O’zbek davlatchiligi tarixida Xiva xonligining tutgan o’rni va ahamiyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	51.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

O’zbek davlatchiligi tarixida Xiva xonligining tutgan o’rni va ahamiyati

Купить

O’zbek davlatchiligi tarixida Xiva xonligining tutgan o’rni va ahamiyati Mundarija Kirish I-BOB. O’zbek davlatchiligi tarixida Xiva xonligining tutgan o’rni va ahamiyati 1.1 Xorazmda o'zbek xonligining tashkil topishi 1.2 Xiva xonligining vujudga kelishi va rivojlanish bosqichlari II-BOB.Xiva xonligining davlat boshqaruv tizimi 2.1 Xiva xonligida markaziy hokimiyat va uning faoliyati 2.2 Oliy hokimiyat organlari va ularning vakolatlari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish Mavzuning dolzarbligi. Xorazm jahon madaniyati rivojiga, umuminsoniy qadriyatlarning takomillashuviga salmoqli hissa qo’shgan qadimiy o’lkalardan biri hisoblanadi. Bu ko’hna yurt tarixiga qiziqish uni har tomonlama o’rganish va yoritishga intilish jahonning ko’plab mamlakatlarida kuchli bo’lgan. Xalqimizning o’tmishi, tarixini yoritish ishiga hurmatli Prezidentimiz Islom Karimov boshchiligida davlat mustaqilligi qo’lga kiritilgach, haqqoniy va adolatli yondashildi. Jahonning eng qadimiy yurtlaridan biri bo’lgan Xorazmning uzoq o’tmishi, tarixini o’rganish va uni yoritish endilikda yangicha mazmunga ega bo’ldi. Ma’lumki, mustaqillikgacha bo’lgan tarixnavisligimizda o’tmishning turli davrlarida katta faoliyat ko’rsatgan tarixiy shaxslar, ayniqsa, hukmdorlar har tomonlama kamsitilib ke

zamirida ana shu fikr, ana shu maqsad bo’lmasa, ularning sariqchaqalik ahamiyati yo’q"- degan so’zlari bilan Prezidentimiz tarixchilar oldiga ilmiy jihatdan asoslangan va haqqoniy tarixni yaratish vazifasini qo’ydi 2 . Natijada, o’zbek davlatchiligi tarixida beqiyos o’rin egallagan Xiva xonligi va uning tarixiy o’tmishini keng miqyoda o’rganish,uni omma ahliga havola etish bilan bog’liq bo’lgan masalalar oz muncha bo’lsada dolzarb bo’lib kelmoqda.O’z navbatida hurmatli Prezidentimiz Islom Karimovning: “O’z tarixini bilmagan xalqning kelajagi yo’q”-degan so’zlari muhim ahamiyatga ega.Hozirgi mustaqil O’zbekistonda boy tariximiz, o’z navbatida yaqin o’tmishimiz bilan bog’liq bo’lgan Xiva xonligi tarixini o’rganishga bo’lgan ehtiyoj kun sayin yanada ortib bormoqda.Zero,davlatchilik asosla

Ilmiy tadqiqot maqsadi. Xiva xonligining XVI-XIX asrlardagi davlat boshqaruvi, harbiy va mudofaa tizimining qo’shin tarkibi, mudofaa inshoatlari, harbiy qurol aslahalarni ilmiy adabiyotlar va mavzu yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar va ularning xususiyatlari, chop etilgan adsabiyotlar tahlili bilan birgalikda tadqiq qilishdan iborat hamda mavzuning bugungi kunda tarix fanida o’rganilish masalalarini tahlil etish va tavsiyalar berishdan iborat. Ilmiy tadqiqotning vazifalari. Ilmiy tadqiqotni amalga oshirish jarayonida va uning maqsadidan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalarni bajarish maqsad qilib olingan: 1. Xiva xonligining tashkil topish jarayonidagi harbiy qo’shini va mudofaa tizimini tahlil qilish; 2. Xiva xonligining davlat va harbiy boshqaruvi va mudofaa tizimining tarixiy asarlar

2-bosqich: Sobiq Ittifoq davrida mavzuga oid tadqiqotlar (XX-asr davomida) -bosqich: Mustaqillik davridagi tadqiqotlar (XX asr oxiridan hozirgi kungacha). Umumiy olganda ushbu tadqiqot ishi XVI-XIX asrlardagi Xiva xonligidagi davlat boshqaruvi va harbiy mudofaa tizimi bilan birgalikda boshqa tarixiy jarayonlarni ham qamrab oladi. Tadqiqot ishining tuzilish tartibi: Ushbu kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati, xulosa qismidan iborat bo’lib, umumiy olganda ushbu kurs ishi davomida foydalanilgan barcha adabiyotlarda jamiyat va davlatchilik taraqiyotidagi uyg’unlik farqlarini ajratish, tarixning harakatlantiruvchi omillarini tadqiq etish to’g’risida so’z yuritiladi. Kurs ishi so’ngida mavzuga oid umumiy xulosa qilinib, foydalanilgan manba va adabiyotlar r

I Bob.O’zbek davlatchiligi tarixida Xiva xonligining tutgan o’rni va ahamiyati 1.1 Xorazmda O'zbek xonligining tashkil etilishi Shayboniyxon bosqini arafasida Xorazm temuriy Sulton Husayn Boyqaro boshliq Huroson davlati tasarrufida edi. Xorazmda qo’ng’irot qabilasidan chiqqan Chin So’fi hokim edi. U rasman Husayn Bayqaro noibi hisoblanardi. 1505-yilda Shayboniyxon, 1510-yilda esa Eron hukmdori Shoh Ismoil Xorazmni bosib oldilar. Biroq Shoh Ismoilning hukmronligi uzoqqa bormadi. Vazir Shahri qozisi Umar qozi yetakchiligida safaviylar hukmronligiga qarshi xarakat boshlanadi. 1511-yilda Xorazmning mo’tabar zotlari mamlakat taxtiga Shayboniyxon avlodlaridan bo’lgan Berka Sultonning o’g’li Elbarsxonni o’tqazishga qaror qildilar. Shu tariqa Xiva xonligiga asos solindi. Tez orada Xiva, Xazora

murakkab turi edi. Shu bilan birga, murakkab tuzilishga ega kamonlarning turlari ham turlicha bo’lgan. Kamondan o’q uzish nafaqat o’t ochish qurollari paydo bo’lgunga qadar, balki undan keyin ham O’rta Osiyoda muayyan masofadan turib nishonga urishning asosiy usuli bo’lib kelgan. Bu esa XVII asr oxiri va XVIII asr boshlaridagi qabilalar yo’lboshchilarining mavqeining oshishi va iqtisodiy qudratining o’sishi bilan asoslanadi. Ularning tayanch kuchi bevosita qabila sardoriga bo’ysunadigan otliq askarlar hisoblanar edi. Ba’zi bir shaharlar xunarmandchilik ishlab chiqarishining yirik markazlari edi. Hunarmandlar ushbu madaniy markazlar aholisining asosiy qismini tashkil etgan holda, ularning bir qismini qurol-yarog’ tayyorlashga ixtisoslashgan. Siyosiy qudrati ko’p jihatdan qurolli kuchlarga b

tayyorlangan, jumladan, qayindan yasalgan o’qlar tilga olinadi. Paykonlar belgilangan vazifasiga ko’ra turli tuman bo’lgan. O’qning uzunligi kabi unga suqulgan patlar ham turli shaklda edi. Neftga shimdirilgan matoni o’qqa o’rash orqali yondiruvchi o’qlar ham tayyorlangan. Qamal qilinganlar qal’a devorlaridan turib qamal qiluvchilarni o’qqa tutish uchun ulardan foydalanganlar. Qamal qilayotganlar esa qamal qilinayotgan shaharda yong’in chiqarish maqsadida yondiruvchi o’qlar otganlar. O’qning o’rtacha qancha masofaga otilishidan amalda jang oldidan qo’shinning joylashgan o’rnini, ba’zida esa umuman masofani aniqlash uchun foydalanilgan. O’qlarning uchi suyak (dandon) yoki metalldan yasalgan. Metall uchlar turli shakllarda tayyorlangan va shakldan kelib chiqib, turli maqsadlarga, masalan, ay

viqor bilan o’tirgan. Qurol-aslaha ustasining otiga yasaydigan qurol turidan kelib chiqib, kasbining nomi ham qo’shib aytilgan. Chunonchi, qalqonsoz usta, sadoqsoz usta, o’qchi usta va hakozo. “Maktubod va asnod” qo’lyozma to’plamiga kiritilgan insholardan birida Shayxim Qo’rchi degan kishining qo’rxona boshlig’i lavozimiga tayinlanishi haqidagi buyruq saqlangan. Bu hujjatda qayd etilishicha, o’qchi, kamonsoz, qilichsoz ustalar qo’rchining qo’l ostida qurol yasaganlar. O’tochar qurollarning keng yoyilishi va takomillashuvi bilan chopadigan va otadigan qurollarning hususiyati ham o’zgarib bordi. O’q kiyim boshni nisbatan nisbatan oson teshib o’tganligi tufayli uning shakli bir necha marta o’zgargan. Lekin XVI asrda ham oldingi asrlarda ma’lum bo’lgan qurol va qalqonlardan foydalanishda davo

podshohining maktubini topshirdim. Xon a’yonlari oldida mendan bizning miltig’imizdan otishga majbur etdi va o’zi ham ulardan otib, mashq qildi 8 “ XVI asrning oxirlariga kelib, artilleriya to’plarini yasash nisbatan takomillasha boshladi va harbiy xarakatlarda ham mahalliy ustalar tomonidan yasalgan to’plardan keng foydalanila boshladi. To’plar mustahkam, ular o’lchovi esa ko’p yoki kam darajada birxillasha bordi. Asr oxirlariga kelib, harbiy xarakatlarda asosan mahalliy ustalar yasagan to’plardan foydalanilgan. Yevropacha to’p-faranglar kamdan-kam hollarda ishlatilardi. Bu artilleriya to’plari ishlab chiqarishda muayyan siljishlar sodir bo’lganidan guvohlik beradi. Shu bilan birga, zarbzan, ra’d, zambarak, manjaniq, toshotar va boshqa avvalgi asrlarga mansub qurollar ham baravar ishlatil

Xonlik tarixini siyosiy, huquqiy va boshqa mezonlarga ko’ra 5 ta bosqichga ajratish, shuningdek sulolaviy boshqaruv tizimi, siyosiy tuzum va huquqiy tizimda yuz bergan o’zgarishlarga ko’ra nisbatan yirik 3 ta bosqichni ko’rsatish mumkin. Masalaga bunday yondashuv uni tizimli o’rganishni ta’minlashi shubhasiz. Birinchi tasnifga ko’ra bosqichlarga quyida qisqacha tavsif keltiriladi: Birinchi bosqich xonlikning vujudga kelishi va shakllanish davrlarini (1512/1515–1621-y.y.) o’z ichiga oladi. XVI asr boshlarida siyosiy jarayonlarning jadallashuvi Xorazmda hokimiyatning tez-tez o’zgarishiga olib keldi. 1512– 1515-yillarda Xorazm o’zbek xonlari hukmronligidagi mustaqil davlat bo’lib qoladi. Poytaxt Xiva shahriga ko’chirilishi natijasida tarixshunoslikda «Xiva xonligi» nomi bilan atala boshlandi

rasmiy ravishda mamlakatni boshqargan. Muhammad Rahimxon I davrida xonlik markazlashadi va mustahkam davlatga aylanadi. Davlat boshqaruvi sohasida ko’pgina islohotlar amalga oshiriladi. Olloqulixon davlatni mustahkamlashga erishadi. Uning davrida mamlakatda ichki va tashqi savdo aloqalari rivojlanadi. Shu bosqichning oxirida chor Rossiyasi davlatining Xorazmga mustamlakachilik harakatlari boshlanadi. Beshinchi bosqich – 1873–1920-yillarni o’z ichiga oladi. 1873-yilda chor qo’shinlari Xivaga yurish qilib, shu yilning 12-avgustida chor Rossiyasi va Xiva xonligi o’rtasida sulh tuziladi. Xiva xonligi chor Rossiyasiga qaram mamlakatga aylanadi. 1920-yil 2-fevralda Xivaning oxirgi xoni Said Abdullaxon taxtdan voz kechadi. 1920-yil fevralida bolsheviklar tomonidan Xiva xonligi tugatiladi 10 . Bir

mavqeiga erishadi. Bu yerda taxtga o’tirgan xonlar «Xiva xoni» nomi ostida ham tilga olinadi. Uning hukmronligi vaqtida yer- suv islohotlari amalga oshiriladi. XVII asrning o’rtalaridan boshlab, to’g’rirog’i, shu asr boshlarida sulolaviy boshqaruv tizimi o’rnini mavqei ustun bo’lgan qabila va urug’ boshliqlari boshqaruvi (vassal boshqaruv) tizimi egallaydi. Natijada markazlashgan boshqaruv yuzaga keladi. Yangi boshqaruv tizimining vujudgakelishi katta yer egaligining shakllanishi bilan ham bog’liq bo’lib, joylarda hokimiyati katta yer egalari qo’lida to’plana boradi. Yangi boshqaruvning ba’zi belgilari ilgaridan mavjud bo’lib, kam sonli qabila va urug’ oqsoqollari (xon maslahatchilari hisoblangan 5 ta inoq, qabila aslzodalaridan 2 va undan ortiq otaliqlar) saroyda xon taxti atrofida o’rin

amalga oshiriladi. Mamlakat siyosiy, iqtisodiy va harbiy sohalarda ancha yuksaladi, hokimiyat markazlashtiriladi. Xonlikka nisbatan amalga oshirilgan barcha yurishlar bartaraf etilibgina qolmay, bir necha bor Qarshi yurishlar qilinadi. Abulg’ozi Bahodirxon etnik ziddiyatlarni bartaraf etish va barqaror ichki muhitni yaratish yo’lida birinchilardan bo’lib, etnik guruhlarga alohida hudud hamda boshliqlar tayinlaydi2. Yuqori mavqe va imtiyozlarga ega bo’lgan va eron tobeligiga o’tib amalda hokimiyatni boshqargan turkmanlar ustidan o’z ta’sirini o’rnatib, ularni yana xonlik tarkibiga kiritadi. Orol xonligi ham Xiva xonligi tarkibiga qo’shiladi. Balx xoni (Subxonqulixon) elchi yuborib, Xiva xonligi tobeligiga o’tadi. Anushaxon Mashhad (Xuroson)ni egallab «shoh» unvonini olib, 1684-yilda Buxoro

egalari kirganlar. Xon biror bir qaror chiqarishdan oldin, doim kengash chaqirgan. Kengashga mehtar, qushbegi, naqib, shayhulislom, devonbegi kabi nufuzli kishilar qatnashishgan. Bu tor doiradagi yashirin kengashning qarori xonning qaroridek ko’rsatilsada, lekin amalda bu kengash yuqori qonun chiqaruvchi, ma’muriy va sud hokimiyati edi. Kengash ana shu kishilar ishtirokida xonlikning ichki ishlariga oid masalalarda qaror qabul qilardiva xonlikning boshqa davlatlar bilan bo’lgan tashqi munosabatlariga doir masalalarni hal etardi 12 . Buni o’sha davrda Xivaga kelgan ajnabiy elchilarning yozib qoldirgan ko’pgina xotiralar tasdiqlaydi. Bu elchilarning hammasini xon, qoida bo’yicha, yuqorida aytilgan shaxslar ishtirokida rasmiy ravishda qabul qilardi. Oliy kengash rasmiy davlat ishlari bilan ha

hamma joyida tartib hukm surishi va hamda a’yonlarning mansab va darajalariga qarab hurmat qilishini yana bir karra ko’rsatadi. O’sha zamonda saroyda mavjud bo’lgan marosimlar diqqatga sazovordir, chunki ular Xiva xonligida idora usulini ochiq oydin ko’rsatib berardi. Elchilar qabul qilish marosimida yoki boshqa muhim marakada mansabdor ayonlar va unvon egalari ravoqda quyidagi tartibda joylashadilar: uzun ravoqning kun yurish tomonidagi devor o’rtasida xon o’tiradi. Xonning chap tomonida esa ayon va sarkardalar: naqib, amirulumaro, bosh inoq, ikki mutavvali, xonning sayidlaridan bo’lgan urug’lari, shayhulislom, to’rt otaliq, to’rt inoq, to’rt biy, to’rt mirob, uch darg’a, uch arbob, ikki oqo va uch savdogar boy o’tiradi. Savdogarlardan ikkitasi Yangi Urganchdan, bittasi Xonqadan tashrif b

mukammal bir boshqarma bo’lib, birinchi o’rinda turishi bu davlat uchun xarakterli edi. Shu sababdan bu boshqarma tepasida turuvchi amaldorlar ham davlatda birinchi o’rinda turar edilar. Moliya va soliq boshqarmasiga uch kishi: mehtar, qushbegi va devonbegi boshchilik qilar edi. Tarixiy xujjatlarning guvohlik berishicha, xonlikda mehtar xondan keyin ikkinchi shaxs bo’lgan. Masalan, N. Muravyev mehtarning vazifasini shunday tushuntiradi: “Xon xazinasi mehtarning ixtiyorida bo’lib, daromadni hisobga olib boradi, ajnabiy elchilarni qabul qilish va ularni boqish ham uning ixtiyorida. Xon Xivadan safar qilgan mahalida xonlikni boshqarishni unga topshirib ketadi 16 “ Ma’lum bo’lishicha, Xiva xonligida Olloqulixon davrida Muxammad Yusuf (1803-1839) va Muxammad Yoqub (1839-1856) lar mehtarlik lavo

amalga oshirar edi. Buni “Riyoz ud-davla” ning quyidagi jumlalaridan bilsak bo’ladi: “Hamul yil, “Madrasii oliy” kim Xevaq shaxrida Karvon saroy bilan Pahlavon darvozaning oralig’ida voqe’durur... Hazratning farmoni bilan bino qurilishining ish yurituvchisi Muxammad Rizo qushbegi erdi. Ul vafot etgandan so’ng Otamurod qushbegi yangi farmon bilan ish yurituvchi etib tayinlanib, qurilishni oxiriga yetkazdi 18 ”. Ushbu asarda keltirilishicha Dishan qal’a devorini bunyod etishda xonning farmoniga asosan Muxammad Yoqub mehtar va Otamurod qushbegi bosh-qosh bo’lganlar. Qushbegi davlat arbobi, bunyodkor quruvchi bo’lishligi bilan birga lozim paytlarda harbiy boshliq vazifasini ham bajargan. Bu haqida ham Ogahiy “Riyoz ud-davla” da quyidagicha ma’lumotni keltirib o’tgan: “...o’rus harbiylarining C

elchilarni qabul qilish va ularning ta’minoti bilan shug’ullangan. “Riyoz ud-davla” dan ma’lum bo’lishicha, Olloqulixon davrida faoliyat ko’rsatgan Ibrohim shig’ovul “o’zbakiya sipohdorlaridan ixlosi panoh, shijoat dastgoh Qorli yuzboshining iltimosiga binoan sarkarda sifatida bir necha yuzboshi, dorug’a va otaliqlar ishtirokida Qorri qal’asiga ko’mak uchun yuborilgan 22 ” va u nomdor lashkar boshliqlardan bo’lgan. Xiva xonligi boshqaruv tizimi asosan Buxoro va Qo’qon davlatlaridagidek bo’lib farqi XIX asr boshlaridan Xon huzurida Kengash (Devon) bo’lgan. Eng yuqori amaldorlar a’zo bo’lgan kengash vakolati cheklangan bo’lib, asosiy qarorlar xon tomonidan qabul qilingan bo’lsada, amaldorlarning xonlik boshqaruvida mavqei baland bo’lgan. Mansab va unvonlar xonliklarda harbiy-ma’muriy, harbiy

II Bob. Xiva xonligining davlat boshqaruv tizimi 2.1. Xiva xonligida markaziy hokimiyat va uning faoliyati Xiva xonligi o’zbek davlatchiligi tarixi bosqichlaridagi O’rta Osiyoda mavjud bo’lgan uchta o’zbek xonliklaridan biri (1512-1920-yillarda) hisoblanadi. Poytaxti-dastavval Vazir shahri, keyinchalik Yangi Urganch shahri. XVI-asrning 70-yillaridan boshlab esa Xiva shahri bo’lgan. T emuriylar tasarrufida bo’lgan Xorazm hududini Shayboniyxon, 1505-yilda bosib olgan. Shayboniyxon vafoti (1510-yil) dan keyin Xorazm Eron safaviylari qo’l ostiga o’tdi. Ularga qarshi xalq qo’zg’olonlari bo’lib, unga Vazir qalʼasi qozisi Umar va Baqirg’on qishlog’idan mulla Sayd Hisomiddin boshchilik qildi. Ikki yil davom etgan kurashlar natijasida eroniylar mamlakatdan quvib chiqarilgan va xorazmliklar taklifi

qirg’inlaridan tashqari Buxoro va Xiva xonligi o’rtasida urushlar azobini ham tortishga majbur bo’lgan. Buxoroliklar Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronlik davrlarida (1537-1538; 1593; 1595-1598) Xorazmga hujumlar qilib, qisqa vaqt Xiva xonligini Buxoroga bo’ysundirganlar. Bu urushlar va XVI-asrning 70-yillarida Amudaryo o’zanining o’zgarib, Kaspiy dengiziga oqmay qo’yganligi ham Xorazm iqtisodiyotiga salbiy taʼsir ko’rsatgan markazlashgan boshqaruv tizimi vujudga kelgan. Yangi boshqaruv tizimining vujudga kelishi yer egaligining shakillanishi bilan ham bog'liq bo'lib, xonlik hududida hokimyat katta yer egalari qo'liga o'ta boshlagan. Shu bilan birga avvaldan mavjud bo'lgan kam sonli qabila va oqsaqollari: xon maslahatchilari hisoblangan beshta inoq, ikkita qabila asl

Abulg'ozi Bahodirxon hukmronligi davrida xonlikda yuqori lavozimlarga o'zbek urug'laridan bo'lgan shaxslar tayinlangan hamda mamlakat hayotida ularning mavqeyi ortib borgan. Abulg'ozi Bahodirxonning Xiva xonligida o'tkazgan ma'muriy islohotiga ko'ra, 360 nafar o'zbek urug'lariga mansub bo'lgan shaxslar saroyda turli lavozimlarga tayinlangan. Xon ushbu tayinlanganlarning 32 nafarini esa saroydagi eng yuqori mansab va lavozimlarga tayinlaganini Shermuhammad Munis o'z asarida: "ular ikki shayx ul-islom, ikki qozi, bir rais Said ota avlodidan, bitta mutavalli, bitta naqib, to'rtta otaliq, to'rtta inoq, to'rtta mirob, to'rtta parvonachi, ikkita oqo, ikkita arbob, to'rtta chig'atoyi inoqi, bitta vazir, bitta mehtar va qu

XVI-XIX asrlar davomida Xiva xonligi hududlari doimo o’zgarib turgan. Dastlab xonlik hududi Xorazm vohasidagina joylashgan bo’lsa, keyinchalik uning chegarasi janubda Eron va Marvgacha, shimolda Ural daryosigacha bo’lgan yerlarga cho’zilgan, sharqda Buxoro amirligi, g’arbda esa Kaspiy dengizi qirg’oqlarigacha yetgan. Ruslar bosqinidan keyin Amudaryoning chap qirg’og’ida 62237,2 km² yer maydoniga ega kichik vassal davlatga aylanib qolgan. Xiva xoni Asfandiyorxon (1910-1918) Rossiyadagi o’zgarishlar sabab Xiva xonligida zulmni kuchaytirgan. Shu bilan birga Rossiya hukumati talabi bilan 1910- 1 913- yillarda vazir Islomxo’ja boshchiligida islohotlar o’tkazishga harakat qilgan. 1914- 1916-yillarda soliqlarning ko’payishi, iqtisodiy ahvolning og’irlashishi sababli xalqning norozilik harakati ku

ko'rsatuvchi oliy davlat organiga aylantirilgan 28 . Davlatni boshqarish monarxiya shaklida bo'lib, xonlikdagi mansab va huquqlar avloddanavlodga o'tib borgan. Xonning atrofidagi mansabdor shaxslarning ham huquqlari ular vafotidan keyin meros sifatida avlodlariga qoldirilgan. Xiva xonligida lavozimga tayinlash yoki viloyat, shahar boshqaruv ishini topshirishda o'sha shaxsning layoqatiga ham e'tibor berilganligini ko'rishimiz mumkin. Xususan. Elbarsxon va uning ukasi Bilbars Vazir hamda Urganchni egallagach, akamivachchasi Amnakxonning farzandlariga Urganch boshqaruvini topshirganligi ham bejiz emas. Chunki ular ishonli hamda boshqaruvchilik qobilyatiga ega bo'lgan munosib shaxslardan bo'lgan. Bundan tashqari, xonning qarindoshlari yoshi katta yoki kichikligi

2.2. Oliy hokimiyat organlari va ularning vakolatlari Abulg’ozi Bahodirxon asaridan iqtibos keltiradigan bo’lsak, ularni o’z davri nuqtai nazaridan talqin etadilar. Jumladan, H. Vamberi oliy hokimiyat organi va ma’muriy apparatni quyidagi tartibda ko’rsatadi: «xon, inoq (4) – xonning 2 tug’ishgan ukasi va 2 qarindosh-urug’idan, naqib – payg’ambar avlodidan sanalgan ruhoniy ota» XVI–XVIII asr Xiva xonligi davlat boshqaruvi to’g’risida bizgacha juda kam ma’lumot yetib kelgan 30 . O’sha davrlardagi shayboniy yoki ashtarxoniylar davlati yoinki keyingi davr Xiva xonligi davlat qurilishini tipiklashtirish esa, masalaga g’ayriilmiy yondashish hisoblanadi. Shuning uchun biz mazkur uch asr davomidagi Xiva xonligi oliy, markaziy va mahalliy organlari tizimi haqida yozma manbalar va xonlar farmonlari

aksariyat hollarda fikrlar xilma-xilligi asosida yangi xonni saylash marosimi o’tkazilgan. Xonlikka nomzod shaxsga qo’yiladigan talablar mamlakatdagi vaziyatga qarab belgilangan. Taxtni egallashga asosan hokimiyatni boshqayotgan xon oilasi vakili, sobiq xonning avlodidan taxt vorisi bo’lgan shahzoda haqli hisoblangan. Xon hokimiyati barcha davrlarda ham meros tariqasida o’tgan. Xususan, dastlabki davrlarda xonlik taxti sulolaviy an’anaga ko’ra o’zaro kengashgan holda xon sulolasining yoshi ulug’ vakiliga o’tgan. Yangi xon saylangunga qadar ananaga muvofiq holda mamlakat yoshi ulug’ yoki katta siyosiy va harbiy tajriba hamda salohiyatga ega sulton tomonidan idora etilgan. Jiddiy boshqaruv qarorlari esa, sulola a’zolaridan iborat kengash tomonidan chaqirilgan. Hoji Muhammadxon (1559 - 1602)

hollarda, odatda ish kuni tugagandan so’ng chaqirilgan. Odatda, majlisning muhokama jarayonida fikr erkinligi tamoyili amal qilib, tegishli masala yuzasidan har bir mansabdor shaxs o’z fikrini bildirish huquqiga ega bo’lgan. Kengash a’zolari yakdil qarorga kela olmagan hollarda, xon muayyan masalaga aniqlik kiritish va bu haqda qaror chiqarish huquqiga ega bo’lgan. Bunda majlis so’ngida kelingan to’xtam xonga ma’lum qilingan va xon lozim topilgan u yoki bu qarorni qo’llab-quvvatlagan. Oliy Kengash ish faoliyatida davlat va jamiyat ahamiyatiga molik masalalar ko’rib chiqilib, tegishli qaror chiqarilgan. Jumladan, xazina kirim- chiqimlari, tashqi mudofaa va harbiy yurishlar, xon mamlakatdan uzoqda paytida fuqarolar arzini tinglash kabi vakolatlarni bajargan 32 . Harbiy harakatlar masalasida

tinglash kabi vakolatlarni bajargan.Harbiy harakatlar masalasida xon davlat manfaatidan kelib chiqib, mazkur kengash qarorini dalillashi, kengash a’zosi hisoblangan mufti fatvo berishi va boshqa a’zolar o’z fikrini bildirishi lozim bo’lganKengash faoliyatida mamlakatda hokimiyatni boshqarayotgan xon vafot etgan taqdirda yangi saylanuvchi xon nomzodini ilgari surish va uning taxtni egallashiga ovoz berish hollari ham ko’plab uchraydi. 28

Xulosa Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, mustaqillika erishganimizdan keyin jahonning eng qadimiy yurtlaridan biri bo’lgan Xorazmning uzoq o’tmishi, tarixini o’rganish va uni yoritish yangicha mazmunga ega bo’ldi. Bu ko’hna yurt tarixiga qiziqish uni har tomonlama o’rganish va yoritishga intilish jahonning ko’plab mamlakatlarida kuchli bo’lgan. Xorazm zaminida so’nggi bir necha asr davomida faoliyat ko’rsatgan va o’zbek davlatchilik tarixida sezilarli iz qoldirgan Xiva xonligining davlat boshqaruvi, harbiy va mudofaa tizimi kam o’rganilgan mavzular qatoriga kiradi. Mazkur kurs ishim mavzusi doirasida Xiva xonligining davlat boshqaruvi, harbiy va mudofaa tizimi masalasini mahalliy adabiyotlar, hamda chet el tarixchilari manbalari, mavzuga oid ilmiy tadqiqotlarni tahlil etib quyidagi x

solishtirib, tahlil etib, Xiva xonliginingdavlat boshqaruvi hamda Oliy kengash faoliyati, harbiy va mudofaa tizimini o’rganishda qimmatli ma’lumotlar bera oladigan manbalar qatoriga kiritishimiz mumkin. Uchinchidan , Xorazm tarixnavisligining yirik namoyondalaridan biri bo’lgan Muxammad Yusuf Bayoniydir. Bayoniyning “Shajarayi Xorazmshohiy” va “Xorazm tarixi” nomli asarlari Xorazm va O’rta Osiyo” xonliklardagi tarixini o’rganishda juda nodir manbadir. Bayoniy asarlardagi ma’lumotlar ishonchli ekaniga muallifning o’z kafolati bor. U “Tarix kitobi yozishning bir sharti bor tarixiy voqealarni yozuvchi tarafdorlik etmasdan, bo’lgan voqealarni rostlik bilan bayon etish kerak. Agar rostlik bilan bayon etmasa uning so’zlari xech bir odamga maqul bo’lmaydi” deb ta’kidlagan. Uning asarlari shu jiha

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1. O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov asarlari. 1.1. Каримов И . А . Ўзбекистон келажаги буюк давлат . - Т .: Ўзбекистон , 1993. 1.2. Каримов.И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. -Т.: Шарқ, 1998. 1.3. Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. –Т.: Ўзбекистон, 1999. Asosiy manbalar va adabiyotlar. 2.1.Абулғози Баходирхон. Шажарийи турк. -Т.: Чўлпон, 1992. 2.2.Муҳаммад Юсуф Баѐний. Шажарайи Хоразмшоҳий. –Т.: Адабиѐт ва санъат, 1994. 2.3. Мунис. Танланган асарлар. –Т.: Ўзадаврнашр, 1992. 2.4 Огаҳий. Танланган асарлар. 6 жилдлик. –Т.: Адабиѐт ва санъат, 1971. 2.5. Огаҳий. Зубдату-т-таворих. –Т.: Ўзбекистон, 2009. 2.6 Муравев Н. Путеществие в Туркмению и Хиву гвардейского генералного штаба капитана Николайя Муравева. М.,1822. Internet

Купить