Xalqaro aloqalar: Mardonqulov S. "Markaziy Osiyoda diplomatiya." Toshkent, 2018.- b .86 24 Mardonqulov tomonidan ishlab chiqilgan moliyaviy rejalashtirish tizimi milliy iqtisodiyotning asosiy tarmoqlarini, jumladan, qishloq xo‘jaligi, sanoat va transportni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qildi. U moliyaviy tizimdagi shaffoflikni oshirish maqsadida, hisob-kitoblarni yaxshilash va moliyaviy nazorat mexanizmlarini takomillashtirishga katta e’tibor berdi. Soliqlarni yig‘ish tizimi isloh qilindi, soliq stavkalari iqtisodiyotning talablariga moslashtirildi va soliqqa tortish jarayonlari soddalashtirildi. Mardonqulov shuningdek, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik qilish, davlat byudjetini qo‘shimcha manbalar bilan boyitish uchun tashqi investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha strategik yo‘nalishlarni ilgari surdi. Ta’lim vazirligi. Ta’lim vaziri Orifxon Komilov Turkiston muxtoriyatining ma’rifiy hayotida markaziy shaxs bo‘lib, u milliy ta’lim tizimini isloh qilish va yosh avlodda milliy ongni shakllantirishga qaratilgan keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirdi. Komilov yangi maktablar ochish, o‘qituvchilar malakasini oshirish va o‘quv dasturlarini milliy qadriyatlarga moslashtirish bilan shug‘ullandi. Orifxon Komilovning tashabbuslari natijasida o‘zbek tilida ta’limni rivojlantirish, diniy ma’rifat va zamonaviy fanlarni uyg‘unlashtirish yo‘lida muhim qadamlar qo‘yildi. Shuningdek, u milliy madaniyatni saqlash va targ‘ib qilish uchun kutubxonalar, madaniyat markazlari tashkil etdi. Shuningdek, u madaniy-ma’rifiy markazlar va kutubxonalarni rivojlantirish orqali milliy madaniyatning saqlanishi va yosh avlod orasida targ‘ib qilinishini ta’minlashga katta hissa qo‘shdi. Orifxon Komilov milliy tilni rivojlantirish, shu bilan birga xorijiy tillarni o‘rganishni qo‘llab-quvvatlash siyosatini olib bordi, bu esa o‘z navbatida, Turkiston yoshlarini xalqaro muloqotga tayyorlashda muhim omil bo‘ldi. Sog‘liqni Saqlash Vazirligi . Sog‘liqni saqlash vazirligi rahbari Alimjon Xudoyberdiyev milliy sog‘liqni saqlash tizimini qayta qurish va aholining salomatligini yaxshilash uchun murakkab islohotlarni amalga oshirdi. Uning boshchiligida pandemiyalarni oldini olish, tibbiy xizmatlarning sifatini oshirish va 25 qishloq joylarida tibbiy xizmat ko‘rsatishni kengaytirishga qaratilgan keng ko‘lamli loyihalar ishlab chiqildi. Xudoyberdiyev tibbiyot kadrlarini tayyorlash tizimini takomillashtirish, zamonaviy tibbiyot uskunalari bilan jihozlash va sog‘liqni saqlash sohasida ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratdi. Xudoyberdiyev tibbiyot xodimlarini malaka oshirish tizimini takomillashtirish, zamonaviy tibbiyot uskunalari va dori-darmonlarni ta’minlashga katta e’tibor qaratdi. U shuningdek, aholi salomatligini yaxshilash uchun sog‘liqni saqlash sohasida ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirishni rag‘batlantirdi. Qishloq Xo‘jaligi Vazirligi. Qishloq xo‘jaligi vaziri Nasrullo Mahkamov Turkiston muxtoriyatining agrar siyosatini boshqarishda yetakchi rol o‘ynadi. U suv resurslarini boshqarish, irrigatsiya tizimlarini rivojlantirish va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini ko‘paytirishga qaratilgan dasturlarni ishlab chiqdi va amalga oshirdi. Mahkamov o‘z faoliyatida paxta yetishtirishni rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi, chunki paxta muxtoriyat iqtisodiyotining asosiy eksport mahsuloti hisoblangan. Shuningdek, u fermerlarning moliyaviy holatini yaxshilash uchun kredit tizimini yo‘lga qo‘yish va texnik jihozlarni modernizatsiyalash bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqdi. Turkiston muxtoriyati boshqaruvida vazirlar bilan bir qatorda milliy ziyolilar va madaniyat arboblari ham faol ishtirok etdi. Mirza Akmal Rahmonov va Abduvahid Qodiriy kabi olimlar siyosiy va madaniy sohalarda milliy uyg‘onish harakatini rivojlantirishda yetakchi shaxslar bo‘lib xizmat qildilar. Ular muxtoriyat boshqaruvida o‘zlarining ilmiy, madaniy va siyosiy pozitsiyalarini muvofiqlashtirib, milliy qadriyatlarni asrash, yangi davlat qurilish jarayonlarini mustahkamlashda beqiyos hissa qo‘shdilar. 26 2.3. Turkiston muxtoriyati faoliyatining ijtimoiy-siyosiy natijalari va tarixiy saboqlari Turkiston muxtoriyati harakati o‘z davrida xalq irodasining siyosiy ifodasi, milliy o‘zlikni tiklashga urinish va mustaqil davlatlilik sari tashlangan muhim qadam edi. Uning qisqa faoliyati davomida amalga oshirilgan tashabbuslar, ko‘tarilgan g‘oyalar va yuzaga kelgan natijalar O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo tarixida chuqur iz qoldirdi. Har qanday siyosiy tajribaning tarixiy bahosi, avvalo, uning natijalari va saboqlari orqali belgilanadi. Shu nuqtai nazardan Turkiston muxtoriyati faoliyatining ijtimoiy-siyosiy merosini ko‘rib chiqish nihoyatda muhimdir. Muxtoriyatning asosiy siyosiy yutug‘i — bu turli millat va ijtimoiy qatlam vakillarini yagona siyosiy maqsad atrofida birlashtira olganligidir. Har qanday davlat qurilishi uchun zarur bo‘lgan omillar — xalq irodasi, siyosiy yetakchilik, qonuniy asoslar va institutsional tuzilma — Turkiston muxtoriyatida, qisqa faoliyatiga qaramay, vujudga kelgan edi. Qo‘qon shahrida tuzilgan vaqtinchalik hukumati orqali muxtoriyat hukumati parlament, ijroiya organlari, matbuot, militsiya va boshqa muhim institutlarni shakllantira boshladi 20 . Turkiston muxtoriyatining ijtimoiy-siyosiy faoliyatidagi yana bir muhim jihat — bu milliy ta’lim va madaniyatni tiklashga bo‘lgan urinishlar edi. Muxtoriyat hukumatining qarorlariga binoan, maktablarda ona tilida o‘qitish joriy qilindi, mahalliy kadrlardan pedagoglar tayyorlashga alohida e’tibor qaratildi, milliy matbuot rivojlantirildi. Bu esa o‘z navbatida milliy ongning mustahkamlanishiga olib keldi. Ayniqsa, jadidlar harakati a’zolari ushbu siyosiy makonda faoliyat yuritib, islohotchi fikrlar targ‘iboti bilan xalqni faollikka chorladilar. Muxtoriyat parlamentida siyosiy pluralizm tamoyili amalga oshirildi. Ya’ni, turli siyosiy guruhlar — jadidlar, panislomchilar, liberal musulmonlar va hatto ayrim ijtimoiy-demokratik fikrlar tarafdorlari muxtoriyat siyosiy maydonida o‘z so‘zini ayta oldi. Bu holat siyosiy madaniyatni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. 20 Qo‘qon Muxtoriyati arxivi hujjatlari, 1918-yil.27.b. 27 Demokratik asosdagi parlament tizimi tariximizda ilk bor tajriba sifatida amalda sinab ko‘rildi. Biroq, tarixiy sharoitlar va tashqi omillar muxtoriyatni barqaror tizimga aylantirishga imkon bermadi. 1918-yil fevralida bolsheviklar tomonidan muxtoriyat kuch bilan tugatildi. Bu bosqin natijasida ko‘plab begunoh insonlar, ziyolilar va siyosiy arboblar qatl qilindi. Turkiston muxtoriyati qon bilan bo‘g‘ildi, ammo uning g‘oyasi xalq xotirasida saqlanib qoldi. Ushbu fojiali yakun tarixiy saboq sifatida bugungi mustaqil O‘zbekiston siyosiy tafakkurida muhim o‘rin egallaydi. Turkiston muxtoriyatining faoliyati, aslida, zamonaviy davlat qurilishi tamoyillarining dastlabki tajribasi sifatida e’tirof etilishi lozim. Jumladan: Milliy qadriyatlarga asoslangan boshqaruv: Muxtoriyat milliy o‘zligimizga, madaniyatimizga, tilimizga asoslangan siyosiy tizim qurishga urindi. Siyosiy ishtirok va jamoatchilik nazorati: Parlament faoliyatida xalq vakillari ishtiroki, matbuot erkinligi va qarorlar ustidan jamoatchilik nazorati mavjud edi. Ta’lim va ilm-fan rivoji: Ona tilida ta’lim, milliy kadrlar tayyorlash va zamonaviy bilimlarni joriy etish muxtoriyat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari edi. Millatlararo totuvlik: Qo‘qon muxtoriyati turli etnik guruhlar o‘rtasidagi hamkorlikni siyosiy tizim orqali ta’minlashga harakat qildi. Muxtoriyat faoliyatining tarixiy saboqlari quyidagicha umumlashtiriladi: Siyosiy mustaqillik yo‘lida birlik muhim – muxtoriyat faoliyatida turli guruhlar birlashganida kuchli ijtimoiy va siyosiy harakatga aylanganini ko‘ramiz. Xalq ishtirokisiz barqaror davlat bo‘lmaydi – parlament va matbuot erkinligi orqali xalq ishtiroki ta’minlangan bo‘lsa-da, tashqi bosim tufayli uzoq yashamadi. Davlat boshqaruvi tajriba orqali shakllanadi – muxtoriyat davlat institutlarini yaratishda amaliy tajriba bo‘ldi, bu bugungi siyosiy tizim uchun saboq bo‘lib xizmat qilmoqda. 28 Mustaqillik uchun siyosiy yetakchilik zarur – muxtoriyatning uzoq yashamasligiga sabab bo‘lgan asosiy omillardan biri — kuchli harbiy va diplomatik tayyorgarlikning yo‘qligi edi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan demokratik islohotlar, xususan, fuqarolik jamiyatini shakllantirish, parlament faoliyatining oshirilishi, mahalliy boshqaruvning mustahkamlanishi kabi yo‘nalishlar Turkiston muxtoriyati faoliyatining saboqlari asosida shakllanayotganini ko‘rish mumkin. Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida tarixiy saboqlardan foydalanish zarurligini qayta-qayta ta’kidlab kelmoqda: *“Agar biz mustaqilligimizni mustahkamlashni istasak, tarixdan saboq olishimiz, ota-bobolarimizning orzularini ro‘yobga chiqarishimiz kerak”* 21 . Shunday qilib, Turkiston muxtoriyati – bu nafaqat o‘tgan tarix, balki kelajak uchun saboqdir. U siyosiy fikr va faoliyat erkinligi, milliy qadriyatlarni asrash va davlatlilikni tiklash yo‘lida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Turkiston muxtoriyatining ijtimoiy-siyosiy natijalari uning g‘oyaviy yondashuvi va xalqni uyg‘otishga bo‘lgan intilishi orqali yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu harakat, avvalo, Turkiston xalqlari orasida milliy uyg‘onish g‘oyasini ilgari surdi. Muxtoriyat yetakchilari xalqni jaholatdan, siyosiy befarqlikdan chiqarishga harakat qilgan, milliy o‘zlikni tiklash uchun ijtimoiy va siyosiy faollikni rag‘batlantirgan edi. Bu holat, ayniqsa, zamonaviy siyosiy madaniyat shakllanishida muhim bosqich bo‘ldi. Muxtoriyat hukumatining faoliyati davomida xalqning siyosiy ongida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Ilgari sulolaviy va mustamlakachilik hukmronligida yashagan Turkiston xalqi, ilk bor, o‘z taqdirini o‘zi belgilashga haqli ekanini anglab yetdi. Bu anglash milliy mustaqillik g‘oyasining jamiyatda ildiz otishiga turtki bo‘ldi. Turkiston muxtoriyati davrida chiqadigan gazetalar, ilmiy-ma’rifiy jurnallar, xalq yig‘inlari orqali xalq orasida siyosiy savodxonlik kengaydi. Muxtoriyat parlamentida ijtimoiy tenglik, ayollar huquqlari, ta’lim tizimini isloh qilish kabi ilg‘or g‘oyalar ilgari surildi. Bu esa Turkiston tarixida ilgari 21 Mirziyoyev Sh. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi.” – T.: O‘zbekiston, 2022. – b.102-103 29 kuzatilmagan ijtimoiy jarayonlar rivojiga sabab bo‘ldi. Masalan, ayollarning ijtimoiy hayotga jalb qilinishi, ularning maktablarda o‘qitilishi va jamoat yig‘inlarida ishtirok etishiga bo‘lgan urinishlar qadriyatlar bilan ziddiyatga kirishmagan holda amalga oshirilgani bu muxtoriyat siyosatining nozik, ammo oqilona olib borilganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Turkiston muxtoriyati millatlararo totuvlikka alohida e’tibor qaratdi. Qo‘qonda tuzilgan vaqtinchalik hukumat turli millatlar vakillarini o‘z tarkibiga qamrab oldi. Ushbu demokratik tamoyil orqali o‘zbeklar, qozoqlar, qirg‘izlar, tatarlar, ruslar va boshqa xalqlarning umumiy manfaatlarini ifodalovchi siyosiy model shakllantirilgan edi. Bu tajriba O‘zbekistonda keyinchalik millatlararo hamjihatlik siyosatini yuritishda tarixiy tayanch vazifasini bajardi. Tarixiy jihatdan olganda, Turkiston muxtoriyati mustamlakachilik siyosatiga qarshi bo‘lgan ilk yirik siyosiy harakat sifatida baholanadi. U xalq ichidagi norozilik energiyasini siyosiy formatga olib chiqdi. Bu harakat Turkistonda siyosiy madaniyatning shakllanishida tub burilish yasadi. Jadidlar faoliyati orqali yangicha fikrlash, dunyoviy bilimlarni qadrlash, taraqqiyotga intilish g‘oyalari keng ommaga yetkazildi. Bu esa kelajakda milliy harakatlarning asosiy g‘oyaviy negiziga aylandi. Muxtoriyat tugatilgach, uning g‘oyaviy merosi butunlay yo‘qolib ketmadi. Aksincha, muxtoriyat yetakchilari — Mustafo Cho‘qay, Munavvar qori Abdurashidxonov, Fayzulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat kabi mutafakkirlar keyingi siyosiy voqeliklarda o‘z ta’sirini saqlab qoldi. Ulardan ayrimlari keyinchalik sovet hukumatining repressiyalariga uchragan bo‘lsada, ularning ilg‘or g‘oyalari keyingi avlodlarga yetib bordi va istiqlol davrida yangicha baholandi. Aytish joizki, Turkiston muxtoriyati xalqda siyosiy faollik va ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantirdi. Garchi muxtoriyat harakati davomiy bo‘lmasa-da, u tarixda bir umrga qoldi. Bu siyosiy tajriba millatning o‘z taqdirini o‘zi belgilashga intilishini, o‘z davlatiga ega bo‘lish istagini uyg‘otdi. Bugungi O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligini mustahkamlash, davlat boshqaruvini 30 takomillashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish borasidagi siyosati mazkur tarixiy saboqlarga tayangan holda olib borilmoqda. Mustaqillik yillarida Turkiston muxtoriyati merosiga e’tibor kuchaydi. Ko‘plab tarixiy hujjatlar, arxiv materiallari, shaxsiy xotiralar nashr etildi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan tarixiy adolatni tiklash, milliy ongni yuksaltirish, tarixiy xotirani tiklash borasida olib borilayotgan ishlar — ayni muxtoriyat g‘oyalarining zamonaviy talqini sifatida qaralmoqda. Bu haqida Prezidentimiz shunday deydi: *“Biz tarixiy xotiraga hurmat bilan qarasakgina, barqaror va kuchli kelajakni barpo eta olamiz”* 22 . Muxtoriyat tajribasi bugungi kunda xalqimiz orasida siyosiy madaniyat va mustaqillik ruhini mustahkamlash, yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirish, milliy o‘zlikni anglashda g‘oyat katta ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois, tarixiy haqiqatlar tiklanayotgani, muxtoriyat arboblari nomlari qayta tiklanayotgani va ular haqida ilmiy izlanishlar olib borilayotgani — tarix oldidagi eng katta qarzimizni uzish yo‘lidagi amaliy qadamlardir. Turkiston muxtoriyati — o‘z zamonasi uchun noyob siyosiy-falsafiy tajriba, tarixiy taraqqiyot jarayonida mustamlakachilik zulmiga qarshi milliy siyosiy ong va fuqarolik faolligi uyg‘onishining eng yuksak bosqichlaridan biri bo‘ldi. Uning shakllanishi faqat siyosiy harakat emas, balki keng miqyosdagi madaniy-ma'rifiy va g‘oyaviy uyg‘onishning natijasi edi. Aynan shu davrda Turkiston taraqqiyotining yangi paradigmasini ishlab chiqqan olim va mutafakkirlar sahnaga chiqdi. Ular orasida Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Musa Sayramiy, Mulla Xalil, Sulton Jaloliddin Manguberdi haqidagi tarixiy rivoyatlar va ularning merosi orqali ilhomlangan jadid olimlar faoliyati ajralib turadi Abdurauf Fitrat (1886-1938) — jadidchilik harakatining eng nufuzli nazariyotchilaridan biri bo‘lib, uning Turkiston muxtoriyatining mafkuraviy asoslarini ishlab chiqishdagi roli beqiyosdir. Fitrat o‘zining "Hind sayohati", "Munozara", "Millat nima?" kabi asarlarida milliy o‘zlikni anglash, siyosiy va 22 Mirziyoyev Sh. M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”. – T.: O‘zbekiston, 2017.18.b. 31 ma’naviy mustaqillikni tiklash, xalqni ma’rifatli jamiyat sari yetaklash g‘oyalarini ilgari surgan. Uning ta’lim sohasida ilgari surgan islohiy takliflari muxtoriyat hukumati tomonidan qabul qilinayotgan qarorlarda o‘z ifodasini topgan. Fitratning taklifiga ko‘ra, Turkiston xalqlari yagona tarixiy ildizga, madaniy uyg‘unlikka ega bo‘lib, bu ularga federativ tuzum doirasida mustaqil siyosiy mavjudlikni saqlab qolish imkonini berardi. Uning fikricha, diniy radikalizm emas, balki milliy uyg‘onish va dunyoviy islohotlar orqali taraqqiyotga erishish mumkin edi Munavvar qori (1878-1931) — jadidchilik harakatining amaliy rahnamosi, Toshkentdagi birinchi jadid maktabining asoschisi va Turkiston muxtoriyati mafkurachilaridan biridir. U muxtoriyat hukumatining tashkil topishida faol ishtirok etgan, siyosiy dastur tuzish, maktab islohotlarini ilgari surish, matbuot erkinligi kabi masalalarda faol bo‘lgan. Uning “Yangi maktab” va “Islohot” g‘oyalari muxtoriyat ta’lim siyosatining negizini tashkil etgan 23 . Munavvar qorining siyosiy-falsafiy faoliyatida turkistonliklik mafkurasi alohida o‘rin tutadi. Bu mafkura milliy chegaralar o‘rniga umumturkistonlik yondashuvini taklif etgan. Aynan shu nuqtai nazar, muxtoriyatda o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, tatar va boshqa millatlar manfaatlarini birlashtiruvchi yagona g‘oya sifatida e’tirof etildi. Abdulla Avloniy (1878-1934) — o‘zbek pedagogik tafakkurining asoschilaridan biri, Turkiston muxtoriyatining ma’naviy-ma’rifiy negizlarini shakllantirgan ulug‘ jadid mutafakkiri edi. Uning "Turkiy guliston yoxud axloq", "Adabiyot yoxud milliy she’rlar" asarlari orqali milliy qadriyatlar, axloqiy me’yorlar va fuqarolik tarbiyasi muxtoriyat siyosatiga integratsiyalashgan. Avloniy muxtoriyatning maktab siyosatini ishlab chiqqan komissiyalarda faol ishlagan, ayollar ta’limini joriy etish tarafdori bo‘lgan. Uning “Millatni saodatga yetkazadigan narsa — ilm, tarbiya va jamoat ishi” degan tamoyili Turkiston muxtoriyatining ta’lim siyosatida asosiy shiorga aylangan 24 . 23 Munavvar qori Abdurashidxonov. “Yangi maktab to‘g‘risida”. – Toshkent, 1917.-19.b. 24 Avloniy A. “Turkiy guliston yoxud axloq”. – Toshkent: “Ma’naviyat”, 1997.23.b. 32 Mahmudxoja Behbudiy (1875-1919) — mashhur jadid olimi va dramaturg bo‘lib, o‘zining “Padarkush”, “Zamonamiz” kabi asarlari orqali xalqni siyosiy savodxonlikka chorlagan. U muxtoriyatda matbuot va sahna san’atining siyosiy ongni uyg‘otishdagi vositasi sifatida faol foydalanishga chaqirgan. Uning 1917-yilda yozgan maqolalari Turkistonda parlamentarizm g‘oyasini targ‘ib qilgan va muxtoriyat davlatchiligining qonunchilik asoslarini ishlab chiqishda amaliy qo‘llanma bo‘lgan. Garchi Musa Sayramiy (1836-1917) Turkiston muxtoriyati tashkil topishidan oldin hayotdan ko‘z yumgan bo‘lsa-da, uning “Tarixi amniya” asari jadid olimlar tomonidan muxtoriyat g‘oyalarining tarixiy asosini ko‘rsatishda faol qo‘llanilgan. U o‘z asarida xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi kerakligini tarixiy misollar asosida asoslab bergan. Fitrat va Behbudiylar Sayramiy asarlaridan ilhom olib, yangi siyosiy tafakkurni shakllantirishda foydalanishgan. Bu olimlarning har biri Turkiston muxtoriyatining shakllanishida nafaqat mafkuraviy asos yaratdi, balki siyosiy, ma’rifiy va ijtimoiy jihatdan mustahkam zaminni ta’minladi. Ularning merosi mustaqil O‘zbekiston davlatchiligi shakllanishida ham muhim tarixiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. XULOSA Turkiston muxtoriyati — o‘zbek milliy davlatchilik tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, u milliy istiqlolga intilish va mustaqil davlat qurish yo‘lida ilk 33 mustahkam poydevor bo‘ldi. Mazkur muxtoriyat davrida shakllangan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlar mustaqil O‘zbekiston davlatining vujudga kelishiga xizmat qilgan muhim omillar sifatida tarixiy ahamiyat kasb etadi. Kurs ishida ko‘rib chiqilganidek, Turkiston muxtoriyati mustaqillik uchun kurashgan milliy harakat sifatida o‘zining o‘ziga xos boshqaruv tizimini yaratdi, bu tizim tarkibida faoliyat olib borgan vazirliklar va ularning rahbarlari, jumladan Qosim Qo‘chqorov, Mirza Abdulazizxon, Mardonqulov, Orifxon Komilov, Alimjon Xudoyberdiyev va Nasrullo Mahkamov kabi davlat arboblari, milliy davlat qurish jarayonida muhim rol o‘ynadilar. Ularning faoliyati siyosiy mustaqillikni mustahkamlash, ijtimoiy-iqtisodiy sohalarni rivojlantirish hamda milliy madaniyatni asrab-avaylashga qaratilgan edi. Muxtoriyat davrida amalga oshirilgan siyosiy islohotlar, xususan, tashqi siyosatda diplomatik aloqalarni o‘rnatish, ichki ishlar tizimini markazlashtirish va tartibga solish, moliyaviy mustaqillikni ta’minlash, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida zamonaviylashtirish ishlari, shuningdek qishloq xo‘jaligi siyosatining qayta shakllantirilishi, nafaqat Turkiston xalqlarining hayot darajasini yaxshilashga, balki milliy o‘zlikni uyg‘otish va mustaqil davlat sifatida mustahkamlanishiga xizmat qildi. Shuningdek, Turkiston muxtoriyati faoliyati o‘sha davrdagi murakkab xalqaro siyosiy sharoitda amalga oshirilgan bo‘lib, bu jarayonda milliy elita, ilm- fan va madaniyat vakillari faol qatnashdilar. Ularning sa’y-harakatlari bilan milliy ma’rifat, madaniy meros va davlat boshqaruvi sohalarida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Natijada, Turkiston muxtoriyati milliy davlat qurilishi yo‘lida muhim tarixiy tajriba va maktab bo‘lib xizmat qildi. Uning tashkil etilishi va faoliyati o‘zbek xalqining mustaqillikka bo‘lgan qat’iy intilishining yorqin ifodasi bo‘lib, keyingi davrlarda respublika siyosiy va ijtimoiy hayotida o‘z aksini topdi. 34 Shu bois, Turkiston muxtoriyatining o‘rni va ahamiyati nafaqat tarixiy yodgorlik sifatida, balki zamonaviy O‘zbekiston davlatining mustaqil taraqqiyotining asosiy ildizlaridan biri sifatida o‘rganilishi va qadrlanishi lozim. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdullayev H. Turkiston muxtoriyati va uning siyosiy-huquqiy asoslari. – Toshkent: “Adolat”, 2010. 2. Abdullayev Q. Milliy istiqlol uchun kurash tarixidan. – Toshkent: O‘zbekiston, 1999. 3. A'zamxo‘jayev M. Turkistonda jadidchilik harakati. – Toshkent: Fan, 2001. 4. Fayzullayev R. Jadidlar merosi va Turkiston muxtoriyati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017. 5. Hasanxo‘jayev M. Turkiston muxtoriyati: tarixiy-siyosiy tahlil. – Samarqand: Zarafshon, 2005. 6. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – Toshkent: O‘zbekiston, 1998. 7. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 8. Kattabekov S. Milliy mustaqillik uchun kurash: Turkiston muxtoriyati. – Toshkent: Sharq, 2012. 9. Mahmudov I. O‘zbek davlatchilik tarixidan saboqlar. – Toshkent: Fan, 2003. 10. Qayumov A. Jadidlar va Turkiston ozodligi. – Toshkent: Sharq, 2005. 12.Xolboyev S.Dalimov U.Turkiston jadidchiligi-milliy uygonish davri tarixi(XIX asr oxiri –XX asr boshlari).Namangan.-2012. 13.Sharipov R.Turkiston jadidchiligi harakati tarixidan.O’qituvchi.2002. Internet manbalari 11. “Turkiston muxtoriyati – ilk demokratik tajriba”, O‘zbekiston Milliy axborot agentligi (UzA). https://uza.uz/oz/posts/turkiston-muxtoriyati-ilk-demokratik-tajriba 12. “Jadidchilik harakati va Turkiston muxtoriyati haqida tarixiy ma’lumotlar”, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi. https://academy.uz/news/87 13. “Turkiston muxtoriyati: siyosiy tarix va tarixiy saboqlar”, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi davlat boshqaruvi akademiyasi. https://dsaa.uz/turkiston-muxtoriyati-tarixiy-saboqlar 36 14. “1917 yil Turkiston muxtoriyati: tarixiy hujjatlar”, Milliy Arxiv fondi. https://milliy-arxiv.uz/muxtoriyat-hujjatlari 15. “Mustaqillik ildizlari: Turkiston muxtoriyati merosi”, O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi rasmiy sayti. https://ensiklopediya.uz/turkiston-muxtoriyati 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING TASHKIL TOPISHI: TARIXIY-SIYOSIY SHART-SHAROITLAR

1.1. Turkiston muxtoriyati g‘oyasining shakllanishiga olib kelgan omillar

1.2. Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi: siyosiy-huquqiy asoslari va tarixiy jarayon

II BOB. TURKISTON MUXTORIYATINING BOSHQARUVI VA IJTIMOIY-SIYOSIY TUZILMASI

2.1. Turkiston muxtoriyatining boshqaruv tizimi: tashkil etilishi va tuzilishi

2.2 Turkiston muxtoriyati vazirliklari va ularning faoliyati

2.3. Turkiston muxtoriyati faoliyatining ijtimoiy-siyosiy natijalari va tarixiy saboqlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить