О‘zbek ertaklaridagi shart-sinov motivlarining nazariy asoslari - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	70000UZS
Размер	53.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

О‘zbek ertaklaridagi shart-sinov motivlarining nazariy asoslari

Купить

“ О‘zbek ertaklaridagi shart-sinov motivlarining
nazariy asoslari ”
mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

Mundarija
Kirish ………………………………………………………………. 3-5
I.BOB. O’zbek xalq ertaklaridagi shar- sinov motivlari va syujet birligi
………………………………………………………….……………… 6-9
I.1. Ertaklarning janriy belgilari va motivlar tizimi………………… 18
I.2. Shart – sinov motivida tarixiy an’ana va epik an’ana………………..……19-24
II.BOB. Shart – sinov motivlarining genezisi va ertaklar syujeti….….……..25-
34
II.1. Ertaklarda qahramonning g’ayritabiiy tug’ilishi motivi………………….35-47
II.2. Hayvonlar haqidagi ertaklarda shart – sinov motivlari………………......48-56
Xulosa………………….………….…….…………………………………….57-58
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati……………….……….…………………59-
60
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi . O’zbek xalq og’zaki ijodi ajdodlarimiz badiiy
salohiyatining asrlar mobaynidagi taraqqiyoti davomida shakllangan qudratli
ma’naviyat xazinasidir. Zukko ajdodlarimizning voqelikka bo’lgan mifologik
qarashlari tafakkur taraqqiyoti davomida badiiy estetik xodisaga aylanib, voqelikni
so’z vositasida poetik ifodalash natijasida xilma – xil janrlardan tashkil topgan
folklore an’analari shakllangan. Folklore an’analari asrlar davomida xalq badiiy
salohiyati sarchashmasidan oziqlanib, rivojlanib kelgan.
Folklor asarlarida o’z ifodasini topgan milliy qadriyatlar yosh avlodni har
tomonlama kuchli, ma’naviy jihatdan yetuk va barkamol qilib tarbiyalashning
muhim omillaridan biridir. Zero, xalq og’zaki ijodi ma’naviy taraqqiyotga doimo
quvvat berib kelgan. Mamlakatimiz Prezidenti I.A Karimov ta’kidlaganidek “…
qancha avlod ajdodlarimiz “Alpomosh” dostoni asosida tarbiyalangan, o’zligini
anglagan, ma’naviy boylikka erishgan” 1
. Shunday ekan xalqimizning avloddan –
avlodga o’tkazib kelingan folklore namunalari qatori ertaklarni ham o’rganish juda
muhimdir.
Qadimiy epik an’analarni o’zida mujassam etgan ertaklar xalqimizning
mifologik tasavvurlari, e’tiqodiy qarashlari, turmush tarzi va ma’naviyatini o’zida
mujassamlashtirganligini uchun yosh avlodga kuchli badiiy estetik ta’sir ko’rsatish
imkoniyatiga ega.
O’zbek folklorshunosligida ertak janrini o’rganish borasida muayyan
yutuqlarga erishilgan bo’lishiga qaramay hozirgi ma’naviy – ma’rifiy ehtiyoj
folklorshunoslardan ertaklarni yanada chuqurroq va keng qamrovda o’rganishni
taqozo etmoqda. Shu ma’noda biz mazkur bitiruv malakaviy ishimizda o’zbek
ertaklaridagi shart – sinov motivlarini tadqiq qilishga urindik. Bu esa ishimizning
dolzarbligini belgilaydi.
1
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent. Ma’naviyat. 2008. 33bet.
3

Iishning maqsad va vazifalari . O’zbek ertaklarida shart – sinov motivlarining
nazariy asoslarini tadqiq etish.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
- O’zbek xalq ertaklaridagi shart – sinov motivining nazariy asoslarini
tadqiq etish;
- Ertaklarning janriy belgilari va motivlar tizimini tadqiq etish;
- Shart sinov motivida turli xil an’ana va epik an’anauyg’unligini tadqiq
etish;
- Shart sinov motivlarini genezisini ertaklar syujeti misolida o’rganish;
- Ertaklardagi qahramonlarning g’ayritabiiy tug’ilishi motivlarini tahlil
qilish;
- Hayvonlar xaqidagi ertaklarda shart va sinov motivlarini tadqiq qilish;
Tadqiqotning ilmiy yangiligi . O’zbek xalq poetik ijodida ertak janrining
xususiyatlari bir qator tadqiqotlarda o’rganilganligini yuqorida eslatdik. Xalq
og’zaki ijodidagi badiiy asarni xarakatga keltiruvchi omil uning qahramonidir.
Qahramon taqdirisiz folklor na’munasini tasavvur qilish mumkin emas. Inson
taqdiri esa xayot tomonidan uning oldiga qo’yiladigan shart – sinov bilan uyg’un
bog’lanadi.. biz tanlagan mavzuning yangiligi aynan shu maqsad bilan belgilanadi.
Ishda shart – sinov motivini alohida tadqiq etishga urindik
Tadqiqot metodologiyasi va usuli. Mamlakatimiz Prezidenti
I.A.Karimovning ma’naviy qadriyatlar va milliy an’analarhaqidagi qarashlari
mazkur bitiruv malakaviy ishni metodologik asosini tashkil etadi. X.Zarifov,
T.Mirzayev, G’.Jalolov, K.Imomov, J.Jurayev kabi olimlarning asarlarida ilgari
so’rilgan ilmiy- nazariy qarashlarga asolanildi.
Mavzuning o’rganilish darajasi . O’zbek xalq ertaklariningyozib olish va
nashr etish borasidagi ilk tajribalar XIX asrning oxiridan boshlangan bo’lsa-da XX
asrning 30-yillaridan o’zbek xalq ertaklarini izchil to’plash va o’rganishga
4

kirishildi. 1939- yilda “ O’zbek xalq ertaklari” to’plamini nashr etgan B.Karimiy
ertaklar tasnifi va asosiy xususiyatlari haqida tadqiqot 1
yozdi. 1964-yilda
M.Abzalovning “O’zbek xalq ertaklari” nomli kitobi chop etildi. XX asrning 70-80
yillarida o’bek xalq ertaklarining janr xususiyatlari, poetikasi, ertakchilik
an’analari tarixi va ertak ijrochiligi masalalari K.Imomov 2
G’.Jalolov 3
kabi
folklorshunoslar tomonidan o’rganilgan.
Tadqiqotningg obyekti va predmeti . Nashr etilgan to’plamlardagi xalq
ertaklaridan foydalandik..
Tadqiqotning amaliy ahamiyati . Ishning ilmiy umulashmalari va
materiallaridan xalq og’zaki boyicha ma’ruzalar o’qishda, akademik litsy va
kollejlarda dars mashg’ulotlari olib borishda foydalanish mumkin.
Ish tuzilishi va tarkibi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat.
1 1
Buyuk Karimiy. O’zbek xalq ertaklarining ba’zi bir xususiyatlari. O’zbek tili va adabiyoti jurnali. 1995 N5,6. 57-62 B.
2 2
K.Imomov. O’zbek xalq prozasi. T. Fan. 1981.
3 3
G’Jalolov. O’zbek xalq ertaklari poetikasi. T. Fan. 1986.
5

I.BOB. O’zbek xalq ertaklaridagi shar- motivlari va syujet birligi
Har bir yaratilgan asar muayyan shakl, muayyan mazmun va g‘oyaning
ifodasi sifatida ma’naviy mulkka aylanish, madaniy merosdan munosib o‘rin olish
uchun harakatlanadi. Xalq og‘zaki ijodi millat ma’naviy xazinasining asosiy va
muhim tarkibiy qismidir. Prezidentimiz Islom Karimovning “Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch” asarida ta’kidlanganidek, ma’naviyatning yuksalishi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan shakllantiruvchi asosiy mezonlardan biri xalq og‘zaki
ijodi durdonalarining yaratilishi va ijrosidir .
Zamonaviy ilm-fanda biror muammoni hal qilish uchun bir necha fanlar
doirasida ish ko‘rish talab darajasiga yetdi. Bunday vaziyatda yozma va og‘zaki
adabiyot, mifologik va ilohiyotga doir ilmlarning tutashishi ham tabiiy. Ertaklar
syujetini yuzaga keltirgan yoki ertak syujetining bir halqasiga aylangan motivlar,
xususan, shart-sinov motivi genezisi, mazkur motiv ko‘rinishlari klassifikatsiyasini
yaratishda ham shu yo‘nalishda ish ko‘rilishi zarur.
Qahramonning sinovdan o‘tishi barcha xalqlar folklori janrlarida turli
darajada va turli ko‘rinishlarda uchraydi. Binobarin, har bir xalq og‘zaki ijodini
o‘rganuvchi folklorshunoslik bugungi kun talablariga javob berishi uchun ularning
genezisini, badiiy hodisaning tarixiy va hayotiy hodisa bilan genetik va tipologik
bog‘liqligini, adabiy hodisaning umummodelga aloqadorligini aniqlashi, katta
ko‘lamda ish olib borish talab qilinadi. Struktural antropologiya, struktural
mifologiya sujet va motiv genezisi masalasini o‘rganishga; qiyosiy
adabiyotshunoslik ilmiy xulosalarni tartibga solishga yo‘l beradi. O‘zbek
adabiyotshunosligida ham bu borada anchayin ishlar amalga oshirilgan, ularni
yagona maqsadga bo‘ysundirishga harakat qilingan. M.Afzalov o‘zbek xalq
ertaklarini tasniflash jarayonida ayrim motivlar haqida umumiy mulohazalarini
bildirgan. G‘.Jalolov “O‘zbek xalq ertaklari poetikasi” kitobida ertaklardagi motiv
6

va obrazlar masalasiga alohida bir fasl ajratgan. Olim safar, mevadan homilador
bo‘lish, ota vasiyati, tush, qiyofani o‘zgartirish, uydan haydalish motivlarini
alohida-alohida izohlaydi. X.Egamov ertakchilik an’analari aloqalariga doir
tadqiqotida motiv va syujet, ko‘chib yuruvchi motivlar, ko‘chib yuruvchi syujetlar
muammosini o‘rgangan, motiv va sujet munosabatiga doir kuzatishlarini turkiy
xalqlar ertaklariga tatbiq qilgan. J.Yusupov ertak va marosim munosabatlarining
tarixiy-tipologik tahlilini xorazm ertaklari misolida ko‘rsatib beradi. Sh.Turdimov
tomonidan e’lon qilingan tadqiqotlarda e’tibor qaratilgan shart-sinov motivlarining
asosiy qismi “alplik tizimi” tushunchasi bilan bog‘liq holatda tushuntiriladi .
Ammo bu ilmiy asarlarning mavzu va maqsad yo‘nalishi shart-sinov motiviga
bevosita aloqador bo‘lmagani sababli biz nazarda tutgan muammolarni hal qilishda
yetarli deb bo‘lmaydi.
Ilohiy voqelik odamlar orasidan tanlangan yo‘lboshchi bilan harakatlanadi.
Ammo uning tanlanganligi omma orasida norozilikni tug‘diradi. Hamma
tanlanishni, hamma sinovlarni yengib o‘tishni, sinov shartlarini osonrog‘iga
almashtirishni istaydi. Shu nuqtadan hayotiy voqelik hududi boshlanadi. Odam
bolasiga shartlar u tug‘ilmasdanoq qo‘yila boshlanadi. U o‘g‘il bo‘lishi kerak yoki
qiz bo‘lishi kerak. U davomchi bo‘lishi kerak yoki merosxo‘r. Olam dialektikasi
davomiyligi sinov shartlarini tartibga solib turadi: kimdir shart qo‘yadi, kimdir
sinaladi. Xullas, bular insoniyatning o‘z-o‘ziga qo‘yadigan shartlari. Adabiy
voqelik ilohiy voqelik kabi tanlab olingan yetakchi intilishlarida harakatga keladi.
Faqat bular payg‘ambar yoki nabiy emas, balki insoniy fazilatlar bilan ishlov
berilgan, yasalgan, sinovlarni yengib o‘tuvchi mangu g‘olib qahramonlar –
Alpomish, Odissey, Gerakl, Go‘ro‘g‘li, Ramlar – adabiy arxetiplardir. YA’ni
“Tavrot”, “Zabur”, “Injil”, “Qur’on” arxetiplari asosida qayta ishlangan
arxetiplardir.
Adabiyot – ilohiy, hayotiy voqelikni tan olish va rad etishdan tug‘ilgan
uchinchi bir voqelikdir. Chunki insoniyatdagi ruhiy siljishlar tan olish va rad
7

etishdan yuzaga keladi. Shu ma’noda adabiyot ilohiyotdan ikki xil tarzda nusxa
olgan:
Azaliy sinovlarga qurilgan dunyoni azaliy sinovlar fonida ifodalash.
Azaliy sinovlarga qurilgan dunyoni insonning ilohiyotga raddiyasi tarzida
yuzaga kelgan sinovlar fonida ifodalash.
Motiv ilohiyotdan badiiyatga marosim orqali o‘tib boradi. Marosim ilohiyot
ifodasi yoki teskari ifodasi bo‘lishi mumkin. Har qanday motiv genezisi marosim
orqali yadro modelga – muqaddas kitoblardagi syujetlarga borib tutashadi.
Marosim – ilohiyotni moddiylashtirish, ilohiyot talablari, taqiqlari, yashash
qoidalarini qo‘llay olish chegarasini aniqlab olish uchun yuzaga keladi. An’anaviy
motivlar motiv-situatsiya, nutq-motiv, motiv-harakat, tasvir-motiv, motiv-
xarakteristika, turg‘un motivlar, o‘zgaruvchan motivlar, xabar motiv, yordamchi
motiv, aktiv motiv, passiv motiv– bularning barchasi shu asosdan kelib chiqadi.
Syujet - “motivlar kombinatsiyasi”dir, syujet “murakkab sxema kabi bir
qator motivlarning tuzilmasi”dir. X.Egamov “bir xalq ijodidagi motiv yoki epizod
ikkinchi xalq uchun butun bir ertak syujeti bo‘lib xizmat qilishi yoki, aksincha, bir
sujet ikkinchi xalqqa o‘tganida milliy interpretatsiyaga uchrab, shu xalq ertagida
ma’lum motivlarga aylanishi”ni bildirgan. Folklor asarlaridagi motivlarning turli
kombinatsiyalari, ularning bir butun sxemaga aylanishi yetarlicha tekshirilgan,
isbotni isbotlashga ehtiyoj yo‘q. Ammo bir masalani – syujet va motivning
munosabatini boshqaruvchi kuch masalasini o‘ylab ko‘rish zarur. Syujet va motiv
munosabatini, bizningcha, marosim boshqaradi. Marosim qachondan boshlangan?
Bizning fikrimizcha, marosim Havodan boshlanadi. Tarixan dehqonchilik,
taqsimot ishlari bilan ayollar shug‘ullangan. Bularni amalga oshirishda ma’lum
qoidalarga amal qilingan. Qoidalar marosimlarda qonunlarga aylangan. Masalan,
ertaklardagi ajdar genetik jihatdan yalmog‘iz kampirga tutashadi. Ba’zan
yalmog‘iz qahramonni yutib, yana qaytarib chiqaradi. Bu bag‘ishlov, qurbonlik
marosimiga aloqador. Ertakdagi homiy kampir yoki zarar keltiruvchi kampir ovga
8

ketayotgan yoki initsiatsiya bosqichida turgan erkakning marosimdagi
harakatlarini takrorlaydi. Eng uzoq tarixga ega marosimlar – “Sus xotin”,
“Choymomo” nomlaridagi so‘z ishoralari ham fikrimiz dalili. Aynan marosim
chegarasida motivning o‘zgarishga uchrashi shunday xulosani beradi: marosim
tarixi ayol jinsi tarixi bilan teng yuradi.
Fan tilida marosim tarixi juda ko‘p tekshirilgan. Ammo folklor, etnografiya
ichida o‘rganilgan marosimlar ilohiyotdan alohida hodisa emas. Marosimning
Havodan boshlanganiga, uning harakatlantiruvchilari ayollar ekanligiga doir
ma’lumotni ilohiyotga doir manbalarda ham kuzatish mumkin. Folklor ilmida
so‘fiylarning onalari, ayollari, so‘fiy ayollar, so‘fiy onalar haqida, shunday
ma’lumot keltiriladi: “Qurg‘oqchilik paytlari Xudodan yomg‘ir so‘rab ibodat
qilayotganda hindistonlik bir so‘fiy uyidan bir o‘ram gazmol chiqarib ibodat qilar,
shunda darhol yog‘ib yuborar ekan. Odamlar: “Bu gazmolning siri nimada?” – deb
so‘rashganlarida, u “bu oddiy gazmol emas, onamning o‘ralgan ko‘ylagi” deb
javob qilarkan. Abdul Qodir al-Jiloniyning xolasi ham shunday nazarkarda
ayollardan biri bo‘lgan. Bu ayol ham yomg‘ir so‘ralganda o‘qiladigan duoni o‘qib
yerni supurar va ko‘kka qarab: “Xudoyim, mana men yerni supurib qo‘ydim. Endi
o‘zing unga obi rahmatingdan yog‘dir!” – desa bo‘ldi, darhol yomg‘ir quyib
yuborarkan”. Bu iqtiboslar marosimdan so‘zlayapti. Ammo folklor, etnografiya
ichidagi minglab marosim tasavvurlarini birlamchi tushunchalar bilan bog‘lasak,
insoniyat xotirasini ilk yaralish davrlarigacha olib borsak, asos bitta ekanligi
yuzaga qalqib chiqadi. Marosimdagi asl ifoda va teskari ifoda folklorni
harakatlantiradi.
9

I.1. Ertaklarning janriy belgilari va motivlar tizimi
Ertak sujeti murakkab, turli xil an’anaviy motivlar tizimidan tashkil topgan.
Uning asosida qabilaviy e’tiqod, magiya, tabu bilan bog‘liq urf-odatlar; animizm,
totemizm, fetishizm kabi e’tiqodiy qarashlar feodal jamoa, matriarxat, feodal-
patriarxal munosabat, qonun-qoidalarga aloqador voqea va hodisalar yotadi.
Qizig‘i shundaki, ertak asosini tashkil etgan real tarixiy haqiqat fantastika, xayoliy
va hayotiy uydirmalarga ko‘milib, unga singib, noaniqlikni kasb etgan. Ertak bu
jihati bilan naql, latifa, loflarga tenglashadi. Real hodisa og‘zaki nasrning afsona,
rivoyat, demonik hikoyalarida nisbatan aniq ko‘rinadi va sezilib turadi.
Sehrli ertaklarning bahodirlik tipida pahlavon, qahramonning zo‘r kuch-
qudrati hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Sujet voqealarida faol harakat qilgan qahramon
ezgulik ramzi sifatida ideallashtirilgan. U elatni himoya qiluvchi uning jangovar
timsoli, har bir harakati, g‘ayrioddiy kuchi bo‘rttirilgan.
Bahodirlik ertaklari («Pahlavon Rustam», «Qahramon», «Qiron og‘a») ning
mifologik e’tiqod, qadimiy marosimlarni o‘zida jamlab, ming yillar davomida
saqlab kelgan namunalari ziddiyatli jamiyatning dastlabki bosqichlarida yuzaga
kelgan.
Fantastika voqealarni boshqaradi, muvaffaqiyatli yakuniga olib keladi, ayni
paytda sujet yo‘nalishida dinamik harakatni ta’minlab, obrazlar tizimini belgilaydi.
Shuning uchun ham syujetni xayoliy uydirmalar asosiga qurilgani sehrli ertak
voqealari, hayotiy uydirmalar asos bo‘lganini maishiy ertak hodisalari tashkil
etadi. Har ikki xil syujet g‘oyaviy-estetik funksiyani ado etuvchi xossalari bilan
o‘zaro farqlanadilar. Biroh ularni hayot haqiqatidan uzilgan hodisa deb bo‘lmaydi.
Aksincha, har ikki sujet ibtidoiy dunyoqarash, urf-odat, turli xil marosim bilan
bog‘liq holda keladi. Bu uyg‘unlik badiiy obrazlarda aks ettirilganligi bilan ajralib
10

turadi. Binobarin, har ikki xil tipdagi uydirma obrazlar mazkur tip ertaklarning
o‘ziga xos belgilovchi vositalaridandir.
Uydirmaning genetik asoslari, funksional jihatlarini belgilash ertak sujeti,
uning o‘ziga xos tasvir vositalarini aniqlash imkonini beradi. Buning uchun, eng
avvalo, uning spetsifikasi, tarixi hamda tashkil topgan manbalarni yoritish, poetik
transformatsiyasi jarayonida yuz bergan o‘zgarishlarni belgilash zarur.
Uydirma reallik chegarasida yoki uning tashqarisida bo‘lishi mumkin.
Boshqacha aytganda, uydirmani haqiqatga yaqin formasi voqea va hodisalarni
hayotga mos, tabiiy holda, real ifodalaydi. Uydirmaning haqiqatdan uzoq formasi
esa hodisalarni haqiqatga zid, g‘ayritabiiy ko‘lamda tasvirlaydi va fantastikani
yuzaga keltiradi. Tilsim esa fantastika turlaridan biri.
Tilsim arabcha so‘zdan olingan bo‘lib, haqiqatdan uzoq hodisani anglatadi,
nutqda u xayoliy uydirma ataladi. Tilsim o‘zbek folklori, xususan, sehrli ertaklar
joni va qonidir. Ilmiy tushunchaga ko‘ra, sehr-jodu notabiiy kuchining g‘ayrioddiy
hosilasini ifodalaydi. Uning epik namunasi narsa va hodisalarning yo‘qdan bor,
bordan yo‘q bo‘lishida (olmaning parizodga, parizodning olmaga aylanishi, sirli
suv, obihayot magiyasi bilan o‘likni tiriltirish, oynada uzoqni, yorni ko‘rish, bir
dumalab kaptar bo‘lish, bir gaz qilichning qirq gaz cho‘zilishi kabilar) namoyon
bo‘ladi. Tilsim ma’no e’tibori bilan fantastikadan qisman farq qiladi. Ular
ertaklarning asosiy belgilari, an’anaga aylangan barqaror motivlarini tashkil etadi.
Fantastika umumiylikni, tilsim xususiylikni anglatadi. Demak, tilsim
hayotiylikdan holi, sehr-jodu kuchi bilan g‘oyibdan paydo bo‘ladigan g‘ayri
muqarrariy mo‘jizani anglatadi. Shuni e’tiborga olganda, tilsim fantastika
ma’nosini aniq, mufassil ifodalay oladi. Binobarin, uydirma real narsa, hodisani
aks ettirish darajasiga ko‘ra ikki guruhga bo‘linadi, a) xayoliy uydirmalar; b)
hayotiy uydirmalar.
Fantastika atama sifatida qadimdan mavjud. Uning shakli va funksiyasi
haqida birinchi bo‘lib, o‘rta asr Sharqining mashhur olimi Abu Rayhon Beruniy
11

fikr yuritgan va uni badiiy vosita sifatida ta’riflagan. Uning fikricha, fantastika
«bir narsani o‘z haqiqatiga xilof ravishda ko‘rsatish» demakdir. Keyinchalik
fantastika folklorshunos olimlar nazdida har xil ta’riflandi. Ularda fantastika
ko‘proq mafkura nuqtai nazaridan tahlil qilingan bo‘lib, bir o‘rinda «haqiqatga zid,
xayolda tashkil topgan tasavvur va obrazlar» deb talqin etilsa, boshqa bir ilmiy
asarda esa uning tashkil topib, shakllangan o‘rni aniqlanadi, ayni paytda zamon va
makon e’tibori bilan bir butun holda to‘liq, mukammal ta’riflanadi. U «Ilk bor
o‘zlashtirilgan real hayot faktlari zaminida tug‘ilgan xayoliy tushunchalar, obrazlar
olami» .
Fantastika hayotni badiiy tasvirlashning o‘ziga xos uslubi . Darhaqiqat,
fantastika hikoya qilishning ibtidoiy uslubi. Fantastika o‘ziga xos genezisi,
qiziqarli rivojlanish tarixiga ega.
Ma’lumki, narsa va hodisalarning g‘ayritabiiy ko‘ringan xususiyatlari
ibtidoiy inson ongida sirli kuch bilan bog‘langan. Binobarin, fantastika tabiatning
ibtidoiy inson ko‘ziga g‘ayrioddiy ko‘ringan kuchlariga e’tiqod, afsun ta’siriga
ishonch sintezidan kelib chiqqan. Tilsimning ba’zi detallari shomonlar faoliyatida
yuz bergan duolar bilan ham bog‘lanadi. Afsungarlik hodisasi sehrgarlikka
nisbatan qadimiydir. Afsungarlik yoki jodugarlik «noto‘g‘ri, yolg‘on, ko‘zga
ko‘rinmaydigan aloqa, ta’sirlarning tabiatda mavjudligiga ishontirish, ayrim
hollarda ko‘zga ko‘rinmaydigan ta’sir ko‘rsatish mumkinligi va aksincha,
odamlarning tabiatga, shuningdek, bir odamning boshqa bir odamga ta’sir ko‘rsata
olish mumkinligini turli yo‘llar bilan ko‘rsatishga uringan voqelikdir» .
Tabiatning dahshatli hodisalariga ta’sir etish, yomg‘ir yog‘dirish, kuchli
shamolni to‘xtatish, o‘t-olovni o‘chirish, momaqaldiroqni daf etish, kasalni
tuzatish maqsadida shomonlar duo o‘qigan. Tabiat oldida ojizlik notabiiy
hodisalarga ishonchni yuzaga keltirdi.
Tilsim ertak atributi, janrning yorqin alomati, o‘ziga xos xususiyatini
belgilovchi komponentidir. Tilsim tugun yechimida sodir bo‘lib, situativ
12

motivlarni tashkil etadi. Shu ma’noda «Gul bilan Sunbul», «Bulbuligo‘yo», «Opa-
uka», «Yoriltosh», «Oynai jahon», «Qilich botir», «Kenja botir», «Gulnora»,
«Mehrigo‘yo» singari sehrli ertaklarda kelgan tugunlar shakl va mazmun e’tibori
bilan bir xil: ular qahramonning sehrli predmetlarga duch kelishi munosabatida
paydo bo‘ladi. Demak, ertak syujetini tashkil etgan turli xil motivlar tugun
zaminida yuzaga keladi. Tilsim sujet chizig‘ida asosiy detal bo‘lib, voqealar
harakatini yuzaga keltiradi, qahramon bilan bog‘liq hodisalarning g‘ayritabiiy
chiqishi, tugunning g‘ayri muqarrariy yechimini ta’minlaydi.
Tilsim uzuk, shamshir, oynai jahonnoma, qaynar xumcha, ur to‘qmok, ochil
dasturxon, chaqmoqtosh, sirli cho‘p, tutatqi, sirli olma singari sehrli buyumlar
mo‘jizasida amal qiladi. Yalmog‘iz, dev, ajdar, yovuz kuch, pari, semurg‘, uchar
otlar esa qahramon atrofida yordamchi kuch sifatida faoliyat ko‘rsatib, ezgulikni
ato etadilar, nihoyat timsoliy obraz yaratadilar.
Hayotiy uydirmalar keyingi hodisa bo‘lib, real voqealar zamirida tashkil
topgan.
Ma’lum bo‘ldiki, tilsim asosan obraz, turli xil personajlar qiyofasini
konkretlashtiradi, uning jasorati, mardi maydon, zabardast kuch-qudrat,
jangovarlik, aql-idroki, tadbirkorligini belgilaydi. Eng muhimi, u notabiiy narsa va
hodisalar yaratib, qahramon qiyofasini ideallashtiradi.
Ammo shuni ta’kidlash kerakki, janr tabiatini uydirmaning o‘zigina
belgilamaydi. Folklor janrlarini aniqlash, oydinlashtirishda asosan uch belgiga
asoslanish lozim. Ular «janr poetikasi, hayotiy-maishiy funksiyasi, ijro uslubi»dir .
Ertak mustaqil janr sifatida xayoliy va hayotiy uydirmalari, barqaror syujeti,
kompozitsiyasi, doimiy takrorlanuvchi motiv va obrazlar tizimi, badiiy uslubi va
nihoyat, ijtimoiy-estetik funksiyasi bilan ajralib turadi.
Ertak voqelikni aks ettirishning mezonlariga ko‘ra alohidalik kasb etadi.
Ertaklarning yuzaga kelishida real voqelikni hissiy qabul qilish, uni badiiy aks
ettirishida amal qiladi.
13

Ertak sujeti mustaqil, betakror shaklga ega. Syujet asosan murakkab, hajman
katta yoki sodda, ixcham, ba’zan ko‘p planli bo‘ladi. Ertak janrini aniqlash va
belgilashda uning syujetidagi xarakterli obraz, an’anaviy motivlar tizimi alohida
o‘rin tutadi.
Yetakchi obrazning sirli kuchga ega bo‘lishi, yovuz kuch bilan jang qilishi,
doimiy g‘alabasi sehrli ertaklarning qahramonlik tipiga xos tabiatini belgilaydi.
Ma’lumki, ibtidoiy va feodal-patriarxal jamoa kishilari inson qobiliyatini
ideallashtirgan. Darhaqiqat, ideallashtirish badiiy obrazlarning ibtidosi bo‘lib,
pahlavon, bahodir qahramonlarni yuzaga keltirgan. Mifologik subekt madaniy
qahramon - bahodir obrazining yuzaga kelishida asos bo‘lgan yadro.
Yetakchi obrazning nisbatan faol harakati qahramonlik tipidagi ertaklarning
o‘ziga xos xususiyatini belgilaydi. Epik qahramon xalq ideali, beqiyos kuch-
qudratning obrazli ifodasi, tinchlik, mustaqillik, mardlik, pahlavonlik, to‘g‘rilik,
mehribonlik, adolatparvarlikning ramziy ifodasidir. Qahramon nafaqat kuch-
qudrat, ayni paytda, yuksak axloq, pokiza qalb, mustahkam iroda egasi, qo‘rqmas,
jasur, mardi maydondir. Epik qahramon faoliyati munosabatida og‘irlik, vazminlik
bo‘rtib turadi, shoshqaloqlik, isyonkor ruh ko‘rinmaydi. Uning faol harakati
yagona maqsad, umumxalq manfaatini himoya qilishga yo‘naltirilgan. Ana shu
belgilarning an’anaviy motiv, epizodlarda namoyon bo‘lishi epik qahramon
qiyofasini oydinlashtirib, uning ko‘lamni oshiradi.
Qahramonlar qiyofasida mifologik subektga mos ikki belgi saqlanib qolgan.
Bulardan biri, qahramonning g‘ayrioddiy tug‘ilishi va xatti-harakatining
ilohiylashtirilganida, faoliyatining ideallashtirilganida namoyon bo‘ladi. Zotan,
qahramon, pahlavonlar totem yoki ilohiy kult bilan bog‘liq holda g‘aroyib tarzda
tug‘iladi va o‘sadi. Belgining ikkinchisi esa mifologik subektlarda bo‘lganidek
pahlavonning elat, qabila, urug‘ manfaatini himoya qilishida ko‘rinadi. Uning
poetik transformatsiyasi esa an’anaviy motivlar bilan bog‘liq holda talqin etilgan.
Keyinchalik qahramon tarixiy taraqqiyot jarayonida hayotiy belgilar bilan boyigan,
nihoyat, hayotiy tus ola boshlagan.
14

Maishiy ertaklarda tasvirlangan qahramonlar real, hayotda mavjud
kambag‘al kosib, xizmatkor, boy, qozi, domlalarning prototiplari sifatida yuzaga
kelgan. Demak, ertak qahramonlarining tarixiy asoslari bir tomondan, mifologik
obraz, ajdodlar kultiga borib taqalsa, iikinchi tomondan real shaxslarga borib
bog‘lanadi.
Ertak g‘aroyib hodisani madh etuvchi motivlari bilan farqlanadi. U yoki bu
turdagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatini belgilovchi an’anaviy motivlar asosan
syujet yaratadi, qismlarining o‘zaro mantiqiy bog‘lanishini ta’minlaydi.
Motivlarning hayotiy haqiqat bilan bog‘liq holda yuzaga kelishi haqida
A.N.Veselovskiy shunday yozadi: «Motivni oddiy hikoyaning bir bo‘lagi, ibtidoiy
kuzatishning turli xil savollarga obrazli javobi deb bilaman» . Badiiy asarning «bir
bo‘lagi» bo‘lgan motivlar u yoki bu uydirmadan holi bo‘lmasa hamki, har bir
motiv talqinida tarixiylik mavjud.
Motivlar xarakteri, o‘rni va funksiyasiga ko‘ra turlicha nomlanadi. Bular
harakat, nutq, situatsiya, bog‘lovchi hamda ta’riflovchi, tushuntiruvchi
motivlardir .
Darhaqiqat, ertaklar sujetining tashkil topishi motivlarning muayyan tizimda
birlashishidan boshlanadi.
Demak, har bir sujet chizig‘ida mavjud an’anaviy motivlar tarixiy haqiqat
zamirida yuzaga kelgan bo‘lib, ularning fantastika ko‘lamida ifodalangan
namunalari sehrli ertaklarni, hayotiy uydirmalarda ifodalangani maishiy ertaklar
tabiatini belgilaydi. Ertak sujetini tashkil etgan har bir obraz, an’anaviy motivlar
tizimi faqat orzu-umidlar ifodasigina bo‘lib qolmay, balki xalq tarixida iz
qoldirgan, muhim ahamiyat kasb etgan hayot lavhalari hamdir.
Ertak o‘ziga xos g‘oyaviy-tematik yo‘nalishi, ta’limiy-maishiy funksiyasi
bilan ajralib turadi. Mardlik, qahramonlik, adolat va insonparvarlik, elat himoyasi,
chin sevgi-sadoqat, vafodorlik, ideal orzular uchun kurash kabilar ertaklarning
g‘oyaviy-tematik yo‘nalishini tashkil etadi.
15

Ertaklarda hikoya uslubi tayyor qolipga aylangan formulalarga asoslanishi,
uning barqaror tayyor qolipga aylangan, kirish, boshlama, tugallama kabi
an’anaviy formulalari o‘ziga xos belgilaridir.
Kirish tayyor, qoliplangan an’anaviy formula sifatida namoyon bo‘ladi. U
ko‘proq boshlama oldidan keladi. Biroq,, u sujet chizig‘ida doimiy hodisa emas.
«Ertagiyo ertagi, echkilarning bo‘rtagi, qirg‘ovul qizil ekan, quyrug‘i uzun ekan,
ko‘k muzga mingan ekan, muruti singan ekan», «g‘oz karnaychi ekan, o‘rdak
surnaychi ekan, olaqarg‘a azonchi, qoraqarg‘a qozonchi, chumchuq chaqimchi
ekan, to‘rg‘ay to‘qimchi ekan, bo‘ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, ertagining
eri bor, yetti kunlik yeri bor, yetti kunlik yerida dumi kalta bo‘ri bor» .
Kirish an’anaviy, ayni paytda ramziy ma’no kasb etgan obrazlarni
ta’kidlash, ertakdagi o‘rni va vazifasini eslatish bilan jonlantiradi. Uning asosiy
funksiyasi tinglovchi e’tiborini tortish, bir nuqtaga jalb etish, qiziqish uyg‘otish,
uydirmalar olamiga olib kirib, ertak tinglashga hozirlashdan iborat. Boshlama
asosan syujetning initsial qismida yuz berib, u personajlar majmui, mazmunidan
darak beradi, ertaklarning o‘ziga xos tabiatini belgilaydi. «Bir bor ekan, bir yo‘q
ekan, Gulzor degan yurtda cholu kampir yashagan ekan». Boshlama uydirmalar
asosiga qurilgan bo‘lsa hamki, syujet voqealari bilan bog‘lanmaydi.
Boshlama personajlar tizimi haqida ma’lumot beradi. Syujet chizig‘ida sodir
bo‘lishi lozim voqea va hodisalarning noaniq zamon va makonda yuz berishidan
darak beradi, ayni paytda u ertak voqealarining yolg‘on ekaniga shama qiladi. «Bor
ekan, yo‘q ekan, och ekan, to‘q ekan, o‘tgan zamonda tog‘ning yon bag‘rida bir
makonu manzilda, bu gapim chin emas hazil-da, bir podsho bor ekan» .
Boshlama ikki, bir-birini inkor etuvchi jumlalardan tashkil topib, ketma-ket
keladi va mavhum, noaniq, aslida yo‘q hodisa haqida hikoya ekanini belgilaydi.
Tugallama syujetining final qismida keladi. U sodda, ayni paytda, tantanali
vaziyatni hikoya qiladi, unda porloq hayot quvonchlari hukmron ekanini ta’kidlab,
qahramonning qirq kecha-kunduz to‘y berib, murod-maqsadiga yetganini
16

izohlaydi. «Qirq kecha-kunduz to‘y berib, ota-onasi bilan topishib, oshlarini oshab,
yoshlarini yashab, murod-maqsadlariga yetdilar» .
Tugallama demokratik, ta’limiy-didaktik g‘oyalarni tashviq etadi, eng
muhimi, yovuzlikni qoralab, ezgulikni ulug‘laydi. Ijtimoiy-maishiy ma’no kasb
etib, hikoya voqealarining xulosasi yanglig‘ namoyon bo‘ladi.
Syujet murakkab, mavzu e’tibori bilan turlichadir. Ular jiddiy, mas’uliyatli,
fantastik ko‘lami, ijtimoiy-maishiy xarakteri, oddiy va hayotiy, bosiq talqini bilan
ajralib turadi, asosan u yoki bu obrazning suvrat, siyrati, o‘ziga xos ma’no
tashishini belgilaydi, tilsim sirlarini oydinlashtiradi.
Sujetning ekspozitsiya qismi xarakterlidir. U shakl va ma’nosiga ko‘ra
turlicha bo‘lib, xayoliy va hayotiy uydirmalar asosiga qurilganligi bilan farqlanadi.
Ekspozitsiya bo‘lishi mumkin yoki bo‘lishi mumkin bo‘lmagan voqea va
hodisalardan darak beradi.
Tugun sujetining ana shu qismida paydo bo‘ladi, ijtimoiy-siyosiy va
ijtimoiy-maishiy ma’no kasb etadi. U yashash uchun kurash, yovuzlik, zulm va
zo‘rlikka qarshi chiqish, olib qochilgan qizni qutqarish, adolatsizlik, kamsitishning
tanqidi bilan bog‘liq tabiiy yoki notabiiy voqealarni hikoya qilish bilan ajralib
turadi:
«Bir yulbars kelib o‘kiribdi. Shunda hammayoq tuman bo‘lib ketibdi.
Tuman tarqagandan keyin qirq kanizak qarasa, podsho qizi yo‘q emish» . Ba’zan u
ramziy ma’no kasb etadi. «Tulki og‘zida go‘sht tishlab ketayotsa, oldidan bo‘ri
chiqib qolibdi» . Ba’zan esa u hayotiy tasvirlanadi. «Qozi qiz bilan suhbat
qurmoqchi bo‘lganda eshik taqillabdi .
Konflikt ijtimoiy, oilaviy-maishiy ma’no kasb etgan qarama-qarshi kuchlar
o‘rtasida yuz berib, uning yechimi dev, ajdarhoni yengib o‘tish, zulm va zo‘rlikni
fosh etish kabi motivlar zamirida kechadi. Uning yechimi yovuzlikka qarshi
chiqish, meros uchun kurash, nohaqlik, adolatsizlik, buzuqlik kabi salbiy
xususiyatlarni inkor etib, to‘g‘rilik, mardlik va jasoratni ulug‘laydi, fantastik voqea
17

va hodisalarning tasodifan tashkil topishini ta’minlab, sirlilik va noaniqlikni
vujudga keltiradi.
Konflikt hayvon bilan hayvon to‘qnashuvidan kelib chiqsa, yoki voqea va
hodisalar jiddiy, dev, ajdar, yalmog‘iz bilan jang tusini olganda, to‘qnashuv, jang
epizodi mas’uliyatli kechib, epik ko‘lamda yuz beradi. U ma’naviy tortishuv
sifatida yuz berganda esa aqliy sinov shaklida namoyon bo‘ladi.
Ko‘rinadiki, konflikt asosini tashkil etgan fantastika, sehr-jodu, hayotiy
uydirmalar bosh qahramon, qarshi qo‘yilgan raqib personaj tabiatini
oydinlashtiradi, qolaversa, u bo‘lishi mumkin bo‘lmagan yoki bo‘lishi mumkin
bo‘lgan voqea va hodisalarni tashkil etib, ertaklarga xos xususiyatni
oydinlashtiradi.
An’anaviy, tayyor qolipga aylangan formulalar shakl, mazmuni, bajarishi
lozim bo‘lgan vazifalariga ko‘ra xilma-xildir. Bir xili epik syujet voqealarini
o‘zaro bog‘lash vazifasini ado etadi. «Endi so‘zni boshqa yurtdan eshitaylik».
Ikkinchi xili harakat va holatni anglatadi. «Kulsa gul, yig‘lasa dur to‘kilibdi».
Uchinchi xili esa u yoki bu qahramon qiyofasini tasvirlaydi. «Oy desa og‘zi bor,
kun desa ko‘zi bor». To‘rtinchisi epik makon, o‘rin-joyni belgilaydi. «Gullar
ochilgan, bulbullar sayragan, suv o‘rniga sharbat oqqan bog‘lar». Beshinchisi epik
zamon uzoq masofani anglatadi. «U yo‘l yuribdi, yo‘l yursa ham mo‘l yuribdi,
tog‘, sahroaro cho‘l yuribdi».Ertak sujeti sehrli raqamlar talqini bilan ham ajralib
turadi. Uch, yetti, qirq raqamlari asosan an’anaviy hodisalarni tavsiflaydi. «Uch
olma, uch yo‘l, uch dev, uch aka-uka, uch kechayu uch kunduz, qirq qaroqchi, yetti
musofir va hokazolar. Uchliklar yoki qo‘shaloqlashtirish, voqea va hodisalarning
davomiyligini ta’minlab, ertaklarga xos bir xil qolipdagi bosiq harakatni
ta’minlaydi. Uchlik ertak kompozitsiyasini yuzaga keltiruvchi epik vositalardan
biri sanaladi. Mazkur belgilar ertaklarning ichki turlarida yanada aniqroq, o‘ziga
xos shakl va ma’no tashiydi.Xulosa shuki, ertaklarning janriy va uslubiy
xususiyatlari uning o‘ziga xos tabiatini belgilaydi.
18

I.2. Shart – sinov motivida tarixiy an’ana va epik an’ana
Shart - sinov motivida ertaklarning bahodirlik tipiga mansub «botirlik
an’anasi» alohida o‘rin tutadi. U bahodirning g‘aroyib tug‘ilish, o‘sish, botir
atalishi kabi motivlar silsilasi shart - sinov syujetining epik qismini tashkil etadi.
Uning mazmunida qahramon «bir botmon soqqani ko‘tarib otadi», kuchli,
pahlavon, titanni kurashda yiqadi. Motiv bahodirning kuch, qudrati, botirlik
darajasini belgilab, mazkur tip ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlarini yoritadi,
bosh qahramonning yetilganidan darak beradi.
Shart - sinov motivi mavjud sirlilik g‘ayritabiiy holatni vujudga keltirib,
mardlik, qahramonlikni madh etishga xizmat qilgan. Xullas, mazkur motiv tugun
yechimida asosiy, hal qiluvchi rolь o‘ynaydi.
Motiv manbaini qadimgi dunyoqarash, mifologiya tashkil etadi va u
bahodirlik tipiga xos ertaklar xususiyatini belgilovchi syujet yaratishning muhim
sharti hisoblanadi.
Ma’lumki, «tarixiylikning turli xil janrdagi xususiyati bir xil emas. Har bir
janr voqelikka munosabati, uni badiiy tasvirlash uslubiga ko‘ra xarakterlanadi .
Shu jihatdan qaraganda, ertakdagi tarixiylik alohida ajralib turadi. Ertak janri,
xususan, uning qahramonlik tipiga xos klassik namunasida real hodisa, tarixiy
detal, etnografik hodisa, mifologik ritual-marosim nisbatan aniq ko‘zga tashlanadi.
Ular poetik to‘qimaning genetik asosi sifatida saqlangan.
Motivning mifik kurtagi, ya’ni subyektiv hodisa poetik to‘qimada aniq
seziladi. Demak, tarixiy haqiqat poetik to‘qimaning tashkil topishida asos,
mifologik kurtak esa invariant uchun zamin bo‘lgan. Demak, invariantning shakl-
shamoyili, funksiyasining o‘zgarib ketishi, shart - sinov motivi sifatida
shakllanishga olib kelgan. Invariant bilan shart - sinov motivi o‘rtasida tipologik
o‘xshashlik saqlangan.
Shart - sinov motivining ildizlari mif, marosimlarga borib bog‘lanadi. Uning
qadimiy urf-odat bilan bog‘liq namunalari ibtidoiy jamiyatning so‘ngi
19

bosqichlarida yuzaga kelgan. Motivning ibtidoiy formasi mifologik marosim
sintezi sifatida paydo bo‘lgan.
Ma’lumki, qadimgi mifologik ritual-marosimlardan biri «initsiatsiya»dir .
Balog‘at yoshiga yetgan bo‘z o‘g‘lon - o‘smirning urug‘, qabila tartiblarini buza
boshlashi (ya’ni tabu – taqiqni buzishi) doimiylikka aylangan. Natijada qabila
oqsoqollari bilan bo‘z bolalar o‘rtasida qarama-qarshilik paydo bo‘lgan. Bu
zidlashuv «Avesto»da Axuramazda bilan Ahriman to‘qnashuvi shaklida
tavsiflangan. Keyin o‘smir o‘zining tartibsizligini yo‘q qilishi uchun mazkur
marosim-initsiatsiyaga qatnashishi shart qilib qo‘yilgan.
Mifologik tushunchaga ko‘ra, taqiqni buzgan o‘lgan, ritual marosimda
qatnashgan qayta tirilgan, tug‘ilgan sanalgan. Xullas, diniy marosim mazmunda
taqiqni buzmaslik g‘oyasi yotadi . Ana shu subyektiv hodisa avom xalq orasida
uzoq saqlangan, poetik to‘qimaga aylangunga qadar turli xil qo‘shimcha,
elementlarni qamrab olgan. Marosim yoshlardagi tartibsiz kuch, emotsiyani
jilovlash, ularni urug‘, qabila, kollektiv manfaatiga bo‘ysundirishni ko‘zlagan.
Marosimda faqat bo‘z o‘g‘lonlar qatnashgan va bu an’ana qadimgi turkiy
urug‘, qabilalarda, xususan, o‘zbeklarning qadimgi «Qirq urug‘i» orasida uzoq
saqlangan. «Qirq chilton uyushmasi» mazkur an’ana, bo‘z yigitlar haqidagi
mifologik marosimning xalq og‘zida qolgan, afsonaviy namunasi hisoblanadi. Ana
shu ritual-marosim dastlab «erkaklar uyushmasi» shaklida davom etgan. Uning ilk
namunasi «ibtidoiy jamiyatning inqirozga yuz tutgan davrida mavjud «xufiya
jamoalar»da tug‘ilgan . «Erkaklar uyushmasi» marosim ritualda bo‘lganidek,
tarbiyaviy funksiyani ado etgan. Ma’lum bo‘ladiki, bu uyushma yoshlarda jasurlik
ko‘nikmalarini tarbiyalagan. Uning ba’zi rudimentlari xalq tarixida saqlanib
qolgan. Masalan, «ba’zan aybdor o‘smir kechasi bilan mozoristonda qoldirilgan»,
«ba’zan esa uni o‘shayerga zambilga bog‘liq holda tashlab ketishgan» . Bu xil
dramatik harakat, holat mazkur uyushmaning muqaddas tartibi, simvolik ifodasi,
ayni paytda, «erkaklar uyushmasi»ning relikti hisoblangan. «Gap-gashtak»lar esa
ibtidoiy uyushmaning shakli o‘zgargan eng keyingi namunasidir. Demak, ana shu
20

marosim rituali shart - sinov motivining manbai, aniqrog‘i, genetik asosi
hisoblanadi. Ko‘rinadiki, uyushmada ta’limiy funksiyani ado etuvchi yetakchi
g‘oya saqlangan. Shuning uchun ham u oddiy, an’anaviy marosim sifatida uzoq
saqlangan. Natijada, mifologik marosimdan kelib chiqqan urf-odatlar yuzaga
kelgan. «O‘g‘il, qiz bolalar balog‘atga yetishi bilan, ba’zan bir necha yillar
davomida turli marosim, yig‘ilishlarda, bir tomondan, yoshlarga qabilaning katta
yoshdagi a’zolari qatoriga o‘tish vaqtida kerak bo‘ladigan barcha bilimlarni
berishi, ikkinchi tomondan, ularni ish vaqtida sinab ko‘rish, xavfga qarshi kurasha
bilishi va boshqalar bilan tanishtirish maqsadida qator mashqlarni bajarganlar va
shart - sinovlardan o‘tganlar»
Doimiy barqaror motivlardan biri nikoh motividir. Nikoh an’anasi shart -
sinov motivining o‘ziga xos ichki turidir. Har ikkisi shakliy tuzilishi, maqsad,
vazifasi, ma’no jihatiga ko‘ra bir-biriga yaqin tursa hamki, tarixiy asoslari o‘zaro
farqlanadi.
Shart - sinov motivi bosh qahramonning og‘ir predmetni ko‘tarib otishni,
nikoh motivi esa kurash musobaqasini aks ettiradi. Har ikkisi faol xarakatni
anglatib, qahramon qudratini sinash funksiyasini ado etadi. Shart - sinov
motivining genezisi mifologik marosimdan, nikoh esa qadimgi etnografik
hodisadan boshlangan.
Ibtidoiy jamiyatda nikoh an’anasi sinash marosimi mavjud bo‘lgan. Bu
marosim kelin kuyov kurashini izohlagan. An’anaga ko‘ra nikohdan oldin kelin
kuyov bilan bel olishib kurash tushmog‘i shart bo‘lgan. Kurashda kuyov
yengandagina to‘y bo‘ladi, aks holda, u qulga aylanadi. Marosim ko‘p
komponentli (so‘z, harakat, ohang) emas, faqat harakat bilan payvasta bo‘lib,
maishiy ma’no kasb etgan. Ana shu hodisa marosimning uzoq muddat yashashini
ta’minlagan.
21

Nikoh marosimning yuzaga kelish tarixi ikki hodisa sintezidan kelib
chiqqan. Biri dual tushunchaga mansub etnografik hodisa, ikkinchisi mifologik
marosimdir.
Uning paydo bo‘lishida birinchi asos etnografik hodisa – qadimiy jahon
xalqlari, xususan, O‘rta Osiyoda mavjud ekzogam nikoh an’anasidir. Urug‘chilik
tuzumning yemirilishi bilan endogam nikoh traditsiyasining inkor etilishi,
ekzogam nikohning paydo bo‘lishi, tarkib topishiga yo‘l ochgan. Mazkur nikoh
xarakterli belgilari bilan ajralib turadi. Bu xil nikohda bo‘yi yetib kelin bo‘lish
davrida qizning nikoh oldidan kuyovni sinash ma’nosida kurash tushmog‘i shart
bo‘lgan.
Kurash an’anasi zamirida dualizm yotadi. Ana shu dunyoqarash atrofida
birlashgan, xususiy totemga ega bo‘lgan guruhlar bir urug‘ning ikki bo‘lagi bo‘lib,
bir-biridan farqlangan. Hatto, ular o‘zaro doimiy nikoh qarshi qudalik
munosabatlari bo‘lsa hamki, bir-biriga begonadek qarashgan, urug‘dosh ekanini
tan olmagan, urug‘lar o‘rtasida yuz beradigan doimiy dushmanlik ham dual mif
sabablidir . Ana shu dual tushunchani aks ettirgan dual mif, ya’ni mifologik
oppozitsiyani tashkil etgan ezgulik ruhlari bilan yovuzlik ruhlari o‘rtasida sodir
bo‘ladigan doimiy ziddiyat aslida otashparastlik dinida o‘z ifodasini topgan. Bir-
biriga zid ruhlar Ahuramazda, Ahriman atalgan.
Demak, bir-biriga zid ruhlar urug‘, qabilalararo ziddiyat, dushmanlikning
yuzaga kelishida asos bo‘lgan. Binobarin, urug‘lararo ekzagam nikoh ham, nikoh
marosimi, kelin, kuyov kurashi ham ana shu ziddiyatning timsoliga aylangan.
Kurash bir maqsad, nikoh arafasida oila, urug‘, qabila a’zolarining kuchli,
chapdast, chiniqqanlik darajasini kuzatish, kuch-qudratini sinash funksiyasini
bajargan. Mazkur marosim turli xil xalqlarda shaklan har xil bo‘lsa hamki,
mazmuni bir, shaxsning kuch-qudratini sinashdir. Qadimiy Shak qabilasida an’ana
bo‘lgan nikoh marosimi mazkur fikrni tasdiqlaydi. «Nikohdan oldin kelin-kuyov
kurash tushmog‘i shart. Kurashda kuyov g‘alaba qilsa, qizni yiqitsa, to‘y bo‘ladi» .
22

Ko‘rinadiki, mazkur nikoh marosimi (kurash) mifologik oppozitsiyaning badiiy
ifodasidir. Unda kuyovning qiz bilan kurash tushmog‘i shart qilib qo‘yilgan. Uning
zamirida matriarxat, ayollar saltanati, qonuniyati, hukmron g‘oya, qizning kuyovni
sinash huquqini ta’kidlash maqsadi yotadi.
Nikoh marosimi paydo bo‘lishiga sababchi ikkinchi asos mifologik ritual-
initsiotsiyadir. Uning mazmunida, yovuz ruhlarni yo‘k qilish istagi bor. Bu narsa
marosim uchun yetakchi g‘oyadir. Nikoh marosimi ham shu g‘oya zamirida paydo
bo‘lgan. Uning maqsadi kuyovni marosim, «erkaklar uyushmasida»
qatnashganligini aniqlashdir. Bu masala hal etilgan bo‘lsa, undan yovuz ruhlar
chekingan, kuyov zo‘r kuch-qudratga ega bo‘lgan.
Ushbu marosimda ijtimoiy hodisalar aks etgan. Unda ayollar hukmronligi
ta’siri qizning kuyov tanlash huquqida seziladi. Bu erkda ijtimoiy qatlami,
patriarxal munosabat o‘z ifodasini topgan. Chunki «rivojlangan matriarxal
jamiyatida urug‘, qabila tepasida ayollar turgan . Hukmronlik ayollar qo‘lida
bo‘lgan. Bu davrda ko‘plab jangovar, qahramon ayollar yetishib chiqqan. Yer
yuziga keng yoyilgan amazonkalar haqidagi afsonalarda o‘sha jamiyatda davr
surgan jasur ayollar hukmronligi tavsiflangan. Amazonkalar ayollar
hukmronligining badiiy timsollaridir. Keyinchalik kelin-kuyov kurashi rasmiy
xarakterga ega bo‘lib, yutish, yutqizishdan qat’i nazar, erga tegish, tegmaslik ham
qiz ixtiyorida bo‘lgan. Natijada mazkur an’ananing shakli o‘zgargan namunasi
vujudga kelgan. Uning farqli tomoni shundaki, qiz kuyovga chiqishidan oldin
dushman bilan jang qilgan, uni yenggan bo‘lishi kerak. Bu odat tarixiy manbalarda
shunday ta’riflangan: «bo‘yiga yetgan qiz biror dushmanni o‘ldirmasdan turib erga
chiqa olmaydi. Ba’zi qizlar mazkur odatni bajarish imkoniyatiga ega
bo‘lmaganlar» 1
. Keyinchalik mazkur marosim tuzilishida o‘zgarish yuz bergan.
«Endi Shak qabilasining qizlari yakkama-yakka jangda yenggan kuyovga erga
chiqqanlar. Bu yerda patriarxal munosabatning so‘nggi izlari saqlanib qolgan.
1 1
Gerodat. Tarix. 4-kitob.
23

Ming yillar davomida initsiatsiya, mifologik marosim, dual tushunchaning
sekin-asta so‘na boshlashi matriarxal munosabatning qoldiq sifatida unut bo‘lishi
qizning kuyov bilan kurash an’anasining unutilishiga olib kelgan. Biroq, mazkur
kurash izlari qadimgi turkiy qavmlar orasida uzoq saqlangan. X asrga oid turk
manbalarida quyidagilarni o‘qish mumkin:
Qiz birla kurashma, qisraq birla jarishma
Maqol nikoh marosimining o‘z davrida ma’lum va mashhur bo‘lganligidan
dalolatdir. Real hodisa, nikoh marosimi ertak motiviga aylangan. Uning badiiy
shakli qahramonlik tipidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi.
Marosimning badiiy ko‘chimi syujetning kompozitsion yaxlitligini
ta’minlashda hal qiluvchi rolь o‘ynagan. Ayni paytda u epik an’ananing o‘ziga xos
xususiyatini yoritgan. Motiv ma’nosi ertaklarda shunday tavsiflanadi: «Shahzoda
Somir bilan hind shohining qizi yetti kechayu, yetti kunduz bel ushlashib, oxiri
sakkizinchi kuni qizni azod ko‘tarib yerga uray deganda, uning yuzidagi niqobi
ko‘tarilib ketganda, Somirning ko‘zi qizning jamoliga tushibdi. Yigit oh tortib,
qizni sekin yerga qo‘yibdi. Qiz saroyga borib Somirdan yiqilganiga, obro‘sining
to‘kilganiga juda xafa bo‘libdi» 1
. Marosimning badiiy ko‘chimi ertak
qahramonining zo‘r kuch, qudrati, mardi maydon kuchini sinash vazifasini
bajaradi. Motivda marosimda bo‘lganidek, qahramonning nutqi emas, jasorati, faol
harakati alohida ahamiyat kasb etadi. Motiv ertak syujetining markaziy
epizodlaridan biri bo‘lib, asosan uning epik qismini tashkil etadi. U xarakter,
xususiyati, funksiyasiga ko‘ra kuyov, kelin qiyofasi, kuch-qudratini aniqlab, syujet
chizig‘ida epik ko‘lamning paydo bo‘lishiga sababchi bo‘ladi. Demak, nikoh
masalasi ertak markazida turgan bosh masala hisoblanadi.
Nasriy turning mustaqil janrlaridan biri ertaklardir. Ertaklarning ichki turlari,
genezisi, obrazlar tizimi, syujet asosida mavjud fantastikaning daraja-miqdoriga
ko‘ra o‘zaro farqlanadilar, Biroq, badiiy-estetik funksiyani ado etishi bilan
tenglashadilar. Demak, poetik tizimning yaxlitligi turli xil ertaklarni bir-biri bilan
1 1
O’zbek xalq ertaklari. 2 tomlik. 2-tim. Toshkent, 1963. 539-540-betlar.
24

bog‘lab turadi yoki bir butun holda umumlashtiradi. Demak, ertaklarning yaxlit
poetikasi, xususan, xayoliy va hayotiy uydirmalar uning asosiy va hal qiluvchi
janriy belgilaridan sanaladi.
II.BOB. Shart – sinov motivlarining genezisi va ertaklar syujeti
Folklorizmda insoniyatning dastlabki rivojlanish davrida maishiy va
psixologik sharoitlarning o‘xshashligi ularning har birida mustaqil va shu bilan
birga, bir-biriga o‘xshash syujet va motivlarni yuzaga keltirgan. O‘xshashlik
haqidagi fikr motivlarning yadro syujetga tutashishiga oid muayyan nazariy
xulosani ishlab chiqishga imkon beradi.
Motivlar tizimining o‘sishi va o‘zgarishi oqibatida syujetning vujudga
kelishiga ko‘ra tadqiqotlar asosan motivlarni tekshirish, kuzatish, tasniflash
yo‘nalishida olib borilgan.
Amerika va Yevrosiyo xalqlari folklor-mifologik motivlar tematik katalogi
2004 yilda e’lon qilindi. Katalog kirish, bibliografiya, etnoslar va areallar qismidan
iborat. Har bir motiv uchun qisqacha izoh berilgan bo‘lib, katalog hozirda
to‘ldirilmoqda. Mazkur katalogdagi 80 ta motiv o‘zbek xalq ertaklaridagi 80 ta
shart-sinov motiviga aynan mos keladi, qolgan motivlar shart-sinov motivi ichida
qorishiq holatda uchraydi. Tasnifda motivlardagi umumiy mazmunga ko‘ra ish
ko‘rilgan bo‘lsa, biz shart-sinov motivi ichidagi mazmunga ko‘ra ish ko‘rdik
Katalogdagi shart-sinov motivlarini, umuman, quyidagicha tasniflash mumkin:
1.Buyumni qo‘lga kiritish. Ertaklarda eng ko‘p uchrovchi, syujetning asosiy
halqalaridan biri bo‘lgan motivdir. Odatda, bu buyumlar og‘ir xastalikda yotgan
kimningdir hayotini saqlab qolish, tuzalmas sirli dardni bartaraf etish, sehrli kuchni
yengish uchun yoki sohibini vorislikka, kuyovlikka yetkazish uchun xizmat qiladi.
Bu motiv “Bulbuligo‘yo”, “Baxt daraxti”, “Ayiqpolvon”, “Guliqahqah”,
“Yaltillama sopol tovoq” ertaklari syujetini harakatga keltiradi.
25

Daraxt bargi
Baxt daraxti bargi
Hayot daraxti ildizi, yaprog‘i
Qirq qozonni
Oynai jahonnoma
Yo‘lbars suti
Hech kim ko‘rmagan, eshitmagan noyob narsani topish,
Duoni qo‘lga kiritish
2. Sehrli jonivorni qo‘lga kiritish. Bu motiv ertaklarda kimnidir keltirish
motivi bilan deyarli teng miqdorda uchraydi. Keltirilishi shart qilib qo‘yilgan
jonivor kimningdir ovunchi yoki xastalikdan sog‘ayishi uchun zarur. Shu bilan
birga bu jonivorlada o‘z egasiga kuch ato etish qobiliyati ham bo‘ladi. Motivni
“Erkenja”, “Kenja botir”, “Murqumomo”, “Ahmadlar”, “Vospiroxun” ertaklarida
uchratamiz. Buyurilgan jonivorni keltirmagan qahramon sinov shartini bajarmagan
hisoblanadi.
Qushni keltirish
Murqumomo qush go‘shtini yeyish
Shohning otasi azasiga so‘yilgan qora bayir otni keltirish
Qanotli oq otni
Devning qora otini keltirish
Oltin baliqlarni topish
Oq, qora, sariq qo‘yni
3.Kimnidir keltirish. Bu doim ham uchrayveradigan shart emas. Inson,
dev farzandini olib kelish eng sara qahramonlarga topshiriladi. Ular ham jisman,
26

ham aqlan yetuk bo‘lsalargina shartni ado eta oladilar. Aksaran, qizni olib kelish
sharti qo‘yiladi. Motiv “Uch og‘ayni”, “Shahzoda Salmon”, “Erkenja”, “Qiron
aka”, “Tuhmat” kabi ertaklarda kelgan.
Malikani
Daryo qizini
Sangil sopoltosh ismli qizni
Shahzodani keltirish
Yo‘qolgan malikani topish
Buyumning egasini topish
Mohir qurandozni topish
Qiron akani olib kelish
4ta guvoh topib kelish
4.Kuchni sinash. Bu motiv ham ertaklarda eng ko‘p va turli shakllarda
uchrovchi sinov motividir. Dushmanlarni jismonan, ruhan yengish talab qilinadi.
Kuch turli yo‘llar bilan sinab ko‘riladi. Jismonan baquvvatlik poygada chopish,
soqqa irg‘itish, o‘q otish, arqonlarni uzish, kurash, daraxtni qo‘porish, ko‘p ovqat
yeya olish shakllarida keladi. Ruhiy quvvat esa olovli xonadan omon chiqish,
ajdarni yengish, boshqa qiyofaga kirish, kimnidir davolash yo‘llari bilan
aniqlanadi. “Momir va Somir”, “Pahlavon Rustam”, “Qorasoch pari”, “Ajdar
qush”, “G‘ulom polvon” ertak syujetlarida bu sinov motivining turli shakllarini
ko‘ramiz.
Qo‘lni siqib ko‘rishish bilan
Qobirg‘alarni siqib ko‘rishish bilan
Otaning ajdar qiyofasiga kirishi
Bog‘langan tomirlarni chiranib uzish
27

Ovqat yeyish
Qizdirilgan temir xonadan omon chiqish
Tepalikdan olib tushish
Ajdar qushni o‘ldirish
Kamondan o‘q otish
5.Noma’lum buyumni bo‘lishish. O‘ta nozik kelishuv vaziyatlarida
o‘taladigan shart. Shart tavakkalga asoslanadi, nimaligi noma’lum buyum
taqsimlanadi. Eng muhimi, shartlashganlar o‘z ulushiga rozi bo‘lishi zarur. Aks
holda shart buziladi. Qo‘lga kiritilgan buyumlardan faqat bittasi qahramonning
keyingi faoliyatini belgilab beradi, ya’ni uning hayotida keskin burilish sodir
bo‘ladi. Motivning mukammal namunasi “Ahmadjon bilan Luqmonjon” ertagida
berilgan.
Tilla bo‘lsa, meniki
Go‘zal qiz bo‘lsa, meniki
Odam bo‘lsa, meniki
6.Yordam olish uchun bajariladigan shartlar. Qahramon maqsadiga erishish
uchun kimningdir ko‘magiga muhtoj bo‘ladi. Ko‘makka, yordamga erishish uchun
shartlar o‘taydi. Nimadir yasab beradi, qaysidir buyumini yoki jonivorini beradi,
sirli yashirin so‘zlarni aytishi kerak bo‘ladi. Salom berish sharti “Devbachcha”,
xatni o‘qiy olish “Bo‘ri bilan tulki”, qo‘rqitish “Kambag‘al qiz” ertagida uchraydi.
Sirli so‘zlarni aytish devlarga
Yelkaga muhr bostirish
Ot tuyog‘idagi ikki ellik xatni o‘qish
Uzukni ko‘zaga tashlash
Sochni kuydirish
28

Semurg‘ bolalarini ajdardan qutqarish
Uzukni toshga surkash
Ayolni o‘ldirish
Salom berish
7.Alomatlar. Alomatlar bir qarashda sinov shartlariga aloqador emasdek
tasavvur uyg‘otadi. Ammo maqsadning o‘talishi uchun ular yuz ko‘rsatishi zarur.
Masalan, botirlik sharti – 40 kun bosh ko‘tarmay uxlash; shohlik sharti –
ostonadan birinchi bo‘lib kirib kelish (“Tuhmatga uchragan kelin”); ko‘proq tillaga
egalik qilish sharti – ko‘p ashula aytish (“Shayton bilan dehqon”); shahzodaga
turmushga chiqish sharrti – baxt qushining boshga qo‘nishi (“Zulm”); botirni
uyg‘otish sharti – uning tovoniga igna sanchish (“G‘ulom polvon”).
Qon chiqsa, toshni ko‘tarish
3 kunda qaytmaslik – o‘lim
Shamshirning yo‘qolishi – o‘lim
Suvning qonga aylanishi – begona nazar tekkanlik
Suvning yiringga aylanishi – begona nazar tekkanlik
Daryodan oq ko‘pik chiqishi – tiriklik
Daryodan qizil ko‘pik chiqishi – o‘lganlik
Qilichdan qon tomsa – o‘lganlik
Qirq kun uxlash – botirlik, tanlanganlik
8.Shaxsini aniqlash sinovlari. Kimligi noma’lum qahramonning jinsi,
nasabi, qayerdanligini aniqlash uchun bir necha shartlar mavjud bo‘lgan: non
ko‘tartirib ko‘rish (“Rustam”), kovush o‘lchamiga qarash (“Podachining qizi”,
“Zulm”), hikoya ayttirish (“Besh qiz”, “Sunbul bilan Gul”), taom yedirish
(“Duradgor bilan mashinachi”) kabilar.
29

So‘zga tutish
Ismini aniqlash
Jinsini aniqlash
Taom yedirib ko‘rish
Kavush o‘lchamiga qarab egasini aniqlash (97, 170)
9.Safar. Ko‘pgina tadqiqiy adabiyotlarda safar alohida motiv sifatida
tekshiriladi. Bu motiv shart-sinov motivining davomi hisoblanadi, shart-sinov
motivning ichida kechadi. Shu sababdan uni podmotiv deb atash ham mumkin yoki
motivlarning parallel harakati deya baholash mumkin. Chunki, ma’lum bir shartga
ko‘ra safarga chiqiladi, safar orqali sinov o‘taladi. Narigi dunyoga safar sharti
“Musofirbek”, dev makoniga safar sharti “Pahlavon Rustam”, “Ayiqpolvon”, borsa
kelmasga borish sharti “Ayiqpolvon”, “Odilbek va Xurrambek”, yetti zulmat
daryosidan o‘tish sharti “Qahramon” ertaklarida keladi.
Narigi dunyoga
Qahramonni Devsafid makoniga olib borish
Shoh qiziga sovchilikka borish
Borsa kelmasga borish
Yetti zulmat daryosidan o‘tish
Devlar mamlakatiga
Safardan dunyodor bo‘lib qaytish
Qovun pallasi tushgan yo‘ldan kelish
10.Taqiq. Qahramonga muayyan ichimlikni ichmaslik (“Opa-uka”,
“Shahzoda Salmon”); sochni kesmaslik; sirli so‘zlarni aytmaslik (“Chol bilan
kampir”, “Mehrigiyo”, “Sohibjon va Ahmadjon”); qiz tug‘maslik (“Oltin qiz”);
pari yuzidagi 40-pardani ko‘tarmaslik (“Mislabu”); malikaga qaramaslik (“Ha-san
30

va Hu-san”); gapirmaslik (“Besh qiz”, “Sirli tush”, “To‘qliboy”, “Yetti ahmoq”,
“Kuygan chol”) shartlari qo‘yiladi. Sinovdan o‘tolmaganlar mahrumlikka
uchraydilar.
Oltin piyoladan suv ichmaslik
Ayiq ichadigan suvdan ichmaslik
Kiyik ichadigan suvdan ichmaslik
Pichoqni beldan yechmaslik
Boqqa kirmaslik
Sirli qush go‘shtini yemaslik
Shohning o‘z ahdini buzmasligi
Suratni suvga, shamolga ko‘rsatmaslik
Qiz suratiga uzoq tikilmaslik
11.Shifo. Sinov qahramonning kasalmandni davolashi bilan bog‘liq.
Sog‘ayish sharti aniq biror narsaga aloqador. Jizzax va Samarqand viloyati
tumanlarida bu tushuncha “kasalning sherti” deyiladi. Ko‘z ochilishi sharti –
bulbuligo‘yo sayrog‘i, rum dorisi; hushga keltirish sharti – gulni iskatish; silning
sharti – tolning salqini; tish og‘rig‘i sharti – ayiq suti, bel og‘rig‘ining sharti – pari
supasida yotish. Motivning turlicha ko‘rinishlarini “Xotam”, “Luqmon Hakim”,
“Baxtli kal”, “Gunohsiz musicha”, “Bo‘z bola”, “O‘ynang, kuchugim, o‘ynang”,
“G‘ulombachcha”, “Boyvachcha bilan pari”, “Qirq kuyov” ertaklarida ko‘ramiz.
Bulbuligo‘yo sayrog‘i – ko‘z ochilishiga
Rumdan dori keltirish – ko‘z ochilishiga
Gulparizod gulidan iskatish
Malikani davolash
Gapirtirish
31

60 og‘iz yolg‘on bilan gapirtirish
Malikani gapirtirish
Pari supasida yotish – bel og‘riq
Tut po‘stlog‘i qaynatilgan suv – yaralarga
Ajriq tomirining talqoni – hamma illatlarga
12.G‘ayritabiiy homilador bo‘lish shartlaridan L1 motivi “Zar kokilli yigit”,
L2A, L2V, L2S motivlari “Tohir va Zuhra”, “Ha-san va Hu-san”, L3 va L4
motivlari ““Tohir va Zuhra”, L5 motivi “Hasan va Zuhra”, L6 motivi “Rustam”,
L7 motivi “Zar kokilli yigit” ertaklarida keladi.
Tug‘ilgan bolani 7 yoshda yalmog‘izga berish
Tug‘ilgan bolalarga Tohir, Zuhra nomini berish
Tug‘ilgan bolalarga Hasan, Husan nomini berish
Tug‘ilgan bolalarga Fotima, Zuhra nomini berish
Tug‘ilgan bolalarni ajratmaslik
Tug‘ilgan bolalarni unashtirish
Katta to‘y qilib berish
Podshoga tug‘iladigan o‘g‘lini 40 kun ko‘rsatmaslik
Olma yeyish
Bolani atash
13.Nikohda qolish sharti. Shartdan namunalar keltiramiz: er kelguncha
xotinning zindondan ixtiyoriy chiqmasligi (“Mislabu”); ravot va oq o‘tovga egalik
qilish (“Boyvachcha bilan pari”); pari tanasining odam tanasiga tegishi
(“Mohistara”); tezroq uylanish, yo‘qsa qizning kaptarga aylanishi (“Kambag‘al-
qashshoq”); tosh qotgan yigitni asliga qaytarish (“Qorasoch pari”).
32

Kuyovning kitob o‘qishi
Tosh qotgan yigitni asliga qaytarish
Kelinning yuzini ko‘rsatmasligi
tanasining odam tanasiga tegishi
Ravot va oq o‘tovga egalik qilish
Qaytadan nikohlash
14.Qarindoshlikning saqlanishi shartlari xillari “Mohistara”, “Xasis
boy bilan Abdurahmon o‘g‘ri”, “Husnbonu”, “Ernazar bilan Kimonazar”, “Hasan
bilan Huriliqo”, “Aql – bebaho boylik”, “MAlikai Birmisqol”, “Ozodachehra”
ertaklarida keladi.
Tanlangan qizga uylantirish
Malikadan voz kechish
Hovliga bitta tandir qurish
Otaning eshoniga bo‘ysunish
15.Sirni, javobni topish shartlarining barchasi ruhiy va aqliy quvvatni
aniqlashga qaratilgan. Aytilgan javob muqarrar o‘limdan olib qolishi, sovg‘alar
olib kelishi mumkin. Mantiqan yechimga ega bo‘lmagan savollarga ham javob
talab qilinadi. Bunday o‘rinlarda ertaklarning xos janriy xususiyati aks etgan.
Shirindan shirin, achchiqdan achchiq?..
Ikki tog‘ning jangini to‘xtatish sirini
Baliqni qimirlatish sirini
Ho‘kizni bolalatish..?
Shohning bobosi kimligini aniqlash
Otning kamchiligi, fazilatini aniqlash
33

Qimmatbaho toshning sirini
16. R. Jangga chaqirish shartlari “Mohistara”, “Qoramon va ajdar”
ertaklarida kuzatildi.
Dovul qoqish
Nog‘ora qoqish
R. Shaytonni yengish “Shayton bilan dehqon”, “Alvasti” ertaklarida kelgan.
Shaytonni yengish
Sinov mazmunini yo‘qotgan marosim shartlari
Tug‘ilgan chaqaloqlarni kuchuk bola bilan almashtirish
Motiv genezisini aniqlashda motivning umummodelga borib tutashishini
tekshirdik.
Xullas, shart – sinov motivlarining ildiziqadimiy ertaklarning syujetiga borib
taqaladi.
34

II.1. Ertaklarda qahramonning g’ayritabiiy tug’ilishi motivi
Sehrli ertaklarda afsonaviy tug‘ilish motivi xarakterli bo‘lib, befarzandlik,
homiladorlik kabi alohida motivlarni o‘z ichiga olgan.
Befarzandlik motivi: hayot tarixi va epik an’ana
U ertak syujetining epik qismini tashkil etadi. U tugun vazifasini o‘tab, asar
mohiyatini yoritadi. Qahramonni idealashtirish ana shu motivdan boshlanadi:
« - E podshohi olam, nega xafasiz? Davlatingiz bor. Hamma fuqaro sizning
ixtiyoringizda bo‘lgandan keyin, buncha xafagarchilikning nima keragi bor?
- Men shuncha davlat, saltanatga ega bo‘lsam-u, - debdi podshoh, -
xizmatimga shuncha odamlar tayyor tursa-yu, dunyodan farzandsiz o‘tsam, men
xafa bo‘lmay kim xafa bo‘lsin? Farzand bo‘lmagandan keyin bu podshohlik,
davlatning nima keragi bor? O‘zining befarzandligini eslab vazir ham oh tortibdi.
Ikkalasi xafa bo‘lib, yig‘lab, bir uyga kirib dardlashibdi. Ikkisi befarzand
yurgandan ko‘ra davlat, izzat-ikromdan kechib, bosh olib ketishni ortiqroq
ko‘rishibdi. Podshoh bilan vazir butun mol-dunyosining bahridan o‘tib, shahardan
chiqib ketishibdi» 1
. «Podsho bolasi yo‘qligidan kecha-kunduz qayg‘urib, yegan,
ichganida halovat yo‘q ekan, sig‘inmagan mozori, madad tilamagan aziz, avliyolari
qolmabdi» 2
. «Kunlardan bir kun u «attang, birorta ham zurriyotim bo‘lmadi,
o‘lganimdan keyin mol-dunyoyim kimlarningdir qo‘llarida qolib ketadi.
Safarboyga xayr xudoyi qilamiz, - deb hamma narsamni xarj qiladilar», deb
afsuslanib o‘ylab qolibdi» 3
.
1 1
O’zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 2-tom. Toshkent, 1960. 127-bet.
2 2
Oyjamol. Toshkent, 1960. 47-bet.
3 3
Donishmand Iskandar. Toshkent, 1994. 133-bet.
35

Agar ayol uzoq muddat bola tug‘masa, odatda buni yomon ruh ta’siridan ,
ba’zan esa mulla, sehrgarning afsun jodusidan deb bilishgan. Bu xil ibtidoiy
qarash, e’tqod, avliyolarga sig‘inish, madad tilash, hayotiy urf-odat, diniy
tushunchalar ertak motivining paydo bo‘lishida sababchi vosita bo‘lgan. Bu narsa
ertaklarda aniq, to‘liq, keng, yoyiq tarzda, turli xil ifoda, vositalar yordamida
tasvirlangan.
Ertaklarning qahramonlik tipiga mansub mazkur motivlar poetikasi,
g‘oyaviy mazmuni, obrazlar tizimni nisbatan alohidalik kasb etgan. Motivlar
qadimiylik xarakteriga ega bo‘lib, mifologik bosqichning namunasi sifatida yuzaga
kelgan. Shuning uchun ham ertak epizodlari, syujet shakl-shamoyilini tashkil etgan
motivlar silsilasi dual tushguncha, qadimgi urf-odat, marosimlar zamirida aks etib,
ertak mohiyati, jasur, qahramon haqidagi ideal orzu, markaziy g‘oyani tavsiflagan.
Voqea va hodisalar feodal-patriarxal jamiyat tartibotlari asosida bayon etilgan.
Motivlar shohning xafalik sababini tavsiflaydi. Qayg‘u birida shohlikning
taqdiridan emas, farzandsizlik, nasl-nasab yo‘qligidan, ikkinchisida esa zurriyot
emas, mol-dunyoning qolib ketishidan kelib chiqqan. Birida farzand, ikkinchisida
boylik g‘oyasi ilgari surilgan.
Homiladorlik motivi: real haqiqat va badiiy to‘qima 1
Bu hodisa ertaklarda tugun yechimini tashkil etadi. Motiv ibtidoiy jamiyat,
mifologik e’tiqodning o‘ziga xos belgilarini aks ettirgan. Binobarin, syujet
yaratuvchi motivlar ideal tushuncha, totemik, animik dunyoqarash, qadimgi
marosim, urf-odat zaminida yuzaga kelgan voqea va hodisalar, urug‘, qabila,
patriarxal jamiyat tartibotlari ta’sirida bayon etilgan. G‘aroyib homiladorlik
pahlavon qudratini idellashtiradi. Xususan, bahodirning g‘aroyib tug‘ilishi,
g‘ayritabiiy o‘sish, «alp», «botir», «polvon» atash, jangovar ot tanlash, motivlari 2
syujet ekspozitsiyasini, zo‘r kuchni sinash, dev, ajdar bilan jang motivlari epik
qismni tashkil etadi. Shuningdek, ekzogam nikoh an’analari, pahlavon maqsadiga
1 1
Imomov K. O’zbek xalq ertaklari. O’zbek folklorining epik janrlari. Toshkent, 1981. 74-bet.
2 2
Imomov K. O’zbek folklori epic janrlari. 23-bet.
36

mansub voqea, hodisalar yetakchi motivlar sanaladi. Ibtidoiy kishilar
tushunchasida homiladorlik ayol tanasiga totem (muqaddas narsa)ning kirishidan
deb hisoblangan. Demak, tasodifiy homiladorlikning paydo bo‘lishi ikki
tushuncha, biri magiya, ikkinchisi diniy e’tiqod bilan izohlangan. Bunday qarash,
e’tiqod, diniy tushunchalar mazkur motivning tashkil topishiga sababchi bo‘lgan.
Bu narsa konkret, individual, keng, yoyiq tarzda, turli ifoda, tasviriy vositalar
yordamida aks ettirilgan. «Chol oltmish yoshga kiribdi, kampir ellik yoshga
kiribdi, lekin bolalari bo‘lmabdi. Kunlardan bir kuni kampir homilador bo‘libdi» 1
.
«Bir kuni qizning ko‘ngli arpa-dumbul tilabdi. Arpa-dumbuldan ovqat pishirib
beribdilar. Oydan-oy o‘tibdi, kundan-kun o‘tibdi, podshoga, qizingiz homilador
bo‘lgan emish, degan xabar kelibdi» 2
. Qiz yoki kampirning kutilmaganda
homilador bo‘lish sababi muqaddas narsa, hodisaning magik kuchi bilan bog‘liq
ibtidoiy tushunchaning badiiy ko‘chimi, ifodasidir. Homiladorlik sirli vositalar
bilan tushuntirilganda, qadimgi magiya ta’siri kuchliroq seziladi. «Bog‘ning bir
chekkasidan bir chol chiqib kelibdi, - ha, bolalarim, nima qilib o‘tiribsizlar? – deb
so‘rabdi. Ular befarzand ekanliklarini gapiribdilar. Chol qo‘ynidan ikkita qizil
olma chiqarib: - Bu olmalarni olib borib, sevgan xotiningiz bilan baham ko‘ringlar,
- debdi. Podsho olmani xotiniga beribdi. Kundan-kun, oydan-oy o‘tib, podshoning
xotini xomilador bo‘libdi» .
Chol obrazi aslida sirli, cho‘l piri. Xizr - mifologik obraz. Uning tarixiy
asoslari qadimgi ajdodlar kultiga aloqador bo‘lib, hosildorlik piri, ezgulik ato
etuvchi, qahramon homiysi sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Yoki uning ildizi mifologik
ritualga kirib boradigan «qirq chilton bilan aloqador bo‘lishi mumkin . Mifologik
e’tiqodga ko‘ra «chiltonlar g‘ayritabiiy kuchga ega, kunduz kuni oddiy odam,
ba’zan devona shaklida paydo bo‘ladi. Shuning uchun ham ulardan
shubhalanmaydilar . Binobarin, u afsonaviy chiltonlardan birining poetik
namunasidir.
1 1
O’zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 1-tom. Toshkent, 1963. 11-bet.
2 2
O’sha asar. 12-bet.
37

Mazkur motivning naql etilgan har ikki shaklida tavsiflangan uydirmalar
voqea va hodisalar ko‘lamini yoritadi, bo‘rttiradi, mahobatli tasvirlab, tinglovchida
ko‘tarinki ruh bag‘ishlaydi. Syujet qismlarida sirlilik, g‘ayritabiiylikni vujudga
keltiradi. Bu hodisa yangi xil epizodlarni tashkil etib, ideal maqsadni tavsiflaydi.
Homiladorlik haqidagi mifologik tushuncha islom e’tiqodlari bilan qorishib
ketgan. «Podshoning bolasi yo‘q ekan, u diltang (xafa) bo‘libdi. Dunyodan o‘tsam,
o‘rnimga o‘rinbosar yo‘q, - deb o‘ylar ekan. Bir kuni qalandar kelib, «shaydullo»,
nima uchun xafasiz, - debdi. Podsho farzandi yo‘qligidan shikoyat qildi. Qalandar:
sizga bir amal qilib beray, – dedi va kulbaridan bir olma chiqarib berdi. Podsho
olmaning yarmini o‘zi yeb, yarmini xotiniga yedirdi. Xotini tez kunda homilador
bo‘ldi» . «E, xotin, farzand ko‘rmadik, o‘lsak, uyimizni yoritadiganimiz yo‘q. Endi
xudodan astoydil so‘raylik, farzand bersin, - dedi. Chol bilan kamir xudoga
murojaat qilib yig‘lashdi, yolborishdi. Bularning duosi ijobat bo‘lib, kampir
homilador bo‘ldi» .
Homiladordan uzoqlashuv motivi: qadimgi rasm-rusum va poetik talqin
Bu motiv Sharq ertaklari, xususan, o‘zbek xalq ertaklarida, an’anaviy
boshlama, befarzand shoh haqidagi axborotdan so‘ng keladi va syujetning
dastlabki qismi, ekspozitsiyani tashkil etadi. «Bir bor ekan, yo‘q ekan, o‘tgan
zamonda bir podsho bor ekan, u befarzand ekan. Kunlardan bir kuni xotini
homilador bo‘libdi. Buni ko‘rgan shoh yurtdan chiqib ketibdi». Ertakda shohning
ketish sababi ovga chiqish, dushmanga qarshi jangga ketish, ba’zan xursandchilik
bilan izohlanadi. Aslida esa, mazkur motivning tarixiy ildizi ibtidoiy jamoa
an’analari zaminiga kirib boradi. Demak, bu motiv uzoq sana, taraqqiyot yo‘liga
ega.
Ma’lumki, ibtidoiy jamoaning oila, urug‘, qabila, elat boshliqlari sehrli, jodu
kuchiga ega sanalgan. «Shohlar yerni mahsuldor qila oladigan, o‘ziga tobe
kishilarga ezgulik yarata oladigan g‘ayritabiiy kuch, magik qobiliyatga ega» .
Demak, motivning paydo bo‘lishida ana shu primitiv tushunchaga ko‘ra qabila
38

boshlig‘i yoki shoh – kohin, tabiat bilan sirli aloqa bog‘lagan, g‘ayritabiiy kuchga
ega bo‘lgan sehrgar. Agar shoh sirni oshkor qilib qo‘ysa, sehrgarlikni yo‘qotadi.
Shuning uchun ham «Shoh – kohin mo‘tabar zoti va xalqni tinchlik, omonlikda
saqlash uchun qonun-qoidalarga so‘zsiz amal qilishga majbur» . Shohning yoki
keksaygan befarzand otaning homiladordan uzoqlashuv sababi ana shu urf-odat
ta’siridan kelib chiqqan. Demak, bu odat qorindagi bolaga sirli ta’sir etishdan
qo‘rqish oqibatida yuzaga kelgan . Bu an’ana dastlab ota urug‘i hukmron jamoada
tashkil topib, tabiat, hayot haqidagi sodda tushunchalarni o‘zida ifoda etgan.
Keyinchalik mazkur odat o‘z ma’nosini yo‘qotib, xalq orasida qadimiy nikoh bilan
bog‘liq an’anaga aylanib qolgan. Abu Rayxon Beruniy qadimiy marosim haqida
shunday xabar qiladi: «Johiliyat zamonida arablarda nikoh turlicha bo‘lgan.
To‘ydan keyin ayol kishi homilador bo‘lgach, homiladorlik kunlarida u kishi,
ya’ni ayolning eri xotinidan uzoqlashar edi... Mazkur an’ana tug‘iladigan bolaning
ulug‘vor bo‘lishi uchun o‘tkazilgan. Bu odat O‘rta Osiyo xalqlari orasida XX asr
boshlarigacha an’ana sifatida saqlanib qolgan.
Qahramonning g‘ayritabiiy tug‘ilish motivi: mif va epik an’ana
Bu motiv xarakter e’tibori bilan g‘ayri muqarrariy hodisa sifatida yuz beradi,
qahramon taqdirini belgilab, hodisalarning sodir bo‘lishiga zamin yaratadi.
Befarzandlik, homiladorlik, ajoyib tug‘ilish motivlari ajdodlar ruhiga sig‘inish,
totemik, animik tushunchalar, g‘aroyib udumlar atrofida tashkil topgan va ular
qahramonni ideallashtirish vazifasini ado etgan. Ana shu epik voqea va
hodisalarning yuzaga kelishida ibtidoiy kishilarning real voqelikka ongsiz
munosabati va uni o‘ziga xos aks ettirish mezonlari hal qiluvchi rol o‘ynagan.
G‘aroyib tug‘ilish motivi, uning ibtidosi totemik e’tiqodga sig‘inish natijasi
sifatida yuzaga kelgan.
Motiv tuzilishiga ko‘ra ixcham, sodda, mazmunan notabiiylikni kasb etgan.
Homilaning paydo bo‘lishi ayol tanasiga totem hayvon, muqaddas narsa, hodisa,
zarralar kirib qolishidan (qizning totem hayvon bilan qo‘shilishidan) yuzaga
39

keladi. Tug‘ilgan bola g‘ayritabiiy kuch-qudrat, o‘lim bilmas, abadiylikka daxldor
xususiyatga ega bo‘ladi.
Afsonaviy tug‘ilish motivi fantastika, uydirmalar qobig‘ida tasvirlangan.
«Bir vaqt haligi narsa Iqbol tomonga kela boshlabdi, qarasa, bir ayiq, Iqbol salom
berib, ayiq huzuriga boribdi. Ayiq Iqbolni uyiga boshlab ketibdi. Qiz ayiq bilan
turmush kechira boshlabdi. Kundan-kun, oydan-oy, yildan-yil o‘tib, Iqbol
homildor bo‘libdi» . Xullas, homilaning afsonaviy, g‘ayrioddiy paydo bo‘lishi
sehrli ertak tabiatini belgilab, syujetning notabiiy hodisalardan tashkil topshini
ta’minlagan.
Ayiq totemi ibtidoiy jamoada yashagan yoqit, oltoylik, turkiy qavmlar
orasida yuzaga kelgan. Qadimgi manbalarda saqlangan mifologik parchalar
shundan darak beradi. Oltoyliklar ayiqqa yomon gapirishdan saqlanishga harakat
qilishgan. Ular «biz ayiqlardan tarqalganmiz» deyishadi . Ma’lum bo‘ladiki, ayiq
totemi xalq orasida ajdod boshi sanalgan va u uzoq muddat yashagan, ertaklarda
g‘alati homila voqeasining tashkil topishida manbalik vazifasini o‘tagan. Ayiqning
muqaddasligiga ishonch, e’tiqod ertaklarda ayiq obrazining yuzaga kelishi,
yordamchi, g‘ayrioddiy personaj sifatida naql etilishiga sababchi bo‘lgan. Totemik
e’tiqodning unut bo‘lishi ayiq bilan bog‘liq notabiiy homila motivining paydo
bo‘lishiga olib kelgan. Demak, shartli voqeaning dastlabki namunasi urug‘,
qabilada ayiqqa e’tiqodni kuchaytirish, badiiy ko‘chimi esa estetik ta’sir ko‘rsatish
vazifasini ado etgan.
Mazkur motiv bolaning muvaffaqiyatli tug‘ilishi, o‘sib unishi, mahobatli
pahlavon bo‘lib yetiishuvini istash niyatida, uni ulug‘lash zamirida yuzaga kelgan.
Ertaklarda animik e’tiqod bilan bog‘liq tug‘ilish motivi g‘ayrioddiy bo‘lib,
tug‘ilish aniq vaqt, g‘aroyib vaziyatda yuz beradi. Epik hodisaning shakl, mazmuni
xayoliy va hayotiy tasvirlangan.
Uning xayoliy varianti qadimiy bo‘lib, ruhlarga e’tiqod zaminida yuzaga
kelgan, turli xil tajassumini topgan. Epik motivda bola g‘ayri muqarrariy holatda,
40

marhum onadan go‘rda tug‘iladi. Shartli voqeada homilador o‘lib, bola tirik qoladi.
Bu hodisa shunday ta’riflanadi: «Gulruxsorning jon talvasasida harakatga kelgan
tanadan qornida yetilgan bola yer yuziga tushibdi. Ona o‘libdi, bola tug‘ilib
jonlarini almashtiribdilar . Voqea motivning xayoliy ko‘lamini oshirib, bolaning
g‘aroyib tug‘ilishi, ajoyib xususiyat kasb etishidan darak beradi. «Oltin qiz
homilador ekan, qabrda tug‘ibdi, tug‘ilgan bola o‘lik onaning sutini emib, katta
bo‘libdi. Kundan-kun, oydan-oy, yildan-yil o‘tib, bola uch-to‘rt yoshga to‘libdi .
Epik tug‘ilishning dostonga ko‘chgan namunasi to‘liq, mukammal ifodasi,
xususan, badiiy tasvir vositalarining rango-rangligi bilan ajralib turadi: «Bibixilol
o‘lgan, bolasi tirik ekan. Tug‘ilish vaqti yetdi, Bibixilolning o‘ligi go‘rda tebrandi,
o‘lik badanni to‘lg‘oq tutdi. Chaqaloq ona qornidan go‘rga tushdi» . Go‘ro‘g‘lining
g‘aroyib tug‘ilishi uning pahlavon yanglig‘ kuchli bo‘lishini dalillaydi, qolaversa
keyin keladigan kurash, jang epizodlarida jasorat ko‘rsatishini asoslaydi.
Har ikki tug‘ilishda marhum ona joni bolaga ko‘chadi. Bu hodisa qadimgi
mifologik tushuncha, animik e’tiqod bilan bog‘langan. Mazkur tasavvurga ko‘ra
«jon» abadiy, u doimo avloddan-avlodga o‘tib, ko‘chib yuradi. Bu hodisani Abu
Rayhon Beruniy shunday tavsiflaydi: jonning bir badandan ketib, boshqasiga
ko‘chishini tanosux deyishadi, qadimiy Xind kitoblarida ta’riflanganidek, jon
chiqib kelgan joyiga qaytadi . U ana shu tushunchaning boshqacha bir ta’rifini
Suqrot kitobidan keltiradi: «tiriklar o‘liklardan paydo bo‘ladi» .
Ko‘rinadiki, ertak va doston motivlarida hikoya qilingan «onaning bola bilan
jon almashishi animik tasavvurning o‘ziga xos badiiy ko‘chimi sifatida yuzaga
kelgan. Mifologik dunyoqarash, animik tushunchalar diniy e’tiqodni tashviq etgan.
Uning shartli voqeani ifoda etgan epik motivi esa estetik funksiyani ado etuvchi
badiiy asarga aylangan. Bunday bog‘liqlik bir tomondan ertak syujetining keyingi
motiv xalqalari, xususan, qahramonni sinash bilan bog‘liq kurash, nikoh, ajdar
bilan jang motivlarining yaratilishiga asos bo‘lsa, ikkinchi tomondan syujet
tarkibidagi mazkur motivning paydo bo‘lish sababi, o‘zaro asosli bog‘lanishini
dalillash imkonini beradi. Bevosita mana shunday motivlar va ular o‘rtasidagi
41

determenistik bog‘lanish qahramonlik tipidagi ertaklarning poetik tabiatini
belgilovchi omillardan biri hisoblanadi.
Tug‘ilgan go‘dak g‘ayritabiiy ta’riflanadi. Uning notabiiy, ulkan, pahlavon
sifat tug‘ilishi Xizr, aziz-avliyo, pirlar ta’sirida paydo bo‘lganligi bilan izohlanadi.
«Bu buvakning og‘irligi bir botmon, bo‘yi bir gaz ekan» . Bunday ta’rif
ertaklarning qahramonlik tipi tabiatiga mos tushgan holda salobatli ko‘lamni
yuzaga keliradi, tug‘ilgan bolani tengi yo‘q pahlavon sifat yetilishidan xabar
beradi. Demak, afsonaviy tug‘ilish voqeasi qahramon jasoratini ideallashtirish
maqsadidan kelib chiqqan.
G‘aroyib tug‘ilishga mansub mazkur motiv xalqalari bolaning fantastik
qiyofada o‘sish, voyaga yetishidan darak beradi. Uning ta’rifi qisqa, lo‘nda,
mubolag‘ali, g‘ayritabiiy ifodalangan. «Bola soatlab o‘sibdi», «go‘dak oyiga emas,
kuniga o‘sa boshlabdi», «oradan ikki yil o‘tgach, bolaning kuchi yigirma yoshli
yigit kuchidan ortiq emish».
Tug‘ilgan bolaga nom qo‘yish motivi: hayot haqiqati va badiiy uydirma
O‘zbek xalq ertaklarida dostonda bo‘lganidek, tug‘ilgan bolaga nom qo‘yish
an’anasi deyarli mavjud emas. Dastlab go‘dak shartli nom bilan ataladi. Bu odat
tabu bilan aloqador bo‘lib, zamirida mifologik e’tiqod yotadi. Nomni sir tutish
bolani ins-jinslar ta’siridan saqlash maqsadidan kelib chiqqan. Shu ma’noda,
bolani uzoq vaqt nom bilan atamay yovuz ruhlardan yashirishgan . Ana shu real
hodisa mazkur motiv xalqalarida o‘z aksini topgan.
Qahramonga nom qo‘yishgan, biroq, u sir tutilgan, aytilmagan. Bolaning
biror belgisini laqab sifatida qo‘llashgan yoki uni biror hodisa nomi bilan atashgan.
Masalan: «Qilich botir», «Qiron botir», «Kenja», «Olmos botir» va boshqalar.
«Podsho shaharni yovdan qo‘riqlash uchun hisobsiz lashkar, pahlavonlar saqlar
ekan. Polvonlar orasida Qahramon ismli bir pahlavon dong‘i olamga ketgan
ekan» . «Qahramon» nom sifatida emas, faxriy ism ma’nosida qo‘llangan. Mazkur
atama botir jasorati, beqiyos kuch-qudrati, xususiyatini ifoda etish uchun istifoda
42

etilgan. Demak, u obrazning o‘ziga xos jasoratini belgilaydi. Nomni sir tutish
hodisasi O‘rta Osiyo, xususan, o‘zbek, tojik, eron, turkiy elatlar orasida keng
tarqalib, an’anaga aylangan. Bu narsa yovuz ruh ta’siriga ishonch zaminida paydo
bo‘lgan va u bola nomini aytib chaqirmaslikka da’vat etgan. 1
Shunday qilib
haqiqiy nomni sir tutish odati an’anaga aylangan. Sir saqlash «tug‘ilgan bola 18-19
yoshga yetgunga qadar davom etgan . Mazkur odat unut bo‘lgach, ertaklarda
o‘ziga xos motivga aylangan. Bu rusum Firdavsiyning «Shohnoma»sida shunday
tavsiflangan: «Otasi qulog‘iga xufyona bir nomni, ovoz chiqarib boshqasini aytibdi
. Shuning uchun ham ertaklarda yetakchi obraz doimo nomsiz, biror laqab bilan
yuritilgan. «Bir kampirning 17 yashar o‘g‘li bor edi. Kampir unga nom qo‘ymagan
ekan. Bir kuni kampir uni imlab chaqiribdi. Bolaning achchig‘i kelib: oyijon,
menga ham nom qo‘yib chaqiring, - debdi. Kampir «sening oting Ermana mergan
bo‘lsin», - debdi. 1
Ertaklarda nomni sir tutish, bekitish, laqab bilan atash sehrli ertak tabiatiga
mos tushadi va qahramonni ulug‘laydi, xatti-harakatiga xayoliy tus beradi. «Uch
og‘ayni bor edi. Kattasining oti Yulduz sanar, o‘rtanchasining oti Daryobog‘lar,
kichkinasining oti Qilich qora ekan». «Uch aka-uka, to‘ng‘ich botir, o‘rtancha
botir, kenja botir yo‘l yurishibdi».
Demak, ismni sir saqlash motivi o‘zbek xalq ertakldarida alohida o‘rin tutib,
avvalo, sujet ekspozitsiyasini tashkil etadi, epik voqealar, qahramonning mardi-
maydon, zo‘r kuch-qudratga ega bo‘lishidan darak beradi.
G‘ayritabiiy tug‘ilish motivi qadimgi mifologik e’tiqod, tushunchalar
asosida yuzaga kelgan va u ertaklarning estetik ta’sir kuchini orttiruvchi epik
motivlar silsilasi sifatida saqlanib qolgan.
G‘aroyib tug‘ilish bilan aloqador motiv xalqalari o‘zaro mantiqiy uzviylikka
ega bo‘lib, an’anada mustahkam o‘rnashib qolgan.
1 1
O’zbek xalq ertaklari. Toshkent, 1960. Ikkitomlik. 1- tom. 452-bet.
1 1
O’zbek xalq ertaklari. Toshkent, 1967. 17-bet.
43

Chaqaloqni o‘g‘irlash, kuchukcha bilan almashtirish motivi: urf-odat va
badiiy to‘qima
Sehrli ertaklarda chaqaloqni kuchukcha bilan almashtirish g‘ayritabiiy
tug‘ilish motivida yetakchi rol o‘ynaydi. 2
Motiv shohning homilador xotinidan
uzoqlashish motivi bilan bog‘liqlikda yuzaga kelgan. Bunday bog‘lanish, bir
tomondan, keyingi motiv xalqlarini yaratishga mantiqiy asos bo‘lsa, ikkinchi
tomondan, o‘sha motivlarning o‘zaro motivirovka qilish, asosli bog‘lanishiga
imkon beradi. Masalan, tug‘ilgan chaqaloqni kuchukcha bilan almashtirish motivi
xarakterlidir. Bevosita mana shunday motivlar o‘rtasidagi deterministik bog‘lanish
sehrli ertaklarning poetik tabiatini belgilovchi omillardan biri hisoblanadi. Turkiy
xalqlar, xususan, o‘zbek ertaklarida mavjud bu xil motivlar syujetning dinamik
harakatini ta’minlaydi.
Diqqat qilinsa, ertak qahramoni asosan befarzand shoh oilasida tug‘iladi.
Biroq, chaqaloq o‘sha zahoti o‘g‘irlanadi. Bu ish doimo kundoshlar topshirig‘i
bilan bajariladi. Chaqaloqni o‘g‘irlash shartli bo‘lib, hayotiy asosi feodal-patriarxal
jamiyat qonuniyati, merosga da’vogarlik bilan bog‘langan.
Motiv ertaklarda oilaviy konflikt asosiga qurilgan bo‘lib, voqealar tizimida
ayriliq, judolikni hikoya qiluvchi syujetga asos soladi. Bu motiv ertaklarda
shunday tavsiflanadi: «Kundoshlar tipirchilab qolishibdi. Ular bola tug‘ilishi bilan
uni yo‘qotish payiga tushishibdi. Saltanatni to‘lg‘oq tuta boshlabdi. Kundoshlari
jodugarni aytib kelib, - buni nima qilsa bo‘ladi. Bugun bu tug‘sa, boy davlatiga ega
bo‘lib qoladi, - deb maslahat so‘rashibdi. Jodugar Saltanat tug‘ishi bilan behush
yotgan Saltanatning qo‘yniga ikki kuchukchani solib quyibdi. Uning ikki bolasini
ko‘rpachaga o‘rab, xurjunga solib, qo‘yboqarga olib borib beribdi. 1
Motiv ertak syujetining xarakterini belgilab, uning sarguzasht voqealardan
tashkil topishini ta’minlaydi, ayni paytda sehrli ertak tabiatiga mos hodisa,
notabiiylik, noaniqlik, sirlilikni yuzaga keltiradi.
2 2
Imomov K. O’zbek xalq ertaklarining tarixiy asoslariga doir. O’zbek tili va adabiyoti. T. 1983. N1. 36-40-betlar.
1 1
Gulpari. O’zbek xalq ertaklari. T. 1967. 241-242- betlar.
44

Bu voqealar qadimiy, ayni paytda real, hayotiy zaminga ega bo‘lib, tug‘ilgan
chaqaloqni o‘g‘irlash odati zamirida paydo bo‘lgan. Ana shu odat zardushtiy
dinining asosini tashkil etgan dual tushuncha zaminida yuzaga kelgan. Ma’lumki,
qadim zamonlarda yangi tug‘ilgan bolani saqlab qolish, betoblikka davo topish
qiyin bir paytda avom xalq uning nobud bo‘lish sababini tushunmagan, bu hodisani
«yomon ruhlar» ta’siridan deb bilgan. Bunday qarashning demonologik
tushunchalar hukmron zamonda yaratilganligi shubhasizdir. Chunki o‘sha vaqtda
«ruhlar insoniyatga azaliy dushman, doimo zarar keltirishga harakat qiluvchi vosita
hisoblangan» . Shundan so‘ng chaqaloqni «yomon ruh» ta’siridan saqlash, himoya
qilishning turli xil usul, vositalari yuzaga kelgan va odat tusini olgan. Bu udum
o‘zbeklar orasida mavjud bo‘lib, tug‘ilgan bolani «o‘g‘irlash, bekitish priyomi» ni
anglatadi. Kishilar «agar tug‘ilgan bola turmasa, o‘la bersa, bu yomon ruhlar ishi,
ularni aldash, laqillatish kerak” , deb qarashgan. Nihoyat, «aldash»ning quyidagi
usuli yuzaga kelgan, an’anaga aylangan. «Ayollardan biri tug‘ayotgan xotin
ko‘rmasligi uchun uning ko‘zini qo‘li bilan bekitadi. Qo‘shni xotin tug‘ilgan
bolani o‘sha zahoti lattaga o‘rab, o‘z uyiga olib chiqib ketgan va uch kun
saqlagan . Uch kun o‘tgach, olib kelgan. Bu odatning asosiy maqsadi yomon ruhni
chalg‘itish, tug‘ilgan bolani o‘limdan saqlab qolishni nazarda tutgan. Kishilarning
bilishicha, «endi yomon ruh bu chaqaloq yangi tug‘ilgan emas, balki
almashtirilgan bola deb tushunadi» . Mazkur udum animistik tasavvurga ishonch
zaminida paydo bo‘lgan. Bu odatning keyin paydo bo‘lgan epik namunasida
mifologik mazmun o‘rnida ijtimoiy ma’no paydo bo‘lgan. Boshqacha aytganda,
motiv feodal jamoa tartibotidan kelib chiqqan va norasmiy merosxo‘rni yo‘q qilish
maqsadini ifoda etgan.
Demak, tarixiy taraqqiyot jarayonida yomon ruhlarni chalg‘itish uchun
o‘tkazilgan bu odatning mifologik ma’nosi asta-sekin unut bo‘lishi bilan uning
epik namunasi ertak va dostonlarida chaqaloqni kuchukcha bilan almashtirish
motivi sifatida saqlanib qolgan. Ma’lum bo‘ladiki, qadimiy dual tushunchaga
45

mansub obyektiv, real hodisa poetik transformatsiyada mazmuni, shakl-shamoyili
o‘zgargan epik motivga aylangan.
Darhaqiqat, tug‘ilgan chaqaloqni kuchukcha bilan almashtirish udumi,
tarixan «chaqaloqni shartli o‘g‘irlash» asosida yuzaga kelgan. Bu motiv
ekspozitsion xarakterga ega bo‘lib, syujet dinamikasida asosiy, hal qiluvchi rol ь
o‘ynaydi. Demak, voqealarning tartibi, rivojlanish xarakteri, yo‘nalishi,
obrazlarning axloqiy qiyofasi ertak syujetining sargazusht xarakterini belgilashda
bosh omil vazifasini o‘tagan. Bu motivning asosiy funksiyasi kundoshlikning
ijtimoiy mohiyatini ochish, taxt vorisini belgilashdan iborat. Epizod motiv saroy
intrigasi, ko‘p xotinlik, ayyorlik, firibgarlik singari feodal axloqiga mansub real
hodisa ta’sirida qayta shakllangan. Motivning ta’sirchan qudrati tinglovchini ertak
boshidayoq o‘ziga rom qilib oladi.
Tug‘ilgan chaqaloqni kuchukchaga almashtirish motivi keyin keladigan
voqea va hodisalar – judolik, sarson, sargardonlik, nihoyat, qayta topishish kabi
poetik situatsiyalarni vujudga keltirgan.
Ma’lumki, O‘rta Osiyo mintaqasida yashagan qadimgi turkiy qavmlar
madaniyati, urf-odat, milliy xarakter, xususiyatida o‘zaro yaqinlik seziladi, hatto,
ba’zi an’ana, urf-odat, marosimlar umumiylik kasb etgan. Bunday o‘xshash
an’analarning yuzaga kelishida ibtidoiy dual tushuncha, xalq tarixi, etnogenetik
belgilar hal qiluvchi rol ь o‘ynagan. Bu narsa epik voqea genezisini aniqlash
imkonini beradi.
Ta’kidlanganidek, mazkur xalqlar orasida «yomon ruhlar» ta’siriga ishonch
kuchli bo‘lgan. Binobarin, oilada bola tug‘ilsa-yu, turmasa, nobud bo‘laversa, bu
«yomon ruhlar» ta’siri deb qaralgan. Bunday tushuncha, ayni paytda qarshi ta’sir
chorani izlab topishga majbur etgan. Ana shunday tadbirlardan biri yuzaga kelgan.
Ma’lumki, it qadimgi turkiy qavmlar orasida muqaddas kult sanalgan.
«Avesto»da uni aziz, ilohiy muqaddas bilib, marhamatiga sig‘inishning ajoyib
namunalari saqlangan. Kitobning Vendidod qismida it «chinakam taqvodor,
46

iltifotli yaratilgan, beozor, o‘tkir tishli maxluq . Ana shu «it, kuchukcha yangi
tug‘ilgan chaqaloqni zararli ruhlar ta’siridan saqlovchi, ishonchli qo‘riqchi
sanalgan» . E’tiqodlarga ko‘ra, itning nigohi nopok jinslarni yo‘q qiladi . Ana shu
tushunchadan kelib chiqib, bola turmagan oilada chaqaloq tug‘ilishi bilan uni
bekitishgan, o‘rniga kuchukchani qo‘yishgan bo‘lishi ehtimoldan holi emas.
Almashtirish hodisasi odat sifatida uzoq yashagan, keyin yo‘qolib ketgan. Biroq,
ayrim joylarda uning rudimentlari saqlanib qolgan. Shulardan biri tug‘ilgan bolaga
dastlab kiydirilgan ko‘ylak «it ko‘ylak» atalgan. Doya buvi ko‘ylakni avval
kuchuk bo‘yniga kiydiradi. Bu o‘rinda chaqaloqning jinsiy mansubiyatiga qarab
ish ko‘riladi. Agar «it ko‘ylak» qiz bolaniki bo‘lsa, urg‘ochi it, o‘g‘il bolaniki
bo‘lsa, «o‘g‘il kuchuk» yelkasiga tashlanadi» . Bundan tashqari, «tug‘ilgan bolaga
yomon nom qo‘yish, - it, kuchuk» deb ism qo‘yish odati ham hukm surgan .
Xullas, tug‘ilgan bolani bekitib, uning o‘rniga kuchuk bolani qo‘yish, «it atash»,
«it ko‘ylak» kiydirish kabi rasm-rusmlar chaqaloqni nobud bo‘lishdan saqlash,
himoyalash maqsadida vujudga kelgan.
G‘.Jalolov ertaklarni uch turga ajratib o‘rgangan. Bular: majoziy ertaklar,
sehrli-fantastik ertaklar va hayotiy-satirik ertaklar. 1
Bu yerda hayvonlar haqidagi
ertaklar tushib qolgan yoki ularni majoziy ertaklarga qo‘shib yuborilgan.
H.Egamov esa o‘zbek xalq ertaklarini quyidagicha tasnif etgan:
1. Hayvonlar haqidagi ertaklar: a) majoziy ertaklar; b) bevosita hayvon
hayoti haqidagi ertaklar. Bu yerda a bilan b guruhiga doir ertaklar o‘zaro o‘rin
almashganda mantiqan to‘g‘ri bo‘lar edi.
2. Sehrli-fantastik ertaklar: a) arxaik ertaklar; b) klassik ertaklar.
3. Hayotiy-maishiy ertaklar: a) sotsial-antagonistik ziddiyatlarni ifoda
etuvchi ertaklar; b) xalq turmushidagi nuqsonlar ustidan kuluvchi ertaklar.
Ko‘rinadiki, mazkur tasniflar turli-tuman tuzilganligi bilan o‘zaro farqlanib
turadilar. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi, obrazlar tizimi, badiiy tasvirlash mezoni,
1 1
Jalolov G’. O’zbek xalq ertaklari poetikasi. Toshkent, 1976.
47

syujet tuzilishiga ko‘ra uch turga bo‘linadi. Bular: hayvonlar haqidagi ertaklar,
sehrli ertaklar, maishiy ertaklar.
Xulosa qilib aytish mumkinki, u yoki bu janrga xos muhim, barqaror
belgilarni aniqlash, tasnif jarayonida ichki turga mansub o‘zaro o‘xshash, farqli
jihatlarini oydinlashtirish, badiiy xususiyati va farqli tomonini yoritish mukammal
tasnifga imkon yaratadi
48

II.2. Hayvonlar haqidagi ertaklarda shart – sinov motivlari
Hayvonlar haqidagi ertaklar tarixi, shakliy tuzilishi, obrazlar tizimi, ko‘chma
ma’no kasb etishi, mifologik e’tiqod, fantastikaga asoslanishi bilan ajralib turadi.
Bu xil ertaklarning tarixiy asoslarini ibtidoiy jamiyat qatlamlari, ovchilik,
chorvachilik bosqichlarida yuz bergan urf-odat, animik, totemik qarashlar, mif
qoldiqlari, tabu, magiya, shomonlik an’analari, parranda va darrandalarni
muqaddaslashtirish tashkil etadi.
Animizm jon (ruh) taqdiri haqidagi mifologik tushunchani anglatadi. Jon
abadiyligi, ko‘chib yurishiga ishonch uning zaminini tashkil etadi. Qadimgi turkiy
qavmlar tasavvurida jon tanani tark etgach, kapalak, pashsha, parranda, darranda
shaklida paydo bo‘ladi. Shuning uchun ham «Ibtidoiy kishilar, hayvon va
odamlarni bir narsa hisoblashgan . Bu tushunchaga ko‘ra o‘simlik, parranda,
jonvorlar marhumlar jonidan paydo bo‘larkan. Shuning uchun bo‘lsa kerak
Qoraqalpog‘istonda muqaddas baliq o‘lganda uni kafanlab ko‘mishgan.
Taqvodorlardan nega bunday qilasizlar, deb so‘rashganda, u faqat tashqi tomondan
baliq edi, deb javob qaytarishgan .
Sibirlik qadimgi turkiy qavmlar «Taygadagi hayvonlar odamlarga o‘xshab
ketadi. Ular inson nutqini tushunadir» deb ishonishgan. Shuning uchun ovchilar ov
paytida shartli tilda so‘zlashgan» .
Demak, animik miflar ibtidoiy inson hayoti, turmush tarzi, haqiqatga ongsiz
munosabati zamirida tashkil topgan. Ayrim qoldiqlari afsona, ertak shaklida
saqlanib qolgan. Boyqiz (qo‘ng‘iz) aslida xon qizi bo‘lgan. U kambag‘al cho‘ponni
sevib qolgan. Otasi bu istakka qarshi chiqqan, o‘z qizini «iloyo qo‘ng‘izga aylan»,
49

deb qarg‘agan. Shu qarg‘ish tutib, u qo‘ng‘izga aylanib qolgan . Udod qush
qachonlardir go‘zal qiz bo‘lgan va boy qo‘lida ishlagan . Kakku qush aslida chioyli
qiz bo‘lgan. U yetim qolganda, qushga aylanib uchib ketgan . Toshbaqa avval
baqqol bo‘lib, kishilarni aldagan, tarozdan urgan. Nihoyat, u xudo g‘azabiga
uchrab, toshbaqaga aylanib qolgan. Taroz pallasi tosh bo‘lib, orqasiga yopishgan .
Bu xil aytimlar etiologik xarakterga ega bo‘lib, biror belgining paydo bo‘lish
sababiga omil hodisani tushuntirish vazifasini ado etadi.
Mazkur arxaik ertaklar asosini evrilish motivi, shomonlik, xususan, so‘z
magiyasi (qarg‘ish) haqidagi tushunchalar, eng muhimi, turkiy qavmlar orasida
shuhrat topgan tabu-taqiq haqidagi motivlar tashkil etgan.
Mazkur ertaklar asosida yagona maqsad boyqiz, kakkuqush toshbaqa aslida
odam edi, degan mifik tushunchani ta’kidlash diniy e’tiqodni ulug‘lab, nohaqlikni
qoralash, to‘g‘rilikni naql etib, ideal orzu bilan bog‘liq ruhiy kechinmalarni
yoritish vazifasini ado etgan.
Demak, jon, ruh taqdiri bilan bog‘liq tushuncha qoldiqlari mazkur motivlar,
g‘ayritabiiy epizod voqealar, xususan, evrilishning paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan.
Etiologik ma’no tashuvchi mazkur voqealar obraz va motivlar tizimi odob
va axloq haqidagi g‘oyaviy mazmunni yoritish, xususan, vafodor qizlarning
qushga evrilishi, toshkosaning paydo bo‘lish sabablarini oydinlashtirish, eng
muhimi, tabu-taqiqni buzmaslik, axloq normalariga itoat etishni tashviq etgan.
Tabu-taqiq esa mazkur tip ertaklarda maishiy ma’no tashigan konflikt qarama-
qarshi obrazlarning yuzaga kelishida o‘ziga xos badiiy tafsil vazifasini o‘tagan.
Etiologik ma’no afsona finalida axloqiy xulosa chiqaradi, qolaversa, ta’limiy-
didaktik funksiyani ado etadi.
Yetakchi obrazlarning tashkil topishida totemik mif qoldiqlari alohida
ahamiyat kasb etgan.
Ibtidoiy jamiyatda o‘z totem hayvoniga ega turkiy urug‘, qabila a’zolari
o‘sha hayvonni ajdod boshi, ilohiy qudratga ega bo‘lgan homiy deb bilishgan,
50

marhamatiga sig‘inishgan. Buqa ana shunday totemik e’tiqod qoldiqlarini o‘zida
saqlagan muqaddas hayvon hisoblangan. Buqa O‘rta Osiyoda yashagan eroniy
qabilalardan birining totemi . Qadimiy o‘g‘izlarda ham buqa totem sanalgan .
«Avesto»da muqaddas buqaning ilohiy qudrati, totemik mohiyati naql etilgan.
Qadimgi turkiy mifologiyada birinchi inson obrazi «Gavomord – buqa odam
bo‘lgan . Turkmanlarda buqa qadimda totem atalgan. Oltoy kohinlaridan biri qora
buqani «avlodim, urug‘ boshim» deb atagan va u totem hayvon qavmga homiylik
qiladi, moddiy ta’sir ko‘rsatadi, g‘arazdan himoya qilib, xavf-xatardan ogoh etadi
deydi. Buqa afsonalarda mifologik obraz sifatida talqin etilgan.
«Bir kishi buqa yelkasini yag‘ir qilganda, zag‘izg‘on kelib uni
chuqurlashtiribdi, bo‘ri kelib orqasini yeb ketibdi, boshi qolibdi. Kishi kelganda
buqa boshi: xafa bo‘lma, boshimni chaq, ikki shohimdan topasan, debdi. Chol
buqa boshini yorsa, bir shoxi tagidan tilla, ikkinchisidan kumush chiqibdi .
«Axriman hiylasidan nobud bo‘lgan buqa tanasidan 55 xil don, 12 xil dorivor
o‘simlik unib chiqibdi» . Mazkur afsonalarda mavjud mifologik ma’no buqa
magiyasi, ilohiy qudrati, yaratuvchilik xususiyati, shox tagidan tilla, buqa
tanasidan urug‘lar unib chiqqanida, homiylik qudrati esa uning yordami, sehrli
faoliyatida namoyon bo‘ladi. Afsonada aks etgan mifologik g‘oya muqaddas buqa
kultiga ishonch, e’tiqodni mustahkamlagan.
Totem bo‘rining yaratuvchi, homiylik xususiyatlari ertakda uning harakati,
g‘ayritabiiy munosabati, faoliyatida aks etgan. Totem hayvonni ajdod boshi deb
atashi, uning ilohiy qudrati, himmati, himoya qilishi, insoniy munosabat bildirishi,
turk urug‘ini saqlab qolishida tavsiflangan. Afsonada ifodalangan mifologik g‘oya
dastlab ishonch zaminida paydo bo‘lgan, diniy funksiyani ado etgan. Shuning
uchun ham bo‘ri, ho‘kiz, echki-taka kabi totemlar sehrli ertaklarda ijobiy obraz
sifatida talqin etilgan. Dastlabki totem qoldiqlari, xususan, yaratuvchi,
homiylikning ayrim elementlari badiiy obrazlarda adolat, to‘g‘rilik, insonparvarlik
kabi xususiyatlarning paydo bo‘lishiga yo‘l ochgan.
51

Ibtidoiy urug‘, jamoalar u yoki bu totem hayvon nomi bilan yuritilgan.
Sibirdagi qadimgi turk urug‘laridan biri qarg‘a atalgan . Turkmanlarda “oq
kopeyek (oq it), qora ho‘kiz, taka-echki kabi qabila nomlarini uchratish mumkin .
Bundan tashqari, it, echki-taka, qo‘zi-qo‘chqor, buqa qadimgi turk qabilalaridan
birining totemi sanalgan» . Bizgacha yetib kelgan ayrim mifologik afsonalar
mazkur fikrlar tasdig‘i bo‘la oladi.
Buqa, bo‘ri, qarg‘a, it, taka kabi muqaddas qush, darrandalar tarixiy
taraqqiyot jarayonida bir-biriga zid bo‘lgan sifatlarni o‘zlashtirib
murakkablashgan, badiiy ko‘chim doirasida hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga
xos obrazlariga aylangan.
Demak, animik, totemik mif qoldiqlari transformatsiya jarayonida mazmuni
o‘zgarib, ijtimoiy-maishiy ma’no tashigan ertak obrazlarini yuzaga keltirgan va
tipiklashtirgan, o‘ziga xos shartli obraz sifatida namoyon etgan. Madh etilgan
bo‘ri, buqa, echki kabi totem hayvonlarning ertak personajiga aylanishi keyingi
hodisa bo‘lib, yaratuvchi, homiylik sifatlari badiiy ko‘chimda xalq manfaati uchun
faoliyat ko‘rsatuvi yetakchi, yordamchi obrazlarning tashkil topishida asos
bo‘lgan.
Shundan so‘ng baliq, it, xo‘roz, ilon, sher, kiyik, qaldirg‘och kabi parranda,
darrandalar muqaddaslashtirildi, kult arajasida tavsiflandi. Xorazmda it kultiga
e’tiqod alohida o‘rin tutgan. U suv, havo stixiyasi (bo‘xron) bilan bog‘langan .
Shuningdek, bu yerda baliq kultining ayrim qoldiqlari saqlangan. Xo‘roz yovuz
kuchlarga qarshi qaratilgan pokiza maxluq, marhamatli ilohning eng yaqin
yordamchisi . Ilon qadimiy O‘rta Osiyo xalqlari orasida muqaddas kult sifatida
tavsiflangan. Qirg‘izlar oq ilonga topinishgan. Qozoqlar esa qora ilonga hurmat
bilan munosabat bildirishgan, uni ilonlar shohi hisoblaganlar. Shu xil ilon
oyoqlarini ko‘rgan kishi eng baxtli odam hisoblangan . «Ilon buzg‘on» joy
nomining kelib chiqishi ham muqaddas ilon kulti bilan bog‘langan. Bu xil kult
sanalgan parranda, darrandalar badiiy ko‘chimda yordamchi homiy personaj
sifatida tavsiflangan.
52

Afsonalarda homiylik mavzui yetakchi personajlar faoliyati, asosiy
mazmunida aks etgan. Afsona qaldirg‘och kultiga ishonch, hurmatlash, ulug‘lash
kabi vazifalarni ado etgan. Uning vazifasi mifologik e’tiqodni, qolaversa,
voqealarni haqiqat deb bilishni tasdiqlash uchun yo‘naltirilgan.
Animik, totemik miflar hamda muqaddas kult atalgan hayvonlarga sig‘inish
ongli munosabatning yuzaga kelishi bilan susaydi va nihoyat unutildi. Muqaddas
hayvonlar esa badiiy ko‘chim jarayonida shakl, mazmuni o‘zgarib, g‘ayritabiiy
ifodalangan, inson nutqida so‘zlab harakat qiluvchi ramziy personajlarga aylangan.
«Tulki: Jovur chol, Jovur chol, men sening o‘g‘ling bo‘laman, debdi. Ey, xudoyo
tavba, tulki ham gapirar ekanda, deb qo‘rqibdi Jovur chol . Bola o‘lishi bilan joni
qushga aylanib uchib ketibdi . Ilon cho‘pon oyog‘iga chirmashibdi. Cho‘pon: nima
qilmoqchisan, deb so‘rabdi. Ilon: Men seni chaqaman, debdi . Cho‘loq bo‘ri:
bergan noningga rozi bo‘l, - debdi-yu ko‘zdan g‘oyib bo‘libdi .
Yuqorida tahlil qilingan mifologik obrazlarning harakat, munosabati,
g‘ayritabiiy xususiyatlari dastlab ijrochi va tinglovchi tomonidan haqiqat deb
topilgan. Ularning ertakka ko‘chgan namunalari esa yolg‘on, badiiy uydirma
sifatida qabul qilingan. Asotirning axborot berish funksiyasi, homiylik,
yaratuvchilik tabiati badiiy ko‘chim jarayonida yetakchi obrazlarning odillik
xususiyatiga aylangan.
Muqaddas totem zaminida tashkil topgan bo‘ri obrazi sehrli ertaklarda
saqlanib qolgan va u bosh qahramon homiysi, himoyachi sifatida faoliyat
ko‘rsatadi. Buqa hayvonlar haqidagi ertaklarda yordamchi, taka bilan qaldirg‘och
esa yetakchi obrazlar sifatida ideallashtirilgan, yovuzlik, zulm, zo‘rlikka qarshi
chiqib, ma’noviy to‘qnashuvni boshqaradilar.
Demak, ertak obrazlarining ramziy ma’no anglatishi qadimiy tarixga ega
bo‘lib, ildizi totemik tushuncha, aniqrog‘i, qadimgi oila, urug‘, qabila a’zolarining
odam o‘lganda ruhi o‘z totem hayvoniga aylanadi degan ishonchi ga borib
bog‘lanadi.
53

Muqaddas kult sanalgan hayvonlar zamirida yuzaga kelgan obrazlar
evolyutsiyasi ularning harakati va munosabatida shumlik, go‘llik kabi belgilarning
paydo bo‘lishiga olib kelgan, xususan, totem darrandalar (bo‘ri, buqa, taka) ning
ertakka ko‘chgan namunalarida goh sodda, goh ayyor, o‘rni bilan xasis, firibgarlik
kabi sifatlar yuzaga kelgan. Echki-taka dono, goh ayyor, sodda, xokisor. Bo‘ri
yordamchi, dono va tadbirkor, xasis o‘ta go‘l, qonxo‘r, laqma, buqa sezgir, oqil,
nihoyatda sodda, qo‘rqoq ifodalangan. Mazkur personajlar ijobiy yoki salbiy belgi,
xususiyatni kasb etib, ramziy obrazlar sifatida faoliyat ko‘rsatadilar. Bu xil
obrazlar ma’rifiy ahamiyatga ega, qolaversa, ular axloq normalarini
shakllantirishda zarur vositaga aylanadilar.
Animik, totemik va fetishistik miflar zaminida paydo bo‘lgan personajlar
asosan umummanfaatni himoya qiluvchi sifatida harakat qiladilar.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlari. Bu xil ertaklar
badiiyati, obrazlar tizimi, kompozitsion qurilmasi o‘ziga mos uslubiyatga ega.
Uning xarakterli belgilaridan biri syujetning hayvon bilan hayvon, hayvon bilan
odam to‘qnashuvi asosiga qurilganligi bilan belgilanadi.
Muxolafat ildizlari qadimiy dunyoqarash, mifik tushuncha ibtidoiy hayot
an’analari, xususan, dualizm qatlamiga kirib boradi. Uning zamirida hayot
haqiqati, yashash uchun kurash, qadimgi urug‘, qabilalararo ziddiyatli hodisalar
yotadi. Boshqacha qilib aytganda, urug‘, qabila totemi sanalgan hayvon va
qushlararo to‘qnashuvlarni hikoya qiluvchi voqealar urug‘ yoki qabilalararo
dushmanlikning aks sadolari hisoblanadi . Muxolafot ertaklarda doimiy ziddiyat,
ma’noviy to‘qnashuv jang tusini olgan. Bir qabilaning ikkinchi bir qabiladan o‘zini
yuqori qo‘yish an’anasi, kamsitishi, o‘ta go‘l, laqmalikda ayblashi bilan bog‘liq
muxolafat badiiy ko‘chim jarayonida shartli personajlar, hayvon bilan hayvon
to‘qnashuviga aylangan. To‘qnashuv ramziy ma’no kasb etib, estetik funksiyani
ado etadi. Ko‘rinadiki, kishi e’tiborini tortgan, an’anaga aylangan mazkur
muxolafat ilk bor ijtimoiy-maishiy ma’no kasb etib, badiiylik doirasida rivoj
topgan, hayvon bilan hayvon to‘qnashuviga aylangan.
54

Hayvonlar haqidagi ertaklar nutq motivi asosiga qurilgan bo‘lib, voqealar
osoyishta kechishi bilan farqlanib turadi. Uning badiiyligi, shakliy tuzilishi
barqaror emas, turli xil formada tovlanib turadi. Motiv vaqt, zamon jarayonida
o‘zgara boradi, Biroq, mohiyat saqlanadi. Shartli ifodalangan asosiy motivlar
sinov xarakteriga ega bo‘lib, voqealarni aks ettirishi mezoni bo‘rttirish, xayoliy
uydirmalarda hikoya qilishga asoslanadi. Bunday talqin raqib personajning o‘ta
go‘l, vahshiy, qonxo‘rligini oydinlashtiradi. Motiv voqealari maishiy, ayni paytda
mafkuraviy funksiyani ado etgan.
Ertak kompozitsiyasining o‘ziga xos xususiyati konfliktlar xarakteri bilan
belgilanadi. Konflikt tasodifan yuz beradi va ijtimoiy-siyosiy, sof maishiy ma’no
kasb etadi. Uning yechimi yovuzlik va zo‘ravonlikni fosh etib, kulgi yaratish,
ma’naviy xulosa chiqarish tabiati bilan farqlanadi. Ba’zan u o‘git, pand-nasihat
chiqarishga yo‘naltirilgan.
Hayvonlar haqidagi ertaklarni mavzuiga ko‘ra uch xil tipga bo‘lish mumkin.
1. Oziq topish uchun kurash;
2. Do‘stlik, o‘ch olish uchun kurash;
3. Yaxshi natija uchun musobaqa.
Bu xil ertaklarda muxolafat asosan hayvon bilan hayvon hamda hayvon
bilan odam o‘rtasida yuz beradi. Konfliktlar mazmuni ijtimoiy-maishiy ma’no kasb
etadi.
1. Oziq topish uchun kurash mavzuidagi ertaklarda konflikt maishiy ma’no
kasb etib, to‘qnashuv hayvon bilan hayvon o‘rtasida sodir bo‘ladi. Raqib personaj
vahshiy hayvonlar (sher, bo‘ri, tulki) dan tashkil topib, voqealar yechimi uning
laqmalik, go‘llik kabi sifatlarini qoralab fosh etadi, voqealar hajviy xarakteri bilan
ajralib turadi. Yetakchi obrazlar o‘ta ayyor, raqib personajlar sodda, o‘ta go‘l,
laqma sifatlarni tashiydi.
55

2. Do‘stlik, o‘ch olish uchun kurash tipidagi ertaklarda to‘qnashuv vahshiy
hayvon bilan uy hayvonlari o‘rtasida sodir bo‘ladi. Asosiy konflikt ijtimoiy ma’no
tashib, muxolafat zulm, zo‘rlikka qarshi chiqish, qonxo‘r, beshafqat vahshiydan
o‘ch olish, do‘stlik, o‘zaro yordamni ulug‘lash, yovuzlikni qoralash kabi g‘oyalarni
tashiydi. Konflikt tasodifan paydo bo‘lib, yechim favqulodda yuz beradi. Bu xil
ertaklar adolat va haqiqat uchun kurash mezonlarini belgilaydi.
3. Yaxshi natija uchun musobaqa tipidagi ertaklarda hayvon bilan hayvon,
odam bilan hayvon to‘qnashadi. Bu ziddiyatda odam yetakchi figura, u faol
harakati bilan ajralib turadi. Binobarin. U asosiy va hal qiluvchi rolь o‘ynaydi.
Qarama-qarshi tomonlar syujet yaratadi, qolaversa, motivlar tizimini o‘zaro
bog‘lash vazifasini ado etadi. Bu xil ertaklar aqliy sinov motivlariga asoslanib,
raqib personajning o‘ta laqma, kaltabinlik xususiyatini fosh etadi, mehnat va
to‘g‘rilikni ulug‘laydi. Ertak konflikti maishiy ma’no kasb etib, g‘oyaviy
mazmunni oydinlashtiradi, ta’limiy-didaktik funksiyani bajarishi bilan farqlanib
turadi.
Yetakchi personajlar ikki xil tipda namoyon bo‘ladi. Biri o‘ta sodda,
qo‘rqoq, ikkinchisi o‘ta ayyor, dono va omilkor. Biri passiv, ikkinchisi faol
harakati bilan ajralib turadi. Har ikki tipdagi personajlarning funksional jihatlari
asosan o‘zi va o‘zgalarni himoya qilishdan kelib chiqadi. Biri ishtirok etganda
konflikt yordamchi personaj faolligi, dono va tadbirkorligi bilan yechiladi.
Ikkinchisi ertakda hal qiluvchi kuchga aylanadi. U faol, o‘ta dono, shum, tidbirkor
sifatida harakat qiladi (Ovchi bilan bo‘ri).
Kumulyativ ertaklar alohida guruhni tashkil etadi. Bu xil ertaklarning syujet
tuzilishi xarakterli bo‘lib, bir xil harakat yoki bir xil voqea, hodisalarning bir necha
bor takroridan tashkil topadi. Bunda faqat bosh personaj boradigan joy yoki
to‘qnashadigan raqib nomi o‘zgaradi, xolos. Birinchi voqea ikkinchi, uchinchi va
to‘rtinchi marta takror kelgan hodisalarning yuzaga kelishida belgilovchi vositaga
aylanadi. Bu hodisa kumulyativ ertaklarning asosiy xususiyatini yoritadi. Shuning
uchun ham bu xil ertaklarni takror kelgan hodisalari o‘zaro zanjirsimon ulangan
56

syujetli voqealar asosiga qurilgan ertaklar deyiladi. Mazkur tipdagi ertaklar shakl,
mazmun e’tibori bilan tabiat voqea va hodisalarning sababiyati haqidagi ibtidoiy
tushunchalarni ta’kidlaydi. Konflikt ma’rifiy ahamiyati bilan ajralib turadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar voqealarni o‘ziga xos aks ettirish mezoniga ega.
Shunga ko‘ra tasvirlash xayoliy uydirmalarga asoslanadi. Bu xil ertaklarning
obrazlari ko‘chma ma’no, aniqrog‘i, ramziy ma’no tashiydi, hayvon personajlar
insoniy nutqda so‘zlab harakat qiladi, o‘ylaydi, munosabatda bo‘ladi. Bo‘rining
o‘ta go‘l, laqmalik sifatlari, tulkining ayyor, makkorona harakatlari, echkining oqil,
dono tadbirkorligi hayotiy sifatlar emas, balki ibtidoiy tushunchalarning badiiy ijod
doirasida shakllangan ramziy belgilaridir. Binobarin, bu xil personajlar shartli
obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Shunga qaramasdan, ularda hayvonlarning hayotiy
sifatlari, real voqealar bilan aloqadorligi saqlangan. «Ot bo‘riga qarabdi, uni
iskamoqchi bo‘lganida bo‘ri ot tumshug‘idan tishlab olib turaveribdi. Ot shuncha
urinsa hamki, bo‘ri qo‘yib yubormabdi. Bu munosabatda ko‘chma ma’no yo‘q.
Mazkur voqea o‘z ma’nosida kelgan. Otning soddaligi, bo‘rining ayyorligi hayotiy
belgi. Ertakdagi bunday hodisalar mazkur tip ertaklarni majoziy emas, hayvonlar
haqidagi ertaklar deb nomlanishi uchun huquq beradi.
57

Xulosa
Xalqimizning asriy orzularini ro’yobga chiqargan mustaqillik ma’daniy
merosga bo’lgan munosabatni tubdan yangilab, ajdodlarimiz tarixi, madaniyati,
ma’naviy qadriyatlar tizimini keng ko’lamda tadqiq va targ’ib etishning misli
ko’rinmagan imkoniyatlari ochildi. Xususan, o’zbek xalq ertaklarini tadqiq etishda
ajdodlarimiz tafakkurining taraqqiyoti bilan bevosita aloqadorlikda o’rganish,
folklor xalq tarixi munosabatini chuqur yoritib berish, o’zbek folklorining dunyo
ma’daniyati rivojidagi o’rnini belgilashga doir yangi izlanishlar, tadqiqotlar
yoritila boshlandi.
Anglanmagan sirlar qarshisida titrayotgan inson tafakkuri bor kuchi bilan
anglashga, dalillar topishga urinadi. Ammo o‘z chegaralarini yorib o‘tolmagan
tafakkur kuchdan qoladi va xayolotning xira, avrovchi, yupatuvchi durbinida
uzoqlarga tikiladi. Shu holatda haqiqat hamda xayol qorishig‘idan iborat adabiyot
yaraladi. Alamzada tafakkur o‘z ertaklarini o‘qib ovungandek bo‘ladi. Bilish va
bila olmaslik chegarasi qayerda, ularning yo‘llari qaysi hududlarni kesib o‘tadi?..
Dunyo folklorshunosligida ertaklarni o‘rganish, tadqiq qilish usullari va
yo‘llari doimo yangilanib borgan. Motivlar tizimining o‘sishi va o‘zgarishi
oqibatida syujetning vujudga kelishiga ko‘ra tadqiqotlar asosan motivlarni
tekshirish, kuzatish, tasniflash yo‘nalishida olib borilgan. O‘zbek ertaklaridagi
shart-sinov motivi masalasi muallif belgilagan mavzuga bo‘ysungan holda yo‘l-
yo‘lakay o‘rganilgan, ammo uning o‘zi maxsus ko‘rib chiqilmagan motiv
hisoblanadi. Vaholanki, umuman, badiiy adabiyot, xususan, xalq og‘zaki ijodida
yaratilayotgan har bir personaj, obraz, xarakter so‘z san’atkori tomonidan muayyan
hayot zaminida harakat qiladi. Uning faoliyatidagi har bir harakat esa shart-sinov
bilan uzviy bog‘langan bo‘ladi.
58

Biz yuqoridagi bob va fikrlardan kelib chiqib quyidagicha xulosalarga
keldik;
Birinchidan, o’zbek xalq ertaklarining tarixiy ildizlari juda chuqur bo’lib,
qadim zamonlarda yashagan ota – bobolarimizning e’tiqodiy qarashlariga,
mifologik ishonchlariga, turmush tarziga, urf – odatlariga borib taqalishini tahlil
qildik;
Ikkinchidan, o’zbek xalq ertaklaridagi shart – sinov motivlari ertaklar
misolida tahlil qilindi va uning nazariy asoslari ilmiy asarlar asosida o’rganildi;
Uchinchidan, ertak syujeti murakkab turli xil an’anaviy motivlar tizimidan
iboratligini o’rgandik. Uning asosida qabilaviy e’tiqod, magiya bilan bog’liq urf –
odatlar, e’tiqodiy qarashlar mavjudligini o’rgandik;
To’rtinchidan, shart – sinov motivida ertaklarning bahodirlik tipiga mansub
“botirlik an’anasi” alohidao’rin tutishligini tadqiq etdik;
Beshinchidan, shart – sinov motivining ildizlari mif va marosimlarga borib
taqalishini ertaklar asosida o’rgandik;
Oltinchidan, shart – sinov motivlarining tasniflarini ya’ni buyumni qo’lga
kiritish, sehrli buyumlarni qo’lga kiritish, kuchni sinash va hokozalarni tahlil
qilishga o’rindik;
Yettinchidan, ertaklardagi g’ayritabiiy tug’ilish motivlarini ya’ni
befarzandlik motivi, homiladorlik motivi, tug’ilgan bolaga nom quyish hamda
chaqaloqlarni o’g’irlash kabi motivlarni tadqiq qilishga o’rindik;
Sakkizinchidan, hayvonlar haqidagi ertaklardan masalan, boyqiz, kakku
qush, toshbaqa aslida odam ekanligi shart – sinov motivlari asosida ochib berildi.
Xullas o’zbek xalq ertaklaridan shart – sinov motivlari juda boy va
umumlashma xulosalar chiqarishga imkon berdi.
59

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent. Ma’naviyat.
2008.
2 Mirzayev S. XX asr o‘zbek adabiyoti. – T.: Yangi asr avlodi, 2005. - 420 b.
3 Mirzayev S. Hayot va adabiyot. – T.: Sharq, 2002. - 304 b.
4. Mirzayeva D. Poetik mantiq va badiiy tafsil.–Samarqand: nashriyotsiz, 1993. -
46b.
5. Normatov U. Yetuklik. Adabiy maqolalar. - T.: O‘zbekiston, 1982. -365 b.
6. Rasulov T. Badiiy asar qanotlari (obraz, obrazlilik, uslub). – T.: Adabiyot va
san’at, 1977. - 178 b.15. Rahimjonov N. Davr va o‘zbek lirikasi. – T.: Fan, 1979. -
190 b.
7. Rahimjonov N. Ilmiy tafakkur jilolari. – T.: Fan, 1991. - 78 b.
8 To‘rayev D. Davr va ijod mas’uliyati. -T.: Yangi asr avlodi, 2004. -128 b.
9. Sharafiddinov O. Hayot bilan hamnafas. Adabiy o‘ylar. – T.: Adabiyot va
san’at, 1983. - 216 b.
10. Sharafiddinov O. Yillar va yo‘llar / Adabiyotimizning yarim asri. – T., 1967. 1-
kitob. – B. 164-244.
11. Sharafiddinov O. Ijodning katta yo‘lida / Iste’dod jilolari. – T., 1976 B. 153-82.
12. Shukurov N., Hotamov N., Xolmatov SH., Mahmudov M.
Adabiyotshunoslikka kirish. –T.: O‘qituvchi, 1979. –B.181.
60

13.Buyuk Karimiy. O‘zbek xalq ertaklarining ba’zi bir xususiyatlari. O‘zbek tili
dabiyoti jurnali. 1995 N5,6
14 . Donishmand Iskandar. Toshkent, 1994.
15. Egamov X. Turkiy xalqlar ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan
ocherklar – Toshkent. O‘qituvchi. 1980.
16 . Gulpari. O‘zbek xalq ertaklari. T. 1967.
17 Imomov K. O‘zbek folklori epik janrlari.
18. Imomov K. O‘zbek xalq ertaklari. O‘zbek folklorining epik janrlari.
Toshkent, 1981.
19. Imomov K. O‘zbek xalq ertaklarining tarixiy asoslariga doir. O‘zbek tili va
adabiyoti. T. 1983. N1.
20. Imomov K. O‘zbek xalq satirik ertaklari. –Toshkent. Fan. 1974.
21. Imomov. O‘zbek xalq prozasi. T. Fan. 1981.
22. Jumayeva S.Hayvonlar haqidagi ertaklar: genetik asoslari va spetsifikasi.
Toshkent. Fan.1996
23. Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. –Toshkent. Fan. 2009.
24. K.Gerodat. Tarix. 4- kitob.
25. Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. O‘zbek tili va adabiyoti.
Toshkent. 1996 yil. № 1. 59-65 betlar.
26. Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklarining ba’zi bir xususiyatlari. O‘zbek tili va
adabiyoti. Toshkent. 1995. № 5-6. 57-62 betlar.
27. Oyjamol. Toshkent, 1960.
28. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. –Toshkent. Fan. 2007.
29. Quronov D., Mamajonov Z., Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati.
Toshkent, Akademnashr. 2010.
30. Rasulova Z. J. O‘zbek xalq ertaklarida “G‘aroyib buyum”lar. f.f.n. ilm.
daraj. olish uchun taqdim etilgan diss. avtoref. Toshkent. 2012.
31. Sulton, Izzat. Adabiyot nazariyasi. Toshkent. 2005
32. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki tomlik. 2-tom. Toshkent, 1960.
33. O‘zbek xalq ertaklari. Toshkent, 1967.
61

34. G‘Jalolov. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. T. Fan. 1986.
62

Купить