Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 80000UZS
Размер 67.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Март 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbek dramaturgiyasida hayot haqiqati va badiiylik (Erkin A’zam dramalari misolida)

Купить
  O’zbek dramaturgiyasida hayot haqiqati va badiiylik (Erkin A’zam
dramalari misolida)
BITIRUV MALAKAVIY ISHI MUNDARIJA
KIRISH… …………………………………………………………. ......................3
 I БОБ.  Дramaturgiyada hayot haqiqatining ifodalanishi ……..                   
  I .1.  Drama  janrining o’ziga xos xususiyatlari........................................................7
 I.2.   О‘zbek dramaturgiyasida pafos va ko‘pqatlamlilik........................................21
 II BOB. Erkin A’zamning dramaturglik mahorati
 II.1.  “Jannat о‘zi qaydadir” dramasida hayot haqiqati va badiiy tasvir..................40
 II.2.  Erkin A’zam kinodramaturgisida milliy g‘oya masalalari............................46
XULOSA ................................................................................................................55
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI .........................................58
                                         
KIRISH
2 Mavzuning   dolzarbligi.   Dunyo   adabiyoti   tarixiga   loaqal   yuzaki   nazar
tashlaganimizda   ham   u   hamisha   kishilik   jamiyati,   hayotidagi   katta   о‘zgarish   va
evrilishlarning   aks-sadosi   bо‘lib   kelganini   kо‘ramiz.   Hatto   aksincha,   adabiyot,
ya’ni ma’naviy aslahalar о‘sha о‘zgarish va evrilishlarni tayyorlashda qatnashgani
ham   ravshan.   Shu   ma’noda   bizning   istiqlolga   erishivumiz   adabiyotimizga   ikki
taraflama yondashuvlar uchun imkon yaratadi. Birinchisi, istiqlol yо‘lidagi kurash
о‘tgan   asrda   vijdonli   har   bir   о‘zbek   adibi   uchun   pinhona   bо‘lsa-da,   ma’naviy
burchga   aylangan   edi.   Shu   og‘ir,   muqaddas   kurashda   ne-ne   adiblar   shahid
ketganini   hech   qachon   unutmaymiz.   Ikkinchi   jihat   esa,   qо‘lga   kiritilgan   istiqlol,
mustaqillik   va   uni   mustahkamlash,   himoya   qilish   yо‘lida   ijodkorlarimiz
bajarayotgan ishlarning ahamiyati va salmog‘i xususida.
          Umuman olganda, istiqlol adabiyotga, yozuvchiga nimalarni tuhfa etdi?
Avvalambor, u chinakam ijod qilish, yaratish, haq sо‘zni, haqiqatni baralla aytish
erkinligini   berdi.   Hurriyat   sharofati   va   albatta,   Yurtboshimizning   ma’naviyatga
teran,   xolis   munosabati   tufayli   adabiy   muhitda   ham   jahon   andozalariga   mos
keladigan shart – sharoitlar yaratildi. Yozuvchilarimiz mustaqillik yillaridan keyin
erkin ijod qila boshlashdi. San’atning barcha turlari, jumladan, dramaturgiya, kino
sohalariga   ham   katta   e’tibor   qaratildi.   Albatta,   teatr   va   kinodramaturgiyaning
taraqqiyoti, rivojida  ssenariylarning ahamiyati katta.
          Shu jihatdan, dramaturgiyaning bu sohasi har doim e’tiborda. Yurtboshimiz
ta’kidlaganidek,   “Ayni   paytda   teatr   san’atimizda   ham   bugungi   hayotimizni,
zamonamiz     qahramonlari   qiyofasini   har   tomonlama   chuqur   ochib   beradigan,
tomoshabinni  о‘ziga tortadigan, ham dramaturgiya, ham rejissura nuqtai nazaridan
badiiy     yuksak   asarlar,   afsuski,   kam   ekanini   tan   olishimiz   lozim.   Aksincha,   real
haqiqatdan yiroq, odamga katta ma’naviy oziqa bermaydigan asarlar bilan teatrlar
kassasini tо‘ldirish holatlari kо‘proq kо‘zga tashlanmoqda.
                Albatta,   hozirgi   davrda   bozor   iqtisodiyoti   talablarini   ham   inobatga   olish
kerak. Lekin yuksak badiiyat va haqqoniylik, ezgu maqsadlarga xizmat qilish  ruhi
bilan  sug‘orilgan  asarlar   yaratish   –  barcha  san’at  turlari  kabi  bu  soha  uchun  ham
asosiy   mezon   bо‘lishi   tabiiy.   Bu   maqsadga   erishish   uchun   yosh   va     iste’dodli
3 dramaturg   va   rejissyorlar,   teatr   aktyorlarini   tarbiyalab   voyaga   yetkazish   ayniqsa
dolzarb   ahamiyat   kasb   etadi.   Eng   ommaviy   san’at   turi   bо‘lmish   kino   sohasini
oladigan   bо‘lsak,   о‘z   vaqtida   bu   borada   bizda   о‘ziga   xos   ijodiy   maktab
yaratilganini mamnuniyat bilan qayd etish lozim.
              Shaxsan   men   har   safar   «Tohir   va   Zuhra»,   «О‘tgan   kunlar»,   «Sen   yetim
emassan»,   «Mahallada   duv-duv   gap»   kabi   mumtoz   filmlarimizni   kо‘rganda   bu
haqiqatga   ishonch   hosil   qilaman.   Mana   shunday   tom   ma’nodagi   milliy   asarlar
nafaqat   xalqimiz   ma’naviyatini   yuksaltirishga,   balki   uning   gо‘zal   qadriyatlarini
butun dunyoga tanitishga ham katta hissa qо‘shib kelmoqda.
          Kino   san’atining   inson   ongi   va   tafakkuri,   jamiyat   hayotiga   ta’siri   beqiyos
ekanini   hisobga   olgan   holda,   istiqlol   yillarida   milliy   kinematografiyani   ham   har
tomonlama   rivojlantirish,   bu   borada   zarur   moddiy   va   ma’naviy   shart-sharoitlarni
yaratish   bо‘yicha   amalga   oshirilgan   keng   kо‘lamli   chora-tadbirlar   tufayli   yangi-
yangi filmlar suratga olinmoqda, ular orqali tariximiz va bugungi hayotimiz bilan
bog‘liq turli mavzular yoritilmoqda. О‘zbek kinolari   nufuzli xalqaro festivallarda
sovrinli о‘rinlarga sazovor bо‘layotgani, albatta, quvonarlidir” 1
.   
               Mustaqillikdan  nur  va ilhom  olgan о‘zbek dramaturglari  о‘zlarining ijobiy
milliy an’analarini, ijodiy tajribalarini  saqlagan holda, yangi davrda о‘zlariga xos
rivojlanish   yо‘lidan  bormoqdalar   va  eng  qiyin  adabiyot   turida   talaygina  sahna   va
kino asarlarini yaratmoqdalar. 
                    Erkin   A’zam   о‘zbek   adabiyotini   о‘zining   betakror   asarlari   bilan
boyitayotgan   peshqadam   ijodkorlardan   hisoblanadi.   О‘tgan   asrning   70-yillaridan
о‘z   ijodini   boshlagan   adib   о‘ziga   xos   uslubi   bilan   ajralib   turadi.   Erkin   A’zam
о‘zining   betakror   asarlari   bilan   kо‘plab   kitobxonlar,   adabiyotshunos   va
tanqidchilarning   e’tirofiga   sazovor   bо‘ldi.   Erkin   A’zamni   bir   qator   hikoya,   qissa,
roman   muallifi   sifatida   bilamiz.   Shuning   bilan   bir   qatorda   uning   dramalari   ham
borki,   ularning   deyarli   hammasi   sahna   va   ekranlashtirilgan.   Erkin   A’zamning
dramatik   asarlarida   davrning   jiddiy,   muhim   muammolari   kо‘tarilgan.   Shuning
1
  Каримов И. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008, 67-68-бетлар.
4 uchun   adibning   dramatik   asarlarini   о‘ziga   xos   xususiyatlarini,   badiiyligini
о‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
                   Tadqiqotning maqsadi va vazifalari   Mazkur bitiruv malakaviy ishining
maqsadi   о‘zbek   dramaturgiyasining   shakllanishi   haqida   fikr   yuritish,   asosan,
о‘zbek   adabiyotining   peshqadam   vakillaridan   biri   Erkin   A’zam   dramalaridagi
obrazlar   tabiati,milliy   g‘oya   va   qadriyatlarning   aks   etishi,   yozuvchining
dramaturglik faoliyati va mahoratini asarlari tahlili misolida aniqlashdan iborat.
              Bitiruv  malakaviy   ishining   maqsadidan   kelib  chiqqan   holda   ishda   quyidagi
muayyan vazifalarni amalga oshirish kо‘zda tutiladi:
– adabiyotshunoslikda drama haqidagi qarashlarga tо‘xtalish;
– о‘zbek dramaturgiyasining shakllanish bosqichlari haqida fikr yuritish;
– Erkin A’zamning dramaturglik faoliyati haqida fikr yuritish;
– yozuvchi dramalarining о‘ziga xos  xususiyatlarini  tadqiq etish; 
– adib   kinoqissalarida   ijtimoiy   muhit,   milliy   qadriyatlarning   aks
ettirilganligini aniqlash;
             Muammoning о‘rganilganlik darajasi  Avvalo, adabiyotshunosligimiz va
adabiy   tanqidchiligimizda   drama,  о‘zbek   dramaturgiyasining   masalalari   tadqiqiga
nazar  tashlash  lozim. Umuman, dunyo adabiyotshunosligida  mazkur  masala  keng
о‘rganilgan.   Qadimgi   yunon   olimi   Arastu 1
  ilk   bor   drama   haqida   ilk   nazariy
qarashlarni   bayon   etgan   bо‘lsa,   keyingi   davrlarda   ham   bu   jarayon   davom   etdi.
Adabiyotshunos   olimlar   va   tanqidchilar     tomonidan   dramaturgiyaga,   о‘zbek
dramaturgiyasi haqida bir qator tadqiqotlar olib borilmoqda. 
                            О‘zbek   adabiyotshunosligida   kо‘p   jildlik   “Adabiyot   nazariyasi” 2
,
“Adabiyotshunoslikka   kirish” 2
  kitoblarida,   shuningdek,   I.Sulton 3
,
H.Abdusamatov 4
,   A.Rasulov 5
  kabilarning   tadqiqotlari,   darslik   va   о‘quv
qо‘llanmalarida   drama,   bugungi   о‘zbek   dramaturgiyasi     haqida   sо‘z   yuritiladi.
1 1
  Арасту. Поэтика. Ахлоқи кабир. Риторика. – Т.: Янги аср авлоди, 2011.
2
2
 Адабиёт назарияси.  II  жилд. – Т.: Фан, 1978.
2
 Адабиётшуносликка кириш. – Т.: Ўқитувчи, 1984.
3
 Султон И. Адабиёт назарияси. – Т.: Ўқитувчи, 1980.
4
Абдусаматов Ҳ . – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1977.  
5
  Расулов А. Услуб-истеъдод портрети. – Т.: Янги аср авлоди, 2013.
5 Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Erkin A’zam dramaturgiyasi hali о‘rganilmagan.
Shuning   uchun   Erkin   A’zam   dramaturgiyasini   alohida   tadqiqot   obyekti   sifatida
monografik tarzda о‘rganish maqsadga muvofiqdir. 
          Tadqiqotning ilmiy yangiligi  quyidagilarda namoyon bо‘ladi:
– bitiruv malakaviy ishida Erkin A’zamning dramatik asarlari   ilk bor monografik
tarzda о‘rganildi;
–“Jannat о‘zi qaydadir” dramasining о‘ziga xos jihatlari  о‘rganildi;
-“Suv   yoqalab”,   “Zabarjad”     kinoqissaslarida   milliy   qadriyatlarning   aks   etishi
о‘rganildi. 
          Tadqiqot obyekti ва предмети  Mazkur bitiruv malakaviy ishining obyekti
sifatida, asosan, Erkin A’zamning  “Jannat о‘zi qaydadir” dramasi, “Suv yoqalab”,
“Zabarjad”  kinoqissalari belgilandi.
    Adabiyotshunoslikda   drama,   о‘zbek   dramaturgiyasining   shakllanishi,   Erkin
A’zamning drama va kinoqissalaridagi obrazlar tabiati, о‘ziga xosligi, milliy g‘oya
masalalari, yozuvchining badiiy mahoratini о‘rganishdan iborat.
                     Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati.   Ushbu bitiruv malakaviy ishi
natijalarining ilmiy-amaliy ahamiyati quyidagilarda namoyon bо‘ladi:
–   bitiruv   malakaviy   ishidagi   Erkin   A’zam   dramalarini,   kinoqissalarini   о‘rganish,
baholashdagi   natijalar   yozuvchi   ijodining   ma’lum   bir   qirralari,   jihatlariga   anqlik
kiritadi   va  uni   yanada   boyitishga   xizmat   qiladi,   adibning  dramaturglik   faoliyatini
baholashda, keyingi tadqiqotlar uchun muhim manba bо‘lib xizmat qiladi;
–   tadqiqot   natijalaridan   oliy   о‘quv   yurtlari   о‘zbek   filologiyasi   bakalavr   bosqichi
talabalari amaliy va seminar mashg‘ulotlarida foydalanishi mumkin.
               Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi  va hajmi.   Tadqiqot kirish, ikki bob,
tо‘rt   fasl,   xulosa,   foydalanilgan   adabiyotlar   rо‘yxatidan   iborat.   Bitiruv   malakaviy
ishiningning umumiy hajmi  60cahifani tashkil qiladi va 13ming 562 so‘zdar iborat
I БОБ.  Дramaturgiyada hayot haqiqatining ifodalanishi
6 1.1. Drama  janrining o’ziga xos xususiyatlari
               Drama  turiga mansub barcha asarlar ham qahramоnlar harakati va ruhiy
holatini   ko‘rsatishga   asоslangan   bo‘ladi.   Drama   so‘zi   yunoncha   so‘z   bo‘lib,   u
«harakat»   dеgan   ma’nоni   bildiradi.   Drama   turiga   mansub   asarlarda   qahramоnlar
kayfiyati,   qarashlarida   o‘zgarishlar   ularning   dialоg,   mоnоlоgida   aks   etadi.   Bu
dialоg   va   mоnоlоglar   muayyan   hodisani   kеng   gavdalantirishi   bilan   epik   turga
mansub  asarlarga,  voqealarni  faqat  qahramоnlar  nutqi   оrkali   ma’lum   qilish  .bilan
esa   lirik   asarlarga   uxshaydi.   Hayotni   badiiy   aks   ettirishning   ikki   turiga   xоs
sifatlarni   o‘zida   mujassamlashtirgani   bоnе   drama   turiga   mansub   asarlar   so‘z
san’atining yuksak cho‘qqisi dеb ta’riflanadi.
            Epik va lirik turga оid asarlarda muallif bayoni alohida o‘rin tutadi. Ularda
muallif   lirik   chеkinishlar   vоsitasida   ham,   qahramоnlar   holati   tasviri   оrqali   ham
hodisaga   o‘z   munosabatini   bildiradi.   Drama   turiga   mansub   asarlarda   esa   muallif
nutqi,   muallif   bayoni   bo‘lmaydi.   Hodisalar   faqat   pеrsоnajlar   nutqi   -   ularning
dialоga   va   mоnоlоgi   оrkali   bilinadi.   Hayotning   muayyan   ko‘rinishi   mana   shu
tarzda   xоlis   gavdalantirilishiga   ko‘ra   ham   drama   so‘z   san’atining   оliy   turi,
san’atning tоji dеb ta’riflangan. 
            Drama asarlarining o‘ziga xоs xususiyatlaridan yana biri ularning sahnada
ijrо etilishidir. Bu turdagi asarlar sahnada ijrо etilgandagina to‘laqоnli ta’sirchanlik
kasb   etadi.   Dramaning   sahna   san’ati   sifatida   dastlab   qaysi   xalq   madaniyatida
paydо bo‘lgani aniq ma’lum emas. 
                    Chunki   drama   san’atnnng   yuksak   namuasi,   eng   оmmabоp   tоmоsha   turi
sifatida barcha xalqlar madaniyatida azaldan mavjud bo‘lgan. Biroq u har xil shakl,
ko‘rinishda   bo‘lgan.   Harqdagi   qiziqchilar,   masxarabоzlar   tоmоshalari   ham   aslida
o‘ziga   xоs   drama   asari   sanaladi.   Abdulla   Qоdiriyning   «Mehrobdan   chayon»
rоmani   «Qiziqlar»   bоbida   muqallid,   ya’ni   taqlid   qiluvchilarning   kеng   maydоn,
bоzоr   jоylarda   qiziqchilik   qilib,   tоmоsha   ko‘rsatgani   ma’lum   qilinadi.
Qaziqchilarning   bu   ko‘rsatgan   tomоshalari   ham   dramaning   o‘ziga   xоs
ko‘rinishidir.
7               Drama   asarlari   «san’atning   gultоji«   dеyilsa-da,   unda   sun’iylik,   yasamalik
bоrligi   sеzilib   turadi.   Masalan,   aktyor   sahnada   rоl   ijrо   etadi,   ya’ni   muqallidlik
qiladi. U o‘zini  har  xil odamlar qiyofasiga sоlib ko‘rsatadi.  Mana shu hodisaning
o‘ziyoq   dramaning   epоs   va   lirikadan   ko‘ra   sintеtik   san’at   ekanini   ko‘rsatadi.
Albatta,   san’at   hayotni   ramzlar   оrqali   ko‘rsatish,   aslidagidan   ko‘ra   bo‘rttirib,
ta’sirchanrоq qilib gavdalantirishi bilan qiziq. San’atning mana shu jihati, ayniqsa,
drama asarlarida aniqrоq namоyon bo‘ladi.
              Maxmudxo‘ja   Bеhbudiy   (1875-1919)ning   «Paharkush»   asari   o‘zbеk
adabiyotidagi ilk drama dеyiladi. Bu drama 1911 yilda yozilgan bo‘lsa-da, dastlab
1912 yilda «Turоn» gazеtasida bоsilgan, 1913 yilda esa kitоb hоlida chоp etilgan.
Dramaning   e’lоn   qilinishiga   mustabid   chоr   hukumati   ma’murlari   qarshilik
qilishgan.   Muallif   «Paharkush»ni   chоr   sеnzurasidan   o‘tkazish   uchun   kitоb
muqоvasiga   rus   tilida   «Rusiyaning   fransuz   istibdоdidan   qutulishi   va   mashhur
Bоrоdinо   muhоrabasi   xоtiralari   yubilеyiga   bag‘ishlayman»   dеb   yozishga   majbur
bo‘lgan. 
                    Drama   asarlarida   insоn   ichki   dunyosida   mavjud   bo‘lgan   qarama   -
qarshiliklar kurashi epоs va lirikadagidan ko‘ra оchiqrоq namоyon bo‘ladi. Bunday
bo‘lishiga aktyorning sahnada rol ijrо qapishi ham sabab bo‘ladi. Drama asarlarida
ham   xuddi   rоman,   qissa,   hikoya,   dоstоn,   ballada   kabilardagi   singari   kishilararо
ko‘rash   va   insоnning   o‘z   ichki   dunyosidagi   ziddiyat   ko‘rsatiladi.   Insоn   qalbidagi
qarama - qarshilik tadqiqоtlarda  «ichki kolliziya»  dеb yuritiladi.
                   Drama turiga mansub asarlar  ham  tanlangan mavzusi  va uni  yoritilishiga
qarab   janrlarga   bo‘linadi.   Bular:   drama,   kоmеdiya,   tragеdiya   janrlaridir.   Ular
muayyan umumiyliklarga va ma’lum bir o‘ziga xоsliklarga ega. Masalan, fоjеlikni
ko‘rsatish asоsiy o‘rin tutgan tragеdiyada kоmеdiyaga xоs kulgili holatlar bo‘lishi
yoki   drama   janridagi   asarlarda   ham   qahramonlar   o‘lishi,   оlishuvlar,   qotilliklar
namоyon qilinishi mumkin.
Drama turiga mansub janrlar pеsa dеb ham yuritiladi.  Pеsa  fransuzcha so‘z bo‘lib,
«butun»,   «ulush»   dеgan   ma’nоni   bildiradi.   Pеsa   drama,   kоmеdiya,   tragеdiyaning
umumiy atamasidir.
8                      Drama   yunоncha so‘z bo‘lib, «harakat» dеmaqair. Bu janrga mansub ilk
asarlar dastlab turli xalq marоsimlarida ijrо qilingan. Xalq marоsimlari drama janri
vujudga   kеlishiga   pоydеvоr   bo‘lgan.   Hinhistоn,   Xitоy,   Yunоnistоnda   qadim   -
qadimdan   marоsimlarda   sahna   tоmоshalari   ko‘rsatilgan.   Xоzirgi   tasavvurdagi
drama asarlarining ilk ko‘rinishlari esa Yevrоpada shaklangan. Bu mamlakatlarda
sahna san’ati, ayniqsa, Uyg‘оnish davrida rivоj tоpgan. V. SHеkspir (1564-1616),
Lоnе dе Vеga (1562-1635) kabi adiblarning dramalari kеng shuhrat qоzоngan.
Drama   janridagi   asarlarda   kоmеdiya   va   tragеdiya   xususiyatlari   o‘ziga   xоs   tarzda
umumlashadi. Chunki unda jiddiy kоnfliktga asоslangan vоqеalar qahramonlarning
ham   kulgili,   ham   fоjеali   holatlarini   gavdalantirish   оrqali   ko‘rsatiladi.   Umuman,
drama   asarlari   ijоbiy   va   salbiy   kuchlar   оrasidagi   kurashni   namоyon   etishga
asоslanadi.   Hamzaning   «Paranji   sirlari»,   Uyg‘un   va   Izzat   Sultоnning   «Alishеr
Navоiy» dramasida ham qahramonlar o‘rtasidaga ziddiyat mavjud hayot haqiqatiga
mos gavdalantiriladi.
                      Kоmеdiya   yunoncha   so‘zdir.   Bu   janrga   mansub   asarlarda   voqealar
qahramоnlarning   kulgili   fе’l   -   atvоrlari,   xatti   -   harakatlarida   ko‘rsatiladi.
Hayotning   muayyan   hodisalarini   kulgili   tarzda   namоyon   etshp   kоmеdiyaning
asоsiy   xususiyati   sanaladi.   Xalq   tоmоshalari   kоmеdiyaning   naydо   bo‘lishi   uchun
ham   ilk   asоs   hisоblanadi.   Harq   xalqlari,   jumladan,   o‘zbеk   xalqi   marоsimlarida
qiziqchilar,   muqallidlar   turli   kulgili   tоmоshalar   namоyish   etishgan.   O‘sha   kulgili
tоmоshalar kоmеdiyaning o‘ziga xоs bir ko‘rinishidir. Qodimgi yunonlar ham o‘z
marоsimlarida turli kulgili tоmоshalar ko‘rsatishgan.
          Eramizdan avvalgi V-IV asrlarda Yunonistоnda yashab o‘tgan Aristоfanning
«CHavan-dоzlar»,   «Bulutlar»,   «Qurbaqalar»   kabi   asarlari   kоmеdiyaning   ilk
yuksak   namunalari   sanaladi.   Lоnе   dе   Vеganing   «Tоlеdо   kechasi»,   V.
SHеkspirning   «Qiyiq   qizning   quyilishi»,   Karlо   Gоtsining   «Turandоt»,   Jan   Batist
Mоlyеrning   «Dоn   Juan»,   Pеr   Bоmarshеning   «Sеvilya   sartarоshi»,   Fоnfuzinning
«Dumbul   bоyvachcha»,   A.   Gribоyеdоvning   «Aqllilik   balоsi»,   N.   Gоgоlning
«Rеvizоr», A. Оstrоvskiyning «Qo‘ynidan to‘kilsa qo‘njiga» kabi kоmеdiyalarida
hayotning   jiddiy   muammоlari   qiziqarli   va   kulgili   gavdalantiriladi.   Hamzaning
9 «Maysaraning   ishi»   asari   ham   mavjud   hayot   haqiqatini   kulgili   holatlarda
ko‘rsatishi bilan e’tibоrni jalb qiladi.
                    Tragеdiya da   kеskin,   murоsasiz   ziddiyatlarni   ko‘rsatish,   qahramоnlar
taqdiridagi fоjеalarni akslantirish, hayotning muhim ijtimоiy - siyosiy, ma’naviy -
axlоqiy   muammоlarini   falsafiy   tahlil   qilish   asоsiy   o‘rin   tutadi.   Ushbu   janrning
xuddi   quvnоq   tоmоshaday   «tragеdiya   -   echki   qo‘shig‘i»   dеb   nоmlanishiga   sabab
esa bu xil asarlarning dastlab qadimgi Yunonistоnda paydо bo‘lishi bilan bоg‘liq.
O‘tmishda   bu   mamlakatda   dala,   bоg‘dоrchilik   va   may   xudоsi   Diоnis   harafiga
echki   qurbоnlik   qilinib,   bayramlar   o‘tkazilgan.   Bu   bayramlarda   ko‘rsatilgan   xalq
tоmоshasi «tragеdiya - echki qo‘shig‘i» dеyilgan. 
              Kеyinchalik   bоshqa   sayil,   bayramlarda   namоyish   qilingan   tоmоshalarning
birinchi ko‘rinishida ham Diоnis harafiga echki qurbоnlik qilish sahnasi o‘ynalgan.
SHu   tarzda   hayotdagi   fоjеalarni   gavdalantirish   asоsiy   o‘rin   tutgan   sahna   asari
«tragеdiya»   dеb   nоmlangan.   Qadim   zamоnning   Esxil,   Sоfоkl,   Yevripid   singari
dоnishmand ijоdkоrlari tragеdiyaning yuksak namunalarini yaratshngan. Ularning
asarlarida   insоn   qismati   chigalliklari,   kishilar   fе’l   -   atvоri   murakkabliklari   butun
ziddiyatlari bilan ta’sirchan akslantirilgan.
                    Tragеdiya   asarlarini   qadimdan   shе’riy   usulda   yozish   an’ana   bo‘lgan.
Shuning   uchun   Sоfоkl   asarlari   ham,   SHеskpir   tragеdiyalari   ham   qisman   nasriy
parcha   aralashgan   holda   asоsan   shе’riy   yo‘lda   yozilgan.   Tragеdiyalarda   asоsan
yuqоri   tabaqa   vakillari   hayotini   gavdalantirish   taоmilga   aylangan.   Bu   bilan
hukmrоn   tabaqalarning   nоbоp   xatti   -   harakatlari   millat,   mamlakat   uchun   fоjеa
kеltirishi   ta’kidlangan.   Tragеdiyalar   mana   shu   jihatiga   ko‘ra   ham   hamisha
hammaning e’tibоrini tоrtgan. Tragеdiya XIX asrgacha, ya’ni rоman janri yuksak
mavqеga erishguniga qahar Yevrоpada adabiyot mavqеini bеlgilashning o‘ziga xоs
mеzоni   bo‘lib   kеlgan.   Ilk   tragеdiyalarda   xudоlar,   ilоhiy   kuchlar,   mifоlоgik
qahramоnlar   o‘rtasidagi   murоsasiz   kurash   ko‘rsatilgan.   Kеyinchalik   V.   SHеkspir
(1564-1616),   J.   Rasin   (1639-1699),   Vоltеr   (1694-1778)   asarlarida   yuqori   dоira
kishilari hayotidagi fоjеliklar gavdalantirilgan. A. Pushkin (1799-1837)ning «Bоris
Gоdunоv»   asari   rus   adabiyotidagi   dastlabki   tragеdiyalardan   sanaladi.   Abdurauf
10 Fitratning   «Abulfayzxоn»   (1924)   asari   esa   o‘zbеk   adabiyotidagi   ilk   tragеdiya
hisоblanadi.   Maqsud   SHayxzоdaning   «Mirzо   Ulug‘bеk»   asarida   davr   fоjеasi
tеmuriy hukmdоrlar o‘rtasidagi murоsasiz kurash manzarasi оrqali ko‘rsatilgan.
         Tragеdiyada fоjеalarni  ko‘rsatish  asоsiy  o‘rin tutsa-da, unda  kоmеdiyaga xоs
kulgili   sahnalar   ham   bo‘lishi   mumkin.   Harоf   Bоshbеkоvning   «Tеmir   xоtin»
asarida   qishlоq   ayolining   uqubatli   hayoti   kulgili   vоqеalar   оrqali   gavdalantiriladi.
Butun   turish   -   turmushi   dala   mehnati   bilan   bоg‘liq   xоtin   -   qizlarning   zahmat   -
mashaqqatiga   tеmir   rоbоt   ham   bardоsh   bеrоlmasligi   qiziqarli   vaziyatlarda
namоyon   etiladi.   SHu   bоisdan   «Tеmir   xоtin»   tragikоmеdiya   dеyiladi.   Fоjеlikni
kulgili,   qiziqarli   akslantirish   ustuvоrligi   nazarda   tutilsa,   uni   shunday   dеyish
mumkin   bo‘ladi.   Tragikоmеdiya   mustaqil   adabiy   janr   emas.   U   tragеdiyaning
o‘ziga xоs ko‘rinishi, xоlоs. 
          Tragikоmеdiyada   ijtimоiy   hayotning   juda   jiddiy   ma’naviy   -   axlоqiy,
siyosiy   muammоlari   kulgili   vоqеalar   оrqali   ko‘rsatiladi.   Dramada
tragеdiyaga   xоs   fоjеlikning   bo‘lishi,   tragеdiyada   kоmеdiyadagiday
kulgili vоqеalarning mavjudligi   barcha adabiy janrlar mushtarak hodisa
ekanidan dalоlat bеradi.
Taniqli   rus   adabiy   tanqidchisi   V.G.Belinskiyning   aytishicha,   drama   adabiyotning
gultoji   hisoblanadi.   Unda   dramaturga   nisbatan   tashqi   voqea     hodisalar,   hayotiy
masalalar   ishtirok   etuvchi   shaxslarning   о‘z   о‘zini   namoyon   qilishi   vositasida   aks
etiriladi.
                 Adabiyotning boshqa ikki turiga xos belgilar dramada shu tarzda chatishib
ketishini   epik   va   lirik   ibtido   о‘zaro   qо‘shiluvining   aynan   о‘zi   deb   tushunish
mumkin emas. Bunday qо‘shiluv natijasida drama emas, lirik epik poeziya yuzaga
keladi. Unda  voqealarning  epik tasviri   bilan shoir   fikr  tuyg‘ularining  lirik  ifodasi
birlashtirib   ketgan   bо‘ladi.   Drama   bir   qator   о‘ziga   xos   xususiyatlarga   ega   bо‘lib,
ularning eng muhimlarini kо‘rib о‘tmoq zarur. 
11                    Bu xususiyatlarning biri shundan iboratki, mazkur turga mansub asarlarda
harakat   dramatik   tarzda,   ya’ni   keskinlik,   о‘tkirlik   kasb   etgan   holda   rivojlanib
boradi.
                  Har   qanday   hodisa   ham   dramatik   bо‘lavermaydi   va   shunga   kо‘ra   drama
syujetiga kiravermaydi. «Dramatizm faqat suhbatda emas, balki gapiruvchilarning
bir biriga nisbatan harakatidadir, degan edi V.G.Belinskiy.   Agarda, masalan, ikki
kishi   bir   nima   tо‘g‘risida   bahslashsa,   bu   yerda   faqat   drama   emas,   balki   dramatik
unsur   ham   yо‘q;   ammo   bahslashuvchilar   bir   birlaridan   ustun   chiqishi   uchun,   bir
birlarining harakatlarining qanday bо‘lmasin biron tomonini bosib qо‘yishga yoki
ruhning   zaif   qillarini   chertib   qо‘yishga   urinsalar   va   bu   narsa   orqali   ularning
xarakterlari   ochilsa,   nihoyat,   bahslashuv   ularni   bir   birlariga   nisbatan   yangi
munosabatda bо‘lishga majbur qilsa bu narsa drama deb atalishi mumkin». 
           Agar epik asarlarda dramatik jihatlar ayrim о‘rinlardagina kо‘zga tashlansa,
dramada   ular,   odatda,   har   bir   sahnada,   kо‘rinishda   mavjud   bо‘ladi.   Dramaning
mazkur   belgisidan  uning  ikkinchi  xususiyati   kelib  chiqadi.  Bu   xususiyat   shundan
iboratki, dramada muayyan harakat birligi bо‘ladi.
                   Albatta, harakat birligi poeziyaning boshqa turlarida ham mavjud, chunki
usiz   asarni   g‘oyaviy   badiiy   jihatdan   bir   butun,   yaxlit,   mukammal,   holga   keltirish
mumkin   emas.   Agar   harakat   birligi   bо‘lmasa,   asar   alohida-     alohida   parchalarga
bо‘linib   ketadi   va   uni   «asar»   deb   atash   mumkin   bо‘lmay   qoladi.   Agar   epik   asar
yaratuvchi   yozuvchi   о‘z   asarining   g‘oya   va   mavzuni   kо‘p   tomonlama   yoritishga
intilib,   о‘zaro   bog‘langan   va   oqibat   natijada   asosiy   fikrni   ifodalashga   xizmat
qiladigan   bir   necha   hayotiy   muammoni   kо‘tarib   chiqishi   mumkin   bо‘lsa,
dramaturg imkoniyatlari dramatik asarning qat’iy raqamlari bilan ma’lum darajada
cheklangan   bо‘ladi.   «Soddallik,   u   qadar   murakkab   emaslik   va   harakat   birligi
(asosiy g‘oyaning birligi  ma’nosida),   deb yozgan edi  V.G.Belinskiy,   dramaning
asosiy   shartlaridan   biri   bо‘lishi   lozim;   unda   hamma   bir   maqsadga,   bir   mо‘ljalga
qarab yо‘nalishi kerak». Bunga iqror bо‘lmoq uchun Asqad Muxtorning «Chinor»,
«Said   Ahmadning»   «Ufq»,   Odil   Yoqubovning   «Ulug‘bek   xazinasi»   romanlari
bilan   ular   asosida   yaratilgan   spektakllarni   taqqoslab   kо‘rish   mumkin.
12 Spektakllarda   romanlarning   ayrim   syujet   chiziqlari   mag‘zigina   qoldirilib,   asosan,
ularning rivoji kо‘rsatilgan. 
                      Shunday   qilib,   sahnada   ziddiyatlar   asosida   rivojlanib   boruvchi   harakat
birligini   saqlash,   qahramonlarning   nutqlari   va   imo-   ishoralari,   о‘z-о‘zlarini
namoyon   qilishlari   vositasida   dramada   hayot   illyuziyasi   (manzarasi)   yaratiladi.
Shunga kо‘ra, drama «hayotiy shakl» yaratishning nihoyatda kata imkoniyatlariga
egadir.
                    «Adabiyotshunoslik   lug‘ati»da   dramaga   shunday   ta’rif   beriladi:   «drama
(yun. - harakat) - badiiy adabiyotning uchta asosiy  turidan biri. Dramaning tasvir
predmeti   -   harakat,   u,   Arastu     ta’rificha,   «barcha   tasvirlanayotgan   shaxslarni
harakat  qilayotgan, faoliyatdagi kishilar sifatida taqdim etadi».  
                   Drama obyektning plastik obrazini yaratadi, unda subyekt - ijodkor shaxsi
ham   obyektga   singdirib   yuboriladi.   Drama   adabiyotga   ham,   teatr   san’atiga   ham
birdek taalluqli:  uni  о‘qib ham qabul qilish mumkin, ayni chog‘da, u teatr asari -
spektaklning   asosi.   Boshdanoq   sahnaga   mо‘ljallab     yozilishi   dramatik   asarning
qurilishi,   poetik   о‘ziga   xosligini   belgilovchi   eng   muhim   omildir.   Chunki   u  sahna
ijrosini ham kо‘zda tutishi zarur…»
        Yuqorida aytib о‘tilganidek, drama sahna uchun mо‘ljallangan bо‘ladi. Ijroga
mо‘ljallanganlik   dramaning   ichki   strukturasini   ham   belgilaydi.   Jumladan,
dramadagi  harakat  - syujet  voqealari makon va zamonda cheklangan, ijro vaqtiga
sig‘ish   uchun   syujetning   keskin   konflikt   asosida   shiddat   bilan   rivojlanishi   taqozo
etiladi.
               Dramada konseptrik syujet  yetakchilik qiladi, syujet  voqealari sabab-natija
munosabatlari   asosida   bir   markazga   uyushtiriladi.   Sabab   va   vaqti   jihatidan   yaqin
bо‘lishini   talab   qiladi.   YA’ni   dramaturg   asarni   yaratayotganidayoq   syujet
voqealarining   ijro   vaqtiga   sig‘ish   haqida   qayg‘urishi,   syujet   voqealarini   keskin
konfliktlar asosida shiddat bilan rivojlantirishi zaruratga aylanadi. 
         Dramada syujet voqealari yuz beradigan makon ham cheklangan: birinchidan,
voqealar   kechadigan   joyni   sahnada   shartli   qayta   yaratish   (joy   illyuziyasini   hosil
qila   oladigan   dekoratsiyalar   yordamida)   mumkin   bо‘lishi   lozim;   ikkinchidan,
13 voqealar   makoniy   о‘zgarishlar   jihatidan   ham   cheklangan,   ya’ni   ular   kо‘pi   bilan
tо‘rt-besh   joydagina   kechishi   mumkin.   Bir   parda   davomida   sodir   bо‘luvchi
voqealarning   bitta   joyda   kechishi,   syujet   voqealari   shu   joy   bilan   bog‘liq
rivojlanishi   e’tiborga     olinsa,   dramaning   syujet   qurilishiga     ijro   imkoniyatlari
kuchli ta’sir qilishi ayon bо‘ladi. 
                    Drama   turi   uch   janrdan   iborat.   Bunga   tragediya,   komediya,   drama   (tor
ma’noda)lar   mansub,   shu   bilan   birga   har   bir   janrning     о ‘ziga   xos   b о ‘lgan   xillari
ham   y о ‘q   emas.   Bular   vodavil,   melodrama,   fars,   intermediya,   tragiko med iya   va
boshqalar.   Shu   bilan   birga   pyesa   -   reportaj,   pyesa   -   montaj,   radiodrama   shakllari
ham   uchrab   turadi.   Shuni   ham   aytib   о ‘tishimiz   lozimki,   adabiyot   tarixida   badiiy
asarlarni tur va janrga ajratishda turlicha terminlarni ham q о ‘llab kelishgan. 
                  Sharqda   ham   drama   о‘ziga   xos   yо‘ldan   ketdi.   Hindistonda   melodning
birinchi   ming   yillik   davrida,   Yaponiyada   X-XI   asrlarda,   Xitoyda     XI-X     asrlarda
drama tugal tur shaklini oladi. Yuqorida aytib о‘tganimizday, drama turi nazmdan
keyin   bir   necha   asrlar   о‘tgandan   sо‘ng   XX   asr   tongida   о‘zbek   adabiyoti   olamiga
kirib keldi. 
                   Yana shuni xarakterliki, bir qancha tur va janrlarda ijod etgan san’atkorlar
ijodida nazm va nasrdan sо‘ng dramatik asarlar paydo bо‘la boshlagan. CHо‘lpon
nazmda   tanilganidan,   «Dо‘xtir   Muhammadiyor»   kabi   hikoya   va   qissalari   bilan
nasrda   kо‘zga   kо‘ringanidan   keyin   «Yorqinoy»,   «Mushtum-zо‘r»lari   sahnaga
chiqadi. 
                  Endi   keyingi   avlod  adiblarini   olib   kо‘raylik.  Hamid   Olimjonning  «Oygul
bilan Baxtiyor» (1937), «Zaynab va Omon» (1938), «Semurg‘» (1939) kabi ajoyib
dostonlarining   muvaffaqiyatlari   uni   dramaturgiya   janriga   yetaklab,   «Muqanna»
(1943)   sahna   asarining   yozilishiga   ilhom   bag‘ishladi.   Oybek,   Uyg‘un,   Said
Ahmad,   Shukrullo,   Ramz   Bobojonov,   Asqad   Muxtor,   Erkin   Vohidov,   Abdulla
Oripov   kabi   san’atkorlar   ijodlarini   kо‘zdan   kechirsak,   yuqorida   aytilgan   adabiy,
hayotiy tamoyillar amalga oshganligining guvohi bо‘lamiz.
14                 Ayrim   san’atkorlarda   adabiy   turlarning   barchasi   ham   о‘rinli   ishlatilgan.
Masalan, lirika, epos, drama, tanqidchilik, tarjimachilik - CHо‘lpon, Oybeklarning
ijodiy faoliyatlarida yaqqol namoyon bо‘lgan.
Shunday   kishilar   ham   borki,   ular   nasr   va   nazmda   asar   yozishdan   kо‘ra   dramani
yaratish oson deb о‘ylaydilar. Ular 4-5 kishini sahnaga chiqarib qо‘yib, sо‘z berib,
bir-birlari   bilan   gaplashtirib   qо‘ysangiz,   bas,   drama   tayyor   bо‘ladi,     deb   faraz
qilinadi. 
                Dramaga   bunday   jо‘n,   yuzaki   qarash,   uning   tabiati   va   xarakterini
bilmaydigan,   bu   turmush   kо‘chasidan   о‘tmagan   shaxslarninggina   soxta   fikridir.
Pyesani   yaratish   uchun   uning     muallifidan   davrning   dolzarb   masalalarini   ixcham
shaklda mohirlik bilan ifodalash, dramatik harakatni butun asar davomida qizil ip
kabi   о‘tkazish,   qiziqarli,   о‘tkir   voqealarni   topish,   kuchli   konfliktlarni   yaratish,
puxta   xarakterlar   zaminida   paydo   bо‘ladigan   chuqur   ichki   kechinmalarni   berish,
monolog  va   dialoglarni   bir-biriga   mantiqan   uzviy  bog‘laydigan  tilni   ishlash   talab
qilinadi. 
               Dramaning badiiy adabiyotning qiyin turi deb atalishi  yana shundaki, unda
voqealarni   shunday   kо‘rsatish   kerakki,   ular   ixcham   ravishda   namoyon   etilishini,
personajlarning   xarakterini   sо‘z     va   yumush   bilan   elastik   holda,   aniq   va   tо‘liq
ochishni,   tushuntirish,   bayon   etish,   izoh   berishdan   tо‘la   ravishda   xoli   bо‘lishni,
keraksiz tafsilotdan qocha bilish san’atini egallashni talab qiladi.  
               Dramaning xarakterli xususiyati shundan iboratki, uning muallifi nasrchi va
nazmchidan   farqli   о‘laroq   о‘quvchilar   va   tomoshabinlar   bilan   о‘z   qahramonlari
orqali   bevosita   gaplashadi,   muloqotda   bо‘ladi.   Dramaturg   qahramonlarining
faoliyatini   kо‘rsatib,   ahloqini   ifodalab,   ruhiy   olamini   ochib,   о‘zining   hayot
haqidagi   tafakkurini   izhor   etadi,   davrining   muhim,   dolzarb   masalalariga
munosabatlarini   bildiradi.   Bu   hol   dramada   qahramonning   ahamiyatini   juda
oshiradi, uning turmush mezonini aniqlaydigan shaxsga aylantirib yuboradi. 
                  Mana   shundagina   qahramonning   hayotiy   zamini,   qilmishlari   va   xatti-
harakatlarining   ahamiyati   kо‘zga   tashlanadi.   Bunday   qahramon   dramaning
15 g‘oyaviy mohiyati bilan uzviy bog‘lanib, uning tub ma’nosini gavdalantiradi, bosh
dramaturgik konfliktning rivojiga alohida kuch baxshida etadi. 
                   Dramaning   boshqa turlardan ajratadigan xususiyati shundaki, muallif yuz
bergan harakatni, hodisani, tomoshabinlarni bevosita kо‘z oldiga keltirib ijod etadi.
Yuz   bergan   hodisaga   urg‘u   qilishimizning   boisi   shundaki,   asar   dialog   va
monologlardan   tashkil   topib,   muallif   «chetlashtirilib»,   о‘z   sо‘zidan   mahrum
qilinadi.
Voqea   va   hodisa   tо‘la   ravishda   harakatda   о‘z   ifodasini   topishi   tufayli   muallifni
bayonchilikdan, hikoya etishdan forig‘ etadi. 
                   Dramaturg tomoshabinga hech narsani tushuntirmasdan, qahramonlarining
qilmishlarini   bayon   qilmasdan   voqealarga   shunday   harakat   berib   yuboradiki,
shundan   tomoshabinga   hamma   narsa   yuboradiki,   shundan   tomoshabinga   hamma
narsa   ayon   bо‘lganday   tuyiladi.   Kelgusi   voqealar   oqimiga   nazar   tashlay   biladi,
ularni hayojon bilan kuzatadi. 
Ma’lumki,   muallif   dramada   personaj     tarjimai   holini   berishda   juda   cheklangan.
Nasr   va   nazmda   qahramonning   kelib   chiqishi,   qayerda   yashagani,   qayerni
bitirgani, ilgari nima ish qilganini, hozirda nimalar bilan shug‘ullanayotganini, ota
- onasining hayotini, qarindosh - urug‘larini keng yoritib berishi mumkin.
                    Dramada   esa   insonlarning   qismatlarini,   ichki   olamlarida   tez-tez   yuz
beradigan  kechinma  va  tovlanishlarini  muallif   о‘z  tili  bilan  har   tomonlama  ochib
berish imkoniyatiga ega xolos. U о‘z qahramon bilan romanchiday har vaqt birga
bо‘lib,   о‘quvchilarga   ularni   qanday   tushunish   kerakligini   aytib   bera   olmaydi.
Shaxslarning   sirli   fikrlarini,   xarakteridagi   yashirin   motivlarini,   kuchli
kechinmalarining sabablarini tushuntirishdan xolidir. 
         Shunday bо‘lgandan keyin dramaturg о‘z asarining syujetini shunday tuzishi,
voqealarini   shunday   ifoda   etishi   kerakki,   ularda   qahramonlar   va   vaziyatlar,
xarakterli   xususiyatlar,   personajlarning   zarur   qirralari   ochiq-oydin   tо‘laligicha
namoyon bо‘lsin. Bulardan о‘quvchi va tomoshabin muallif ayta olmagan, bо‘lishi
mumkin bо‘lgan narsalarni ham fahmlab oladi. 
16 Roman   qahramoni   bilan   drama   qahramoni   о‘rtasida   qanday   farqlar   bor?
Sahna   asarini   yozishga   ahdu   paymon   qilgan   qalamkash   bu   masalaga   diqqat
e’tiborini   qaratmasdan   turib,   pyesa   yoza   olmasligi,   yozsa   ham   uning   asari
muvaffaqiyatsiz   chiqishi   aniq.   Ikki   janrdagi   shaxslarni   bir-biridan   ajratish,
tafovutlarni   obdon  bilish  lozim.    Albatta,  bularni   bir  –  biriga  qarshi  qо‘yish  yoki
farqlariga befarq qarash orqali masalaga tо‘g‘ri yondashib bо‘lmaydi. 
Ma’lumki,   ikki   janrning   о‘ziga   xos   tabiati,   badiiy   shakllari   о‘z-о‘ziga   ularning
farqlarini   keltirib   chiqaradi.   Qahramonlarni   xarakterlash,   ularning   qiyofasini
yoritib berish ikki janrda turlicha namoyon bо‘ladi. 
Ma’lumki,   ikki   janrdagi   qahramon   ham   adabiyotning   umumiy   qoidalari   va
talablaridan kelib chiqib yaratiladi. Shu sababdan ham ularga kо‘p umumiylik xos.
Har   ikki   adabiy   qahramonning   obrazlar   deb   atalishi   ham   bejiz   emas.   Bu   hol   esa
dramadagi   personajni   epos   va   lirika   qahramonidan   butunlay   boshqacha,   badiiy
vositalardan foydalanmay yaratilgan, deb faraz qilish ham juda zararli oqibatlarga
olib borishi mumkin. 
                     Tо‘g‘ri, dramatik shaklda namoyon bо‘lgan xarakter ixcham, lо‘nda qilib
ta’riflanadi va qiyofasi ochib beriladi. Bundan tashqari, nasr о‘z qahramonlarining
kelajagi   qanday   bо‘lishi   mumkinligini   keng   va   har   tomonlama   tahlil   qilish
imkoniyatiga ega. U asar hajmi bilan hamda vaqt oralig‘i bilan cheklanmagan.
Dramaturg     bundan   kо‘proq   narsani   qila   olmasligi   ma’lum.   Bu   degan   sо‘z
xarakterni   tо‘la   ochib   bermaslik,   syujetni   puxta   tuzmaslik,   konfliktni   keng
yoritmaslik, dramatik harakatni tor doirada berish degani emas. 
              Dramaturgdan   badiiy   asar   yaratish   talab   qilinar   ekan   u   adabiy   asarning
talablariga   tо‘liq   javob   berishi,   katta   mazmunni,   chuqur   g‘oyani,   puxta
xarakterlarni   bera   olishi   shart   qilib   qо‘yiladi.   Shundagina   voqelik   dramada
о‘zining munosib aksini topgan bо‘ladi. 
               Dramada vaqt, davr, joy tasviri ham boshqa turlardan farq qiladi. San’atkor
tabiatni,   rang-   barang   sharoitlarni   keng   ifodalay   olmay,   faqat,   kо‘pi   bilan   4-5   xil
kо‘rinishni kо‘rsatish bilan kifoyalanadi. Pyesa uzoq   vaqtni, bir qancha davrlarni
qamrab   olish   imkoniyattiga   ega   bо‘lmay,   balki   tasvirlangan   voqea   qisqa   vaqt,
17 hattoki   kо‘p   hollarda   bir   necha   kunda,   hatto   bir   kunda,   bir   necha   soatda   bо‘lib
о‘tadi. 
                   Masalan, Sharof Bashbekovning  «Taqdir eshigi» dagi voqealar bir kunda
yuz beradi. Pyesa asosida yaratilgan spektal 2-3 soat ichida tamom bо‘lishi shart. 
Bu   hol   drama   sujeti,   kompozitsiya   tuzilishining   о‘ziga   xos   bо‘lgan   xarakterini
kо‘rsatadi.   Shu   sababdan   ham   drama   syujeti   eposdagiday   bir   qancha   syujet
chiziqlariga ega bо‘la olmaydi. 
                  Dramada   bita   yoki   ikkita   syujet   chizig‘i   bо‘lib,   u   kо‘proq   keskin,   о‘tkir
qarama-qarshiliklar   asosida   quriladi.   Shundan   kо‘rinadiki,   dramaga   shaxslarning
barcha   kechinmalarini,   kо‘pdan-kо‘p   holatlarini,   har   xil   vaziyat   hamda   voqea   -
hodisalarni kiritaverish shart emas,  aniqrog‘i mumkin ham  emas. Agar  CHо‘lpon
«Yorqinoy»ni   roman   qilib   yozganda   edi,   u   markaziy     xarakterlarning   о‘sish,
poklanish   jarayonlarini   keng   kо‘lamda   kо‘rsatgan   bо‘lardi.   Qahramonlarga   oid
barcha   tafsilotlarga   katta   о‘rin   berardi.   Yorqinoy,   Pо‘lat,   Botirlarning   faoliyatlari
yanada chuqurroq, kengroq о‘z ifodasini topardi. 
          Lekin CHо‘lpon bu pyesasini roman yozish istagida yurganda ijod etganligi
sababli   bо‘lsa   kerak,   pyesa   xudi   romanday   о‘qiladi.   Pyesada   romanga   xos
tamoyillar   ham   sezilardi.   Dramada   harakatda   kо‘ringan   tugungina   xarakterlarni
rivojlantiradi,   ularga   ichki   kuch-quvvat   baxsh   etadi.   Xuddi   shunday   holni
«Yorqinoy»   va   boshqa   talay   puxta   sahna   asarlari   misolida   kо‘rishimiz     mumkin.
Sahna   asarida   dramatizm   qanchalik   kuchli   bо‘lsa,   romanga     ham   shuncha   xos
dramatizm lozimligini   ulug‘ adiblar va nazariyotchilar aytib ketishgan. Lekin har
ikki holda ham dramatizm yagona voqealar atrofida jamuljam yig‘ilgan bо‘lishini
badiiyat qonuniyati talab qiladi. 
Pyesaning sahnaviyligi ham xarakterni plastik-harakat zaminidan   ochishni taqozo
etadi.Pyesaning   sahna   uchun   mо‘ljallab   yozilishi   sahnaning   qonun-qoidalariga
bо‘ysundirilishi   dramatik   turni   boshqa   turlardan   ajratadigan   asosiy   xususiyati   va
uning qiyin tomonidir.
            Lekin shuni ham aytib о‘tish kerakki, faqat monolog va dialoglardan iborat
bо‘lgan dramalar ham adabiy jarayonda paydo bо‘lgan. Bular asosan о‘qish uchun
18 mо‘ljallangan   bо‘lib,   ular   qatoriga   kо‘proq   dramatik   dostonlar,   dramatik   lavhalar
shakldagi epizodlar kiradi. 
                      Yozuvchi   romanda   asta-sekin,   izchillik   bilan   konfliktning   chiqish
sabablarini о‘quvchilarga tushuntirib beradi. U kuchayib, taranglashib ketishi ham
batafsil   tо‘liq   shaklda   izhor   etiladi.   Dramaning   esa   о‘ziga   xos   shakli   bunga   yо‘l
qо‘ymaydi.   Unda   voqealar   tezda   keskinlashishi,   shaxslar   zudlik   bilan   kurash
maydoniga tushishi, kuchli hissiyotga berilishi shart.
                Shu   sababdan   ham   muallif   asarining   syujetini   vaziyatning   keskin   tus
olganligidan,   shaxslarning   kurashga   kirganligidan   boshlaydi   yoki   sokin   bо‘lib
kо‘ringan   voqea   yoki   shaxs   birdan     portlaydi,   keskin   kurash   “maydon”i   kо‘z
oldimizda   kо‘rinadi   -   qoladi.   Shu   sababdan   ham   pyesa   о‘z   g‘oyasi   va   yо‘nalishi
bilan hikoya  qilish xarakteriga emas, dramatik xarakterga ega bо‘lishi  lozimligini
talab qiladi. 
             Tо‘g‘ri,   ilgari aytganimizdek, drama kо‘rsatadi, nasrda hikoya qilinadi. Bu
degan   sо‘z   pyesa   hikoya   qilishidan   butunlay   mahrum   etilgan,   bunday   ifoda
asarning   badiiy   qimmatini   tushurib   yuboradi,   uni   dramatik   harakatdan   mahrum
etadi,   degani   emas,   albatta.   Hamma   gap   hikoya   qilishni   qayerda,   qanday   ishlata
bilishda,   uni   personajning,   tabiatini   ochishda,   qо‘llashda,   dramatizmni
kuchaytirishga   yо‘naltirishda,   konfliktning   keskinligini   oshirishga   xizmat
qildirishdadir.   Hikoyani   qahramonlar   xarakteriga   shunday   singdirib   yuborish
kerakki, u harakatda о‘z ifodasini topsin. 
                   Shuni aytib о‘tish kerakki, adabiyotning turlari faqat о‘z qobig‘iga qat’iy
ravishda   о‘ralib   qolmaydi.   Ular   hamisha   bir-birlari   bilan   uzviy   bog‘liq     holda
rivojlanib  boradi.  Eposda   dramatik  unsurlarning  bо‘lishini  (yoki  lirikaning  drama
unsurlaridan   butunlay   mahrum   etilmasligini)   dramaga   epos   va   lirik   holatlarning
kirib borishini zaruriy bir hol sifatida qabul qilishimiz  lozim.
                  Shuni   aytib     о‘tish   kerakki,   hozirgi   dramaturgiyada:   epos   va   lirika
unsurlaridan   foydalanishni   novatorlikning   namunasi   deb   qaralsa   tо‘g‘ri   bо‘lardi.
Aniqki,   bunday   priyomlarni   о‘tmishda   о‘tgan   san’atkorlar   ham   muvaffaqiyatli
19 qо‘llashgan.   hozirgi   zamon   dramaturgiyasining   bu   masaladagi   afzalliklari,   olib
kirgan yangiliklari alohida e’tiborga loyiq. 
                Drama   о‘zining   ichki   qonuniyatlariga   ega.   Bu   hol   mazmun   va   tasviriy
vositalarni   keng   ifodalash   imkoniyatlarini   cheklab   qо‘yadi.   Shunday   bо‘lishiga
qaramay,   puxta   asarlarda   epos,   lirika,   drama   unsurlari   hech   qachon   bir-biriga
qarshi turmagan, «antipod»lar bо‘lib xalaqit bermagan.
Adabiyotlar hayotdan kelib chiqib, voqealikdagi aloqa va о‘zaro ta’sirlarning bir-
biriga g‘oyat darajada chirmashib ketgan holatini kо‘rsatadi. 
        Bundan shunday xulosa chiqariladiki, hech narsa harakatsiz va о‘zgarmasdan
qolmaydi, hamma narsa harakatda bо‘ladi, о‘zgaradi, ya’ni paydo bо‘ladi va vaqti
soati   bilan   yо‘qolib   ketadi.   Adabiyotshunos   H.Abdusamatov   ta’kidlaganidek,
«dramaning   asosiy   nafasi   mavjud   eski   tartiblarni   inkor   etish,   yangi   paydo
bо‘layotgan   ijobiy   hodisalarni   tasdiqlashga   qaratilgan.   Yangi   hodisalar   konflikt
jarayonida dramatik xarakterni rivojlantirishda asosiy kuchga aylanib boradi 6
». 
Ma’lumki,   insonni   g‘oyaviy   va   estetik   jihatdan   tarbiyalash-   adabiyotimizning
muhim vazifasi ekanligi aniq.
                  Bu   narsa,   ayniqsa,   hozirgi   mustaqillik   davrida   alohida   ahamiyat   kasb
etmoqda.   Adabiyotning   bir   qismi   bо‘lgan   dramaning   teatr   uchun   yozilishi,   uning
sahnaga   qо‘yishga   mо‘ljallanishi   bu   turning   о‘ziga   xosligini   tashkil   qiladi   va
ahamiyatini   oshirib   yuboradi.   Bu   tur   adabiyot   va   san’at   bilan   uzviy   ravishda
uyg‘unlashib   ketadi.   Epos   va   lirika   о‘ziga   xos   usulda   dramada   namoyon   bо‘lib
borsa, drama san’atning turli xillari - teatr, musiqa, tasviriy san’at, kino bilan ham
bog‘lanib ketadi.                              
                 
       
               I .2.  О‘zbek dramaturgiyasida pafos va ko‘pqatlamlilik
6
 Ҳ. Абдусаматов. Драма - адабиётнинг гултожи. Ўзбек адабий танқиди (аптология). - Т.:  TURON – IQBOL, 
2011. 87- бет.  
20        Har bir adabiy asar dramaturgninг ayni mahalda qanday g’oyalarning maftuni
ekanidan, hayotda nimalarni tasdiqlab, nimalarni rad etayotganidan dalolat sifatida
maydonga   keladi.   Shu   bilan,   birga   har   bir   asarning   ana   shunday   ruhi   hamda
yozuvchining   butun   ijodiy   mahsuloti   va   hatto   hayoti,   ijtimoiy   faoliyati   orasida
umumiylik bor. Yozuvchi o’z asarini beixtiros, befarq yozolmaydi. Har bir asarga
harorat bergan ehtiros esa dramaturgnin butun ijodini va ma’naviy hayotini ichidan
to’ldirib   turgan   intilishning,   fidokorlikning,   qisqasi,   zo’r   extirosning   uchqunidir
xolos. Bu extiros har  bir yirik dramaturgning o’ziga xos tarzda namoyon bo’ladi.
Bir   dramaturgdagi   extiros   ikkinchi   dramaturg   ijodida   bo’lgan   extirosdan
mazmunan   farq   qiladi.   Badiiy   adabiyot   va   umuman   san’atda   mavjud   bu   estetik
hodisani ko’pincha, “pafos” termini bilan ifoda etiladi.
        “Pafos”   lotincha   so’z   bo’lib,   bir   hisga   qattiq   berilish,   zo’r   hayajon   ehtiros
demakdir.   Oddiy   hayotda   biror   kishi   o’z   fikrini   chuqur   e’tiqod   bilan   “yonib   –
kuyib”   ifodalasa,   uni   “pafos”   bilan   so’zlayotir   deydilar.   Adabiyotshunoslik   va
san’atshunoslikda   ham   “pafos”   so’zi   ana   shunga   yaqin,   ammo  undan   ancha   keng
va chuqur ma’noda ishlatiladi.
       “Pafos” so’zining ma’lum estetik hodisani  ifoda etuvchi termin sifatida ilmga,
dastaval   Gegel   kirgizdi,   Bilinskiy   esa   adabiyot   va   san’at   asaridagi   “pafos”
tushunchasini ilk marotaba ilmiy jihatdan keng asosladi, uning mazmunidagi ko’p
yangi qirralarini ochdi.
           O’zbek klassik adabiyotshunosligida biror asarning mazmuniga singib ketgan
chuqur ma’no va hayajonni qayd etmoqchi bo’lganlarida, ma’nosi jihatdan “pafos”
so’ziga   yaqin   “dard”   tasdiq   qilar   edilar.   O’zbek   xalqining   “Bu   odamning   dardi
falon narsa” degan ifodasi bilan shoirning dardi haqidagi ta’bir orasida shubhasiz,
aloqa bor.
       Har bir san’at asarining kuchi uning mazmunidagi ana shu extirosni, “dard”ni
o’quvchi, eshituvchi yoki tomoshabinga “yuqtira bilish”da ko’rinadi.
            Ammo   “extiros”   yoki   “dard”   iboralari   badiiy   asarga   xos   ana   shunday
“yuqtiruvchanlik’ xususiyatini to’la ifoda etolmaydi. Belinskiy pafosning extirosga
21 o’xshashligini   qayd   etishi   bilan   birga,   ularning   aynan   bir   narsa   emasligini   ham
o’qtirib   o’tadi.   Extiros   –   umuman   his   -   hayajon   demakdir.   Pafos   esa   g’oya   bilan
bog’liq bo’lgan hisni, biror g’oyaga maftunlik natijasida ijodkorda paydo bo’lgan
qattiq hayajonni, ko’tarinki ruhni bildiradi.
     “Pafos nima? – deb so’raydi Belinskiy va javob beradi: - ijod ermak yoki havas
emas,   u   san’atkorning   zaxmat   chekishi   samarasi…   Xuddi   ona   chaqalog’ini   o’z
qornida olib yurganidek va o’stirganidek, san’atkor ham o’z ichida poetic fikrning
urug’ini   olib  yuradi  va  undiradi;   ijod  protsessi   bola  tug’ish   protsessiga  o’xshaydi
va   bu   jismoniy   hodisaga   xos   azoblar   unga   ham   yot   emas,   bu   ma’naviy   azoblar,
albatta, huddi shu sababli, agar shoir ijodiy mehnat va qahramonlikka belbog’lagan
ekan,   demak,   qandaydir   qudratli   kuch,   qandaydir   yengilmas   ehtiros   uni   shunga
tortadi, shunga intilishga majbur etadi. Bu kuch, bu ehtiros – pafosdir.
      Pafosda dramaturg xuddi jonli, go’zal mavjudodga ko’ngil bergandek, g’oyaga
maftun bo’lgan zot sifatida namoyon bo’ladi, bu mavjudotning o’zi ana shu  g’oya
bilan extirosli ravishda to’lib toshgan bo’ladi va san’atkor bu g’oyani ongi, idroki
bilan emas,   faqat   bir   his  bilan emas   va o’z ruhining birorta  qobilyati  bilan  emas,
balki o’z ma’naviy hayotining butun to’laligi va yaxlitligi bilan mushohada etadi.
    “Pafos” deganda ham ehtiros ko’zda tutiladi, shu bilab birga boshqa har qanday
ehtiros   kabi   insonning   to’lqinlanishi,   butun   asab   sestemasining   larzaga   kelishi
bilan   bog’liq   bo’lgan   extiros   ko’zda   tutiladi;   ammo   pafos   doimo   inson   qalbida
g’oya kuchi bilan alanga oldirayotgan va doimo g’oyaga intiluvchi “extiros”dir 7
Belinskiy fikricha, pafos – yozuvchi shaxsini va asarlarini tushunishning kalitidir.
        “Pafossiz   shoirni   qo’lga   qalam   olishga   nima   majbur   etganini   va   unga   ba’zan
ancha katta asarni  boshlash  va oxirga yetkazish  uchun kuch va imkoniyat  bergan
narsa nima ekanini tushunish mumkin emas.
        Tasvirlangan   xarakterlarni,   ularni   obyektiv   milliy   ahamiyati   jihatidan   yuzaga
kelgan chuqur va tarixan haqqoniy, g’oyaviy – hissiy baholash yozuvchining ijodiy
fikri   va   uning   asari   pafosidir   estetik   ta’sir   pafossiz   paydo   bo’lmaydi,   pafos
grekcha, ehtiros demakdir. U badiiy asarni boshidan – oxirigacha ipak ipday o’tadi.
7
 Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. 3 tom. 378 bet.
22 Aristotel   aytishicha,   pafos,   ya’ni   “Extiros…   falokat   va   iztirob   keltiruvchi
xarakatdir”.
               Jahon adabiyoti nazariyotchilaridan biri bo’lgan Navoiy “Farhod va Shirin”
dostonida   she’riyatning   “otashin”   bo’lishi   haqida   so’zlagan,   “Layli   va   Majnun”
dostonida   esa,   she’rda   “dard”   bo’lishi   lozim,   deydi.   Gegel   shunday   egan   edi:
“Pafos   asarning   chinakam   markazi,   chinakam   saltanatini   tashkil   etadi…   bosh
masala   hisoblanadi”.   V.G.Belinskiy   pafos   adabiyotning   mazmunidir.   “Shoir
pafosni tadqiq etish tanqidchilikning birinchi vazifasidir”, degan.   
      Pafos asarning umumiy ruhi, “yadro”si. “Estetik mohiyatiga ega bo’lgan  his –
tuyg’ulargina   pafos   bo’lishi   mumkin” 8
.   Pafos   faqat   ehtiros,   hissiyot,
to’lqinlanishgina   emas.   Pafos   yozuvchining   qahramon   obraziga   munosabati,   asar
yo’nalishi,   umumiy   konseptsiyasi,   harakatdagi   estetik   idea,   mazmunning
markazlashuvi,   fikr   va   his   birligidir.   Qahramonlik   (geroizm),   dramatiklik
(dramatizm),   sentimentallik   (hissiyotlilik),   fojiaviylik   (tragizm),   romantikli
(romantika,   fantastika   ham   shu   suraga   kiradi),   liriklik   (lirizm),   komiklik
(komizm – satira va yumor) pafos turlaridir.
              Ehtiros   estetik   ahaniyatga   ega   bo’lsagina,   pafos   bo’la   oladi.   U   asarni
jonlantiradi, yozuvchining asarga ehtirosi singdirilgan g’oyasidir, u asar g’oyasini
ochuvchi   kalitdir.   Pafos   eposni   qiziqarli,   lirikani   ta’sirli,   dramaturgiyani
tomashaminbop   qiladi.   Asardagi   yagona   pafos   asar   muallifi   pafosi   va   qahramon
pafosiga   bo’linadi.   Qahramonlik   (geroizm)   pafosi   “Alpomish”   dostonida,
dramatiklik   (dramatizm)   pafosi   Hamzaning   “Bou   ila   xizmatchi”   dramasida,
fojiaviylik   (tragizm)   pafosi   M.Shayxzodaning   “Mirzo   Ulug’bek”   tragediyasida,
romantikli (romantika) pafosi Navoiyning “Layli va Majnun” dostonida, komiklik
(komizm)   pafosi   Abdulla   Qahhorning   “Tobutdan   tovush”   komediaysida,   liriklik
(lirizm) pafosi Oybekning “Namatak” she’rida, sentimentallik (hissiyotlilik) pafosi
rus yozuvchisi  N.M.Karamzining “Bechora Liza” povestida yaqqolroq namoyyon
bo’ladi. Ongsiz extiros kishini aldaydi. “Layli va Majnun” dostonidagi dunyoviy –
ilohiy ishq ehtiroslari bu asarning pafosidir.
8
 Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. 3 tom. 
23         U asar mazmuni bilan bog’langan, Majnun ham Layli obrazi orqali namoyyon
bo’ladi.   Erkin   vohidovning   “O’zbegim”   qasidasidagi   his   –   tuyg’u   va   hayajonlar
vatanparvarlik   ham   millatparvarlik   g’oyalari   bilan   tutash,   bu   ikki   holat   lirik
qahramon   obrazida   ifoda   qilingan.   Shekspirning   “Otello”   tragediyasidagi   rashk
iztiroblari   va   laqmalik   sevgi   va   vafo   haqidagi   mazmun   bilan   aloqador,   u   Otello
harakteri va uning sevgilisi fojiasi tusini oladi.
        Tarixan qaraganda “pafos” atamasi qadimgi yunonlarda ritorika (notiqlik)dan
kelib   chiqqan,   uni   fanga   Gegel   olib   kirgan.   U   yozuvchining   dunyoqarashi   va
g’oyasi bilan bog’liq holda yuzaga chiqadi.
            Shunday   qilib   yozuvchi   ijodining   pafosi   ning   asarlari   qaysi   konkret   tarixiy
sharoitida, ne niyat  bilan yozilganiga va ijtimoiy hayotda qanday tarbiyaviy o’rin
egallayotganiga   qarab   tayin   etiladi.   Misol   tariqasida   Qodiriy   asarlarining
mazmunidagi   pafos   haqiqiy   realist   san’atkrga   hos   bir   yusinda   badiiy   shaklda
namoyyon   bo’ladi.   O’tmishda   yaratilgan   “Bahromgo’r”,   “Chor   darvesh”   yoki
“Tohir   va   Zuhra”   kani   afsonaviy   qahramonlarni   tasvirlagan   dostonlardan   farqli
o’laroq,
             Qodiriy asarlari o’zbek adabiytoini yangi, yetuk realism darajasiga ko’tardi,
chunki Qodiriy “hammaga ozmi  – ko’pmi tushunarli, hammaning ozmi  – ko’pmi
boshidan   o’tgan   umumiy,   insoniy   hislar   haqida   bizga   gapira   boshladi,   …haqiqiy
yo’lni   topib   oldi   va   shoir   bo’lib   tug’ilgani   sababli,   erkin   ravishda   o’z   ilhomi
boshlagan   yo’ldan   bordi”.   Qodiriy   asarlarida   real   hayotning   haqqoniy,   yorqin
masalalari   yaratildi.   Uning   adabiyotning   badiiyligi   uchun   kurashi   tayyor   ifoda
vositalaridan   foydalanish   asosida   emas,   balki   novatorlarcha   yo’l   bilan   ro’yobga
chiqadi:
                Qodiriy   yangi,   realistik   adabiyotni   yaratish,   uning   vositalarini   boyitish   va
mukammallashtirish   uchun   kurashda   aktiv   qatnashadi.   Shunday   qilib,   faqat
g’oyaviy   yo’nalish   jihatidangina   emas,   o’zining   badiiy   vositalari   jihatidan   ham
yangi,   zamonaviy   adabiyot   yaratishga   erishish   Qodiriy   ijodi   pafosining   muhim
tomonini tashkil etadi. 
24 Demak, pafos o’z – o’zidan ijodkor  istedodi, ilnomi  va badiiy mahoratini  yuzaga
keltiradi.
         Mustaqillik davri dramaturgiyasida tarixiy mavzu va о‘tmish hamda folklor-
etnografiya motivlarini aks etgirish katta о‘rin egallaydi. Bular ichida Amir Temur,
al-Farg‘oniy   hamda   Imom   al-Buxoriy   kabi   ulug‘   daholarning   obrazlarini
yaratishda   dramaturglarimiz   jiddiy   ijodiy   mehnat   qilganliklari   yaqqol   kо‘zga
tashlanadi.   Ulug‘   Sohibqiron   tavallud   topganining   660   yilligini   keng   nishonlash
g‘oyasi   qator     dramaturglarimizni   ilhomlantirdi.   Ular   qisqa   vaqt   ichida   о‘ndan
oshiq  pyesalarni   taqdim   etdilar.  Tо‘ra  Mirzo  buyuk  zotga  bag‘ishlangan   trilogiya
yozdi.
           Abdulla Oripov «Sohibqiron» nomli she’riy dramani ilhom bilan yozib berdi.
Odil Yoqubov esa bu mavzuda birdaniga ikki sahna asar yaratib, «Fotihi Mо‘zaffar
yoxud   bir   parivash   qissasi»   hamda   «Avlodlarga   vasiyat»   asarlarida   Amir   Temur
faoliyati   asosida   muhim   masalalarni   qо‘yadi.   O.Yoqubov   birinchi   asarida
Bibixonimga   oid   afsonadan   foydalanib,   xalq   ijodining   motivlariga   suyanib
haqgо‘ylik, poklikni himoya qilish lozimligini ta’kidlagan. Muallif ikkinchi asarida
esa, ikki muammoni kо‘taradi. Birinchidan, otashin muhabbat о‘ziga xos ohangda
talqin   qilingan   bо‘lsa,   ikkinchidan   esa,   hokimiyat,   toju   taxt   uchun   olib   borilgan
kurashlarga katta о‘rin berilgan.
Shuni dadil aytishimiz kerakki, Amir Temur xususidagi dramalar ichida, puxtaroq
chiqqani,   diqqatga   sazovor   bо‘lgani   A.Oripovning   «Sohibqiron»idir.   Bu   asar,
avvalo,   chiroyli   gо‘zal   she’r   shaklida   yozilishi   bilan   ajralib   turadi.   Badiiy
puxtaligi, gо‘zal tili jihatidan ham boshqa dramalardan jiddiy farq qiladi. 
                A.Oripov   ulug‘   zotni   buyuk   sarkarda,   ulkan   mamlakatlarni   birlashtirib,
yuksak davlat yaratgan arbob, olijanob inson sifatida ta’riflar ekan, xoqonning bu
fazilatlarini ulug‘lagan holda qon tо‘kishlarini ham chetlab о‘tmadi. Xoja Ahmad
Yassaviy   bilan   Amir   Temurni   ruhan,   tush   orqali   uchrashtirib,   ikki   zotning
dialoglari orqali ulug‘ hokimning haqqoniy qiyofasini ochishga sazovor bо‘ladi.
           Mana ahamiyat beraylik. Darvesh  Yassaviy  Temurga qaratib:  «Safar qilmoq
shart   edimi   shul   qahratonda?»,   «Yaratganning   iroda-yu   inoyati-la,   yer   yuzining
25 qoq   yarmini   qо‘lga   kiritding.   Toju   taxting,   xonadoning,   hadsiz   mulking   bor».
Shunday   boylikka   ega   bо‘lgan   Amir   Temurga   Yassaviy   о‘rinli   savol   beradi.   «...
Endi nima yetmas senga, Jahongir?», «Temur: Barchasi bor» deb javob qilgandan
keyin   Yassaviy   «Unda   yana   nima   istaysan?»     Yassaviyning   savoliga:   «Ayt-chi,
Temur, sen besabab qon tо‘kkanmisan?». «Temur: Adolat va dini Islom himoyasi
deb   yer   yuzini   fath   ayladim,   tartib   о‘rnatdim.   Yassaviy:   ...Jangu   jadal,   qon
tо‘kishlik shartmikan, Amir?»
                     Niyat qancha jozibali bо‘lsa ham, Temur,
Qilich bilan murod hosil bо‘lmog‘i gumon.
                    Abdulla   Oripov   dramasining   yana   bir   fazilati   shundaki,   u   Amir   Temur
faoliyatidan   kelib   chiqib,   zamonaviy   masalalarga   ham   о‘quvchi   diqqat-e’tiborini
jalb   qiladi.   Tarixiy   asarga   zamonaviy   ruh   olib   kiradi.   Bunga   misol   qilib   Amir
Temurning   quyidagi   sо‘zlarini   olamiz.   U   kelgusi   avlodlar   uchun   vasiyatday
jaranglaydi.
«Siz   millatning   dardlariga   darmon   bо‘lingiz,   yо‘qsullarni   aslo   boylar   zulmiga
bermang,   orangizga   sira-sira   tushmasin   nifoq.   Umr   bо‘yi   hazar   qiling
munofiqlardan,   bolalarim,   xoinlardan   bо‘ling   ehtiyot,   inson   zoti   kо‘p   narsaga
chidaydi, ammo gar  adolat  poymol  bо‘lsa  — toqat  qilolmas. Adolat  va ozodlikni
muqaddas biling, yо‘ldoshingiz bо‘lsin doim aqlu tajriba. 
           Har kimlarning qutqusiga daf’atan uchmang... Shunqorlarim, adolatni  dastur
qilingiz,   eng   avvalo,   Vatan   ila   Millatni   asrang».   (Abdulla   Oripov   «Sohibqiron»
she’riy drama. Toshkent, 1996 yil). Amir Temurning nasihatlari bugungi kunimiz
uchun nihoyatda dolzarb.
              Yuqorida   tilga  olingan  sahna  asarlari  hamda   T.Akbarxо‘jayevning   «Zamon
о‘g‘li»,   Q.Abdunabiyevning   «Amir   Temur   va   Yildirim   Boyazid»   kabi   dramalari
Amir   Temur   shaxsiyati   hakida   tо‘laroq   tasavvur   uyg‘otishga   imqon   bergan.
Bularda   ulug‘   xoqonning   bosib   о‘tgan   jangovar   yо‘li,   ya’ni   yoshligi,   balog‘ati,
yetuklik hayoti о‘z aksini topgan.
                Bu   pyesalarda   Amir   Temurning   harakterli   xususiyatlari   -   ulug‘ligi,   aql-
zakovati,  adolatparvarligi,  donoligi,  g‘olibiyat   san’atini  egallagani  va  uni  mardlik
26 bilan   janglarda   qо‘llaganligi,   vatanparvarligi,   tadbirkorligi   ochib   beriladi.   Yana
shuni   ham   aytish   kerakki,   mualliflar   Amir   Temur   shaxsiyati   asosida   zamonining
ziddiyatlari,   karama-   k;arshiliklari,   muammolari   nimadan   iborat   ekanligini   ham
ifoda   etishgan.   Pyesalarda   shu   bilan   birga   Amir   Temurning   fe’l-atvori,   ruhiyati
ham ochib berilgan.
       Imom al-Buxoriy siymosi ham dramaturgiyada kattagina о‘rinni egallaydi. Bu
ulug‘   alloma   haqida   о‘nga   yaqin   pyesalar   dunyo   yuzini   kо‘rdi.   J.Rasultoyevning
«Muqaddas   ziyo»,   S.Ehsonning   «Muhaddis»,   M.Ergashevning   «Saodat   yо‘li»,
U.Qо‘chqorning   «Rasululloh   kotibi»,   R.Magdiyevning   «Bir   kechalik   tush»,
T.Jumatovning «Imom al- Buxoriy», M.Hamidovaning «Buxoriy muhabbati» kabi
asarlarini tilga olishni joiz deb bilamiz.
            Tо‘g‘ri,   bu   asarlarning   badiiy   saviyasi   ham,   uslublari   ham,   mavzulari   ham
turlicha.   Bular   ichida   eng   durusti   U.Qо‘chqorning   «Rasululloh   kotibi»   she’riy
dramasidir.   Bu   asarning   yutug‘i   shundaki,   unda   haqiqiy   islom   dini   fidoyilarining
diniy xurofotga oyoq-qо‘li bilan botib ketgan kimsalar — Abu Miskinlarga qarshi
kurashi  islom  shariati  asosida  fosh qilinishi  jihatidan ahamiyatlidir. Islom  dini va
bilim olamida al-Buxoriyning siymosi о‘zining murakkabligi va ziddiyatliligi bilan
kо‘zga   tashlanib   turadi.   Bunday   haqqoniy   talqin   dramaga   alohida   husn
bag‘ishlaydi.
                Bulardan   tashqari   boy   tariximiz,   о‘tmishdagi   voqea   -hodisalarni   kо‘tarib
chiqqan,   ulardan   zamonga   bop   muammolarini   oldinga   surgan   dramalar   bisyordir.
Ayrimlarini tilga olib о‘tamiz. Y.Muqimovning «Mangu mash’al», uning H.Rasul
bilan   hamkorlikda   yozgan   «Muqaddas   Taxtizar»,   R.Bobojonning   «Yusuf   va
Zulayho»,   U.   Azimovning   «Alpo-   mishning   qaytishi»,   E.Samandarovning
«Jaloliddin Manguberdi», «Ajdodlar qilichi», Z.Muhiddinov,. M.Hamidovalarning
«Zahiriddin   Muhammad   Bobur»,   E.Xushvaqtovning   «Mashrab»,   A.Suyunning
«Sarba- dorlar», N.Qobulning «Na malakman, na farishta» (Mashrab) kabi asarlari
tarixni   aks   ettirishda   yangiliklar   olib   kirishi   bilan   birga,   dramaturgiyamizni   turli
mavzular, har xil xarakterlar bilan boyitishga xizmat qildi.
27            Adiblarimiz Yо‘ldosh Muqimov va Hayitmat Rasul dovyurak va vatanparvar
Spitamen   haqida   sahna   asari   yaratib,   tomoshabinlarga   taqdim   etdilar.
Mualliflarning   niyati   eramizdan   oldingi   IV   asrda   yuz   bergan   tarixiy   hodisalarni
asarda «tiriltirish»dan iborat edi.
        Ikki kuchning ziddiyatini kо‘rsatish orqali mualliflar Iskandar lashkarlarining
yirtqichligini,   Spitamen   tarafdorlarining   ona   yurtiga   cheksiz   muhabbatini   bera
olishgan. Bu kurash puxta xarakterli shaxslarni oldinga olib chiqadi. Biri Spitamen
bо‘lsa,   ikkinchisi   Iskandar.   Tarixdan   yaxshi   ma’lumki,   Iskandar   Turon   zaminga
katta   qо‘shin   bilan   hamla   qiladi.   U   —   kо‘p   janglarni   kо‘rgan,   jahonni   larzaga
solgan sarkarda. Unga bas kelish oson emas. Spitamen uning shuhratidan dovdirab
qolmaydi, unga qarshi kurashmoq uchun о‘zida kuch-quvvat topa oladi.
              Uning   kuchi   Turon   zaminga   bо‘lgan   cheksiz   muhabbatida,   xalqning   unga
ishonchida, matonati va mardligida edi. Tarixiy manbalarning guvohlik berishicha,
30   ming   qо‘shin   bilan   kelgan   Iskandar   askarlaridan   faqat   8   mingtasigina   omon
qolgan.   Mana   shu   faktda   Spitamenning   kuch-qudrati   kо‘zga   yaqqol   tashlanadi.
Dramada bu haqiqat ma’lum darajada о‘z ifodasini topgan.
       Lekin asarda bir muhim tarixiy haqiqatdan chekinish hodisasiga duch kelamiz.
Gap   shundaki,   qirg‘inbarot   urushda   oxir-oqibat   kim   yengadi?   Spitamenmi   yoki
Iskandar?   Asar   xotimasida   Makedoniya   shohi   yengilib   qochib   qolganday,
spitamenchilar g‘alaba qozonganday taassurot tug‘iladi.
Spitamenning   mag‘lubiyatga   uchragani,   uning   о‘ldirilganligi   haqiqat.   Biz   bu
о‘rinda   tarixning   aynan   о‘zini   berish   kerak,   degan   fikrdan   yiroqmiz.   Badiiy
tо‘kimadan   foydalanmasdan,   ayrim   hollarda   tarixdan   chekinmasdan   asar   yaratish
mumkin   emas,   albatta.   Spitamenning   olamdan   о‘tganligini   kо‘rsatish   shart
bо‘lmasa-da,   uning   о‘lmas   ruhini,   mardligini   ifodalash   bilan   asarni   yakunlasa
bо‘lardi.
           Shu bilan  birga   Y.Muqimovning  diqqat-e’tiborini  mashhur  «Avesto»  kitobi
qamrab oladi. Ma’lumki, «Avesto»ning 2700 yildan beri yashab, xalqning ardoqli
kitobiga   aylanib,   e’zozlanib   kelinishiga   sabab   unda   Sharq   xalqlarining   falsafiy
qarashlari, ma’rifati о‘z ifodasini topganligidir.
28             Avvalo   muallif   «Navrо‘z   naqli»   kitobini   yozib,   «Avesto»ning   asosiy
mazmunini tahlil qilib berdi. Bu tajriba pyesaning yozilishida qо‘l keldi, oqibatda
«Mangu Mash’al» musiqali dramasini yaratishga muvaffaq bо‘ldi.
Ochig‘ini aytishim kerakki, «Avesto»ni sahna tiliga kо‘chirish murakkab va qiyin
ijodiy   mehnat.   Uning   murakkabligi   shundaki,   «Avesto»   kо‘p   syujetli,   voqealari
bisyor, muammolari  turlicha bо‘lgan  ta’limot. Lekin muallif  tо‘g‘ri  yо‘lni  tanlab,
asardagi ezgulik va yovuzlik, yaxshilik va yomonlik о‘rtasida yuz bergan kurashni
ifodalab   berishga   sazovor   bо‘ldi.   Bu   kurash   yaxshilik   va   Xurmо‘zd   hukmron
bо‘lgan   abadiy   yorug‘lik   hamda   yomonlik,   Axriman   bosh   bо‘lgan   qorong‘ilik   -
zulmatdan   iborat   bо‘lgan   yurtga   borib   taqaladi.   Bu   holni   dramaturg   badiiy
bо‘yoqlarda ifodalab bergan:
Biri mehrin tо‘kar insonga shaydo,
                                Biri zahar sochar bо‘lishi paydo».
Asar   shunday   olijanob  g‘oya  bilan   sug‘orilgan,   u   pyesaning   syujet   tо‘qimalariga,
xarakterlar mohiyatiga, kompozitsiyaning tо‘zilishiga singib ketgan.
         Yaqin о‘tmishda ijod etgan atoqli qalamkashlar ham dramaturglar nazaridan
birma-bir о‘tgan, ularni ijodga ilxomlantirgan. Agarda siz 30-yillarning о‘rtalarida
yuz   bergan   fojialarni,   haqsizliklarni,   adolatsizliklarni   bilmoqchi   bо‘lsangiz,
U.Azimning   “Kunduzsiz   kechalar”   pyesasiga   murojaat   kiling.   Muallif
CHо‘lponning   iztiroblarini,   ruhiy   azoblarini   keng   ravishda   ochib,   shaxsning
qiyofasini tо‘la ravishda gavdalantira oldi. Asarni о‘qib, atoqli shoirning taqdiriga
cheksiz   achinish,   zamondagi   qirg‘inlarga   nafrat   his-tuyg‘ularining   uyg‘onishi
turgan ran. Dramaning eng katta yutug‘i mana shunda.
              Bir   qator   ijodkorlar   shu   mavzuni   davom   ettirib,   CHо‘lpon   harakteri-   ning
ayrim  jihatlarini  tо‘ldirdilar, boyitdilar. T.Nizomning “CHо‘lpon”, 3. Najmiyning
“Zanjirband   she’r”   asarlari   shular   jumlasidan.   Rо‘yxatni   yana   davom   ettirish
mumkin.
29 I.Sultonning   “A.Qodiriyning   о‘tkan   kunlari”,   N.Rashidovaning   “Usmon   Nosir”
hamda   О‘.Hoshimovning   “Qatag‘on”   dramalarini   ham   eslab   о‘tish   zarur.   Bular
ham og‘ir, fojiali kunlar haqida tо‘larok tasavvur tug‘dirishga xizmat qiladi.
                Talantli,   nazmda   ham,   dramaturgiyada   ham   ajoyib   asarlar   yozib   xalkning
izzat-hurmatiga   tushgan   Usmon   Azimovning   ulug‘   yozuvchi   Oybekka
bag‘ishlangan   “Adib   umri”   dramasini   xursandchilik   bilan   kutib   oldik.   Xursand
bо‘lgan   tomonimiz   shundaki,   muallif     yozuvchining   badiiy   portretini   yaratishga
uringan.
                Avvalo   shuni   aytishimiz   kerakki,   Oybekdek   alloma   shaxsning   obrazini
yaratish   g‘oyat   murakkab   ish.   Kechagina   kо‘z   oldimizdan   о‘tgan   voqea-
hodisalarga   yangicha   tus   berib,   ifodalash   muallifga   juda   katta   qiyinchiliklar
tug‘dirgani   shubhasizdir.   Shunday   bо‘lishiga   qaramasdan,   Oybekning   ba’zi
xarakterli   xususiyatlarini   sahnada   kо‘rishga   muvaffak   bо‘ldik.   Lekin   bir   muhim
masalaga о‘quvchilarning diqqat- e’tiborini qaratmoqchiman. U ham bо‘lsa Oybek
faoliyatini  yoritishda hayot  mantiqi  saqlanmaganligidir. Tо‘g‘ri, Oybek juda kо‘p
azoblarni boshidan о‘tkazgan, alam girdoblariga tushib qolgan. Lekin uning butun
hayoti   boshidan-oxirigacha   qiynoqlarda   о‘tdi,   degan   bir   tomonlama   fikr   yuritsak,
hayot haqiqatidan chekingan bо‘lamiz. Mana haqiqatni eshitaylik.
                     Oybek 38 yoshida akademik bо‘ladi. Fanlar  akademiyasining gumanitar
fanlar   bо‘limini   uzoq   vaqt   boshqaradi.   Respublika   Yozuvchilar   uyushmasiga
rahbarlik qiladi, “Sharq yulduzi” jurnalining bosh muharriri vazifasini о‘taydi. Til
va   adabiyot   institutining   direktori   bо‘lib   ishlaydi,   “О‘zbek   tili   va   adabiyoti”
jurnalini boshqaradi.
         О‘n yil Butunittifoq Oliy kengashida deputatlik burchini bajaradi. Respublika
Oliy   kengashiga   bir   necha   bor   deputat   bо‘lib   saylanadi.   “О‘zbekiston   Xalq
yozuvchisi”   unvoniga   sazovor   bо‘ladi.   “Navoiy”   romani   uchun   mamlakatning
birinchi   darajali   yuksak   mukofotini   oladi.   “Bolalik”   qissasiga   Respublika   Davlat
mukofoti   beriladi.   U   hukumatning   olti   ordeni   bilan   taqdirlanadi.   Zarifa
Saidnosirova “Oybegim mening” kitobida bunday quvonchli damlarni mamnuniyat
30 bilan   qalamga   olgan.   Eng   asosiysi,   Oybek   doim   xalqning   e’zozida,   ardog‘ida
bо‘lgan, kitobxonlar uning asarlarini sevib о‘qishgan va о‘qishmoqda.
Xо‘sh,   bunday   hayot   quvonchlarining   birontasi   “Adib   umri”   spektaklida   о‘z
ifodasini   topganmi?   Oybek   taqdiri   ba’zan   “Kunduzsiz   kechalar”dagi
CHо‘lponning   kechmishlarini   ham   eslatadi.   Farqi   shundaki,   CHо‘lpon   qamoqqa
olinadi.
           Yaqin о‘tmishdagi о‘zgarishlarni inkor etish, unga malomat toshlarini bilib-
bilmasdan otish hollari adabiyotimizda onda-sonda bо‘lsa ham uchrab turibdi. Shu
munosabat   bilan   Yurtboshimiz   Islom   Karimovning   о‘ta   adolatli   gaplarini   eslash
о‘rinli:   “Biz   yangi   hayot   qurish   uchun   bel   bog‘ladik,   biroq     о‘tmishga   malomat
toshlarini otmadik. Xalqimizning о‘tmishiga tosh otish gunohi azim, degan aqidani
yodda   tutdik.   О‘tmishni   taftish   qilish   yoki   uni   inkor   etish   —   о‘z   ildizimizni
о‘zimiz   kesishimiz   bilan   barobar   ekanini   yaxshi   angladik”   (“О‘zbekiston   ovozi”,
1992 yil, 9 dekabr).
                               Endi  gapni  zamonaviy  mavzularga, hozirgi  davrning muammolarini
ifodalagan   dramalarga   olib   о‘taylik.   Yuqorida   aytganimizday   paydo   bо‘lgan
pyesalar   son   jihatidan  bizda   mamnuniyat   tuyg‘ularini   uyg‘otadi.  Bizning   xursand
bо‘lgan   tomonimiz   shundaki,   mustaqillik   davrida   dramaturgiyamizga   iste’dodli
qalamkashlar   kirib   keldilar.   Usmon   Azim,   Salohiddin   Sirojiddinov,   Sanjarali
Imomov, Erkin Xushvaqtov, Xoliq Xursandov, Rustam Ma’diyev, Nasrullo Qobil,
Kamil   Avaz,   Toir   Yunusov   kabi   mualliflarimiz   adabiyotning   eng   qiyin   turining
og‘irligini   asosan   о‘z   zimmalarida   kо‘tarib   kelmoqdalar.   Ularning   ba’zi   asarlari
teatrlarimizning   jonini   kiritdi,   tomoshabinlarni   teatrlarga   bо‘lgan   qiziqishini
orttirdi. Ularga ma’naviy ozuqa berib, onglarini kо‘tarishga xizmat qildi.
          U.Azimning “Bir qadam yо‘l” asari tub ma’noda dramaturgiyaning ham, uni
sahnalashtirgan   О‘zbek   Milliy   akademik   teatrining   ham   yutug‘idir.   “Bir   qadam
yо‘l”   О‘zbekiston   Respublikasi   Madaniyat   va   sport   ishlari   vazirligining
“О‘zbekteatr”   birlashmasi   va   Teatr   ijodkorlari   uyushmasining   2002   yilning
birinchi mukofoti bilan taqdirlanishi ham bejiz emas.
31 Xalqimizda ibratli naql bor. Bir ota о‘n bolani boqadi, о‘n bola esa bitta otani ham
boqolmaydi. Bu g‘oya о‘ziga xos usulda, yangi bir sharoitda    U.Azim dramasiga
olib kirilgan.
           Dramadagi mehribon, g‘amxо‘r, farish- taday  ota bolalar qaramog‘ida qolib
azob chekadi. U butun umri davomida 3 farzandini kо‘z qorachig‘iday asrab, о‘zi
yemay-ichmay bolalarini boqib, ularni voyaga yetkazadi. Muallif keksa insonning
ichki dunyosini, uning quvonchlari va iztiroblarini mahorat bilan ochib beradi. 
Shular   bilan   birga   S.Imomovning   “Shayton   va   farishta”,   S.Sirojiddinovning
“Osmonning   bag‘ri   keng”,   “Fig‘on”,   S.Azlarovning   “Qaytar   dunyo”,
O.Hakimovning   “Qо‘sh   kabutar”,   A.A’zamning   “Ustasi   farang”,   H.Rasulning
“Qaro   vafo”,   J.Yusupovning   “Qabohat   tuzog‘i   XXI”,       T.   Malikning   “Zaharli
tomchilar”, J.Mahmudning “Berk kо‘cha”, N.Qobulning “Tо‘da” (“Adashganlar”),
N.  Abbosxonning  “Bog‘”   (“Jaydari   kelin”)   kabi   asarlariga  ham   ijobiy  munosabat
bildirsak,   adolatli   gapni   aytgan   bо‘lamiz.   Bu   asarlarning   hammasi   Toshkent   va
viloyat   teatrlarining   sahnalariga   yо‘l   olgan.   Tomoshabinlarda   iliq   tasavvur
tug‘dirgan.
            Yosh dramaturglar haqida gap ketganda, birinchi navbatda kо‘z oldimizda
Erkin   Xushvaqtovning   ijodiy   faoliyati   gavdalanadi.   Chunki   hech   bir   qalamkash
qiska bir davrda E.Xushvaqtovday unumli ijod qilmagan. U о‘ndan oshiq pyesalar
yozdi,   ular   sahna   yuzini   kо‘rdi.   E.Xushvaqtov   keng   qamrovli   ijodkor   ekanligini
isbot qildi. U ham komediya, ham drama, ham tragediyalarni yaratishdan tashqari,
“О‘zbekfilm”ni   ham   asarlar   bilan   ta’minlab   turibdi.   Yaqinda   uning   “Bir   kuni
Afandi...” ssenariysi asosida filmi ekranga chiqarildi. Abdulla Qodiriyning “О‘tkan
kunlar”   romanini   ham   inssenirovka   qilib,   juda   qiyin,   mas’uliyatli   ijodiy   ishni
epladi. 
          Ma’lumki, 300-400 betli romanni sahnaga kо‘chirishni о‘zi bо‘lmaydi. Yana
shuni   aytish   kerakki,   ulug‘   adibning   romanlarini   eng   muvaffaqiyatli   sahna
nusxasini bunyod etgan ham E.Xushvaqtovdir. 
Avvalambor shuni aytishim lozimki, E.Xushvaqtov xalq ogzaki ijodini, milliy urf-
odatlarimizni, udumlarimizni yaxshi о‘rganib chiqqan. U о‘z asarlarining tili ustida
32 ham jiddiy ishlagan. Ular ham xalqona, sodda, ravon, shirali. Maqol, qochirimlarga
boy.   Bu   esa,   asarning   badiiy   libosiga   husn   bergan,   kahramonlarning   nutqlarini
individuallashtirishga imkon tug‘dirgan.
            Mana ayrim iboralarga ahamiyat beraylik. “Chimildiq”dan: “Kelin bamisoli
qulf,   kalitini   topib   oching!”,   “Nega   yomg‘irda   qolgan   musichadek   qunishib
о‘tiribsizlar?”   Yana   shu   asardagi   momoning   kuyov-kelinga   aytgan   sо‘zlari:
“Mosh-guruchdek   aralashib   ketaylik,   deb   yaxshi   niyat   bilan   moshxо‘rdani   ichib
olinglar,   yupqaday   bir-birimizga   yopishib   ketaylik,   deb   yupqadan   yenglar...”
“Qalliq о‘yini” spektaklidan bir epizod: “Abdunazar: Yaxshi ham sizday ichkuyar
momo   bor.   Baraka   toping.   Momo:   Ha,   qishloqning   yirtig‘iga   yamoq   bо‘lib
yuraman-da” (21-bet).
                      Shunga   о‘xshash   о‘rinli,   obrazli   iboralarni   kо‘p   keltirishimiz   mumkin.
Shuni aytib о‘tishimiz lozimki, E.Xushvaqtov asosiy ijodini folklor-etnografiyada
bо‘lgan   mavzularni   yoritishga,   undagi   muammolarni   kо‘tarishga   qaratgan.   Uning
bu   niyati   tahsinga   sazovor.   Chunki   о‘zbek   xalqini   kо‘z-kо‘z   qilib   kо‘rsatadigan,
maqtovga   loyiq   bо‘lgan   udumlari,   urf-odatlari   bisyor.   Tо‘g‘ri,   yaqin   о‘tmishda
ularga   yetarli   e’tibor   berilmadi,   ayrimlari   unutildi,   qoralandi.   Bu   jihatdan,
E.Xushvaqtovning   zо‘r   berib   udumlarimizni   badiiy   asarlar   orqali   sahnaga   olib
chiqishlari,   ularni   kо‘tarib,   yangi   zamon   tomoshabinlariga   namoyish   etishiga   tan
berish kerak. Xо‘sh, о‘zbek xalqining urf-odatlari, kechmishlari E.Xushvaqtovning
pyesalarida   qanday   aks   etgan?   Ular   muqaddas   qadriyatlarimizga   mos   kelib,
ma’naviyatimizni   yuksaltirishga   xizmat   qiladimi,   badiiyat   olamimizda   yangi
qadamlar bо‘la oladimi?
                      Shu   talablardan   kelib   chiqib,   E.Xushvaqtovning   dramaturgiyasiga
yondashmoqchimiz. Qalamkashning “Chimildiq”, “Qalliq о‘yin”, “Qirmizi olma”,
“Andishali   kelinchak”,   “Ayolg‘u”   kabi   sahna   asarlarining   xarakterli   tomoni
shundaki,   ularning   barchasiga   iloji   boricha   udumlar   ruhi,   mazmunini   singdirib
yuborishga harakat qilingan. Shuni aytib о‘tishimiz lozimki, pyesalarning hammasi
xalqimizning   faxri   bо‘lgan   О‘zbek   Milliy   teatrining   sahnalaridan   joy   olgan,   ular
ketma-ket tomoshabinlarga namoyish qilinadi va qilinmoqda.
33                           Ma’lumki,   teatr   bu   muqaddas   dargoh,   hayot   kо‘zgusi,   turmush
dorulfununi.   U   katta   hayotni   kichkina   shinam   sahnaga   olib   о‘tib   ifoda   etadi,
tomoshabinlarga   haqiqat   saboqlarini   beradi,   yaxshi   narsalarga   ergashishga,
yomonliklardan   nafratlanishga   undaydi.   Teatr   chin   ma’noda   tomoshabinlarni
tarbiyalaydi,   yaxshilikka,   ezgulikka   da’vat   etib,   ma’naviy   ozuqa   beradi.   Shu
sababdan ham tomoshabinlar teatrga intiladilar. Ular har bir spektakldan nimanidir
olib   ketishga,   tafakkurlarini   charxlashga,   dardlariga   malham   topishga   urinadilar.
Ha,   haqiqiy   badiiy   jihatdan   puxta   sahna   asarlari   tomoshabinlarga   hamroh   bо‘lib,
ularni ma’naviy jihatdan boyitadi. 
                   Shu bilan birga, shunday asarlar ham yaratilayaptiki, ularni faqat tomosha
qilish,   shunchaki   madaniy   xordiq   chiqarish,   kо‘ngilxushlik   qilish,   yengil   -   yelpi
kulish uchun kо‘rish mumkin. Bular ichida E. Xushvaktovning ham  asarlari yо‘q
emas. Ulardan tomoshabin qanday ma’naviy ozuqa olishi masalasi nazardan soqit
qilingan. Ming afsuski, E. Xushvaktovning ayrim asarlarini kо‘rib, hayron bо‘lib,
ranjiydi   kishi.   Nima   uchun?   Eng   avvalo,   shuni   aytish   kerakki,   muallif   folklor-
etnografiya niqobi ostida hayot  haqiqatidan, jamiyatning dolzarb muammolaridan
chekingan, shunday qilib mantiqiy buzgan, badiiylikka shikast yetkazgan.
          Gо‘yo badiiy fantaziyasini ishga solganday bо‘lib, о‘zi xohlagan, didiga mos
tushgan   narsalarni   asarlariga   olib   kirgan.   “Chimildiq”   va   “Qalliq   о‘yin”
dramalarida   aks   etgan   voqea   va   hodisalarning   deyarli   hammasi   tо‘qimalardan
iborat. Biz bunday badiiy asarda tо‘kimalardan foydalanmaslik kerak, degan fikrda
emasmiz, aslo. Adabiyotda tо‘qimalar haqiqatni kuchaytirib, bо‘rttirib kо‘rsatishga
xizmat qilgan. E.Xushvaqtov asarlarida esa, boshqacha vaziyatni kо‘ramiz. Muallif
uzoq  о‘tmishda   sodir   bо‘lgan   urf-odatlarni  qalamga  olib,  hozirgi   kunga  kо‘chirib
ifoda etgan. 
               Gapni “Chimildiq”dan boshlaylik. Voqea kuyovning chimildiqqa kirishidan
boshlanadi. U bо‘lajak qaylig‘ini umrida kо‘rmagan. Kelin karmi, chо‘loqmi bular
uni   qiziqtirmagan.   Tavakkal   qilib   uylanyapti.   Axir   hozirgi   kunda   bunday   hodisa
bо‘lishi   mumkin-   mi?   Ishonib   bо‘ladimi?   Kuyov   nahotki   shunchalik   nodon   va
beparvo   bо‘lsa.   U   о‘zini   о‘tga   tashlayaptimi   yoki   suvga,   farqi   bо‘lmasa.   Hozirgi
34 zamonda fan va texnika taraqqiy etib, internetda dunyoning narigi burchagidagi qiz
bilan   yigit   tanishayotgan   davrda   pyesadagi   kuyovtо‘ra   hayot-mamot   masalasiga
befarq bо‘lsa.
            Chimildiq manzarasi soxta bо‘lgandan keyin undagi monolog va dialoglar
ham   shunga   yarasha   tarzda   davom   etadi.   Shunisi   xarakterliki,   kelin   zо‘rlab
turmushga   beriladi.   Buning   uchun   u   ota-onasini   karg‘aydi,   ulardan   nafratlanadi.
Chimildiqdan chiqib ketishga, xotin bо‘lmaslikka katiy qaror qiladi. Mana о‘zidan
eshitaylik:   “О‘lsam   о‘laman,   о‘zimga   «qо‘lini   tekkizdirmayman”.   Kelin   yarim
kechada ham qо‘rqmasdan uyiga ketmoqchi.
                   Xarakterli tomoni shundaki, qat’iy fikrda turgan kelin birpasda qaroridan
voz kechib, xotinlikka rozi bо‘ladi. Xо‘sh, о‘qimishli, bilimli Zebunisodek shoira
bо‘lmoqchi   bо‘lgan,   mumtoz   shoiralarning   asarlarini   mutoala   qilib,   buyuk   shoir
Sa’diyning   g‘azallarini   yoddan   bilgan   didli,   farosatli   kelin,   jо‘n-jо‘n   hikoyalarga
mahliyo bо‘lib, birdan butunlay о‘zgarib ketadimi? Qani hayot mantig‘i?
                 “Qalliq о‘yini” “Chimildiq”dan kam farq qiladi. Muallif turli yо‘llar bilan
bо‘lsa   ham   bо‘lar-bо‘lmas   voqea-hodisalarni   asarga   kiritib   tomoshabinlarni
qiziqtirmoqchi   bо‘ladi.   Yangi   zamon   vazifalari   va   talablariga   mos   tushmagan
qalliq   о‘yin   uydirmadan   boshqa   narsa   emas.   Bir   о‘ylab   kо‘raylik.   Hozirgi   kunda
kim   chimildiqqa,   yorini   avval   bir   kо‘rmay   kirgisi   keladi.   Yoki   “Qalliq   о‘yin”ga
ruju   qо‘ygisi   keladi.   Shu   jihatdan   qaraganimizda   yuqorida   tilga   olingan   asarlar
jiddiy ravishda oqsaydi.
         E.Xushvaqtovning “Qirmizi olma” asarida gap halollik, soflik, poklik ustida
ketadi.   Buning   uchun   muallif   xalq   ijodidan   qiziqarli   hodisani   topib,   uni
umumlashtirib  sahnaga   olib   chiqqan.   Lekin   bu  asarda   ham   E.Xushvaqtov   oldingi
pyesalarga о‘xshagan sun’iy ravishda qiyinchiliklar orttiradi, haqiqatdan chekinib,
yasama   hodisalarni   ifodalashga   о‘tib   oladi.   Bu   nimada   kо‘rinadi?   Qurbon   momo
nevarasi   Rushanani   Abbosga   maymoq,   chuloq   qiz   deb   ta’riflaydi.   Buni   isbotlash
uchun uning basharasini xunuk qilib kо‘rsatishadi. Abbos uning badbashara yuzini
kо‘rib, “hushidan ketib yiqiladi” (16-bet).
35              Rushananing diydorini kо‘rish dardida yurgan Abbosning shunday ahvolga
tushib   qolishi   ham   uni   niyatidan   qaytarmaydi.   Qizik   hodisa-   da.   Yigit   umrida
kо‘rmagan qizni sevib qoladi. Yana yasamalik, sun’iylik davom etadi. Keyinchalik
Rushana   tuppa-tuzuk   qiz   bо‘lib   chiqadi.   Bular   esa   zо‘rma-zо‘raki   syujet   yasash
usulidir.
             “Andishali kelinchak” spektakli haqida gapirsak. Asar bilan tanishamiz. Bu
asarda   ham   muallif   yana   о‘zining   sevimli   mavzusi   -   udumlarga   murojaat   qiladi.
Ularning ruhidan kelib chiqib qalam tebratadi. Bu ayniqsa, nimada kо‘rinadi? Bosh
qahramon   -   kelinchakning   о‘taketgan   itoatkorligida,   mazlumaligidadir.   U
chо‘riday   xizmat   qilishga   qaramay   qaynonasi   uni   xо‘rlaydi,   zug‘um   qiladi.   Bu
personaj hayot mantig‘idan kelib chiqib ifodalandimi? Bunga ijobiy javob berishga
qiynalamiz. Nima uchun?
                 Avvalambor, uning xarakteri, qilmishlari, qilgan yumushlari bilan tanishib
chiqaylik.   Kelinchak   о‘lguday,   yotib   qolguncha   xizmat   qiladi.   U   aqlli,   es-hushli,
chevar ayol. U hamma yumushlarini a’lo darajada bajaradi. Ammo qaynonasi unga
hech tinchlik bermaydi. Qildan qiyiq axtargani axtargan. Qaynona kelinga shunday
zulm   о‘tkazadiki,   unga   bardosh   berish   uchun   temirdan   asab   kerak.   U   kelinning
yuklarini   olib   chiqib,   uyidan   haydagan   kezlarida   ham   churq   etmaydi,   nolimaydi.
Kelin   jonli   inson,   u   о‘z   qadrini   bilishi,   adolatsiz,   о‘rinsiz   ta’na   -   dashnomlarga
chidamay   yorilishi   mumkin-ku!   Hayot   mantig‘ii   shunday   munosabatda   bо‘lishga
da’vat etadi. Shu bilan birga spektaklning yechimi ham bizda shubha tug‘diradi.  
                Asar   oxirida   qaynona   kelinning   homilador   bо‘lganini   eshitib,   butunlay
boshqacha bо‘lib qoladi. Temirday xarakterga ega bо‘lgan qaynona birdan ipakday
mayin holga о‘tadi- qо‘yadi. Demak, yechim voqealar oqimidan, syujet rivojidan,
hayot mantig‘idan kelib chiqib, ishonarli hal qilinmagan. Ma’lumki, dramada eng
qiyini ham, eng zaruri ham yechimdir.
              Pyesada   voqea-hodisalarni   haqqoniy   rivojlantirish   qanchalik   muhim
ahamiyatga   ega   bо‘lsa,   ularni   mantiqan   ishonarli   qilib   yechish   ham   shunchalik
qimmatga   ega.   Bu   masala   atoqli   dramaturglarning   ham   kо‘p   boshini   qotirgan.
Buyuk   nazariyachi   Aristotel:   “Har   qanday   tragediya   tugun   va   yechimdan
36 iborat” deb bejiz aytmagan. Ulug‘ rus adibi A.P.Chexovning fikricha, kimda-kim
о‘z   asarlarida   yangi-yangi   yakunlarni   kashf   eta   olsa,   u   dramagurgiyada   yangi
bosqich ocha bilgan bо‘ladi.
                         E.Xushvaqtovning yechimni real tarzda hal kilmasligi boshqa asarlarida
ham   uchraydi.   “Chimildiq”,   “Andishali   kelinchak”   dramalari   ham   bunday
nuqsondan   xoli   emas.   Syujet   tuzilishiga,   kompozitsiyaga,   konfliktga,   yechimga
yetarli   ahamiyat   berilmaslik   qaytariqlarga   olib   kelib,   asarlarga   soya   tashlagan,
badiiylikka putur yetkazgan.
         Syujet davomida hikoyalar aytish vositasi, bir necha asarlarda (“Chimildiq”,
“Qalliq   о‘yin”,   “Qirmizi   olma”)   qaytariladi.   “Yor   -   yor”larni   xohlagancha
uchratamiz.   Ular   shunchalik   kо‘p   aytiladiki,   joningizga   tegib   ketadi.   Bularga
о‘xshash   yana   bir   nuqson   kichik-   kichik   epizodlarning   asosiy   syujet   yо‘nalishiga
bog‘lanmaganligidir.   Birgina   misol   keltiramiz.   “Andishali   kelinchak”da   bosh
qahramonning   xonadoniga   bilib-bilmasdan   turli   hunarlar   qilib,   ketma-ket
qо‘shnilari   kirib   kelaveradi,   qо‘shnilarning   bachkana   qiliqlari   voqealar   oqimiga
begona bо‘lib qolgan, ular bilan uyg‘unlashmagan.
                  E.Xushvaqtovning   dramalari   yana   muhim   bо‘lgan   bir   muammoga
diqqatimizni qaratishga majbur etadi. Asarlarida yengil-yelpi, о‘rinsiz qochirimlar,
bema’ni   xatti-harakatlar,   axloqsiz   gaplar   tomoshabinlarni   ranjitadi.   Ayniqsa,   bu
hol   “Qalliq   о‘yin”,   “Andishali   kelinchak”da   bо‘rtib   kо‘rinadi.   Mana   bu   dialogni
eshitaylik:
“CH o n n a m a:   ... Otingiz nima?
X   o   l   b   i   k   a:    Xolbika!
CH   o   n   n   a   m   a   : Yuzingizda xolingiz y о‘g‘ u, xolingiz  q ayerda?
X   o   l b i ka: ... k о‘ rinmaydigan joyimda!” (19-bet).
Demak,   q ayer ini   k о‘ zda   tutib   gapirgani   ma’lum.   Xuddi   shunga   о‘ xshash   bemaza
gapni   “Andishali   kelinchak”da   h am   eshitamiz.   Qa ynonaning   qо‘ shnisi   lozimini
k о‘ tarib, xolini  k о‘ rsatmokchi b о‘ lganda, uy bekasi, uni hammomda k о‘ rganman,
deb harakatdan t о‘ xtatadi. Bu odobsizlikning yor q in namunasi emasmi?
37                E.Xushvaqtovning dramaturgiyasida bachkana lu q malar, sun’iy harakatlar
bilan   kulgi   chi q arishga   urinishlar   bisyor.   Ayrim   teatrshu-   noslar   asarlardagi   bu
ji h atlarini   nazarga   olib,   ularni   “komediyalar”   deb   atashmo q da.   Axir,   komediyani
bu tarzda   yaratib b о‘ lmaydi-ku. Aslida kulgi spektakl syujet i ga,   k onflikt tabiatiga,
q a h ramonlarning harakatlariga singib, uy g‘ unlashib ketgan ta q dirdagina komediya
yuzaga   keladi.   Kulgi   asar   mazmun i ni   boyitishi,   tomoshabinlarga   chin   q uvonch
baxsh etishga xizmat qilishi kerak. Bu so h ada namuna b о ‘ladigan komediyalarimiz
mavjud.
                          Hamzaning   “Maysaraning   ishi”,   Abdulla   Qahhorning   “Tobutdan
tovush”lari,   B.Rahmonovning   “Yurak   sirlari”,   Said   Ahmadning   “Kelinlar
qо‘zg‘oloni”,   E.Vohidovning   “Oltin   devor”ini   eslash   kifoY.   Ming   afsuski,
E.Xushvaqtovning   kо‘p   pyesalarida   kuldirish   uchun   kuldirish   asosiy   о‘rin
egallagan.   Ba’zi   teatrshunoslar   E.Xushvaqtovning   ijodini   quvvatlash   maqsadida
yangi   terminlarni   о‘ylab   topmoqdalar.   Uning   asarlari   “tomosha   janrida”   yozilgan
emish.   Ochiq-oydin   aytishimiz   kerakki,   bunday   janr   adabiyotning   qonun-
qoidalarida uchramaydi.
                    Shuni   ochiq-oydin  ta’kidlab  aytishimiz  kerakki,  hadeb  folklor-etnografik
mavzularga   yopishib   olmasdan,   mustaqillik   davrining   qahramonlarini   obrazlarini
yaratish maqsadga muvofiqdir.
Bu   borada   keksa   dramaturglarimizning   ijodiy   mehnatlari   diqqatga   sazovordir.
Shukrulloning   “Tо‘ydan   keyin   tomosha”,   E.Samandarning   “Bashorat”,
O.Yoqubovning “Bir koshona sirlari” kabi pyesalari eng qiyin turda ham, teatrlar
sahnalarida   ham   ijobiy   hodisalar   sifatida   taqdirlandi.   Chunki   ular   hayotimizning
dolzarb muammolarini, davr uchun zarur bо‘lgan masalalarni qalamga olganlar.
Keyingi yillarda taniqli adib Erkin A’zam dramaturgiya sohasida ham barakali ijod
qilmoqda.
                  Uning   bir   qator   dramatik,   kinoqissalari   sahnaga   qо‘yildi,   ekranlashtirildi.
Jumladan,   uning   “Jannat   о‘zi   qaydadir”   asarining   sahnalashtirilishi   о‘zbek
dramaturgiyasining bir yutug‘i deyish mumkin.
38             Umuman   olganda,   har   bir   dramaturg   о‘z   uslubi,   о‘z   qahramonlari   bilan
dramaturgiya   olamiga   kirib   keldilar.   О‘tgan   asr   boshlarida   shakllangan   о‘zbek
dramaturgiyasi   bugun   katta   yо‘lni   bosib   о‘tdi.   Mustaqillik   yillarida   esa   u   yanada
boyidi.   Bugun   adabiyotimizga   yosh   dramaturglar   kirib   kelmoqda.   Ularning
asarlarida о‘ziga xoslik, yangi qahramonlar, yangi obrazlarni kо‘rishimiz mumkin.
Bu   esa   о‘zbek   dramaturgiya   san’atinining   rivojlanish   pallasida   ekanligini
kо‘rsatadi. 
39 II BOB.  Erkin A’zamning dramaturglik mahorati
I.1.  “Jannat о‘zi qaydadir” dramasida hayot haqiqati va badiiy tasvir
                    Erkin   A’zamning   “Jannat   о‘zi   qaydadir”   dramasida   davrning   jiddiy
masalalari   qalamga   olingan.   Dramada   kolliziya,   konflikt,   xarakterlar   rivoji,
kulminatsiya,   yechim,   zamonaviy   о‘ziga   xosliklar   bor.   Asarning   aksariyat
qahramonlari dastlab yer yuzidagi jannatga mahliyo bо‘ladilar, unga intiladilar.  
Hamma   narsa   Robiyaning   Birlashgan   amirliklar   singari   xorijiy   mamlakatlarga
borib-kelishlaridan boshlanadi.
                 Ma’lumki, savdo-sotiq ishlari bilan shug‘ullangan kishilar ma’lum manfaat
kо‘radilar.   Hatto   har   bir   borib   kelishlarida   shunday   mablag‘   topa   oladilarki,
bunday mablag‘ni  о‘z vatanida  halol  mehnat  bilan kun kechirayotgan kishi  besh-
о‘n   yil   ichida   ham   topa   olmasligi   mumkin.   Bunday   katta   imkoniyatga   erishgan
kishilar,   kapitalistik   munosabatlar   qonuniga   kо‘ra,   yangi-yangi   imkoniyatlarni
topish ilinjida yashaydilar. Endi ularni avvalgi maishiy turmush normalari mutlaqo
qanoatlantirmaydi. Robiya ana shunday “yangi hayot”ning ana shunday betо‘xtov
oqimiga   tushib   qoladi.   Uning   allaqaysi   safarda   tanishgani   Rahmatullo   о‘zining
shaxsiy   manfaati   yо‘lida   uning   kо‘ni-qо‘njini   puch   yong‘oqlar   bilan   tо‘ldiradi.
Uning   yordamida   katta   boylik   orttirishi   “mumkinligi”ni   sezgan   Robiya   esa   endi
oilasi bilan bu dunyoning “jannat”i – Amerika Qо‘shma Shtatlariga kо‘chib ketish
payiga tushadi.
                    Drama   murakkab   sujet   chiziqlariga   ega   bо‘lgan,   kо‘p   planli   (rejali)   asar
emas. Voqea asosan bir oila doirasida kechadi. Binobarin, uni kamer xarakteridagi
asar, deyish  ham  mumkin. Ammo drama   shu  qadar  boyki, undagi  qariyb har  bir
obraz muhim yukka ega, har bir motiv muhim ijtimoiy vazifani bajaradi. Shunday
muhim motivlardan biri  “Jiydalidan chiqqan”  Jо‘raqul obrazidir.
Jо‘raqul sovet tuzumi davrida oliy о‘quv yurtlarining birida domlalik qilib, el-yurt
о‘rtasida muayyan obrо‘ orttirgan. Uning maishiy turmushi ham boshqalarnikidan
yaxshi bо‘lgan bо‘lsa yaxshiki, yomon bо‘lgan emas. Ammo SSSR degan qudratli
davlatning   tarix   qa’riga   kirishi   va   uning   о‘zidek   qudratli   mafkurasi   –   marksizm-
40 leninizm   ta’limotining   sovun   kо‘pigidek   parchalanib   ketishi   bilan   tarix   fanlari
doktori Jо‘raqulning nafaqat jamiyat, balki oiladagi mavqei ham keskin о‘zgaradi.
Endi oila jilovi uning xotini Robiyaning qо‘liga о‘tadi. Robiya oilaning “iqtisodiy
baza”sini ta’minlovchi va idora qilib turuvchi kishi sifatida eriga ham о‘z ta’sirini
о‘tkazadi.
             Butun hayotini marksizm-leninizm fanini о‘qitishga bag‘ishlagan Jо‘raqul
hayotining   sо‘nggi   yillarida   aziz   umri   behuda   о‘tganini   tushunadi.   Jо‘raqulning
umri   kimningdir   sotqinligi   tufayli   emas,   balki   sovet   siyosiy   tuzumining   qо‘pol
tarixiy xatolari orqasida zoye ketgani ma’lum bо‘ladi. 
Robiya bilan Jо‘raqul  garchand er-xotin bо‘lsalar-da, tasvir  etilgan tarixiy vaqtda
bir-biridan uzoqlashib borayotgan ikki olam sifatida gavdalanadilar. Farzandlar   -
tarixiy sharoit taqozosi bilan -ularni о‘zaro yaqinlashtirishga qodir emas. Ularning
biri onalari tomonida bо‘lib, jannat orzusi bilan yashayotgan bо‘lsa, ikkinchisi hali
hayotiy pozitsiyasini aniq belgilab olgan emas. 
                     Xullas,  ota  yolg‘iz.  Xotini  ham,  farzandlari   ham, shogirdlari  ham   uning
jarohatiga   malham   bо‘lolmaydilar.   Jо‘raqulning   asar   voqealarida   ishtirok   etgan
shogirdi  esa   mо‘may  pul  hisobiga  domlasidan  doktorlik  dissertatsiyasini  yozdirib
olish maqsadi  bilan yashaydi. Shunday sharoitda yashayotgan Jо‘raqul tun chog‘i
bepoyon ummon bag‘rida qolgan yolg‘iz kemaga о‘xshaydi. Uning najot sohiliga
yetib   olishdan   kо‘ra   g‘arq   bо‘lishi   aniqroq.   Robiya   talpinayotgan   jannat   bog‘lari
shunday   arosatda   qolgan   Jо‘raqul   uchun   najot   sohili   bо‘lishi   mumkin.   U   dastlab
xotini chizgan chiziqdan borishni, binobarin, najot sohiliga chiqib olishni istaydi. 
        Xullas, oilada yagona fikr, yagona maqsad paydo bо‘lgandek bо‘ladi. 
Lekin   Jо‘raqul   oddiy   kishilardan   emas.   U   aqlli,   fikrlovchi,   mamlakatda,   shu
jumladan,   о‘z   oilasida   kechayotgan   ijtimoiy-ma’naviy   jarayonlarni   tahlil   qila
biluvchi,     uning   “jannat”ga   borishiga   ayni   paytda   imkon   beruvchi   va   monelik
qiluvchi   omillarni   tarozi   pallasiga   sola   biluvchi   kishi.   U   Robiya   hadya   qilgan
yoshlar   sport   kostyumini   kiyganida   masxaravozga   о‘xshab   qolganini   sezadi.   U
о‘zining   ma’lum   yoshga   borganini   inobatga   olmay   iloji   yо‘q.   U   “jannat”ga   yetib
41 borgan   taqdirida   “jannat”   uni   –   keksayib   qolgan   sobiq   markschi   domlani   qabul
qiladimi yo yо‘qmi, u yerga kerakmi yo yо‘qmi, - shu haqida о‘ylaydi. 
               Qolaversa, ahyon-ahyonda bо‘lsa-da,   kindik qoni tо‘kilgan Jiydaliga borib,
ota-onasining   qabrini   ziyorat   qilib,  qarindosh-urug‘larini   kо‘rib,   armondan   chiqib
turadi. Uni Jiydali bilan bog‘lovchi ana shu kо‘rinmas ip Vatan mehri deb ataladi.
Olis   va   notanish   “jannat”   arosat   sahrosida   qolgan   Jо‘raqul   uchun   shirin   orzu,
aniqrog‘i, xomxayol, xolos. Ammo Jiydali  xom xayol emas, uning yoshligi, uning
kamalak   ranglari   bilan   tovlanuvchi   xotirasi,   uning   mо‘rt   bugunini   qо‘riqlab,
ertangi   kuniga   nur   tashlab     turuvchi   rо‘yo.   U   ana   shu   kо‘rinmas   ip   bilan
chambarchas bog‘langan.
                 Adib dramasida ana shu psixologizm, ana shu ziddiyatni ochishga intilgan.
Shu   psixologizmning   hamda   ijtimoiy   va   ma’naviy   yо‘nalishdagi   ziddiyatlarning
dramaturgiyada   mavjudligi   asar   muvaffaqiyatini   ta’minlagan   muhim   omildir.
Umuman,  qahramonlarning  hozirgi   voqelikda  kechayotgan   jarayonlar  bilan  uzviy
bog‘liqligi,   о‘z   taqdirlarida   ikki   davr   –   ikki   ijtimoiy   tuzumning   muhim
masalalarini   aks   etirganligi   va   pirovardida   asarning   milliy   g‘oya   talablari   bilan
о‘zaro   uyg‘unlashib   ketganligi   mualliflar   ilg‘or   ijodiy   pozitsiyada   turganini
namoyish etadi.
                  Shu   yerda   bir   narsani   alohida   ta’kidlab   о‘tish   zarur.   Bu,   Erkin   A’zam
asarining   nafaqat   aniq   qahramonlar,   aniq   konflikt,   aniq   insoniy   munosabatlar
asosiga   qurilganligi,   balki   har   bir   qahramon   replikasining   puxta   о‘ylanib,
о‘zbekona shirali va ixcham tilda ifodalanganidir. 
           Erkin A’zamning dramaturgiya qonunlarini yaxshi bilishi yana bir epizodda,
ayniqsa,   ish   bergan.   Bu,     uzoq   safarga   otlanish   о‘rniga   Jiydalikka   ketib   qolgan
Jо‘raqulning xotiniga yozib qoldirgan xati bilan bog‘liq epizoddir.
Xat   adabiyot   va   san’at   asarlarida   ijodkorlar   tomonidan   keng   qо‘llanib   kelgan   va
qо‘llanib   kelayotgan   badiiy   priyomlardan   biri.   Masalan,   A.S.Pushkinning
“Yevgeniy   Onegin”   she’riy   romanidagi   Tatyananing   xati   yoki   shu   asar   asosida
yozilgan   P.I.   Chaykovskiy   operasidagi   xat   sahnasi.   Bu   har   ikkala   asarga   alohida
42 badiiy   joziba   bag‘ishlagan   narsa   –   shu   xatdir,   uni   ifodalash     usuli   va   ijro
mahoratidir. 
                              Biz   Jо‘raqulning   Robiyaga   atalgan   xati   bilan   Sardor   vositasida
tanishamiz.   Sardor   ovozining   bir   zumda   Jо‘raqul   ovozi   bilan   almashishi,   xatni
о‘qish   paytidagi   pauza,   holat   va   harakatlarning   о‘zgarishi   asardagi   dramatizmni
kuchaytirib   yuboradi.   Biz   mavhum   holatdan   sekin-asta   Jо‘raqulning   о‘z   hayotini
qayta-qayta   tahlil   qilib,   sodir   bо‘lgan   arosatli   vaziyat   uchun   о‘zini   aybdor
hisoblayotganini   bilamiz.   Xatning   keyingi   jumlalari   shunday   dramatizm   bilan
yо‘g‘rilib boradiki, xuddi qahramonlar hayotida ketma-ket larzakor voqealar sodir
bо‘lgandek:
                    “...Bibirobiya,     men   bu   gaplarni   senga   kо‘pdan   beri   aytolmay   kelardim.
Jiydaliga   jо‘nashdan   oldin   xat   qilib   yozishni   ma’qul   bildim.   Xotin,   men   sening
oldingda,   farzandlarimning   oldida   behad   aybdorman.   О‘ylab   kо‘rsam,   umrim
xatolarga tо‘la ekan. Bu xatolar... adashuvlar orqasida bilib-bilmay sizlarning ham
hayotingizni barbod qilibman. Farzandlarimni о‘zim bir umr sadoqat bilan xizmat
qilgan   g‘oya   ruhida     tarbiyaladim,   Balki,   hamma   bema’niliklar   shundan
boshlangandir.   Bо‘lmasa,   menga   ham   kim   qо‘yib   ediki...   о‘zim   bir   Jiydalidan
chiqqan   Jо‘raqul   bо‘lsam!   Kо‘rmaganning   kо‘rgani   yomon   bо‘lar   ekan,
Bibirobiya! Zamonni ayblamoq endi befoyda. Bari-bariga о‘zim aybdorman. Seni
–   bippa-binoyi   musulmon   ayolni   о‘zimcha   zamonaviylashtirmoqchi   bо‘ldim-a!
О‘shanda   buning   oqibatini   bilganimda,   xudo   haqqi,   uydan   tashqariga
chiqarmasdim seni!.. 9
”
                         Bu xat sо‘zlarini Robiyaga ingliz tilini о‘rgatayotgan Sardor о‘qir ekan,
biz   Domla   (Jо‘raquli)   ning   Jiydaliga   ketayotganini,   Robiya   va   qizlarining   ruhiy
olamida   bо‘layotgan   о‘zgarishlarni   kо‘rib   turamiz.   “Harakatdagi   tasvir”   fonida
Domlaning tazarru sо‘zlari yangrashda davom etadi:
9
  Аъзам Э. Жаннат ўзи   қайдадир: ҳикоялар, киноқиссалар,драматик асар  ва публицистик миниатюралар. –
Т.:   Шарқ,   2007,   210-211-б.   (Бундан   кейинги   ўринларда   ҳаволалар   шу   асардан   олиниб,   саҳифаси
кўрсатилади).
43 “Bir   yildan   bu   yog‘iga,   о‘sha   Amerikaga   ketish   vasvasasi   boshlangandan   beri
ikkilanaman,   о‘ylayman.   Endi   qarorim   qat’iy   –   men   bormayman!   Chunki   ota-
onamning xoki-suyagi Jiydalida! Yetti pushtim о‘sha yerda!...
...Komilangga   ayt,   qizini   biror   musulmonga   uzatsin,   u   yoqlarda   ham   topilar...
Melis   mendan   ranjib   yurmasin.   Aytib   q о ‘y,   undan   norizo   emasman.   Uni
y о ‘rig‘imga   solaman,   deb   behuda   uringan   ekanman.   Musiqachi   b о ‘lsa   -     b о ‘lar.
Jiydalidan   ham   bitta   shunaqasi   chiqsa   chiqibdi-da...   Robiya,   sendan   iltimos,
ketishlaringdan   oldin   bir   borib,   anovi   jafokash   ammamizdan   xabar   olinglar,
x о ‘pmi? Ehtimol keyinroq  о ‘zim kelib, u kishini qishloqqa olib ketarman. Yana bir
gap.   Tursunboy   k о ‘rinib   qolsa,   aytarsan.   Ishini   yozdirmoqchi   b о ‘lsa,   boshqa
birortasini topsin – men endi unaqa noma’qulchilikka borolmayman... 10
  ”
            Bu s о ‘zlarda tilgan olingan Komila - Domlaning qizi. “Zamonaviy tarbiya”
k о ‘rgani   uchun   u   rus   yigitiga   turmushga   chiqib,   ismi   Klara   b о ‘lib   qolgan.   Nomi
“Marks”, “Engels”, “Lenin”, “Stalin” s о ‘zlari asosida yasalgan   Melis   о ‘yinqaroq,
tarala-yalladan boshqa narsani  bilmaydigan yigit b о ‘lib ulg‘aygani   uchun Domla
uni   u   qadar   xush   k о ‘rmagan.   Tursunboy   esa   Domlaning   shogirdi.   U   pul   bilan
dissertatsiya yozdirib, olim b о ‘lib yurgan kimsalardan biri.
Domla-J о ‘raqulning ularga atalgan bu s о ‘nggi s о ‘zlarida ham u n ing  о ‘tgan umrini
taftishlab,  о ‘z vijdoni oldida tazarru qilayotgani sezilib turadi.
“Oxirgi   gap:   anovi   Rahmatullodan   hushyor   b о ‘l,   Robiya!   K о ‘ngli   toza   emas,   u
odamning!   Bilishimcha,   Jiydaligayam   aloqasi   kamroq.   Uning   Vatani   –   boshqa...
Bibirobiya,   xudo   yor   b о ‘lsin   sizlarga!   Biz   endi   k о ‘risholmasak   kerak.   Diydor
qiyomatga qolmasa deb q о ‘rqaman, xotin! 11
”
                     Shu xat s о ‘zlarida butun umri   va mehnati zoye ketgan insonning fojiasi
о ‘zining   yorqin   ifodasini   topgan.   Bu   inson   esa   olis   bir   qishloqda   tug‘ilib,   aql-
idroki, axloq va odobi bilan universitet domlasi  darajasiga k о ‘tarilgan kishidir. U
h alol bilan haromni ajratibgina qolmay, haromdan hazar qiladigan,   о ‘zining ruhiy
olami   va   aql-farosati   bilan   Jiydalida   ham,   shaharda   ham   hurmat   va   e’tibor
10
 Ўша асар, 211-212-б.
11
 Ўша асар, 212-б.
44 qurshovida yashagan kishidir. Ammo u, aksar ziyolilar singari, har vaqt pri ns ipial
pozitsiyada   tura   olmagan.   Tursunboy   Domlaning   u   yoq-bu   yog‘ida   о ‘rmalashib
yurgani,   uning   va   oilasining   yukini   yengil   qilib,   k о ‘nglini   olgani   uchun   unga
nomzodlik   dissertatsiyasini   yozib   bergan.   Uning   butun   hayoti   davomida   y о ‘l
q о ‘ygan xatolaridan biri – ana shu...
                        Jо‘raqul   sovet   davrida   shakllangan   markschi-leninchi   dunyoqarashli
olimlardan   biri   bо‘lganligi   tufayli   о‘z   vaqtida     qizi   Komilani   Klara   deb   atay
boshlagan,   о‘g‘liga   esa   Melis   ismini   bergan.   Bu   uning   milliy   ildizlardan,
о‘zligidan   uzoqlashishi   edi.   Biz,   kinoshunos   va   kinotomoshabinlar,   Jо‘raqulning
mazkur   xati   bilan   tanishish   jarayonida  uning  о‘z  xatolarini   tо‘la  idrok  etib,  ruhiy
azoblarni   boshdan   kechirib,   ana   shu   arosatli   holatdan   о‘zligiga   qaytgan,   uni
tuqqan   ota-onasi,   uni   tuqqan   zaminga   bо‘lgan   mehr-muhabbati   tantana   bilgan
Jо‘raqulni kо‘ramiz. 
                         “Uning Vatani boshqa”, - deydi u yuragida Vatan tuyg‘usi emas, mol-
mulkka   ehtirosi   jо‘shib   turgan   Rahmatullo   haqida.   Ha,   Rahmatullolar   qayerga
borsa,   Amerikagami,   Turkiyagami,   Avstraliyagami,   -   ular   о‘sha   yerda   о‘z
Vatanlarini   topadilar.   Lekin   Jо‘raqul   uchun   faqat   bitta   Vatan   bor.   Bu,   bag‘rida
Jiydali qishlog‘i ham bо‘lgan о‘zbek diyoridir.
“Jannat о‘zi  qaydadir” dramasida ana shu g‘oya “qizil ip” yanglig‘ о‘tib turadi. 
45 II.2 Erkin A’zam kinodramaturgisida milliy g‘oya masalalari
            О‘zbek kino san’atining dunyoga kelganiga kо‘p bо‘lganicha yо‘q. Ammo
qariyb bir asrlik tarixi davomida о‘zbek kino san’ati katta ijodiy dovonlarni bosib
о‘tib, Nabi G‘aniyev, Sulaymon Xо‘jayev, Komil  Yormatov, Yо‘ldosh A’zamov,
Zohid   Sobitov,   Latif   Fayziyev,   Shuhrat   Abbosov   singari   mashhur
kinorejissyorlarni yetishtirib berdi. Bu san’atkorlarning qariyb har biri о‘zbek kino
san’ati  tarixida muayyan bir  davrni  tashkil  etadi. Ular  ijodiga mansub eng yaxshi
filmlar esa, о‘z navbatida, shu davrning tom ma’nodagi kо‘zgularidir.
                       Sir emas, adabiyot asarlarida bо‘lganidek, sovet  davrida yaratilgan kino
asarlarida   ham   о‘sha   davrning   mafkuraviy   ta’sirini   yо‘q,   deb   bо‘lmaydi.   Hatto
aytish   mumkinki,   о‘zbek   badiiy   kinosi   tug‘ilgan   о‘tgan   asrning   20-yillaridan   90-
yillarga qadar  yaratilgan aksar  kinofilmlar siyosiy-ijtimoiy tuzumning buyurtmasi
asosida   yoki   shu   tuzumning   mafkuraviy   ta’siri   ostida   yaratilgan.   Shuning   uchun
ham bu filmlar bugungi mafkuraviy talablarga javob bermasligi tabiiy.
Ammo   har   bir   asar,   u   kino   asarimi   yoki   badiiy   adabiyot   muayyan   davr   kishilari
hayoti, muayyan davrdagi jamiyat  hayoti   о‘z aksini  topadi. Shuning uchun ham,
о‘tgan   asrning   10-yillarida   bо‘lganidek,   ulardan     butunlay   voz   kechish   mutlaqo
tо‘g‘ri   emas.  Bu  asarlarda  nafaqat  О‘zbekistonning  20-80-yillardagi  kо‘rinishlari,
balki   shu   davrdagi   kishilarning   hayoti,   mehnat   va   kurashi   ham   о‘z   ifodasini
topgan.   Ularda   о‘z   san’atlarini   namoyish   etgan   artistlarni   ham   biz   shu   filmlar
orqali   bilamiz   va   sevamiz.   Binobarin,   bu   asarlarning   kino   san’atimiz   tarixida
qolishi muqarrardir.
                        Lekin   tarix   charxining   aylanishi   bilan   kommunistik   g‘oyalar   yangrab
turgan   zamonlar   orqada   qoldi.   Agar   bugun   bundan   bor-yо‘g‘i   yigirma-о‘ttiz   yil
ilgari   bо‘lib   о‘tgan   partiyaning   tantanavor   qurultoylari   va   ularda   aytilgan
balandparvoz   sо‘zlarni   eslasak,   bular   hammasi   xalqni   chalg‘itish,   uni   yechilmay
kelayotgan   hayotiy   muammolardan   uzoqda   ushlab   turish,   uning   kо‘nglini
kommunizm haqidagi chо‘pchak bilan isitish uchun qilingani ravshan bо‘ladi.  
46 Kommunistik   о‘tmish   bilan   xayrlashib,   yangi   jamiyatni   –   fuqarolar   jamiyatini
barpo   etish   jarayoni   kechayotgan   hozirgi   tarixiy   davr   adabiyot   va   san’at   olamida
ham katta о‘zgarishlar bо‘lishini taqozo etmoqda. 
                Yaqin   о‘tmishda   yaratilgan,   masalan,   kino   asarlari   qanchalik   iste’dodli   va
zabardast   kinorejissyorlar   tomonidan   suratga   olingan   bо‘lmasin,   bu   asarlar   о‘z
vazifasini   bajarib   bо‘ldi.   Bugungi   jamiyatga,   bugungi   kinotomoshabinlarga
boshqacha   kino   asarlari   kerak.   Hozirgi   jamiyat   tomonidan   bu   asarlarga
qо‘yilayotgan talablar esa ularning milliy g‘oya bilan sug‘orilgan bо‘lishidir.
“Milliy g‘oya deganda, - deb yozadi Prezident I.A. Karimov “Yuksak ma’naviyat –
yengilmas   kuch”   degan   kitobida,   -   avlodlardan   avlodlarga   о‘tib,   asrlar   davomida
e’zozlab   kelinayotgan,   shu   yurtda   yashayotgan   har   bir   inson   va   butun   xalqning
qalbida chuqur ildiz otib, uning ma’naviy ehtiyoji va hayot talabiga aylanib ketgan,
ta’bir joiz bо‘lsa, har qaysi millatning eng ezgu orzu-intilish va umid-maqsadlarini
о‘zimizga   tasavvur   qiladigan   bо‘lsak,   о‘ylaymanki,   bunday   keng   ma’noli
tushunchaning mazmun-mohiyatini ifoda qilgan bо‘lamiz” 12
.
                   Shu sо‘zlarning о‘zidanoq milliy g‘oya tushunchasi о‘z ichiga nimalarni
olishi,   mazmun-mohiyati   kundek  ravshan   bо‘ladi.  Agar   sovet   davridagi   san’at   va
adabiyotda   xalqni   baynalminallashtirish   masalasi   ustuvorlik   qilgan   bо‘lsa,
mustaqillik   davri   о‘zbek   adabiyoti   va   san’atida,   xususan,   kino   san’atida
“avlodlardan   avlodlarga   о‘tib,   asrlar   davomida   e’zozlab   kelinayotgan,   shu   yurtda
yashayotgan   har   bir   inson   va   butun   xalqning   qalbida   chuqur   ildiz   otib,   uning
ma’naviy ehtiyoji va hayot talabiga aylanib ketgan, ...har qaysi millatning eng ezgu
orzu-intilish va umid-maqsadlarini aks ettirish talab etilmoqda.
                          Bu,   mavhum   va   zararli   baynalminallashtirish   jarayonining   tamomila
aksidir.   Negaki,   baynalminallashtirish   insonning   о‘zligini   yо‘qotishiga,   о‘zining
milliy   xususiyatlaridan   mahrum   bо‘lishiga   olib   keladi.   Milliy   g‘oya   esa   ana   shu
g‘ayritabiiy jarayonga qarshi, har  bir  xalqning milliy mentalitetini  tashkil  etuvchi
12
 Каримов И. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008, 71-бет.
47 belgi   va   xususiyatlarning   avloddan   avlodga   saqlanib   borishini,   binobarin,
san’atning milliy hodisa bо‘lishini ta’minlashga qaratilgan.
                        “Butun   xalqning   ma’naviy   hayotida   chuqur   ildiz   otib,   uning   ma’naviy
ehtiyoji   va   hayot   talabiga   aylanib   ketgan”   milliy   qadriyatlardan   biri,   balki   eng
birinchisi   va   asosiysi   Vatanga   muhabbatdir.   Vatanga   muhabbat   hamma   xalqlarga
mansub   xususiyat.   Hamma   xalqlar   ham   о‘z  Vatanlarini   sevadi,   о‘z   Vatanlarining
obod   va   farovon   bо‘lishini   orzu   qiladi   va   shu   yо‘lda   faoliyat   kо‘rsatadi.   Bu   hol
о‘zbek xalqida va umuman, Sharq xalqlarida milliy qadriyat darajasiga kо‘tarilgan.
Shu   vaqtgacha   biror   о‘zbekning   о‘z   Vatanini   tark   etib,   boshqa   joylardan   vatan
axtarganini hech kim bilmaydi.
           Ammo sо‘nggi yillarda moddiy qadriyatlarning birinchi о‘ringa kо‘tarilishi,
shuningdek, shaxsiy hayot, tо‘kin turmush, baxtli kelajak haqidagi tasavvurlarning
aniqlik   kasb   eta   yoki   о‘zgara   boshlashi   bilan   Vatanga   bо‘lgan   munosabat   ham
о‘zgaradi.   Fuqarolarning   boshqa   mamlakatlarga   kо‘chib   borishi   bilan
shug‘ullanuvchi   firmalar   va   shubhali   kishilarning   paydo   bо‘lishi   bilan   ayrim
vatandoshlarimiz   “jannatmonand”   Amerika   Qо‘shma   Shtatlariga   kо‘chib   borib,
farovonlik   va   baxt-saodat   og‘ushida   yashashni   orzu   qila   boshladilar.   Hozir     о‘z
Vatanlarini almashtirgan yurtdoshlarimiz soni oz emas.
                       Yozuvchi  Erkin A’zam  sо‘nggi yillarda mamlakatimiz hayotida kо‘zga
tashlangan  shunday noxush  hodisalarga nisbatan  loqayd turolmadi. U teatr  uchun
“Jiydalidan   chiqqan   Jо‘raqul”   dramatik   qissasini   yozib,   unda   Amerika   Qо‘shma
Shtatlarini yer yuzidagi yagona jannat hisoblab, о‘sha yerga borib yashashni  orzu
qilgan kishilar hayotini va ularni kutayotgan “jannat”ning nima ekanligini tasvirlab
berishni о‘z oldiga vazifa qilib qо‘ydi. 
                     Mazkur asar О‘zbekiston Milliy akademik drama teatrida “Talvasa” nomi
bilan sahna yuzini kо‘rdi. “О‘zbekkino” davlat aksionerlik agentligi Erkin A’zam
asarida  kо‘tarilgan   masala  katta   ijtimoiy  ahamiyatga  molik  ekanini  nazarda   tutib,
teatrdan   avval   uni   ekranlashtirish   choralarini   kо‘rdi.   Mashhur   dramaturg   va
kinodramaturg  Sharof  Boshbekov  mazkur  pyesa   asosida  “Jannat  qaydadir”  nomli
48 kinossenariyni    yozdi  va о‘zbek  kinosining keksa  arboblaridan biri  Ravil  Botirov
shu nomdagi kinofilmni yaratdi.
                        Bu   film   haqidagi   bahsni   davom   ettirishdan   avval   iste’dodli   о‘zbek
kinorejissyori   Zulfiqor   Musoqovning   “Jannat   qaydadir”   filmidan   bir   oz   avval
“Vatan”   kinofilmini   suratga   olganini   aytib   о‘tish   lozim.   Shuni   alohida   ta’kidlash
zarurki, Z.Musoqovning sо‘nggi yillarda rang-barang mavzularda yaratgan filmlari
orasida “Vatan” alohida о‘rinni egallaydi.
                  Z.Musoqov   bu   filmda   katta   va   muhim   ijtimoiy   masalalarning   badiiy
yechimini mahorat bilan topa biladigan va kino vositalari bilan ifoda eta oladigan
yetuk   san’atkor   darajasiga   kо‘tarilgan.   Bu   kinofilm   qahramoni   “Jannat   qaydadir”
filmi qahramonlaridan farqli о‘laroq, Amerika Qо‘shma Shtatlarini borishni emas,
balki   u   yerdan   ona-Vatani   О‘zbekistonni   kelib   kо‘rishni   orzu   qiladi.   U   bir
zamonlar,   taqdir   taqozosi   bilan   Amerikaga   borib   qolgan   va   umrining   asosiy
qismini о‘sha yerda о‘tkazgan va endilikda keksayib qolgan.
                      Ammo,   ma’lum   bо‘lishicha,   bu   qahramonda   О‘zbekistonga   kelish
xohishining paydo bо‘lish sababi unga bir zamonlar xiyonat qilgan dо‘stidan о‘ch
olish   ekan.   Xuddi   shu   hol   asar   qahramonini   kо‘z   oldimizda   bir   oz   bо‘lsa-da,
pasaytirib   qо‘yadi.   Ammo   Z.Musoqov   shunga   qaramay,   filmda   mazkur
qahramonning о‘z Vatanining sodiq farzandi sifatidagi obrazini yaratishga intilgan
va aytish mumkinki, bunga muvaffaq bо‘lgan.
                 Shu yerda bir muhim masala bor. Kino, badiiy   adabiyotdan farqli о‘laroq,
harakat   tasviriga   asoslangan   san’at.   Agar   Z.Musoqov   film   asosiga   о‘ch     bilan
bog‘liq  kuchli  dramatik  vaziyatni  qо‘ymaganida,  qahramonning  Amerikaga   borib
qolishining   nafaqat   ijtimoiy,   balki   ma’naviy   asoslarini   ham   ochib   bermaganida,
asar ham, qahramon ham katta emotsional ta’sir kuchiga ega bо‘lmas edi. Shuning
uchun ham sobiq dо‘stning xiyonat qilishi va uning bunday sotqinliklari  “evazi”ga
kо‘r   bо‘lib,   nogiron   bо‘lib   qolishi   asarga   yangi,   toza   havoni   olib   kiradi.   Dunyo
deymizmi,   Xudo   deymizmi,   sotqinlikni,   razillikni,   inson   sha’nini   yerga   uradigan
xislatlarni     hech   qachon   kechirmaydi   va   bunday   kishilar,   albatta,   о‘z   jazolarini
topadi,   degan   fikr   –   chakana   fikrlardan   emas.   Binobarin,   shu   fikr   asarga   yangi
49 badiiy   kuch   bag‘ishlaydi.   Asar   qahramonining   xorijga   ketib   qolishi   о‘zining
xoinligi   tufayli   emas,   balki   dо‘stining   xoinligi,   vijdonsizligi   orqasida   rо‘y
berganini asoslab beradi. 
              Boshqacha aytganda, asar bizni mustabid sovet tuzumi yillarida qirg‘in va
qatag‘on   bо‘lish   xavfi   ostida   chet   elga   qochib   ketishga   majbur   bо‘lgan
vatandoshlarimizga   о‘zgacha   kо‘z   bilan   qarashga   undaydi.   Shu   ma’noda   asar
qahramoni  katta umumlashma obraz-xarakter darajasiga kо‘tariladi.
                            XX   asrning   90-yillari   va   XXI   asrning   boshlarida   ayrim
vatandoshlarimizning xorijiy dunyoga,    chunonchi, Amerika  Qо‘shma  Shtatlariga
kо‘chib borib, о‘sha yerda yashashlariga  sabab bо‘lgan omillarni ham  bir  xil  deb
bо‘lmaydi.   Ammo   ularning   aksar   qismi   ma’naviy   qadriyatlarga   nisbatan   hurmat
tuyg‘usi   zaiflashgan,   mol-dunyo   tashvishi   bilan   yashayotgan   kishilar,   desak   xato
bо‘lmas.   Erkin   A’zamning   dramatik   qissasi   asosida   yaratilgan   “Jannat   qaydadir”
filmida ana shu ikkinchi guruhga mansub kishilar va ularning ma’naviy inqirozlari
tasvir etilgan.
                           Kinofilm  faqat  kinorejissyor  ijodininggina mahsuli  bо‘lmasligi  lozim.
Kinossenariy   - har qanday kinorejissyor ham yozib tashlayveradigan san’at   asari
emas.   Mashhur   rus   va   jahon   kinorejissyorlarining   eng   yaxshi   asarlari   boshqa
kinodramaturglarning   ssenariylari   asosida   yaratilganini   unutmaslik   kerak.   Agar
sо‘nggi yillarda yaratilgan va kinotanqidchilar tomonidan ham, kinotomoshabinlar
tomonidan   ham   samimiy   kutib   olingan   filmlarga   nazar   tashlasak,   ularning
“rejissyorlik   film”lari   emas,   balki   professional   yozuvchilar   va   kinodramaturglar
qalamiga mansubligi  yaqqol kо‘rinib turibdi.
                               XX asr о‘zbek adabiyotida Oybek, Shayxzoda, Abdulla Qahhor, Odil
Yoqubov, Pirimqul Qodirov singari zabardast adiblar bо‘lganiga qaramay, о‘zbek
kinosi   ulardan   samarali   foydalana   olmadi.   О‘sha   vaqtda   kino   ishlari   bilan
shug‘ullangan rahbarlar uchun Moskvadan Vitkovich, Nagorniy, Ryabov, Makarov
singari   gastrolchi-kinodramaturglarni   taklif   etish   va   ular   ssenariysi   asosida
yaratilgan filmlarni moskvalik kinotsenzorlar nazoratidan о‘tkazish oson  va qulay
50 edi.   Ular   milliy   kinodramaturglarni   yaratish   lozimligini   xayollariga   ham
keltirmaganlar. 
                   Shu narsa quvonarliki, sо‘nggi yigirma-о‘ttiz yil ichida Sharof Boshbekov
kinodramaturg   sifatida   ham   tо‘la   shakllandi.   Uning   yoniga   Erkin   A’zam,   Murod
Muhammad Dо‘st, ulardan keyin esa  Yolqin Tо‘ychiyev, G‘afur Shermuhammad
va boshqa yozuvchilar kirib keldilar. Ayniqsa, о‘zbek xalqining milliy hayoti, dard
va   tashvishlarini   yaxshi   bilgan,   buning   ustiga,   kinematografiyaning   spetsifikasini
mukammal egallagan   Erkin A’zamning kino sohasidagi  ijodiy ishi  sо‘nggi yillar
о‘zbek   kinosan’atining   xalq   hayotiga   yaqinlashishiga,   hozirgi   davrning   muhim
masalalarini,   qahramonlarini   о‘zbek   kinosiga   olib   kirilishiga   sabab   bо‘ldi,   desak
xato bо‘lmaydi.
                            Shu   ma’noda   Erkin   A’zam   ssenariysi   asosida   kinorejissyor   Jahongir
Qosimov     tomonidan   suratga   olingan   “Suv   yoqalab”   filmi   alohida   e’tiborga
sazovor.
О‘zbekiston   mustaqillikka   erishganidan   keyin   mamlakat   rahbariyatining   asosiy
e’tibori     yosh   avlodga   –   О‘zbekistonning   kelajagi   bо‘lmish   yoshlarga   qaratilgan.
Bu   tarixan   asoslangan   va   birdan-bir   tо‘g‘ri   yо‘l.   Ammo   kadrlar   masalasidagi   bu
yо‘nalishning   nozik   tomoni   yо‘q   emas.   Gap   shundaki,   о‘zbek   xalqi   qanday
siyosiy-ijtimoiy   davrlarda   yashab   kelgan   bо‘lmasin,   о‘zining   milliy   madaniyati,
shu jumladan, axloq va odobini yо‘qotmay, kо‘z qorachig‘idek asrab kelgan. Xalq
о‘z   farzandlarini   hamma   zamonlarda   shu   milliy   madaniyat,   shu   axloq-odob
an’analari asosida tarbiyalab kelgan.
                     Shuning uchun ham sovet  davrida shakllangan  katta yoshdagi  kishilarda
vatanparvarlik,   xalqparvarlik,   fidoyilik   fazilatlari   –   muqarrar   va   о‘zgarmas
fazilatlar. Yuqorida tilga olganimiz Jо‘raqul ana shu toifadagi  kishilarning vakili.
Ammo   biz   ba’zan   sovet   davrida   ulg‘aygan   va   hayotning   turli   jabhalarida   xizmat
qilgan   va   keksaligiga   qaramay   hamon   xizmat   qilayotgan   kishilarni   unutib
qо‘yoyatgandek bо‘lmoqdamiz. Holbuki, jamiyat shu mehnat faxriylariga munosib
darajada hurmat va izzat kо‘rsatishi lozim.
51 “Suv   yoqalab”   filmining   qahramoni   Bolta   Mardon   kuni   kecha   jamoa   xо‘jaligi
(kolxoz)   ga     raislik   qilib,   ham   hukumatning,   ham     kolxoz   ahlining   hurmat-
e’tiborini   qozongan.   U   raislik   qilgan   paytda   belidan   adolat   kamarini   yechmagan,
о‘zining shaxsiy manfaatini о‘ylab, boshqalardan zarracha ortiq yashamagan. Shu
ma’noda   u   Saltikovning   “Rais”   filmidagi   M.Ulyanov   tomonidan   yuksak   mahorat
bilan   yaratilgan   kolxoz   raisining   О‘zbekistondagi   qardoshi.   Biz   filmda   Bolta
Mardonning   keksaygani   yoki   boshqa   biror   sabab   bilan   raislikdan   olinib,   oddiy
kishi bо‘lib qolgan paytini kо‘ramiz.
              Film ijodkorlari о‘z e’tiborlarini Bolta Mardonning bor-yо‘g‘i bir kunlik
hayotiga qaratadilar.  Bolta Mardon  ishdan  bо‘shagan  dastlabki  kunlarining birida
bog‘ining suvsizlik orqasida xarob bо‘lib qolganini kо‘radi. 
Mana,   Bolta   Mardon,   shanba   bо‘lishiga   qaramay,   darvoza   oldida   “xurjunlari
qappaygan   qashqa   oti”ning   jilovini   ushlab   turibdi.   Uning   avzoyini   kо‘rgan   va
“Chaqir   endi!”   degan   dag‘dag‘ali   sо‘zlarini   eshitgan   Musallam   opa   bizga
kо‘rinmayotgan   tarafdagi   allakimlarga   qarab:   “Bо‘linglar,   bо‘linglar,   baloga
qolasizlar”,   -   deydi.     Uning   bu   sо‘zlari   Bolta   Mardonning   raislik   davrida   emin-
erkin yashab о‘rgangan bolalariga qaratilgan edi.
         Otaning maqsadini anglagan farzandlardan biri  siz ham, ukalarim ham ovora
bо‘lishmasin,   degan   ma’noda   besh-olti   mashina   suv   yuborajagini   aytadi.   Bolta
Mardonning   bunga   javoban:   “Ota-bobong   moshinada   suv   tashib   tomorqa
sug‘organmi?!”,   bundan   avvalroq   esa:   “Bog‘ning   ahvolini   kо‘r,   о‘g‘lim!
Daraxtning   ham   joni   bor,   qarg‘aydi”     degan   sо‘zlaridan   biz   uning   qanday   inson
ekanligi haqida ilk bor muayyan tasavvur hosil qilamiz.
                 Bolta Mardon shu kuni kenja о‘g‘li bilan suv boylagani Quloqboshiga yо‘l
oladi. U mо‘ljalga yetib borguniga qadar qishloqning turli  toifadagi    va yoshdagi
ahli   bilan   uchrashib,   ular   bilan   salom-alik   qiladi.   Quloqboshidagi   “suvni   pullab
yotgan”,   “hech   balodan   tap   tortmaydigan,   uch   marta   qamalib   chiqqan”,   “otliq
tugul, otasi tirilib kelsa ham tanimaydigan” “zang‘ar”, odamlar aytganidek, dastlab
Bolta   Mardonni   suvga   yaqinlashtirmaydi.   Suvning   qishloq   sharoitidagi   qadr-
qimmatidan   о‘z   manfaati   yо‘lida   foydalanib   kelayotgan   О‘rin   Jaga   о‘zini
52 “Nasriddin   Buxoroda”   filmidagi     Obid   Jalilov   qoyil   qilib   ijro   etgan   mirobdek
tutadi...
                      Xullas,   Bolta   Mardonning   Quloqboshidan   о‘zining   tomorqasiga   qadar
bо‘lgan masofada suvni boylab kelishi  filmning g‘oyaviy mazmunini tashkil etadi.
U   shu   yо‘lda   bir-biriga   aslo   о‘xshamagan,   turli   taqdirli,   turli   orzu-havasli,   dardu
hasrati  turlicha  bо‘lgan qishloqdoshlarini  uchratadi,  ular  bilan muloqotda bо‘ladi.
Biz   ana   shu   jarayonda   о‘zbek   qishlog‘idagi   kishilarning   turfa   dardlari   bilan
tanishamiz. Bolta Mardon bizning kо‘z oldimizda kishilar dardiga malham bо‘lib
kelgan,   muttaham   kimsalarning   tanobini   tortib   qо‘yuvchi   adolatparvar   kishi
sifatida   gavdalanadi.   Uning   mehnati   va   iltifoti   bilan   qanchadan-qancha   quvrab
yotgan bog‘lar suv ichadi. Ammo suv uning tomorqasiga yetib kelmasdan olamdan
о‘tadi. 
                  Erkin   A’zam   Bolta   Mardon   obrazida     hozirgi   jamiyat   tomonidan   ozgina
unutilgan,   ammo   о‘zida   о‘zbek   xalqining   eng   yaxshi   fazilatlarini
mujassamlantirgan   donishmand   va   fidoyi   rahbar   namunasi   bо‘lgan   kishining
obrazini katta mahorat bilan yaratgan.
Bundan bir necha yil muqaddam jurnalistlardan biri buyuk Chingiz Aytmatovdan:
“Nega   biror   asaringizda   kommunist   obrazini   yaratmagansiz?   Shunday   obrazni
yaratish   niyatingiz   bormi?”     deb   sо‘raganida,   adib:   “Agar   menda   maboda
kommunist   obrazini   yaratish   niyati   tug‘ilsa,   men   uni   fojiali   qahramon   sifatida
yaratgan bо‘lardim”, - deb javob bergan edi. Erkin A’zamning va umuman, “Suv
yoqalab”   filmining   qahramoni   ana   shunday   fojiali   qahramon.   U   о‘zining   butun
hayoti   va   hattoki   о‘limi   bilan   xalqqa,   el-yurtga   sadoqat   bilan   xizmat   qilishning
yorqin namunasi bо‘lib qoladi.
                      Modomiki,   hozir   jamiyatimiz   oldida   yosh   avlodni,   yana   ham   aniqroq
aytsak, barkamol avlodni  tarbiyalash  vazifasi  turgan ekan, adiblar  va san’atkorlar
oldida “Suv yoqalab” filmidagi Bolta Mardonga о‘xshash kishilar obrazini yaratish
va   ularning   fidoyilarcha   kechgan     hayoti   misolida   yoshlarni   tarbiyalash   samarali
bо‘lar edi.
53 Milliy   g‘oya   ijodkorning   erk-ixtiyorini   sotsialistik   realizm   metodidek   kishanlab
qо‘yadigan narsa  emas. “...Milliy g‘oyamiz, - deb yozadi Prezident  I.A. Karimov
nomi yuqorida zikr etilgan asarida, - shu yurtda yashayotgan  barcha odamlarning
olijanob niyatlarini, hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan, yurt tinchligi, Vatan
ravnaqi, xalq farovonligi degan yuksak tushunchalarni о‘z ichiga oladi” 13
                            Prezidentimizning   bu  sо‘zlarini   о‘qir   ekanmiz,   uning  “Suv   yoqalab”,
“Jannat   qaydadir”,     “Zabarjad”   singari   zamirida   muhim   g‘oyaviy-ijtimoiy   fikr   va
g‘oya balqib turgan, kinotomoshabinlarni, ayniqsa, yosh avlodni mustaqillik davri
qadriyatlari asosida tarbiyalashga xizmat qiladigan, rang-barang janr va mavzudagi
kо‘plab filmlarning yaratilishiga orzumand ekanini  sezgandek bо‘lamiz.
 
 
                                  
13
 Каримов И. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008, 72-бет.
54                                                XULOSA
   Ma’lumki, drama adabiyotning gultoji hisoblanadi.  Dramaning xarakterli 
xususiyati shundan iboratki, uning muallifi nasrchi va nazmchidan farqli о‘laroq 
о‘quvchilar va tomoshabinlar bilan о‘z qahramonlari orqali bevosita gaplashadi, 
muloqotda bо‘ladi. Dramaturg qahramonlarining faoliyatini kо‘rsatib, ahloqini 
ifodalab, ruhiy olamini ochib, о‘zining hayot haqidagi tafakkurini izhor etadi, 
davrining muhim, dolzarb masalalariga munosabatlarini bildiradi. Bu hol dramada 
qahramonning ahamiyatini juda oshiradi, uning turmush mezonini aniqlaydigan 
shaxsga aylantirib yuboradi. Mana shundagina qahramonning hayotiy zamini, 
qilmishlari va xatti-harakatlarining ahamiyati kо‘zga tashlanadi. Bunday qahramon
dramaning g‘oyaviy mohiyati bilan uzviy bog‘lanib, uning tub ma’nosini 
gavdalantiradi, bosh dramaturgik konfliktning rivojiga alohida kuch baxshida 
etadi. Dramaning  boshqa turlardan ajratadigan xususiyati shundaki, muallif yuz 
bergan harakatni, hodisani, tomoshabinlarni bevosita kо‘z oldiga keltirib ijod etadi.
О‘zbek dramaturgiyasi XX asrning boshlarida shakllandi va taraqqiyot yо‘lini 
bosib о‘tdi. Mustaqillik yillarida о‘zbek dramaturgiyasi mavzu va kо‘lami 
jihatidan ancha kengaydi va boyidi. Ayniqsa, bu yillarda Odil Yoqubov, Erkin 
Samandar, Usmon Azim, Erkin A’zam, Sharof Boshbekov, Erkin Xushvaqtov 
singari adiblar dramaturgiyamizni boyitadigan asarlarni yaratishdi.
Erkin A’zamni biz bir qator hikoya, qissalar, roman va publitsistik maqolalar 
muallifi sifatida bilamiz. Keyingi yillarda adib dramaturgiya sohasida ham barakali
ijod qilib kelmoqda. Uning bir qator dramatik asarlari sahna va ekranlashtirildi. 
Erkin A’zam shu paytgacha besh dramatik asar yaratdi. “Jannat о‘zi qaydadir” 
dramatik qissasi – sahnabop asar. Unda kolliziya, konflikt, xarakterlar rivoji, 
kulminatsiya, yechim, zamonaviy о‘ziga xosliklar bor. Asarning aksariyat 
qahramonlari dastlab yer yuzidagi jannatga mahliyo bо‘ladilar, unga intiladilar. 
“Yer yuzidagi jannat” – Amerika hayotini har bir qahramon ruhida sinab, tekshirib 
kо‘ra boshlaydi. Avvaliga Ustoz, Melis, Klara, Luiza ham jannatga mahliyo 
bо‘ladilar.Rahmatulloh Jiydaliy qahramondarni “jannatga undayveradi”. 
Shunchaki boshlangan gap amalga oshib qoladi: dala hovli, shahardagi dang‘illama
55 uy sotiladi. Chet elga jо‘nash uchun hujjatlar rasmiylashtiriladi. Asar 
qahramonlarida sarosimalik boshlanadi. Ashaddiy targ‘ibotchi Rahmatulloh 
sekingina о‘zini panaga oladi. “Boy otaligi” ham gumon bо‘lib qoladi. Melis о‘z 
yurtiga maishat qilib yurgan, mehnatga tobi yо‘q takasaltanglardan. Klara. Uning 
qizi Luiza ham ota-onalari orqasidan kun kо‘rib yurishibdi. Tabiiyki, ular Amerika
“jannati” oson bо‘lmasligini his qilib qoladilar.
Dramatik qissada Rahmatulloh Jiydaliy, Tursuniy singari tubang insonlar 
obrazlar yaratilgan. Bular – niqob bandalari: aytayotgan gaplari, qilayotgan 
ishlariga zid yо‘nalishda yuradilar.  
“Jannat о‘zi qaydadir” dramatik qissasida yarashiqli badiiy topilmalar kо‘p. 
Asar kitobxon – tomoshabinni о‘ylashga, fikrlashga undaydi.
Erkin A’zam ijodida “Zabarjad” kinoqissasi о‘ziga xos о‘rin egallaydi. Asar 
qahramoni Zabarjad-dangalchi. Ilmiy korxona rahbari gapni aylantira-aylpntira, 
qizga “Menga о‘ynash bо‘lgin”, degan ma’noni bildiradi. Qiz shartta ariza yozadi: 
ishdan ketadi. Zabarjad – kо‘ngli ochiq, mehr-muruvvatli  ayol. Dadasining ulfati 
Vosil amaki piyanista bо‘lib qolgan, ichmasa turolmaydi. Qiz amakining kasalini 
biladi, chо‘ntagiga pul solib qо‘yadi.
 Umuman olganda, Erkin A’zam bu obrazni yaratishda boshqacha yо‘ldan 
borgan. Bu obraz boshqa shu paytgacha yaratilgan ayollar obrazini takrorlamaydi.
“Suv yoqalab” – Erkin A’zam asari asosida yaratilgan yetuk filmlardan. Ilk 
tasvirlar film voqealai tog‘ qishloqlarining birida kechganini kо‘rsatadi. Asar 
qahramoni Bolta Mardon shu yerdagi jamoa xо‘jaligida uzoq vaqt raislik qilgan. 
Yaxshini ham, yomonni ham kо‘rgan.
Bolta Mardon о‘limiga bolalar taqdirini о‘ylash ham sababchi bо‘ladi. Sobiq 
rais – haqiqiy ota, halollik, tо‘g‘rilikni tug‘ qilib kо‘targan zot. “Suv yoqalab” 
filmidagi barcha voqea va obrazlar bosh qahramonga kelib ulanadi.
Xulosa shuki, Erkin A’zamning dramatik asarlarida zamonning dolzarb 
masalalari qalamga olingan. Ularda insonning kechinmalari, о‘y-fikrlari, dard-
quvonchlari mahorat bilan qalamga olingan. Bu dramatik asarlar о‘zbek 
adabiyotining, dramaturgiyasining durdona asarlari bо‘lib qolaveradi. 
56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI:
1. Karimov  I.A. Yuksak  ma’naviyat   – yengilmas  kuch.  – Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
2. Karimov   I.A.   Adabiyotga   e’tibor   –   ma’naviyatga,   kelajakka
e’tibor. – Toshkent: О‘zbekiston, 2010.
3. Karimov   I.A.   О‘zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida.   -
Toshkent: О‘zbekiston, 2012. II
4. A’zam E. Kechikayotgan odam: Qissalar. – T.: Sharq, 2002.
5. A’zam   E.   Jannat   о‘ zi   qaydadir :   hikoyalar,   kinoq issalar ,   dramatik
asar va publitsistik miniatyuralar . – T.: Sharq, 200 7 .
6. A’zam   E.   Guli-guli :   qissalar,   kinoqissalar,   dramatik   asar .   –   T.:
G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa ijodiy uyi ,  2009.
7. Adabiyotshunoslikka kirish. – T.: О‘qituvchi, 1984.
8. Adabiy turlar va janrlar. 1-jild. – T.: Fan, 1991.
9. Adabiyot nazariyasi. IIjild. – T.: Fan, 1971.
10. Arastu.   Poetika.   Axloqi   Kabir.   Ritorika.   –   T.:   Yangi   asr   avlodi,
2011.
11. Belinskiy V.G. Adabiy orzular. – T.: Adabiyot va san’at, 1977.
12. Borev Y. Estetika. – 4-ye izd., dop. – M.: Polidjizdat, 1988.
13. Boboyev T. Hayot materialidan badiiy obrazga. – T.: Fan, 1976.
14. Boltaboyev H. Nasr va uslub. – T.:   Fan, 1992.
15. Y о ‘ldoshev Q. Yoniq s о ‘z. – T.: Yangi asr avlodi, 2006.
16. Karimov   H.   Badiiy   adabiyotda   obraz   va   obrazlilik.   –   T.:
О ‘zbekiston, 1984.
17. Normatov U. Nafosat gurunglari. – T.: Muharrir, 2010.
18. Rasulov A. Badiiylik – bazavol yangilik. – T.: Sharq, 2007.
19. Rasulov   A.   Uslub   –   iste’dod   portreti   (Erkin   A’zam   ijodi).   –   T.:
Yangi asr avlodi, 2013.
20. Rustamov A. S о ‘z xususida s о ‘z. – T.: Extremum –Press, 2010.
57 21. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. – T.:  О ‘qituvchi, 1980.
22. Umurov   H.   Adabiyot   nazariyasi   (darslik)   –   T.:   Abdulla   Qodiriy
nomidagi Xalq merosi nashriyoti, 2004.
23. Ulug‘ov   A.   Adabiyotshunoslikka   kirish   ( о ‘quv   q о ‘llanma).   –   T.:
О ‘zbekiston Milliy universiteti, 2005.
24. Xudoyberganov   N.   Ishonch.   –   T.:   G‘afur   G‘ulom   nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988.
25. Xudoyberganov   E.   Adabiyoshunoslikka   kirish.   –   T.:   О ‘qituvchi,
1995.
26. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. – T.: “Sharq” NMAK Bosh
tahririyati, 2004.
27. О‘zbek adabiyoti tanqidi. XX asr adabiyotshunosligi. Antologi ya .
– T.:  TURON-IQBOL , 2011.  
28. Q о ‘shjonov M. Saylanma. 2-jild. – T.: Adabiyot va san’at, 1983.
29. Quronov   D.   Adabiyotshunoslikka   kirish   (darslik)   –   T.:   Xalq
merosi, 2004.
30. Quronov   D,   Mamajonov   Z,   Sheraliyeva   M.   Adabiyotshunoslik
lug‘ati. – T.: Akademnashr, 2010. IV
31. Abdusamatov   H.   Istiqlol   va   dramaturgiya   //   Mustaqillik   davri
adabiyoti. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa ijodiy uyi ,  2006.
32. Geller A. Bir qalamu uch film... // “Jamiyat”, 2009, 22 may.
33. Jabborov   N.   Hayot   bulog‘idan   bahramand   ijod   //   “Xalq   sо‘zi”,
2009, 29 ay.
34. Normatov U. Yangi asr odamlari // “О‘zAS”, 2009, 29 may.
35. Rasulov A. Tug‘donavor matn // “О‘zAS”, 2010, 6 avgust.
36. Sattorova G. Ruhiyat suvratlari talqini // “Ishonch”, 2009, 28 may.
37. Ulug‘ov A. Jannat о‘zi qaydadir // “Hurriyat”, 2009, 27 iyun.
38. Shofiyev   O.   Ijodga   sodiqlik   yoki   Erkin   A’zamning   xarakter
yaratish mahorati // “Surxon tongi”, 2008, 28 may.
39. Erkin A’zam deydiki... // “Yoshlik”, 2010, 12-son.
58 www.ziyonet.uz .
www.nuu.uz
 
   
 
59 60
Купить
  • Похожие документы

  • Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari
  • O’zbek xalq afsun – duolar folklor janri sifatida
  • Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini
  • Mashrab she’riyati va xalq og’zaki ijodi
  • 70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar (XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA)

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha