O‘zbek hikoyalarida pafos va ijodkor konsepsiyasi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	451.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘zbek hikoyalarida pafos va ijodkor konsepsiyasi

Купить

O zbek hikoyalarida pafos va ijodkor konsepsiyasi‘
1

Mundarija
Kirish ... .........3…………………………………………………………… ………
I bob . Pafos va uning o ziga xos xususiyatlari.................................. .7
‘ ……
1.Xarakter va emotsionallik ......................................................7
…………
2.N.Eshonqul, X.Do stmuhammad hikoyalarida xarakterlar
‘
psixologizmi va ta sirchanlik .........................................35
’ …………………
I bob bo yicha xulosalar
‘ .................43 ……………………………………
II bob .Estetik ideal va ijodkor konsepsiyasi ...........................................44
1.Nazar Eshonqul hikoyalarida estetik ideal va ijtimoiy muhit........ ....44
…
2.X.Do stmuhammad hikoyalarida qahramon masalasi va estetik ideal..56
‘
II bob bo yicha xulosalar.......................................................................64
‘
III bob . Ramziylik ijodkor konsepsiyasining asosiy mezoni. ..65
…………
1.X.Do stmuhammadning Jajman hikoyasida ramziylik hamda makon va
‘ “ ”
zamon muammosi......................................................................................65
2.N.Eshonqulning Maymun yetaklagan odam hikoyasida qahramon va
“ ”
voqelik ramzlar vositasida aks etish.....................................................79
III bob bo yicha xulosalar.......................................................................87
‘
Xulosa 88
……………………………………………………………………
Adabiyotlar ro yxati................................................................................ 90
‘
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Ma lumki, pafos badiiy asar g oyasi bilan’ ’
bog liq holda, mazkur g oyaga maftunlik natijasida ijodkorda paydo bo lgan
’ ’ ’
ko tarinki ruh va hayajondir. Pafos eng kami uch ma noni bildiradi.
’ ’
Birinchidan , ijodda fikr va hisning birligi;
Ikkinchidan, pafos badiiy asarningg asosiy g oyasi;
’
Uchinchidan, pafos yozuvchhi ijodining umumiy yo nalishi ya ni
’ ’
konseptsiyasi.
Ijodkorning konsepsiyasi pafos bilan birikib kitobxonni insoniy his
–
hayajonini oshiradi.
Avvalo shuni alohida ta kidlash kerakki, inson o n sakkiz ming olamda
’ ’
yaratilgan eng betakror va benazir mo jiza. Hayratli jihati yana shundaki,
’
insonning o zi ham bunyodkor. Buning uchun uning yuragida betimsol g ayrat
’ ’
shijoat, kurashchanlik salohiyati mujassamlashgan. Prezidentimiz I.A.Karimov
–
aytganlaridek, insonning umri betakrorligini, unga berilgan hayot Ollohning
“…
buyuk inomi ekanini ta kidlash joiz. Inson baxt uchun, dunyo ne matlaridan
’ ’
bahramand bo lish uchun tug ilgandir
’ ’ ” 1
. Mustaqillik davri kishisi ana shu
benazir toleini barqaror etarkan, tarixiy madaniy va ma naviy merosga bashariy
– ’
qadriyatlar sifatida yondashish va baholash madaniyatini shakllantirdi.
Mustaqillikka erishgach, hayotimizning barcha jabxalari, xususan, badiiy
adabiyot ham dunyoni, jamiyat hodisalarini tushunish, shu bilan barobar mustaqil
mamlakatning erkin fuqarolari madaniy ma naviy sharoitlarini ko z- ko z
– ’ ’ ’
etish, olamga tanitish imkoniyatlariga ham ega bo ladi. Bugungi kunda
’
adabiyotimizning barcha tur va janrlarida kuzatilayotganidek, hikoyachilikda ham
sifatiy o zgarishlar va yangilanish jarayoni kechmoqda. Bu narsa birinchi galda
’
qahramonlarning ma naviy intellektual faoliyatida namoyon bo layotir.
’ – ’
Chunki bugungi kunda dunyoqarashlar o zgarib, ularga bo lgan munosabatlar
’ ’
ham bashariy miqiyoslar kasb etmoqda. Vatanparvarlik, milatparvarlik,
insonparvarlik xususiyatlari bugungi shaxs faoliyatining o zak asosiga aylanib,
’
1
Karimov I.A. Ma naviy yuksaliah yo lida. T.:O zbekiston, 1988. B. 339.
’ ’ – ’ –
3

jamiyat asoslarini, buguni va kelajagini ezgulik va go zallik qonuniyatlari asosida’
yangilash, o zgartirish shaxs ijtimoiy ma naviy faoliyatining bosh pafosi
’ – ’
bo lib qoldi.
’
Ma lumki, har bir davr adabiyoti o z qahramonlarining estetik dunyosi
’ ’
bilan bir biridan faqr qiladi. Ayniqsa asar qahramonlari ijodkor estetik ideali
–
orqali ta sirchan yaratilsa, shu nuqtai nazardan biz magistrlik dissertatsiyamizda
’
bugungi kun hikoyanavislari X.Do stmuhammad va N.Eshonqul hikoyalari
’
misolida hikoya janridagi pafos va ijodkor konsepsiyasini tahlil qilishga urindik.
Bu esa ishimizning dolzarbligini belgilaydi.
Muammoning o rganilish darajasi.
’ Pafos asarning boshidan oxirigacha
g oya va ijodkor konseptsiyasi bilan birga harakat qiladi hamda ijodkorlarning
’
estetik idealiga aylanadi. Shu bois badiiy asarda pafos va ijodkor
konseptsiyasimasalalari murakkab jarayon. Bu muammo o zbek
’
adabiyotshunosligida yetarlicha o rganilmagan bo lsada, hikoya janri va undagi
’ ’
milliylik masalalari bir qator tadqiqotlarga o z aksini topgan. Bunga
’
M.Qo shjonov, O.Sharafiddinov, N.Vladimirova, U.Normatov,
’
N.Xudoyberganov, B.Nazarov, I.G afurov, S.Sodiq, Q.Yo ldoshev, A.Otoboyev,
’ ’
U.Sodiq, R.Quchqor, Sh.Xolmirzayev, X.Do stmuhammadov, N.Dovurboyeva,
’
Sh.Normatov, U.Uljaboyeva, Sh.Doniyorova, G.Sattorovalarning 2
tadqiqot va
malakalari misol bo la oladi.
’
Tadqiqor maqsadi. Ishda ko zda tutilgan asosiy maqsad hozirgi davr
’
o zbek hikoyachiligida (N.Eshonqul va X.Do stmuhammad hikoyalari misolida)
’ ’
2
N.Vladimirova. Ildizlarga nazar solaylik. Sharq yulduzi. 1991. 8 son. 19
N.Vladimirova. Milli turmushning go zal lavhalari. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1992.31yanvar
’ ’ ’
Normatov.U. Milliy nasrimiz tamoyillari. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1999. 7mart.
’ ’
Normatov.U. Uch hikoya, uch dunyo. Yozuvchi. 1999. 26may.
Xudoyberganov.N. Shaklan asaru, mazmunanchi?. O zbekiston adabiyoti va san ati. 2000. 22sentabr.
’ ’
Nazarov.B. Yozuvchi va tanqidchi nazari. Yoshlik. 1986.
Sodiqov.S. So z san ati jozibasi. Toshkent. O zbekiston. 1986.
’ ’ ’
Yo ldoshev.Q. Nasrimiz ufqlari. Toshkent. Yozuvchi. 1999. 5may
’
Otaboyev.A. Shu kunlar nafasi. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1999. 23fevral
’ ’
A.Ma marasulov. N.Eshonqul hikoyalari haqida. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1996. 29mart.
’ ’ ’
Xolmirzayev.Sh. Hikoya haqida. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1985. 25dekabr.
’ ’
Dovurboyeva.N. Jajman ning jilvalari. Yoshlik. 1991.
“ ”
4

pafos va ijodkor konseptsiyasining o ziga xos xususiyatlarini tahlil va tadqiq’
etishdan iborat.
Tadqiqotning vazifasi. Yuqoridagi maqsadbi yuzaga chiqarish uchun
quyidagi vazifalarni amalgam oshiriladi.
- pafos va uning o zia xos xususiyatlarini o rganish va nazariy jihatdan
’ ’
umulashtirish;
- xarakter va emotsional ta sirchanlikning ifoda usularini tahlil etish;
’
- N.Eshonqul va X.Do stmuhammad hikoyalaridagi xarakterlar
’
psixologizmi va ta sirchanligini o rganib, xulosalar chiqarish;
’ ’
- estetik ideal va ijodkor konseptsiyasining (y nalishining) uyg unligi
’ ’
tadqiq etish;
- N.eshonqul hikoyalaridagi estetik ideal va ijtimoiy muhit muammolarini
tahlilarda ko rsatish;
’
- X.Do stmuhammad hikoyalaridagi qahramon masalasi va estetik ideal
’
tushunchalarini o ziga xos jihatlari haqida ilmiy xulosalar chiqarish;
’
- ramziylik ijodkor konseptsiyasining asosiy mezoni ekanligini o rganish;
’
- X.Do stmuhammadning Jajman hikoyasidagi makon va zamon
’ “ ”
muammosini tahlilarda ko rsatish;
’
- N.eshonqulning Maymun yetaklagan odam hikoyasidagi qahramon va
“ ”
voqelikni badiiy estetik tadqiq etishdagi ramziy majoziy tasvir usullarini
– –
kuzatish.
Tadqiqot manbalari. Dissertatsiya N.Eshonqul, X.Dos tmuhammad
’
hikoyalari tahlil qilinib, ba zi o rinlarda istiqlolgacha bo lgan va istiqlol davri
’ ’ ’
hikoyachiligimiz na munalari qiyoslanadi.
’
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. O zbek adabiyotshunosligida hikoya janri
’
va uning o ziga xos xususiyatlari yetarli darajada tahlil va tadqiq etilganligi
’
yuqorida ishning o rganlik darajasida aytib o tildi. Ammo o zbek
’ ’ ’
hikoyachiligida pafos va ijodkor konseptsiyasi muammolari yetarlicha tadqiq
etilmagan. Biz shuni hisobga olib mazkur muammolarni mohir hikoyanavislar
5

N.Eshonqul, X.Do stmuhammad hikoyalari misolida o rganishga urindik. Bu esa’ ’
dissertatsiyaning o ziga xos yangiligini ko rsatadi.
’ ’
Tadqiqotning metodologik asosi va metodi. O zbekiston Respublikasi
’
Presidenti I.A.Karimov asarlaridagi adabiyot va san at, ma naviyat va ma rifat
’ ’ ’
hamda milliy mafkura va milliy g oya masalalari yuzasidan ilgari surilgan nazariy
’
fikrlar dissertatsiyaning metodologik asosini tashkil etadi. Belgilangan masalalarni
tadqiq etish pafos va ijodkor konseptsiyasi bilan bog liq nazariy qarshlariga,
’
xususan I.Sulton, M.Qo shjonov, O.Sharafiddinov, U.Normatov, B.Nazarov,
’
N.Vladimirova, S.Mirzayev, B.Sarimsoqov singari olimlarning tadqiqot va
maqolalariga suyanildi. Qahramon tanlash badiiy idrok va ifoda etishda
adiblarning o ziga xsoligini yoritishda qiyosiy tarixiy tahlil metodidan
’ –
foydalanildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Mazkur
dissertatsiyaning asosiy natijalari va nazariy xulosalaridan o zbek
’
adabiyotshunosligida, xususan
- adabiyot nazariyasida pafos va ijodkor konseptsiyasi masalalarini
yoritishda;
- ijodkor estetik ideali va qahramon tabiatini tahlilu tadqiq etishda;
- ramziylik mezoni ijodkor konseptsiyasini belgilovchi asosiy omil
ekaligida;
- N.Eshonqul va X.Do stmuhammad hikoyalarida pafos va ijodkor idealini
’
aniqlashda;
- oily o quv yurtlari akademik litsey va kollejlar uchun qo llanmalar
’ ’
yaratish, maruza matnlarini tayyorlash va referatlar yozishda foydalanish mumkin.
Natijalarning joriy qilinishi. Tadqiqotda keltirilgan dalillar, tahlillar, ilmiy
xulosalardan hozirgi adabiy jarayonga bag ishlanan nazariy kurslar, amaliy
’
seminarlarda foydalanish mumkin.
Tadqiqot yuzasidan Qarshi Davlat Universitetda o tkaziladigan ilmiy
’
anjumanlarda, o zbek adabiyoti kafedrasidagi nazariy seminarlarda ma ruzalar
’ ’
qilinib asosiy ilmiy tezislar ilmiy jamoatchilik etiboridan o tkazilgan.
’
6

Tadqiqotning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya, kirish, uchta asosiy bob,
olti fasl, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.’
I.BOB. Pafos va uning o ziga xos xususiyatlari
’
I.1. Xarakter va emotsionallik
Ҳар бир адабий асар ёзувчининг айни маҳалда қандай ғояларнинг
мафтуни эканидан, ҳаётда нималарни тасдиқлаб, нималарни рад этаётганидан
далолат сифатида майдонга келади. Шу билан, бирга ҳар бир асарнинг ана
шундай руҳи ҳамда ёзувчининг бутун ижодий маҳсулоти ва ҳатто ҳаёти,
ижтимоий фаолияти орасида умумийлик бор. Ёзувчи ўз асарини беихтирос,
бефарқ ёзолмайди. Ҳар бир асарга ҳарорат берган эҳтирос эса ёзувчининг
бутун ижодини ва маънавий ҳаётини ичидан тўлдириб турган интилишнинг,
фидокорликнинг, қисқаси, зўр эхтироснинг учқунидир холос. Бу эхтирос ҳар
бир йирик ёзувчида ўзига хос тарзда намоён бўлади. Бир ёзувчидаги эхтирос
икинчи ёзувчи ижодида бўлган эхтиросдан мазмунан фарқ қилади. Бадиий
адабиёт ва умуман санъатда мавжуд бу эстетик ҳодисани кўпинча, “пафос”
термини билан ифода этилади.
“Пафос” лотинча сўз бўлиб, бир ҳисга қаттиқ берилиш, зўр ҳаяжон
эҳтирос демакдир. Оддий ҳаётда бирор киши ўз фикрини чуқур эътиқод
билан “ёниб – куйиб” ифодаласа, уни “пафос” билан сўзлаётир дейдилар.
Адабиётшунослик ва санъатшуносликда ҳам “пафос” сўзи ана шунга яқин,
аммо ундан анча кенг ва чуқур маънода ишлатилади.
“Пафос” сўзининг маълум эстетик ҳодисани ифода этувчи термин
сифатида илмга, даставал Гегель киргизди, Билинский эса адабиёт ва санъат
асаридаги “пафос” тушунчасини илк маротаба илмий жиҳатдан кенг
асослади, унинг мазмунидаги кўп янги қирраларини очди.
Ўзбек классик адабиётшунослигида бирор асарнинг мазмунига сингиб
кетган чуқур маъно ва ҳаяжонни қайд этмоқчи бўлганларида, маъноси
жиҳатдан “пафос” сўзига яқин “дард” тасдиқ қилар эдилар. Ўзбек халқининг
“Бу одамнинг дарди фалон нарса” деган ифодаси билан шоирнинг дарди
ҳақидаги таъбир орасида шубҳасиз, алоқа бор.
7

Ҳар бир санъат асарининг кучи унинг мазмунидаги ана шу эхтиросни,
“дард”ни ўқувчи, эшитувчи ёки томошабинга “юқтира билиш”да кўринади.
Аммо “эхтирос” ёки “дард” иборалари бадиий асарга хос ана шундай
“юқтирувчанликъ хусусиятини тўла ифода этолмайди. Белинский пафоснинг
эхтиросга ўхшашлигини қайд этиши билан бирга, уларнинг айнан бир нарса
эмаслигини ҳам ўқтириб ўтади. Эхтирос – умуман ҳис - ҳаяжон демакдир.
Пафос эса ғоя билан боғлиқ бўлган ҳисни, бирор ғояга мафтунлик
натижасида ижодкорда пайдо бўлган қаттиқ ҳаяжонни, кўтаринки руҳни
билдиради.
“Пафос нима? – деб сўрайди Белинский ва жавоб беради: - ижод эрмак
ёки ҳавас эмас, у санъаткорнинг захмат чекиши самараси… Худди она
чақалоғини ўз қорнида олиб юрганидек ва ўстирганидек, санъаткор ҳам ўз
ичида поэтиc фикрнинг уруғини олиб юради ва ундиради; ижод процесси
бола туғиш процессига ўхшайди ва бу жисмоний ҳодисага хос азоблар унга
ҳам ёт эмас, бу маънавий азоблар, албатта, ҳудди шу сабабли, агар шоир
ижодий меҳнат ва қаҳрамонлика белбоғлаган экан, демак, қандайдир
қудратли куч, қандайдир енгилмас эҳтирос уни шунга тортади, шунга
интилишга мажбур этади. Бу куч, бу эҳтирос – пафосдир. Пафосда шоир
худди жонли, гўзал мавжудодга кўнгил бергандек, ғояга мафтун бўлган зот
сифатида намоён бўлади, бу мавжудотнинг ўзи ана шу ғоя билан эхтиросли
равишда тўлиб тошган бўлади ва санъаткор бу ғояни онги, идроки билан
эмас, фақат бир ҳис билан эмас ва ўз руҳининг бирорта қобиляти билан эмас,
балки ўз маънавий ҳаётининг бутун тўлалиги ва яхлитлиги билан мушоҳада
этади. “Пафос” деганда ҳам эҳтирос кўзда тутилади, шу билаб бирга бошқа
ҳар қандай эҳтирос каби инсоннинг тўлқинланиши, бутун асаб
сестемасининг ларзага келиши билан боғлиқ бўлган эхтирос кўзда тутилади;
аммо пафос доимо инсон қалбида ғоя кучи билан аланга олдираётган ва
доимо ғояга интилувчи “эхтирос”дир
Белинский фикрича, пафос – ёзувчи шахсини ва асарларини
тушунишнинг калитидир. “Пафоссиз шоирни қўлга қалам олишга нима
8

мажбур этганини ва унга баъзан анча катта асарни бошлаш ва охирга
етказиш учун куч ва имконият берган нарса нима эканини тушуниш мумкин
эмас.
Тасвирланган характерларни, уларни объектив миллий аҳамияти
жиҳатидан юзага келган чуқур ва тарихан ҳаққоний, ғоявий – ҳиссий
баҳолаш ёзувчининг ижодий фикри ва унинг асари пафосидир эстетик таъсир
пафоссиз пайдо бўлмайди, пафос грекча, эҳтирос демакдир. У бадиий асарни
бошидан – охиригача ипак ипдай ўтади. Аристотель айтишича, пафос, яъни
“Эхтирос… фалокат ва изтироб келтирувчи харакатдир”. Жаҳон адабиёти
назариётчиларидан бири бўлган Навоий “Фарҳод ва Ширин” достонида
шеъриятнинг “оташин” бўлиши ҳақида сўзлаган, “Лайли ва Мажнун”
достонида эса, шеърда “дард” бўлиши лозим, дейди. Гегель шундай эган эди:
“Пафос асарнинг чинакам маркази, чинакам салтанатини ташкил этади…
бош масала ҳисобланади”. В.Г.Белинский пафос адабиётнинг мазмунидир.
“Шоир пафосни тадқиқ этиш танқидчиликнинг биринчи вазифасидир”, деган.
Пафос асарнинг умумий руҳи, “ядро”си. “Эстетик моҳиятига эга бўлган ҳис
– туйғуларгина пафос бўлиши мумкин”. Пафос фақат эҳтирос, ҳиссиёт,
тўлқинланишгина эмас. Пафос ёзувчининг қаҳрамон образига муносабати,
асар йўналиши, умумий консепцияси, ҳаракатдаги эстетик идеа, мазмуннинг
марказлашуви, фикр ва ҳис бирлигидир. Қаҳрамонлик (героизм),
драматиклик (драматизм), сентименталлик (ҳиссиётлилик), фожиавийлик
(трагизм), романтикли (романтика, фантастика ҳам шу сурага киради),
лириклик (лиризм), комиклик (комизм – сатира ва юмор) пафос
турларидир. Эҳтирос эстетик аҳаниятга эга бўлсагина, пафос бўла олади. У
асарни жонлантиради, ёзувчининг асарга эҳтироси сингдирилган ғоясидир, у
асар ғоясини очувчи калитдир. Пафос эпосни қизиқарли, лирикани таъсирли,
драматургияни томашаминбоп қилади. Асардаги ягона пафос асар муаллифи
пафоси ва қаҳрамон пафосига бўлинади. Қаҳрамонлик (героизм) пафоси
“Алпомиш” достонида, драматиклик (драматизм) пафоси Ҳамзанинг “Боу
ила хизматчи” драмасида, фожиавийлик (трагизм) пафоси М.Шайхзоданинг
9

“Мирзо Улуғбек” трагедиясида, романтикли (романтика) пафоси Навоийнинг
“Лайли ва Мажнун” достонида, комиклик (комизм) пафоси Абдулла
Қаҳҳорнинг “Тобутдан товуш” комедиайсида, лириклик (лиризм) пафоси
Ойбекнинг “Наматак” шеърида, сентименталлик (ҳиссиётлилик) пафоси рус
ёзувчиси Н.М.Карамзининг “Бечора Лиза” повестида яққолроқ намойён
бўлади. Онгсиз эхтирос кишини алдайди. “Лайли ва Мажнун” достонидаги
дунёвий – илоҳий ишқ эҳтирослари бу асарнинг пафосидир. У асар мазмуни
билан боғланган, Мажнун ҳам Лайли образи орқали намойён бўлади. Эркин
воҳидовнинг “Ўзбегим” қасидасидаги ҳис – туйғу ва ҳаяжонлар
ватанпарварлик ҳам миллатпарварлик ғоялари билан туташ, бу ики ҳолат
лирик қаҳрамон образида ифода қилинган. Шекспирнинг “Отелло”
трагедиясидаги рашк изтироблари ва лақмалик севги ва вафо ҳақидаги
мазмун билан алоқадор, у Отелло ҳарактери ва унинг севгилиси фожиаси
тусини олади.
Тарихан қараганда “пафос” атамаси қадимги юнонларда риторика
(нотиқлик)дан келиб чиққан, уни фанга Гегель олиб кирган. У ёзувчининг
дунёқараши ва ғояси билан боғлиқ ҳолда юзага чиқади.
Шундай қилиб ёзувчи ижодининг пафоси нинг асарлари қайси конкрет
тарихий шароитида, не ният билан ёзилганига ва ижтимоий ҳаётда қандай
тарбиявий ўрин эгаллаётганига қараб тайин этилади. Мисол тариқасида
Қодирий асарларининг мазмунидаги пафос ҳақиқий реалист санъаткрга ҳос
бир юсинда бадиий шаклда намойён бўлади. Ўтмишда яратилган
“Баҳромгўр”, “Чор дарвеш” ёки “Тоҳир ва Зуҳра” кани афсонавий
қаҳрамонларни тасвирлаган достонлардан фарқли ўлароқ, Қодирий асарлари
ўзбек адабийтоини янги, етук реалисм даражасига кўтарди, чунки Қодирий
“ҳаммага озми – кўпми тушунарли, ҳамманинг озми – кўпми бошидан ўтган
умумий, инсоний ҳислар ҳақида бизга гапира бошлади, …ҳақиқий йўлни
топиб олди ва шоир бўлиб туғилгани сабабли, эркин равишда ўз илҳоми
бошлаган йўлдан борди”. Қодирий асарларида реал ҳаётнинг ҳаққоний,
ёрқин масалалари яратилди. Унинг адабиётнинг бадиийлиги учун кураши
10

тайёр ифода воситаларидан фойдаланиш асосида эмас, балки новаторларча
йўл билан рўёбга чиқади: Қодирий янги, реалистик адабиётни яратиш, унинг
воситаларини бойитиш ва мукаммаллаштириш учун курашда актив
қатнашади. Шундай қилиб, фақат ғоявий йўналиш жиҳатидангина эмас,
ўзининг бадиий воситалари жиҳатидан ҳам янги, замонавий адабиёт
яратишга эришиш Қодирий ижоди пафосининг муҳим томонини ташкил
этади.
Демак, пафос ўз – ўзидан ижодкор истедоди, илноми ва бадиий
маҳоратини юзага келтиради.
“Барча истедодлар каби шоирлик истедоди ҳам туғма бўлади ва
болаликдан ўзини номойён этади. Бу кундуздек равшан, ҳақиқатнинг ўзидек
аён…
…Шоирона истеод – бир қараганда оламга ҳайрат кўзи билан боқиш
санъати ва ўзгаларни ҳайратга солиш санъати бўлиб кўринади, яна бир
қараганда эл дардига ошно бўлиш қобиляти бўлиб туюлади.
Истедод – бу аввалодид, яхши дид эгаси бўлиш қобиляти, дегувчилар
ҳам бор. Истедод – бепоён тушунча. У таърифга сиққанда эди, уни маълум
ҳусусиятлар доирасида чегаралаш мумкин бўлганда эди, одамлар йўқ
истедодни тарбиялаб, бор қилган бўлардилар. Горкий истедоднинг 99 фоизи
меҳнат деганини туғма истедоди бўлган одам меҳнат билан чинакам шоир
ёки бастакор бўлиши мумкин деб тушунмаслик керак. Ҳар қалай 99 дегани
100 эмас. Сув нормал шароитда 100 градусда қайнайди. 99 градус исиган сув
қайнаган сув эмас. Орс тилида қайнашни “жўшидан” дейди, яъни жўшмоқ.
Шеърият ҳам жўшмоқдир. Жўшмоқ учун эса 99 фоиздан ташқари ўша
камтарин бир фоиз яъни туғма истедод керак.
Шу маънода “кунларнинг созини чертиб юрувчи”ларнинг таскини биз
улуғ эмас, бизга шу ҳам бўлаверади деб кўнгилни тинчитиши адабиёт учун
фалокатдир. Шоирми, адибми, бу қутлуғ даргоҳга қадам қўйган, англамогЪИ
кераки, бунда Низомийлар, Навоийлар, Шекспир ва пушкинлар қадам
11

сурган. У шу улуғ сиймолар даврасига киради. Ўз қалби, виждони олдида, бу
улуғ зотлар олдида андиша қилмоғи керак.
Ким билсин, кунларнинг созини чертиб юрган нозимлардирмиз, бу
масала элнинг ва фурсат деб аталган буюк ҳакамнинг ҳукмида ҳавола. Лекин
мен ишонаманк, ўзи ҳар қанча камтар бўлмасин шоир илҳом чоғида ўзини
Пушкиндан кам сезмайди ва у туғри қилади, тамоман ҳақли.
Албатта, эл – юрт муҳаббатини қозониш учун уғма истедоднинг ўзи
камлик қилади. Шоир руҳан, фикран замон даражасида бўлмоғи лозим, халқ
ҳаёти тўлқинлари ичида кенг қулоч отмоғи керак.
Яна ўша гап, тўқсон тўққиз ю z bo ’ lmaganidek , bir ham yuz emas .
Erkin Vohidovning ushbu mulohazalari katta-yu kichikka tushunarli. Lekin
hech bir odam mukammal, ya ni to la shakllangan holda dunyoga kelmaydi,“ ’ ’
ammo uning butun hayoti betinim harakatdagi o sish va doimiy shakllanishdan
’
iborat ekan, o sha zarur bir foiz istedod hamma kishilar bilan birga tug iladi.
’ ’
Tabiat hech kimdan bu saxiyligini ayamaydi. Faqat u urug shaklida yashirin
“ ’ ”
namoyyon bo ladi. Gap ana shu urug ning unib o sishi uchun yaxshi yer,
’ “ ’ – ’
suv quyosh, havo zarur bo lganidek, qobiliyat urug I ning harakati oilada,
’ “ ’ ”
maktabda, jamiyatda, ta lim tarbiyada yaratilgan aniq sharoitga, insoniy
’ –
munosabatlarga bog liq. Uning kuzatuvchanligini, havasini, qiziqishini, bilimini
’
o stirishga, mustaqil ijodiy fikr yuritish ko nikmasini egallashiga, go zallikni
’ ’ ’
ko ra va his qila bilishiga erishish va shu singari munosabatlarda izchil va
’
tinimsiz mehr bilan qilingan mehnat orqali urug ni istedodga, yaratuvchi
“ ’ ”
kuchga aylantirish mumkin; shunday hususiyatga ega bo lgan shaxs o z
’ ’
qobilyatini namoyyon qilgan sohada o zligini izlab topadi, buyuk ishlarni
’
insoniylik nuqtai nazardan va osonlik bilan zavqu shavqqa to lib bajaradi. Busiz
’
tabiat bergan istedod urug i ijtimoiy munosabatlar va vaqtning
“ ’ ”
besamarligidan urug shaklida o lib ketaveradi. Tug ma istedod egasi
“ ’” ’ ’
bo lmagan kishidan shoir chiqmaganidek, mehnatdan, o qish o rganishdan,
’ ’ – ’
mahorat sirlarini egallashdan qochgan, o zligiga, o z avlodining iqsmatiga
’ ’
yarashadigan so zni ayta bilmagandan ham shoir chiqmaydi. Tug ma istedod
’ ’
12

bilan uzluksiz mehnat o rtasidagi dialektik aloqa mohiyatini chuqur anglagan va’
bor hayotini xalqning, davrning xotiroti ni dunyoga yoyishga bag ishlagan
– “ ” ’
shoir tug iladi. Ikklasidan birontasi bo lmasa yoki birontasiga amal qilinmasa,
’ ’
nomi shoiru, umri buyi havaskor qalamkash bo lib qolaveradi.
– ’
Istedod bu did degan tushunchani yoqlagan, Talant hech qachon
“ – ” “ –
yangiligini yo qotmaydigan yagona yangilikdir
’ ” 3
, xulosasiga kelgan Abdulla
Oripov guyo yuqoridagi fikr mulohazalarni davom ettirib, lo nda qilib deydi:
– ’
Ha, adabiyotda hamisha ikki toifa ijodkorlar davr surib kelganlar.
“…
Ularning birinchisi, ta bir joiz bo lsa, kosiblardir. Kosiblar kimlar? Ular
’ ’
she riyatda umuman qanday maqomda namoyon bo ladilar? Adabiyotda kosib
’ ’
faqatgina o z istak va orzulariga ko ra, balki tirikchilik taqozosi tufayli yohud
’ ’
nom qozonib yashash ishtiyoqida qo liga qalam oladi. Ba zilari esa bu sohaga
’ ’
mutloqo tasodif tufayli aralashib qolgan omadsiz mehnatkashlar bo lib chiqadi.
’
Nima bo lgan taqdirda ham, qanchalik yashovchan bo lsa-da, adabiyotda
’ ’
kosiblik uning sohibiga obro keltirgan emas. Ikkinchi toifa esa, qalb amri bilan
’
ijod qiluvchi, o zi yoqqan alangada qovriluvchi, qisqasi, ijodni qismat deb
’
bilguvchi shaxslardir. Ularni ko pincha tug ma istedod egalari deb ham
’ ’
atashadi
”
Xuddi shu fikrlarga yaqin boshqa mulohazalarni boshqa ijodkorlarda ham
uchratamiz. O tkir Hoshimov Talantning birinchi belgisi chidab bo lmas
’ “ – ’
dard demakdir
” 4
, deydi. Ijodkor odamning qalbida zarurat degan g alati “ ’
tuyg u bo ladi. Bu ko ngildagi dard larni faqat o z shaxsiy dardi emas, xalq
’ ’ ’ “ ” ’
dardini ezgulikka mehr, razolatga qahrni odamlarag aytish, to kib solish
– ’
ehtiyoji deb baholaydi.
”
Xullas, yozuvchi va shoirga Parvardigor tomonidan berilgan tug ma
’
talantni qanday tushunish lozim?
Ma lumki san atkor to ppa- to g ri hayotdan nusxa ko chirmaydi,
’ ’ ’ ’ ’ ’
balki haqiqatan o xshash qilib yangi bir dunyo yaratadi, kashf etadi. Boshqacha
’
aytganda, hayotiy haqiqatdan badiiy haqiqat yaratadi; hayotiy fakt va hodisalarni
3
A.Oripov. Ehtiyoj farzandi, T., Yosh gvardiya , 1988, 34 bet
“ ”
4
O .Xoshimov. Notanish orol, T., 30 Yosh gvardiya , 1990, 196-bet.
’ “ ”
13

o zining ruhiy labaratoriyasida qaynatishi , ishlashi, sintezlashtirish, yani’ “ ”
tasavvuri, hayoli, orzusi, tajribasi, qalbi, tabiati, dunyoqarashi bilan boyitgan va
muayyan g oyaga xizmat qiluvchi xarakterli va zaruriy detallarni, fakt va
’
hodisalarni tanlagan holda tugallik kasb etgan (obrazli) badiiy hayotni yaratishi
zarur; Yaratganda ham bu hayot kitobxon ko z o ngida jonli va real, ishonchli va
’ ’
go zal, ta sirchan va yaxlit bo lib gavdalanishi shart: bu holatni Erkin Vohidov
’ ’ ’
shunday isbotlaydi:
Qirq sentnerdan olding har gektar yerdan,
“
Yurtimiz minnatdor sendek mard erdan. (No malum shoir)
’
Meni men istagan o z suhbatig a arjumand etmas,
’ ’
Meni istar kishining suhbatin ko nglim pisand etmas. (Alisher Navoiy)
’
Bu ikki bayt o sha gektaridan olingan qirq tsentnerdan hosil ko rgan
’ ’
mardga o qilsa, aminmanki, unga keyingisi ma qul bo ladi. Chunki keyingi
’ ’ ’
misralarda chinakam badiyat bor, inson qalbining holati bor. Uni o qiganda har
’
kim undan o z holatiga mos tuyg u topadi
’ ’ …”
Darhaqiqat birinchi baytga e tibor bersangiz, go yo she riaytga xos
’ ’ ’
hamma narsa bor; bayt ravon, bo g in turoqlari, qofiyasi joyida, bugungi hayot
’ ’
aksi bor. Lekin unda hayrat yo q, unda dard yo q, unda did yo q, unda
’ ’ ’
san atkorning o zligi yo q, unda yangilik yo q, unda obrazlilik, badiiylik
’ ’ ’ ’
yo q, unda qalbga ko chuvchi, qalbni harakatga soluvchi holat tasviri yo q.
’ ’ ’
ikkinchi baytda esa hayot bor, did, yangilik, samimiayt, poklik, yurakning
tuyg usini uyg otuvchi jonli ruh bor.
’ ’
Birinchi bayt xavaskor, kosib shoirlarning chizmalariga na munaviy
“ ” ’
misol bo lsa, ikkinchi bayt tug ma istedodga, she riyatni qismat deb tushungan
’ ’ ’
shoirlarning qiyofalariga jonli dalildir.
Xullas, istedodni o stirmasdan, unga kun sayin mehnat bilan jilo
’
bermasdan, yashashda va ijodda ichi va kuchli intizomga bo ysunmasdan, ilhom
’
bilan yozmasdan kitobxon ko nglini zabt etish, badiiy talent sohibi bo lish
’ ’
mumkin emas ekan
…
14

Mayli, oila a zolari va o qituvchilar she r va hikoya yoza boshlagan’ ’ ’
o quvchilarni qo llab quvatlasinlar, adabiyot sirlariga oshno qilsinlar. Ular
’ ’ –
ko pchilikni tashkil etsinlar, she riy iqtidor sehrini boshdan kechirsinlar. Ana
’ ’
shundagina yuzlab havasmandlardan haqiqiy san atkor xalq mulki bo lgan
’ – ’
talent tug iladi.
’
Ilhomning mohiyatini anglamoq uchun, keeling dastaval, san atkorlarning
’
fikrlarini tinglaylik:
A.Oripov: ilxom hayajondan balandroq turadigan aql va tafakkur
“…
tamg asi bo lgan holat hisoblanadi. Pushkin ilhomni anglab olingan kayfiyat,
’ ’
deydi. Ma lum tarixiy sharoitda yashab ijod etayotgan kishilarning ilhomi
’
allaqanday muallaq, ta bir joiz bo lsa, biologic ilhom bo la olmaydi. Ilhom
’ ’ ’
ma lum muhitda va fikrlar jarayonida sintezlashgan kayfiyatning oily
’
nuqtasidir .
”
O .Hoshimov: Ilhom, Tolstoy aytganidek, endi jim turolmayman degan
’ “
tug u bilan yozuv stoliga o tirish. Bunaqa payt odam hamma narsani unutadi,
’ ’
rohat qilib ishlaydi. Oylab, ba zan yillab hal qilolmagan muammolarni bir haftada
’
bemalol uddalaydi .
”
E.Vohidov: Men ilhom deb atalgan holatning tabiati haqida ko p
“ ’
o ylaganman. Bu g ayrioddiy noyob holat. Shoir ilhom daqiqalaridagina haqiqiy
’ ’
shoir bo ladi. Boshqa vaqtda u o zgalarga o xshab fikr qiluvchi oddiy odam.
’ ’ ’
Shoir ilhom onlarida bitgan satrlariga keyin o zi hayron bo lishi mumkin.
’ ’
Zo r karvon yo lida yetim butadek,
’ ’
Intizor ko zlarga halqa halqa yosh.
’ –
Eng kichik zarradan Yupitergacha,
O zing murabbiysan, xabar ber, Quyosh.
’
Bu satrlarni bitgan vaqtda G afur G ulomning vujudi kaftdagi simobdek
’ ’
qalqib turganini tasavvur qilsa bo ladi. Bunaqa she rlarni shunchaki o ltirib,
’ ’ ’
mana endi she r yozaman, deb yozib bo lmaydi. Har qancha materialist bo lsa
’ ’ ’
ham ilhom holatining sehrli ekaniga ishongim keladi. Lekin, bu holat osmonga
boqib kutib o ltirish bilan kelmaydi. Faust da aytilganidek:
’ “ ”
15

She riy kayfiyatni tek tutgan shoir’
Umr so ngigacha kutishi mumkin.
’
Ilhom uzluksiz izlanish, o qish, o rganish, mehnat qilish natijasidir. Shu
’ ’
ma noda u ongli jarayon. Talantning to qson to qqiz qismi mehnat, degan
’ ’ ’
so zni men shunday tushunaman. Ihom tuyg ularning shoir qalbidan toshishi,
’ ’
shoir hayolida tug ilgan she riy niyatning yetilishi va vujudni larzaga solishidir.
’ ’
Fikr va tuyg ular esa izlanishdan dunyoga keladi.
’
Ilhomsiz asar yozish mumkinmi? Mumkin. Lekin, bu juda og ir
’
mehnat yozish ham o qish ham. Ilhomsiz yozilgan asar, sevgisiz olingan
– ’
bo sadek sovuq bo ladi.
’ ’
Ushbu mulohazalardan ayon bo lyaptiki, ilhom kelganda san atkorning
’ ’
ma naviy va jismoniy quvvati bir nuqtaga yig iladi, u katta qudrat bilan ishga
’ ’
kirishadi: Bu paytda u borliqni tomoman unutadi, go yo inson ixtiyoriga
’
buysunmaydigan zavqu shavqqa to ladi, qattiq hayajonga tushadi; faqat
’
g oyibdan kelgan , to g rirog i, ichdan to liq his qilib sezilgan fikr, holat
“ ’ ” ’ ’ ’ ’
tasvirini yozib ulgurish bilan band bo ladi.
’
Ilhom kelganda san atkor, qadimgi filosoflar aytganidek, ma naviy
’ ’
kayf holatida bo ladi, ya ni o zi qilayotgan ishini to liq anglamaydi;
“ ” ’ ’ ’ ’
o zligini, o zi yashayotgan dunyoni unutadi; o zi yaratayotgan yangi olamda va
’ ’ ’
shu olam kishilari qahramonlari bilan birga yashay boshlaydi; ularning
“ ” –
faoliyati va nutqlarini juda yengillik bilan qog ozga tushirib boradi. Obrazli qilib
’
aytganda, Ilhom parovozning o txonasi , shu parvozni harakatga keltiradi.
“ – ’ ”
Demak ilhom yozuvchi qalbiga tushgan ma naviy olov, u ijodiy jarayonni to liq
’ ’
yoritadi va harakatni ta minlaydi. Xo sh bunday holat qachon yuz beradi?
’ ’
Ma lumki, san at, shu jumladan, so z san ati adabiyot ham
“ ’ ’ ’ ’ –
kishilarning ongini his orqali yurak orqali ta sir qiladi
– ’ …
Yozuvchi o zi his qilmagan narsa to g risida yozsa, buni o qigan
’ ’ ’ ’
o quvchi ham hech narsani his qilolmaydi. O quvchining qalbiga ta sir
’ ’ ’
qilmagan narsaning adabiyotga hech tegishliligi yo q.
’
16

Demak, kuydirish uchun kuyish, ardoqlash uchun ardoqlash shart. Busiz
bo lmaydi. His qilinmasdan yozilgan narsa qog ozdan qilingan gulag’ ’
o xshaydi
’ …
“Bas, ma lum bo ladiki, ilhom kelgan yozuvchining to liq his qilgani,
’ ’ ’
ilhom kelmagan yozuvchining hali his qilmagani bo ladi”
’ 5
.
Ilhom degan sehrning makoni bormi? To liq his qilmoq ni qanday
“ ’ ”
tushunmoq lozim? Ichki his orqali sezmoq uchun nimalar kerak?
Buning uchun istedoddan tashqari ulkan mehnat asalari mehnati zarur.
–
asalari yuz gramm bol yig ishi uchun milionta gulag qunar ekan, - deydi
“ ’
yozuvchi O tkir Hoshimov. Shunga yarasha sharbat to plash uchun 46ming
’ – ’
kilometr masofani bosib o tarkan. Bu yer kurrasini ekvator bo ylab aylanib
’ ’
uchish bilan teng. Bundan tashqari, bolari har bir tomchi gul sharbatini
xartumchasidan 200 marta to kib, qayta yutib ishlov berarkan. Ammo, bu hali
’
asal tayyor bo ldi, degan gap emas. Shundan keyin bolari asalni mahsus
’
katakchaga joylab, bir necha soat mobaynida qanot qoqib, havo yuborib
tozalarkan. Asal aynimasligi shundan. Haqiqiy asar dunyoga kelguncha,
qalamkash ham taxminan shuncha aziyat chekadi . Lekin, bu aziyat ham kamlik
”
qiladi: Hayotni, inson ruhini tahlil va tasvir etuvchi san atkorda saviya baland.
’
Donishmandlik va payg ambarlik xislatlarining bo lishi ham taqozo qiladi.
’ ’
Demak, haqiqiy she r, ruboiy, tuyuq, sonet, novella va shu kabi kichik
’
janrlar zavqu shavqqa to liq ilhomning mevasi bo ladi. Lekin, bu xil
– ’ ’
ilhomning uzluksizligini epik va dramatik asarlarni yaratishda mo tadil ilhom
’
qo l bo ladi. Aytmoqchimizki, ilhom san atkor tomonidan muhayyo etilarkan,
’ ’ ’
uni boshqarish ham mumkin. Yozuvchi P.Qodirov O ylar kitobida
“ ’ ”
yozilganidek, Ilhom bilan mehnat bir biriga bog lanib ketadi, go yo bir
“ – ’ ’ –
biriga zarblanib, ijodiy ishning samarasini oshiradi. Shuning uchun fransuz
yozuvchisi Flober yozadi: Butun ilhom shundan iboratki, har kuni ma lum bir
“ ’
soatda o tirib ishlash kerak . Bodler bu fikrga qo shilgan holda: kundalik
’ ” ’ “
ishda ilhom, so zsiz zarur, deydi. Tafakkurning faoliyatida
’ –
5
A.Qahhor. Asarlar, 5-jild, T., G . G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 1989, 228-bet.
’ ’ ’
17

qandaydir osmoniy bir mexanika bor, bundan uyalmaslik kerak, balki vrachlar
badan mexanikasini qanday egallasalar, yozuvchi ham ilhom mexanikasini
shunday egallashi kerak…”
Xullas, ilhom ijodiy mehnatning tabiatidan chiqib keladi, demak, real
hayotiy asosga ega bo ladi. Buni A.S.Pushkin Boris Godunov tragediyasi
’ “ ”
haqida iqrornoma sida ham ta kidlaydi: Men yozaman va mulohaza
“ ” ’ “
yuritaman. Sahna ko rinishining ko p qismi faqat fikrlashni talab qiladi;
’ ’
qachonki ilhomni talab qiluvchi sahna ko rinishiga borsam, men uni kutaman
’
yoki sahnani o tkazib yuboraman. Ishning bu xili men uchun tamoman yangilik.
’
Sezyapmanki, mening ruhiy kuchlarim kamolot cho qqisida, demak, men
’
yaratishga qodirman .
”
Demak, doimiy ravishda va izchil olib boriladigan mehnat ijod jarayonidagi
boshqa unsure (narsa)larni ham tartibga soladi, hamma ijodiy tashvish ilhom
tevaragida aylanadi.
Ilhomning bu fazilatlari badiiy mahorat bilan topishganida, ular o rtasida
’
qil o tmas do stlik bo lgandagina, A.Qahhor aytganidek, kitob
’ “ ’ ” ’
yozuvchining qalbidan qo shiqday otilib chiqadi, kitobxonni qalbida aks sado
’
yangraydi; chunki mahoratning ibtidosi ilhomdir. Shunday ekan, badiiy mahoratni
qanday tushunmoq lozim?
Yozuvchi ma lum g oya asosida to plagan aloxida faktlarni o zining
’ ’ ’ ’
shaxsiy tajribasi bilan boyitib, qalbidan o tkazib, ko pchilikka xos qilib
’ ’
umumlashtiradi. Ya ni, aniq g oyaga asoslanib, yozuvchi hayotdagi alohida
’ ’
narsalarni buzadi, saralaydi, to qiydi, umumlashtiradi va jonli, tabiiy va betakror
’
go zal narsani yaratadi. Yaratgan asari (lavhasi) o quvchi ko z ungida yaqqol
’ ’ ’
namoyon bo ladi, kitobxon o y xayollarini o ziga tamoman band etadi.
’ ’ – ’
Yozuvchi mahorati, - deb yozadi I.Sulton, aytmoqchi bo lgan fikr,
’
tasvirlanayotgan predmet va ruhiy holatni eng aniq va eng yorqin ifoda eta
oladigan so z va iboralarni topa bilishdan iboratdir . Darhaqiqat, yozuvchining
’ ” “
dilida ajoyib tuyg ular mavj urib turgani bilan, ularni kitobxonning ko ngliga
’ ’
18

yetkazib beradigan haroratni, jozibali so zlar topilmasa, yozuvchining tili’
chinakam badiiy bo lmasa, har qanday ijodiy reja ham hayf bo lib ketadi
’ ’ ”
Badiiy asardagi hayot so z vositasida yaratilgan ekan, badiiy til bevosita
– ’
real fikr va hissiyotning obrazli ifodasidir. Jajji (mikro) obraz, har qanday
“ ”
so z kontekstda (boshqa so zlar bilan aloqada) hayotiyligini, rangini, hidini,
’ ’
ohangini ko rsata oladi. Yozuvchi so zining Grammatik, leksik, stilistik ma no
’ ’ ’
ko rinishlarini ena zarur va kerakligini kontekstga muvofiq ishlatadi, ya ni
’ ’
tasvirlanayotgan hayot (epizod, obraz, xarakter)ning mohiyatini chuqur ochib
beruvchi so zlarni tanlaydi. Tanlagan har qanday so z adabiy asarda, albatta,
’ ’
ma lum yukni tashishi lozim bo ladi. U tasvirlanayotgan voqeaning haqqoniyligi
’ ’
va to laligini, qahramonning his tuyg ulari, kayfiyati va kechinmalarini
’ – ’
o zida mujassam etishiga shu yukni qanchalik ko targanligiga qarab uning
’ – ’
ahamiyati va kuchini belgilaymiz.
O tgan kunlar romanida tasvirlangan hammaning esida qolgan
“ ’ ” –
ko rinishni diqqat bilan o qiylik:
’ ’
Nega qochasiz?! Nega qaramaysiz?! dedi bek. Kumushbibi shu
“ – –
choqqacha qaramagan va qarashni ham tilamagan edi. Majburiyat ostida,
yovqarash bilan sekingina dushmaniga qaradi Shu qarashda birmuncha vaqt
…
qotib qoldi. Shundan keyin bir necha qadam bosib otabekning pinjiga yaqin keldi
va esankiragan, hayajonlangan bir tovush bilan so radi:
’
- Siz o shami?
’
- Men o sha! dedi bek. Ikkisi ham bir birisiga beixtiyor termulishib
’ – –
qoldilar.
Kumushbibi og ir tin olib:
’
- Ko zlarimga ishonmayman! dedi.
’ –
- Men ham! dedi.
–
Shu vaqt ikki lab o z o zidan bir birisiga qovushdi Kichkina nozik
’ – ’ – …
qo llar yelka ustiga, kuchli qo llar qo ltiq ustiga yopishdilar . Ma lumki,
’ ’ ’ ” ’
so z umumiylikni bildiradi. U boshqa so zlar bilan aloqaga kirishib, muayyan
’ ’
holatdagi qahramonning qalbiga, harakatiga, qilig iga mos bo lsagina shu
’ ’ –
19

qalbdagi his tuyg ularni, xarakterdagi xatti harakatlarni ifodalay– ’ –
olsagina u jonlanadi, har bir kitobxon qalbiga ko chadi, o shanday his
’ ’ –
tuyg uni boshqalarda ham uyg otadi, tiriltiradi.
’ ’
Parchadagi boshqa so zlarni ahamiyatini pasaytirmagan holda, eng oddiy
’
tuyuluvchi Siz o shami? so ziga to xtaylik.
“ ’ ” ’ ’
Bu so z uzukka qo yilgan ko z, kishinch butun diqqatini o ziga rom
’ – ’ ’ ’
qiluvchi gavhar. Chunki unda Kumushning shu paytgacha kechirgan iztiroblari
jamuljam: Men sizni favqulodda ko rganimdan buyon sevib qolgandim. Izlab,
“ ’
o ylab o yimning oxiriga yetolmay ko z yoshlar to kkandim. O y xayolim
’ ’ ’ ’ ’ –
siz bilan edi. Ichimdagi bu orzuni aytolmasdan, qanchalar qiynaldim. Sizni o sha
’
ko rganimdan buyon qanchalik qo msaganimni bilsangiz edi kabi
’ ’ …”
tuyg ular Bu tuyg ularni Siz o shami? degan jumla bilan jonlantirish ,
’ … ’ “ ’ ”
unga yana Men sizni sevaman ma nosini o zbekona, Kumushona qilib
“ ” ’ ’
singdirish ulkan san atkorlik belgisidir. Dushmanning o quvchi ko z ungida
– ’ ’ ’
sevimli yorga, chimildiqqa kirgan Kumushning ko z yoshlari hovlilarga eshitilgan
’
kulgusiga, ikkala sevishgan uchun muhabbatning kutilmagan bir baxt ga
– “ ”
aylanishi kabi holatlarni achchiq va og riqli tuyg ularni shirin tuyg ular qilib
– ’ ’ ’
jonlantirish ham A.Qodiriy talantining yorqinligidan, ham qalamining
mo jizakorligidan dalolat geradi, chunki bu parchadagi haqiqat butun
’
murakkabligi va tafsilotlari bilan o quvchi qalbiga umrbod unutilmaydigan
’
sevinch bo lib, baxt bo lib, go zallik bo lib ko chadi.
’ ’ ’ ’ ’
Bunday misollarni Navo kuyi bobidan ham keltirish mumkin,
“ ”
Otabekning cholg uchiga qarab, haydalish qiyin chalingiz, ajralish kuyini
’ “
chalingiz deyishida ham Otabekning qalb urishini, uning qalbidagi og ir
” ’
haqoratlanishini, sevganidan ajralishning azobini yaqqol jonlantiradi. Qisqa va
topib aytilgan (Otabek ongi va qalbida pishib eytilgan) rost so zlar ila uning his
’ –
tuyg ularining murakkabligini, nozikligini ravshan ifodalaydi; badiiylikni,
’
demakki, tasirdorlikni yuzaga keltiradi.
Xullas, badiiy mahorat yozuvchining badiiy talanti o lchovidir. Badiiy
– ’
mahorat, bir tomondan real hayotdagi yangilikni ko ra bilish va uni adabiyot
’
20

vositalari ila tahlil qila bilish san ati bo lsa, ikkinchi tomondan san atning’ ’ ’
sirlarini, texnikasini, minglab hissiy tasviriy vositalarni chuqur bilishga
–
bog liq. Bu ikki tomon dialektik alqada bo lsa, uzviy birlashgan holda
’ ’
tasvirlashga niyat qilingan qahramonlarning hayotini butun to laligi va aniq
“ ’
nuqtalari bilan ko ra bilishga (Ch.Aytmatov) xizmat qilsa, tasvir o quvchini
’ ” ’
hayajonga sola bilsa, ana shundagina hayotning katta haqiqati o zining tugal va
’
go zal ifodasini topadi.
’
Mahoratni egallash uzluksiz davom etadigan, chegarasiz jarayondir.
Yozuvchi o z ijodining ma lum davrida usta san atkor darajasiga
’ ’ – ’
ko tarilishi mumkin.
’
Ijodkorning ilhomi, istedodi va badiiy mahorati orqali ta sirchan xarakterlar
’
yuzaga keladi.
Adabiy harakter tom ma noda hayotni badiiy aks ettirish usuliga qarab
’
belgilanadi. Hayotni badiiy aks ettirish o z novbatida hayotiy harakterdagi badiiy
’
xarakter yaratishdir. Natijada inson shaxsiyati orqali badiiy xarakterning tarixiy,
umumbashariy xalqona va milliy qirralari yuzaga keladi. Yozuvchi badiiy obrazni
turli davrlar, turli ruhiy, tarixiy vaziyatlar girdobiga tashlaydi va bu orqali obraz
xarakteriga xos jihatlarini eritib beradi.
Tadqiqotchilar badiiy xarakterni vujudga keltiruvchi bir necha jihatlarni
sanab o tadilar. Jumladan, portret, qahramonning tavsifi va ta rifi, qahramon
’ ’
nutqi, sharoit, turli tarixiy ijtimoiy siyosiy va ruhiy vaziyatlar, narsa va hodisalar,
qahramon faoliyati, uning boshqalar bilan munosabati, fikr o ylari, iztiroblari,
’
quvonchlari, badiiy harakterda mavjud bo lishi lozim.
’
Demak, yuqoridagi fikrlardan ayonki milliy harakter yaratish tajribasi
bizning dastlabki romanimizdayoq yuqori darajada namoyyon bo lgan. Jahon
’
adabiyotshunosligi tomonidan ishlab chiqilgan mezonlarga to la muvofiq kelgan.
’
Bunda davrning, jadidchilik deb tan olingan milliy ozodlik harakatining, eng
muhimi, asar yaratuvchisi (muallif)ning roli katta bo lgan.
’
XX asrning 20-30-yillarida A.Qodiriyning Juvonboz , Uloqda ,
“ ” “ ”
Cho lponning Qurboni jaholat , do xtir Muhammaddiyor kabi kichik
’ “ ” “ ’ ”
21

janrdagi asarlari (hikoyaari)da ham milliy xarakter namunalari yaratildi. Mazkur
hikoyalar uchun ko proq ijtimoiy muammolar talqini, nisbatan badiiy zaiflik,’
bayonchilik usuli xos edi. Shunga qaramasdan, mualliflar dunyoqarashi,
mazmunning milliyligi va tabiiyligi ularda milliy harakterga xos asosiy
xususiyatlarning namoyon bo lishini ta min etadi.
’ ’
Qatag ondan keyingi davr o zbek adabiyotida milliy ruh biroz susaydi.
’ ’
To g rirog I, ijtimoiy tuzum ostida shaklan milliy, mazmunan sotsialistik
’ ’ ’ “ ”
asarlar yaratish yozuvchi oldiga shart qilib quyildi. Ammo bir qolipdagi asarlar
qatorida millatning eng istedodli ijodkorlari tomonidan yaratilgan hech qanday
mafkurani tan olmaydigan milliy qahramonlar ham dunyo yuzini ko rdi. 60
’ –
yillargacha yaratilgan Oydinning Yamoqchi ko chdi , Hazil emish ,
“ ’ ” “ ”
Cho pon , Husayn Shamsning Radio , Dardli yigit , Yangi
“ ’ ” “ ” “ ” “
ro zg or , Shokir Sulaymonning O ch , Majid Fayziyning Dongdor
’ ’ ” “ ’ ” “
yigit kabi asarlarida ham G afur G ulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmadlar
” ’ ’
qator hikoyalarida milliy xarakterni ifodolovchi xususiyatlar ko zga yaqqol
’
tashlanadi.
60-70 yillar hikoyachiligida O.Yoqubov, S.Zunnunova, P.Qodirov,
–
Sh.Xolmirzayev, O .Umarbekov, U.Nazarovlar ustozlar an anasini izchil davom
’ ’
ettirdilar. 80 yillarda X.sultonov, E.Azam, M.M.Do st, T.murod hikoyalarida
– ’
milliy harakterning nisbatan yangicha, murakkab ko rinishlariga duch kelamiz.
’
80 yillarning oxiri 90 yillarning boshlariga kelib ijtimoiy o zgarishlar
– – ’
bois o zbek adabiyotida yangi davr boshlandi. Uzoq va yaqin tarixni xolis aks
’
ettirish imkoniyati paydo bo ldi. Milliy harakter yaratish yozuvchi oldidagi
’
zaruratga aylandi. Bu davr yozuvchilari to la ma noda A.Qodiriy, Cho lpon
’ ’ ’
an analarini davom ettirish huquqiga ega bo ldilar. Yirik adabiyotshunos
’ ’
O.Sharafiddinovning 70 yillar ijodkorlari haqida aytgan quyidagi fikrlarini 90-
–
yillar ovlodiga ham tatbiq etish mumkin. Hali hech qachon yosh ijodkorlar
“
adabiyot maydoniga bugungidek zich saflar bilan, shaxdam qadamlar bilan kirib
kelmagan . Mana shunday ijtimoiy, ma naviy, adabiy muhit G Hotam,
” ’ ’
X.Do stmuhammad, N.Eshonqul, Sh.Bo tayev, Sh.Hamro, S.O nar,
’ ’ ’
22

N.Norqobilov, A.Yo ldoshev, Q.Norqobilov, S.Vafo, i.Sulton, U.Abduvahob kabi’
o ziga xos ijodkorlarni yuzaga chiqardi.
’
90 yillar hikoyalarining aksariyat qismi XIX XX asrlarda o zbek xalqi
– – ’
boshiga tushgan istilochilik, muatamlakachilikni, totalitar tuzum mohiyatini
ochishga, tahlil etishga qaratildi.
Real voqealar, real shaxslar asosida milliy xarakterning o ziga xos badiiy
’
talqinlari yaratilgan 90 yillarda bunday xususiyatlarni o zida mujassam etgan
– ’
hikoyalar ko plab uchraydi.
’
N.Eshonqulning Istilo
“ ” 6
asarida psixologik tasvir etakchilik qildi. Asar
qahramoning nomi U tarzida uchinchi shaxs tomonidan ifoda etiladi.
“ ”
Qahramonni shu tarzda nomlash, bir obraz timsolida istilo tufayli tubanlik sari
ketayotgan butun bir millat hayotini qamrab olish imkonini beradi. Bu urinda
yozuvchi tarixiy voqealarni timsoliy obrazlarda ifodalashdek yol toptanini ham
ta kidlab o tish lozim. Shu bilan birga, N.Eshonqul milliy erksizlikni, millat
’ ’
fojeasini shaxs fojeasida deb uqtiradi. Milliy tanazzul bosqichma-bosqich,
Istilo qahramoni (U) xarakterdagi o zgarishlarni badiiy-psixologik tahlil
“ ” ’
qilish orqali ochiladi.
Hikoya muqaddimasida qahramon tubanlik va jirkanch vaziyatda
tasvirlanadi: U o zi ham bilmaydigan qandaydir jinko chadan o tarkan,
“ ’ ’ ’
ufunat anqib turgan yashil toshxovuzdan qonib suv ichib olgandi. U iflos va
badbuy narsalarga ko nikib qolgandi. Kechalari bilan yegulik izlab, axlat
’
unqurlarini titib yurar, agar sasiy boshlagan bulsa ham yegulik topilsa, o ylab
’
o tirmay paqqos tushirar, bundan xatto vujudida lazzat tuyar edi
’ ” 7
. Sharq
xalqlari, jumladan, o zbek millati tabiatan poklikka, ozodalikka intilib kelardi.
’
Sharq falsafasida nafsi ammoraga qul bo lish o taketgan tubanlik hisoblanadi.
’ ’
Nafsning hukmdoriga aylangan shaxs komil hisoblanadi, ulug lanadi. Istilo
’ “ ”
qahramoni nafsning tuban xohishiga qul bo lib, hatto bundan vujudi lazzat tuyar
’ “
ekan ,ushbu holat uning xarakterida tubanlashuv jarayoni boshlanayotganidan
”
darak beradi. Ammo qahramonda yuz bergan bunday o zgarishning sababi aniq,
’
6
Eshonqul N. Istilo// Yoshlik, 1992., 19-24 bet
7
Eshonqul N. Istilo // Yoshlik, 1992, 22 bet
23

uni butun boshli mustamlakachilik mashinasi ta qib ostiga olgan. O zi’ ’
xoxlagandek yashashga, o z istagicha faoliyat ko rsatishga yo l bermaydi.
’ ’ ’
Doimiy ta qib va o lim vahimasi qahramonni shu kuyga slogan. Shunga
’ ’
qaramasdan, u hamon bepoyin va ozod osmonni, har xil shaklda ko k yuzida
“ ’
suzib yurgan bulutlarni, emin-erkin uchib uchib yuragn qushlarni sevish
”
tuyg usidan tamomila mahrum bo lganicha yo q. eng muhimi, u asosiy insoniy
’ ’ ’
fazilat- xotirasidan ajralmagan, manqurtga aylanmagan. Mustamlakachi
quzg unlarning dahshatli ta qiblaridan charchagan qahramon shunday o ylarni
’ ’ ’
boshidan kechiradi. qanday baxtli edim, tinchgina yashab yuruvdim. Birovlarga
“
yomonlik ham qilmagan edim, qo lim ochiq edi. Do stlarim ko p edi. Qani
’ ’ ’
ular?
” 8
hikoya voqealari qayerda kechgani, qahramonning kim yoki qaysi millatga
mansubligi asarda ochiq aytilmaydi. Qahramonning o ylari orqali berilgan
’
xarakter chizgisi uning bevosita o zbek millatiga mansub ekanini ko rsatadi.
’ ’
Qo li ochiqlik, birovga besabab yomonlik qilmaslik, oila va qarindosh-urug lar
’ ’
qurshovida tinchgina yashashni sevish ko proq o zbekning xarakteriga xos
– ’ ’
bo lishi mumkin. Yozuvchi xuddi mana shu millat xarakteriga xos xususiyatlarda
’
fojianing, tubanlashuvning chuqur ildizlarini ko radi. Sababi istilochilar
’ –
bunday o ylamaydi. Bunday xarakterdagi odamlar istilochi bo la olmaydi.
’ ’
Hikoyada tasvirlanishicha, ta qib kunlaridan birida u istilochilarning
’
o zaro suhbatlarini eshitib qoladi: Bu yerda hech qanday kuch qudartning
’ “ –
yoki yovuz bo lishning ham keragi yo q, - deydi istilochilarning biri. Men
’ ’
shaxsan qirg inlarga qarshiman. Qatl etish o rta asr usuli. Bugungi madaniy
’ – ’
dunyo insonparvar tuzumni yoqtiradi. Insonparvarlik barcha g oyalarning, shu
’
jumladan, bizning ham tayanchimizdir. Boshqarishni takomillashtirish kerak xolos.
Nazorat qanchalik kuchli bo lsa, hokimiyat shunchalik kuchli bo ladi.
’ ’
Jamiyatning har bir kishisida nazorat tuyg usini singdirish kerak. Nazorat
’
tuyg usi fuqaro qalbidagi hokimyatning qiyofasidir. Xullas, birinchi fuqaro
’
ikkinchi ta qib qiladi, ya ni nazorat qiladi. Ikkinchi, uchinchi ta qib qilish
’ ’ ’
8
Eshonqul N. Istilo // Yoshlik, 1992.
24

hokimiyat uchun xavfli bo lgan fitna va ko poruvning oldini olish uchun zarur.’ ’
Mening loyihamda hatto ota bolasini, bola otasini ta qib qilish huquqi beriladi
’ ” 9
.
Ushbu fikrlar general-gubernator Kurajetskiyning hukmronlim qilish uchun
mustamlaka xalqlarini o zligidan, imon e tiqodidan ayirish kerak, degan
’ – ’
gaplarini esga soladi.
Qahramonni bobosi va itasini g ayriinsoniy usul bilan atayin yosh bolalar
’
oldida qatl etishadi. Toki bosh chanog i ochilib, ichiga zohiriy shakllarni
’
qamamagunlaricha bobo ham ota ham o zligini yo qotmaydi. O zini bardam
’ ’ ’
mardlarcha tutadi. Ochofat insonlar miyasini kemira boshlagach, yovqur
ajdodlarning-da irodasi sinadi. Ular o lim yo lini topmaydilar. Bu
’ ’
Tomosha ga guvoh bo lgan qahramon o n ikki yoshda edi. O n ikki
“ ” ’ ’ ’
yoshdagi bolaning sochlari oqarib ketadi. Uning yuragida ta qib va qo rquv
’ ’
vahimasi abadiy joy oladi. Lekin shunga qaramay, qahramon qalbida bobosi va
otasidan meros o jarlik hissi butunlay yo qolmaydi. U g anim qo liga tirik
’ ’ ’ ’
tushishdan ko ra ochlikda, xoru zorlikda o lim topishni afzal biladi. Ba zan
’ ’ ’
uning qonida ajdodlar ruhi alanga olib, uzun uv tortadi.
“ ”
Hikoya voqeasining mana shu o rnida o zbekning turkiylarning millatning
’ ’
mard va jangavor totemi bo lgan bo riga ishora bor. Afsonaviy totem, ya ni
’ ’ ’
bo riga ishora orqali muallif o zbek xalqiga xos yana bir xarakterli xususiyatni
’ ’
mardlik va jangovorlikni ko rsatadi.
– ’
Bir kuni qahramon anhor buyida tanho o tirgan g anim ayolini ko rib
’ ’ ’
qoladi. Qallig ini qiynab o ldirgan g anim ayolini o ldirib, o ch olishni o zi
’ ’ ’ ’ ’ ’
uchun or nomus deb biladi. Yana bir marta : Xiyobonni kesib o tayotgan
– “ ’
sakkiz yoshlardagi g anim bolasiga duch keladi va uni imlab, daraxtning quyuq
’
joylariga ergashtirib boradi. Uni imo ishora bilan avrab, shratta sochidan
–
ushlaydi-yu, buynini orqaga ayiradi. Shunda o ziga tikilib turgan beozor
’
ko zlarga tikilib titrab ketadi.
’ ” 10
9
Eshonqul N. Istilo // Yoshlik, 1992, 20 bet
10
Eshonqul N. Istilo // Yoshlik, 1992, 20 bet
25

Qahramondagi ushbu holat ham suzsiz o zbekning rahmdilligi, bolajonligi’
bilan izohlanadi. Yuqori darajadagi insonparvarlik va ma naviy yuksaklikdan
’
dalolat beradi. Milliy xarakter umuminsoniy darajaga ko tariladi.
’
Ayol voqeasidan so ng ta qiblar yanada kuchayadi. Oxir oqibat u
’ ’ –
hujraga kirganida tutib olinadi. Vahima va o lim, ta qib va tazyiq azobidan
’ ’
o zini, o zligini yo qotgan qahramon g anim tasavvurda qo zichoqqa
’ ’ ’ ’ ’
aylanadi. Hikoya shunday fojiyaviy yakun topadi: Qo zichoq o zaro
“ ’ ’
tushungandek, ko zlarini tanqidlik bilan yumib oladi; har damda u ko zlarini
’ ’
chuchib ochar, lekin hech qanday yo qligini sezgach, yana barvasta g animning
’ ’
barmog ini ochiqib so rardi
’ ’ ” 11
.
Istilo qahramonni shaxsiyatida, butun faoliyatida fojiaviylik ustun turadi.
“ ”
Unga xos poklik, raxmdillik, oliyjanoblik, mardlik kabi xususiyatlar sekin asta
–
qo rquv va vahimaga, erksizlik va mutelikka o rnini bo shatib beradi. Buning
’ ’ ’
asosiy sababi mustamlakachilar ta qibi. Oqibatda asar qahramoni qiyofasidagi
’
millat o zligini, o zining milliy qiyofasini yuqotadi, isyonkor bir qo zichoqqa
’ ’ ’
aylanadi. Ushbu hikoya tarixiy qimmati bilan birga juda katta ruhiy tarbiyaviy
ahamiyatga ham ega. Yozuvchi tarixiy voqealari orqali butun millatga erk va
ozodlik g oyalarini tarannum etadi.
’
X.Do stmuhammadning Mirkomilboyning qazo bo lgan nomozi
’ “ ’ ” 12
hikoyasida sof realistic uslub ustuvor. Yozuvchi bejiz saravha ostidan tarixdan
“
hikoyalar , degan izohni keltirmagan. Real tarixiy obrazlar, tarixiy voqealar, real
”
tarixiy milliy xarakterlar yaratilgan. Istilo hikoyasida faqat ikki obraz
– “ ”
(G anim va qahramon) ishtirok etgan bo lsa, X.Do stmuhammad asarida
’ ’ ’
mustamlaka millat va mustamlakachilarga mansub bir nechta obrazlar ishtirok
etadi. Shu yo l bilan milliy xarakterning ko plab qirralari ochiladi.
’ ’
Istilo qahramoni kabi Mirkomilboy ham doimiy ta qib ostida. Biroq, bu
“ ” ’
ta qib Istilo dagi singari ochiq emas. Shu bilan birga ikkiyoqlama. Bir
’ “ ”
tomondan, uni chor mustamlakachi amaldorlar turli yo llar bilan ta qib etsalar,
’ ’
boshqa yoqdan o z millatdoshlari ta qib etadilar. Yozuvchi talqinida
’ ’
11
Eshonqul N. Istilo // Yoshlik, 1992, 20 bet
12
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 39-bet
’ ’ ’
26

umummilliy xarakterga xos salbiy jihatlar Mirkomilboy shaxsini, shu bilan birga
millatning o zligini yemiradigan katta xavf.’
Mirkomilboy tabiatan o ta rostgo y odam. Shu bois ham u jinni
’ ’ “
suyganga ham, suymaganga ham dilidagini ayamay aytadi . Uning xarakteridagi
”
rostgo ylik bilan birga soddalik ham bor. Muallif Mirkomilboydagi bu
’
xususiyatni shunday tasvirlaydi: Surishtirib kelganda Mirkomilboy kimdan,
“
nimani sir tutgan o zi!.. quv yoki makkor bo lganida rahmatli otasining Makka
’ ’
va Madinada takya qurdirish niyatida o ttiz ming tillo vasiyat qilib qoldirganini
’
uezd hokimiga aytarmidi?! Soyasidan cho chisa, hatto o z pushti kamaridan
’ ’
bo lgan o g il qizlaridan hadik xavotirda yashasa, yeti yoy begona, buning
’ ’ ’ – –
ustiga g ayriddin Iskandarni (1901-1911 yil Orskdan kelib Mirkomolboyga
’
go mashtalik qilgan Aleksandr Timofeev muallif izohi) o ziga gumashta qilib
’ – ’
olarmidi1?
” 13
Mirkomilboy harakterdagi yana bir o ziga xoslik uning ’
adolatparvarlikda ko rinadi. U to grilik, adolat yo lida o zining miskin
’ ’ ’ ’
millatdoshini ham ayamaydi. Ko sak o g irlab kelayotgan ishchining ayamay
’ ’ ’
tarsakilab yuboradi. Yaqin maslahatgo yi Yoqubxo janing e tiroziga javoban:
’ ’ ’
Jo jabirday jon bo lsa oilasini o g rilik orqasidan boqqani ma qulmi?!
“ ’ ’ ’ ’ ’ ”
deydi. Mirkomilboyning tavsiyasi bilan qozilik lavozimiga ega bo lgan temirhoji
’
unga hadya sifatida zarbop to n keltirganida, Xushomadni bandaga emas,
’ “
xudoga qilinglar! deya keskin gapiradi. Yoqubxo ja aytmoqchi: To g ri
” ’ “ ’ ’
gapni gapiraman deb dushman orttiradi .
”
Haqiqatdan bunday fel atvoridan Mirkomilboyning o zi ham ba zan
– ’ ’
ruhiy, bazan zohiriy iztirob kechadi. Lekin uning xulosasi shunday: Tabiatidagi
“
kajbahslikdan qutulish fursati jon chiqar vaqtida qoldi.
” 14
Rosg ylik, adolatparvarlik, dangallik kabi xususiyatlar har qanday
’
zamonda, har qanday jamiyatda ham odamlar tomonidan ijobiy qabul
qilinavermagan. Aksincha, oqsuyaklar, mansabdorlar, sarmoyadorlar davrasida
manfaat har qanday haq so zdan ustun turgan.
’
13
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 3-bet
’ ’ ’
14
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 4-5-bet
’ ’ ’
27

Yoqubho janing dushman orttirish haqidagi bashorati Mirkomilboy’ “ ”
yashayotgan jamiyatga qisqa ham lo nda tavsifnoma. Mirkomilboy hayotining
’
fojiali tugashiga nozik ishora. Muallif Mirkomilboy xarakteriga xos ushbu
jihatlarni tasvirlab kelib, keyin uning qanday buyuk maqsad sari intilayotgani
haqida so z yuritadi.
’
Mirkomilboy yurtdoshlari orasida eng katta sarmoyador. Shu bilan birga
qo li ochiq. O ris mustamlakachilarining nima maqsadda kelishganini, ahvol
’ ’
shunday bo laversa, o zbekning kelajakda qnaday fpjialar kutayotganini juda
’ ’
yaxshi biladi. Imkon qadar yangi zamon shiddatidan artda
qolmaslikka,millatdoshlarini ham shunday ogoh etishga imkon qadar ularga
yordam berishga intiladi. Asar boshida tabiatan soda deb ta riflangan
’
Mirkomilboy
Istilochilar bilan munosabatda o z tabiatiga zid yo ldan. O ris
’ ’ ’
amaldorlariga quvlik qiladi: Mirkomilboy o rischani chala yarim gapirar, uncha
“ ’
buncha tushunsa-da, o zining bu tildan mutlaqo bexabardek tutar, shu
– ’
hiylasi ayrim o rinlarda ish berib qolar edi , deb yozadi bu haqda muallif.
“ ” ’ ” 15
Biz Mirkomilboyning o z millatdoshlari bilan munosabatida biror marta quv
’ “ ”
yoki hiylagar qiyofasida ko rmaymiz. Demak, Mirkomilboyning quv ligini
“ ” ’ “ ”
uning xarakterdagi suniy bir xususiyat. Shu bilan birga ma lum bir maqsadga,
’
ya ni mustamlakachilar bilan zimdan kurashishga, aniqrog I, millat manfaatiga
’ ’
qaratilgan.
Mirkomilboy yurtdoshlari ichida birinchi bo lib zavod qurishga bel
’
bog laydi. Kasalxona, masjid, hammom ochmoqchi bo ladi. Bu harakati ostida
’ ’
ham millat anfaati turadi. Ya ni, hamyurtlari joniga oro kirish, ularni o ris
’ “ ’
istibdodidan himoyalash boyning asl maqsadi. Ayniqsa, mardikor voqeasiga
” –
munosabatda Mirkomilboyning millatparvarlik qiyofasi yorqin nomoyon bo ladi.
’
Skobelevda harbiy hokim huzurida kechgan mana bu suhbat fikrimizga dalil:
- Andijondan qancha mardikor olasiz? suradi u (Mirkomilboy)
–
gapni cho zmay.
’
15
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 9-bet
’ ’ ’
28

- Nima edi? o smoqchiladi muovin.– ’
- Barining haqini to laymiz! Bizning yigitlar Rossiyani
’
O rmonlarida jon saqlab yasholmaydi. Sovuq!..
’
Muovini rangi gezardi.
- O o !.. davlatingiz shunchalik ziyodami?.. deb yubordi
’ – ’ –
intikib
- Borini beraman. To laymiz, lekin birorta farzandimizni
’
junatmaymiz!.. 16
Yuqorida keltirilgan voqealarning barchasi hikoyada boyning xotirasi tarzida
beriladi. Shu yo l bilan yana bir xarakterli xususiyat, aniqrog I, millat fojiasining
’ ’
sababi ochiladi. Mirkomilboyning butun faoliyati millatdoshlarining manfaatiga
qaratilgan. U o z millatining boylariga qarz beradi, kambag allari uchun zavod,
’ ’
hammom, kasalxona quradi. Chor hukumati tomonidan mardikorga olinayotgan
o zbek yigitlarini olib qolish uchun bor dunyosini to kib soladi. Biroq, shuncha
’ ’
xizmatlari evaziga millatdoshlaridan faqat ta nayu dashnomlar, g iydatu
’ ’
yuqotishlar oladi,xolos.
Ubaydulla junfurushning uyida berilgan ziyofat tasvirida g iybatning
’
psixologik qiyofasi chiziladi. Zoxiran qaralganda, ziyofatda yig ilgan G ofirjon,
’ ’
Hoshimboy, Nig matbeklar Mirkomilboyni xurmat qilishadi. Kirib kelganda katta
’
hurmat e tibor ko rsatishadi. Ammo hikoya muallifi ularning fasodlarga to la
– ’ ’ ’
ichki dunyosni yuksak mahorat bilan ko rsatadiki, natijada Mirkomilboy
’
shaxsiyatidagi fojiaviy ulug vorlik yaqqol namoyon bo ladi. Mirkomilboy
’ ’
ziyofatga kirib kelgan dastlabki daqiqadayoq : Derazaga yaqin o tirgan
“ ’
G ofirjonning tusi o zgaradi. Hoshimboy esa g iybat eshigini barilla ochadi:
’ ’ ” ’
Zakot farz! Zakotdan bo yin tovlash benamozlikdan kam bo lmagan gunohi
“ – ’ ’
kabidir!
” 17
. Bu gap zohiran jamoaga, botinan esa Mirkomilboyga qaratilgan. Bu
ayrim og ziga kuchi yetmaganlarning Mirkomil ayrim daromadlaridan zakot
’ “
to lamaydi deb tarqatgan g iybatlariga zohiran ishora. Bir paytlar
’ ” ’
16
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 7-bet
’ ’ ’
17
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 9-bet
’ ’ ’
29

Mirkomilboyga yoqish uchun o g liga Komiljon deb ism quygan Nig matbek’ ’ ’
ham unga nisbatan zimdan adovat saqlaydi. G iybat oloviga o tin qalaydi.
’ ’
Mirkomilboy zavod qurish masalasida chor amaldori bilan uchrashganida, amaldor
undan bu harakatdan kuzlangan maqsadini suraydi. Boy indamagach, balki
“
obro uchundir , deb o zicha bashorat qiladi. Qurilayotgan binolarning faqat
’ ” ’
sartlarga xizmat qilishini tushunolmaydi. Mirkomilboy esa uni tushunolmaydi.
“ ”
Mirkomilboy kasalxonasining talablarini, musulmonu kofirlarning bir
“
hammomda yuvinishi oddiy insoniy odobga to g ri kelmasligini bu ilonning
’ ’ ” “
yog ini yalagan amaldorlarga tushuntirolmay xunobi oshadi. Xuddi shu
’ ”
vaziyatda ham Mirkomilboyga o z millatdoshlari pand beradi. Amaldor unga
’
siyosat bilan o ynashmaslikni, u haqda o z haqda o z yurtdoshlari bergan
’ ’ ’
chaquvlar borligini ishora qiladi. Amaldor Polkovnik Soshalskiyning ushbu
–
so zlari Mirkomilboyning atrofdagilarga, u ishongan, yaxshilik qilib jonini
’
azobga quygan millatdoshlariga nisbatan aybnoma bo lib yangraydi: E E,
’ “ –
janobi oliylari sartlarg achi to rt tanga bersangiz, Mirkomilboy ekanu, o zining
’ ’ ’
otasini sotadi!
” 18
Mirkomilboy fojiasini keltirib chiqargan sabablardan yana biri millatning
ayrim bolalari manqurtga aylangani deb talqin qilingan. Sho rolar hokimiyati
’
o rnatilgach, Mirkomilboy inqilobiy tribunalga topshiriladi. Trobunal vakillaridan
’
biri rus, biri o zbek yigiti. Mirkomilboy g amxo rlik qilgan o sha
– – ’ ’ ’ ’
o zbek yigitlaridan biri. Boy hadeb o ziga inqilobiy tribunal chiqargan hukmi
’ ’
ro kach qilayotgan bu o zbek yigitidan otini so raydi:
’ ’ ’
- Otangning otini bilasanmi?
- Otamning otini nima qilasiz surishtirib, baribir otilasiz!.. javob
” –
beradi askar.
So ng Mirkomilboy undan tahorat uchun suv so raydi. O zbek
’ ’ ’
askarining: Nimalar deyapsiz, boy! Buyruq qiladigan davringiz o tdi. Endi
“ ’
po pisangiz ketmaydi. Tahoratni ashayoqda qilasiz degan gaplaridan bir
’ “ ” ”
chetda tamaki chekib o tirgan g ayridin o ris yigit tutoqib ketadi. Bu
’ ’ – ’
18
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 11-bet
’ ’ ’
30

manqurt bolaga: Odamning bolasimisan, mol?! O zingning sarting bo lsa,“ ’ ’
musulmon bo lsalaring, oxirgi iltimosni bajarsang o lib qolasanmi, enag ar,
’ ’ ’ ”
deb baqiradi. Xo jasi bergan bu dashnomdan askarcha qo rqib yerga
– “ ’ ” “ ” ’
o tirib qolayozdi. Mirkomilboy beixtiyor Nahotki? deya pichirladi. Bu bir
’ “ ”
kalimaning ostida boyning barcha alam va iztiroblari mujassam edi. Muallif
bularning hammasini shu bir so zga yuklaydi. Hikoya oxirida ikki rakat nomozini
’
o qib ulgurmagan Mirkomilboyga qarata: Bosar tusarini yo qotgan o zbek
’ “ – ’ ’
askarcha ustma ust epki bosayotgan edi
– …” 19
Hikoyada Mirkomilboy obrazi garchand tarixiy shaxs sifatida berilgan
bo lsa ham, chor istilosi va oktyabr to ntarishi sabab tanazzulga uchragan millat
’ ’
ramzi. Yozuvchi talqinida xalol, adolatpesha, to g riso z, ishbilarmon, millat
’ ’ ’
ravnaqi uchun kurashuvchi, yurtparvar Mirkomilboyni (ya ni millatni) fojiaga
’
olib kelgan narsa zohiran mayday bo lib ko rinadigan hasad, g iybat,
’ ’ ’
chaqimchilik, manqurtlik illatlarini ko payib ketishidir. Mustamlakaning boisi
’
ham dushmanning zo rligi, ayyor yoki quvligi emas, millatning ichidan yemirgan
’
ichki nizodir. Eng asosiysi, iymondan, sharqona axloqdan judo bo lish. Nazar
’
Eshonqulning Istilo asarida millar fojiasiga sabab qilib shaxs fojiasi
“ ”
ko rsatilgan bo lsa, Mirkomilboyning qazo bo lgan nomozi xikoyasida esa
’ ’ “ ’ ”
jamiyat fojiasi millat fojiasi sifatida talqin etiladi. Istilo hikoyasi so ngida
“ ” ’
o zbek millati kelajagi bir haqsiz qo zichoqqa qolgan bo lsa,
’ ’ ’
X.Do stmuhammadning asarida ona otasining kimligini unutgan, ruhan, qalban
’ –
mute, manqurtga aylangan askarcha ga qoladi. Har ikki hikoyaning fojiyaviy
“ ”
yakuni bugungi avlodni hushyorlikka chaqiradi.
G .Hotamovning O yi kuygan odam
’ “ ’ ” 20
hikoyasining dastlabki satrlari
bilanoq e tiborimizni tortadi: Ahmad To qsabo miqtidan kelgan odam edi,
’ “ ’
agar otasini itday xor qilib o ldirib, boz ustiga uyini ham yoqib
’
yubormaganlarida, ehtimol, u yaroq olib toqqa chiqib ketmagan bo larmidi , deb
’ ”
boshlanadi hikoya. Ota ona, qarindosh urug , mol mulk uchun kurash bir
– – ’ –
19
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 14-bet
’ ’ ’
20
Hotamov G . Uyi kuygan odam // Yoshlik. 1996. 40-44-bet.
’
31

qarashda umuminsoniy hodisa. Biroq kurashga kiradigan kuch xarakteriga qarab,
uning milliy tabiati belgilanadi. Ma lumki, oktyabr to ntarishi qonli voqealarga’ ’
sabab bo lgan. Odamlar kuygan so yilgan. Shaxaru qishloqlar yondirilgan.
’ ’
Ayniqsa, Qo qon muxtoriyatining qonga botirilishi milliy ozodlik harakatini
’
kuchaytirib yuborgan. Hikoyada bu voqealar personaj tilidan shunday tasvirlanadi:
Chunki yov qon tuka boshlagach, To qsaboga o xshaganlar bashoratini
“ ’ ’
qo liga olib: qonga qon, jonga jon deya kurashga otlangan. Bu
’ “ – – “ ”
o rinda muallif o zbek milliy xarakteriga xos qasos hissiga asosiy e tiborni
’ ’ ’
qaratgan. Hikoyada butun honumonidan, otasi-yu mol mulkidan judo qilingan
–
To qsaboga nisbat Yaralangan sher iborasi qo llanadi. Yaralangan sherning
’ “ ” ’
alami daxshatli bo ladi. Asarda uning xarakteriga xos jihatlari shunday ochiladi:
’
Ahmad qoramag izdan kelgan yigit edi. Qora bosgan chr devorga ko zi tushib,
“ ’ ’
battar chuykanib ketdi. Shartta to dani yorib chiqdi-da, otiga qamchi bosdi
’ ” 21
.
Ahmad To qsabo ham Mirkomilboy yoki Istilo hikoyasi qahramonidek
’ “ ”
daxshatli mustamlaka mashinasi oldida dosh bera olmaydi. Bu achchiq xaqiqatni
uning o zi ham yaxshi anglaydi: Bu kasofatlarning dastidan endi bizga kun
’ “
yo q ekan-da, deb kuyunadi.
’ ”
Qizillarning omonlik berish haqidagi masalasida Ahmad To qsaboning
’
o z millatdoshlariga nisbatan ancha ko zi ochiq ekani ko rinadi. Bu avlodga
’ ’ ’
ishongan safdoshi Azam chapaqayga: Hoy, Azam, bu omonlik deganiga ko p
“ ’
ishonma. Bu sen bilan menga quyilgan tuzoq. Aldab domiga ilintirishsa, teringa
somon tiqishadi , deydi.
” 22
Chapaqay bilganidan qolmaydi, o zbekka xos o zbilarmonlik yana
’ ’
falokatga yetaklab keladi. Azam chapaqayni onasining ko zi oldida ko kragidan
’ ’
otishadi.
Hikoyada qizillarning malayiga aylangan Egamqul obrazi bizga Istilo
“ ”
degan qo zichoq ni, Mirkomilboyning qazo bo lgan nomozi dagi
“ ’ ” “ ’ ”
askarcha ni eslatadi. Shu o rinda uch milliy fojiamiz haqidagi qarashlari bir
“ ” ’
21
Hotamov G . Uyi kuygan odam // Yoshlik. 1996. 40-bet.
’
22
Hotamov G . Uyi kuygan odam // Yoshlik. 1996. 40-bet.
’
32

nuqtada tutashadi Bu qarashlari Millat vakillari tabiatidagi qurquv alal oqiba“ –
hiyonatga, mutelik va qullikka olib keladi , degan falsafa mujassam. Xalq orasida
”
o zingdan ko r, fe lingdan ko r degan hikmat yuradi. Inson neki qilsa,
“ ’ ’ ’ ’ ”
o ziga o zi qiladi. Qilmishiga yarasha jazo tortadi. Mana shu hikmat har uchala
’ ’
hikoyada millatga nisbatan qo llanadi. Millat tabiatidagi ayrim nopoklashuv
’ –
bu, fojia ekani ta kidlangan.
’
Mirkomilboyning qazo bo lgan nomozi hikoyasida Mirkomilboyning
“ ’ ”
tarixiy shaxs, umumturk birligi uchun kurashchi, shu yulda shaxid bo lgan Anvar
’
poshsho bilan muloqoti berilgan:
- Turkistondagi ulmulki qo yibring, Mirkomil soyim, bizim yurtida
’
qolabilursingiz, - degan edi Anvar poshsho.
- Men bu yerda qolsam, bolalar-chi, oilamning ahvoli ne kechadi?
–
deb e tiroz bildiradi Mirkomil.
’
- Jujiqlardin, nasllardin-da qayg urmang, soyim, inshoolloh ularni-da
’
bu yerda ko chirjakmiz. Ota yurtimiz hurriyat edana qadar bizim
’
Istambulda yashay biluringiz.
- Jujiqlarni, nasllarni-da ko chirib keltiramiz, poshsho hazratlari, -
’
dedi Mirkomil qahratonda qolgan odamday sovuq qotib. Lekin
–
vatanni qanday opkelamiz? Vatanni ko chirib bo lmaydi-ku!..
’ ’ 23
Uyi kuygan odam da ham shunga yaqin sahna bor: To qsabo irg ib
“ ” “ ’ ’
o rnidan turdi-da, Yigitlar! dedi. Otning boshini Afg on sari buringiz! .
’ “ – – ’ ”
U otga mingach, beshotarini yelkasidan olayotib, bir lahza qotib qoldi. Shundagina
yerda yotgan rumolchaga mening ham ko zim tushdi, To qsabo uni tashlab
’ ’
ketishini istamasligini bilganim vajidan tushib olmoq niyatida chog langan
’
zahotim: Yo ldan qolmang, birodar , dedi u. so ng garcha ro molchani
“ ’ ” ’ ’
uzalib olish mumkin bo lsa-da, allanechuk xotirjam holda otdan tushadi.
’
Ro molchani olib, tag in otga minishga chog langan mahali dushman shunday
’ ’ ’
qoq biqinidan naq o n qadamcha naridan chiqib kela boshladi.
’ ” 24
23
Do stmuhammad X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent: Adabiyot va san at, 1996. 14-bet
’ ’ ’
24
Hotamov G . Uyi kuygan odam // Yoshlik. 1996. 40-bet.
’
33

Ahmad To qsabo ushbu holati Gogolning Taras Bulba obrazini yodimizga’
soladi. Umuminsoniy nuqtai nazardan qiyos etganimizda, Ahmad To qsabo
’
shaxsiyati ulug vorroq ekaniga amin bo lamiz. To g ri, Taras bBulba ham
’ ’ ’ ’
dushmanga trubkasini qoldirmaslik uchun otdan tushadi va halok bo ladi. Biroq u
’
jonini tikkan narsa Ahmad To qsabo jonini tikkan narsa oldida juda siyqa
’
ko rinadi. Taras Bulba bu bilan bor-yug i dushmanga nafratini izhor etgan edi. U
’ ’
dushmanga Trubkamni qoldirmayman , - der ekan, buning oqibatida o lim
“ ” ’
topishini hayoliga ham keltirmaydi. Ahmad To qsabo esa, ro molcha timsolidagi
’ ’
Vatan uchun o limning ko ziga xotirjam qaraydi. Ongli ravishda o lim sari
’ ’ ’
boradi. Vatandan ayro yashashdan ko ra o limni afzal ko radi.
’ ’ ’
Mirkomilboyning Anvar poshshoga Vatanni ko chirib bo lmaydi-ku! , degan
“ ’ ’ ”
gapi Ahmad To qsaboning vatan tuprog ida o l ishni barcha narsadan afzal
’ ’ ’
bilishi har ikki hikoyaning kulminatsion nuqtasi desak, xatto bo lmaydi. Hatto
’
Istilo qahramon ham har qanday ta qibu xorliklarga qaramay, vatanni tashlab
“ ” ’
ketmaydi. Ruhi tanidan ajralguncha Vatanda qoladi. Ushbu jihat, ya ni har
’
qanday vaziyatda ham Vatan tuprog iga sodiq qolish, o zbek millati xarakteriga
’ ’
xos tipik xususiyatdir. Shoh Bobur, shoir Furqatlar iztirobini kuylab, ularning
she riyati ruhida tarbiya topgan Mirkomilboylar, Ahmad To qsabolar hech
’ ’
qachon vatanni tashlab ketmas edilar. Demak, milliy qahramonlarning shu
yo sinda yaratilishi tarixiy haqiqatga monand keladi.
’
Jahon falsafasi va adabiyotshunosligida xarakter va badiiy xarakter
muammosi qadimdan o rganilib kelinadi. Shu nuqtai nazardan badiiy xarakter
’
ijodkor estetik ideali va dunyoqarashining yozuvchi ijodiy metodi va real
hayotning sintezi hosilasidir.
Milliy xarakter esa umuminsoniy xarakterni to ldiruvchi va shu bilan birga
’
unga xos xususiyatlarni o zida mujassam etuvchi g oyatda keng tushunchadir.
’ ’
Badiiy asar xalqchillligini ta min etish, adabiy qahramonda milliy psixologik,
’
vatanparvarlik, millat kelajagi uchun kurash tuyg ularini badiiy ifodalash,
’
yozuvchi ijtimoiy pozitsiyasining milliy bo lishi, qahramon ichki dunyosi va
’
badiiy uslubdagi o ziga xoslik milliy harakterning yetakchi xususiyatlari
’
34

hisoblanadi. XX asr o zbek adabiyotining dastlabki namunalaridayoq tom’
ma nodagi milliy qahramonlar yaratilgan. A.Qodiriy, A.Cho lpon kabi adiblar
’ ’
ijodi fikrimiz isboti bo la oladi. Qatag on davrida 80-yillarning oxiriga qadar
’ ’
o zbek adabiyoti kommunistik mafkura tazyiqi ostida ezildi. Ammo shunga
’
qaramasdan, eng iste dodli o zbek adiblari asarlarida milliylikdan holi
’ ’
bo lmagan xarakterlar ko zga tashlanadi. Bu dalil ilmiy yo nalish imkoniyatlari
’ ’ ’
doimo yuqori bo lib kelganini ko rsatadi.
’ ’
80-yillarning so ngidan boshlab, adabiyotda milliy harakterlar yaratish
’
hayotiy zaruratga aylandi. Natijada yangi yo nalishdagi ijodkorlar avlodi, yangi
’
bir adabiyot shakllanish bosqichiga kirdi.
Xullas, istiqlol davriga kelib, tarixiy qahramonlarning real qiyofasi yaratildi.
Yozuvchilar yaqin o tga tarixga murojaat qilishlaridan ikki maqsad ko zga
’ ’
yaqqol tashlanadi. Birinchidan, sho ro davri adabiyotida aynan sho rolar
’ ’
siyosatiga qarshi kurashgan, mustaqillik yo lida jon bergan milliy qahramonlar
’
obrazini yaratish imkoniyati yo q edi. Mustaqillik davrida bu vazifa tarixiy
’
zaruratga aylandi. Ikkinchidan, mustaqillik davri kishisini shakllantirish uchun eng
avvalo, mustamlaka siyosatining asl mohiyatini ochish lozim edi. Har doimgidek,
bu borada adabiyot yetakchilik qiladi.
I.2. N.Eshonqul va X.Do stmuhammad hikoyalarida xarakterlar
’
psixologizmi va ta sirchanlik
’
Darvoqe Adabiyot xarakterlar yaratish san ati va ayni chog da ana
“ – ’ ’
shu xarakterlar tilini bilish uning sirlarini bizga ochib ko rsatish, asarlarni biz
’
maroq bilan o qiydigan yozuvchilarni har biriga beriladigan ta rifdagi birinchi
’ ’
so zlar shularku axir!
’
35

Shuning uchun ham badiiy adabiyotdagi psixologizmning tahlil
tamoyillarini, shakl va vositalarini aniqlash va bu sohada muayyan bir fikrga
kelishi dolzarb masaladir. N.Shodiyev yozadi: Rus mumtoz adabiyotida“
psixologik tahlilning uchta asosiy prinsipiga ko ra tashlanadi . Akademik
’ ”
Xranchenko.M. ushbu prinsiplar tasnifini berib, ular har bir davr adabiyoti uchun
umumiy bo lgan prinsiplar ekanligini ta kidlaydi. Bular dinamik,
’ ’
tipologik,analitik prinsiplardir. Bu prinsiplar har bir ulug san atkorning ijodiy
’ ’
mohiyati bo lib, realistic so z san atining asosini tashkil etadi. Masalan,
’ ’ ’
A.S.Pushkin qahramonlar psixologiyasini ichki hayotini tasvirlashda dinamik
prinsipga amal qilib, qahramonlarning ruhiy qiyofalarini ularning hatti
harakatlarini qiliqlari orqali ochib beradi. N.V.Gogol va gogolona yo nalishdagi
’
adiblar ijodida tipologik prinsip nomayon bo ladi. Har insonning ichki olami
’
harakterlar ichki hayotining ijtimoiy maishiy tomonlari bilan bog liq holda
– ’
ko rsatib berdilar. M.Y.Lermontov esa yangi analitik prinsipni rivojlantirdi. Urus
’
va jahon adabiyotida birinchilardan bo lib, qahramonlar dunyosini ularning hatti
’
harakatlari, qiliqlari orqali ochish bilan birga, fikrlar va hislar oqimini,
–
dialektikasini ham ochib berdi.
N.Shodiyev maqolasida yana shunday fikrlar bor: Bu prinsiplar o z
“ ’
mohiyatini hozir ham yo qotgani yo q . bugungi kun o zbek hikoyachiligidagi
’ ’ ” ’
psixologik tahlil jarayoniga bir nazar tashlaylik. Umuman, o tish, burilishlar
’
davrida odamlarda inkor etish kayfiyati kuchliroq bo ladi. Bunday paytda ularni
’
uncha muncha yangilik bilan qanoatlantirib bo lmaydi. Kishilar faqat
– ’
favqulodda o zgarishlarni kutib yashashadi. Oxista sodir bo layotgan yangiliklar
’ ’
qadriga ko p yetishmaydi.
’
Insonning o zligini anglash yo lidagi mashaqqatli izlanish,
’ ’
azoblanishlarini ko rsatish istiqlol tufayli o zgarayotgan adabiyotimizning
’ ’
hikoyalari uchun ham bosh mavzuga aylangan.
Bugungi hikoyachilikda analitik prinsip qahramonlar ruhiyatidagi fikr va
–
hislar oqimi tug yoniga ular o rtasidagi dialektikaga qalb dialektikasiga
’ ’ “ ”
e tibor ko chayan.
’ ’
36

Taniqli adib Xurshid Do stmuhammadning Bugun ertalab , Jajman’ “ ” “ ”
hikoyalari psixologizmning yuqridagi talabi asosida yaratilgan. Hikoyalarida adib
qahramonlariga yon bosmagani kabi o zini ham ayamagani, ichki kechinmalarini
’
ochiq oshkor izhor qilgani aniq bilinib turadi.
–
O zgarayotgan adabiyotimiz sahifalarida an anaviy asarlardan bir qadar
’ ’
bishqacha farqli hikoyalar ham mavjud. Ulardan biz ko nikkan odatdagi
’
asarlardagi singari singari hayotning jiddiy bir muammosi haqida so z
’
yuritilmaydi. Qahramonlar orasidagi nizo kelishmovchilik bayon qilinmaydi. Bu
hildagi yangicha hikoyalar yozayotganlar orasida Xurshid Do stmuhammadning
’
izlanishlarida e tiborni tortadigan chog ishtirish, qiyoslar mavjud. Ularda
’ ’
hodisalarga kutilmaganda yondashiladi. Xurshid Do stmuhammadning
’
hikoyalarida psixologik tahlilning dinamik tipologik prinsiplari tez tez ko zga
– ’
tashlanadi. Uning hikoyalari atrofimizda, o z ichimizda e tibor qilinmagan
’ ’
haqiqatlar qat qat ekani haqida o yga cho mdiradi.
– ’ ’
Nazar Eshonqulning Maymun yetaklagan odam , Shamolni tutib
“ ” “
bo lmaydi hikoyalarida ham psixologik tahlilning uchala prinsipini ham
’ ”
kuzatish mumkin. Adib tasdiq va inkor iskanjasidagi odam orazini yangicha
shaklda ko rsatishga intiladi.
’
Xurshid Do stmuhammadning butun e tiborini bosh qahramon his va
’ ’
ehtiroslari tahliliga, lirik tuyg ular tufayli paydo bo lishi fikrlar dialektikasiga
’ ’
qaratilgan. Ibn Mug anniy hikoyasini taftish qilamiz.
“ ’ ”
Hikoya butunlay ramziy obraz, tafsil va shiorlarga asoslanganligi yashirin
falsafiy talqinga moyilligi, aniqroq qilib aytganda murakkab badiiy sintez mahsuli
bo lganligi uchun birdaniga aniq tahlil qilish imkonini bermaydi. Ikki karra ikki
’
barobar to rt qabilidagi hikoyalarga ko nikib qolgan kitobxonning badiiy estetik
’ ’
tafakkuri asardagi tashqi ramziy shiorlari bilan ichki mazmuniy qatlamning
aloqadorligini tezda aniqlab yetishga yo l bermasligi tabiiy. Shuning uchun
’
bo lsa kerak ushbu hikoya haqida aniq va lunda fikr yuritilgan tanqidiy maqola
’
tadqiqotlar juda kam.
37

Hikoya Ibn Mug anniyning qor bosgan hovlida mashaqqat chekib hovli’
adog idagi bolaxonali uy tomon borishga intilishi tasviri bilan boshlanadi. Shu
’
mashaqqatli harakat asosida yotgan sirli va mavhum sababni o quvchiga
’
yetkazish maqsadida adib uzundan uzoq jumla tuzadi. Mana shundan keyingina
–
u o z qahramonining behad qor uyumlari ichiga kirib qolganligini badiiy jihatdan
’
asoslashga harakat qiladi. Ma lum bo lishicha Ibn Mug anniy bolaligidan qorni
’ ’ ’
sevar edi. Qor yog ishi bilan u tashqaridan kelmas edi. Yillar o tishi bilan Ibn
’ ’
Mug anniy ulg aygan bola chaqasi bilan umrguzaronlik qiladigan hovlining
’ ’ –
fayzi ketdi. Hikoyada mana shundan keyin ilgari adabiyotda oqlik ezgulik ramzi
sifatida talqin qilinib kelingan qor ramziy obrazi butunlay boshqa bir majoziy
ma noda yovuzlik va daxshat ma nosida badiiy talqin qilina boshlaydi. Chunki
’ ’
qish kuz va bahor mavsunlarining mazmun mohiyai yuqolib, bu hovlida tinimsiz
qor yog ishi odatiy holga aylanadi. Muhimi shundaki, shamol boshqa joylardagi
’
qorlarni ham uchirib kelib, Ibn Mug aniyning bog hovlisiga sochadi. Shuning
’ ’ –
uchun Ibn Mug aniy barcha oila a zolari bilan qor bosgan uyda bandi bo lib
’ ’ ’
qoladi.
Oila a zolari uchun na kunni na tunni farqi bo lib qoladi. Kattalaru bolalar
’ ’
malixushyo kunlarni boshdan kechirayotgan edilar. Ularning uxlayotganini ham
uyg oqligini ham farqlab bo lmas hammalari shivirlab hatto imo ishoralar bilan
’ ’
gaplashadigan bo lib qolayotgan, bundan xovotirga tushayotgan Ibn Mug aniy
’ ’
ramz solib ko rsaki bu ham holva uyiga gurung, javob muomala qahatga
’ –
uchrayotganini payqadi. U to satdan, Gapirsalaring-chi, nima tildan
’ “
qolayapsizlarmi, hammang deya baqirib chaqirib qolar, burchak burchakda
” – –
biqinib, ko rpasiga o ranib tinimsiz non kovshayotgan o g illari, onasining
’ ’ ’ ’
pinisidan chiqmaydigan qizi nima gap aytishini bilmay hayronu lol bo lib
’
bo zrayib o tiraverishardi. Shundagina Ibn Mug aniy o zi ham tobora kamgap
’ ’ ’ ’
bo lib borayotganini o ylab ko rsa, keyingi ikki uch kunda uch to rt
’ ’ ’ – – ’
og izdan ortiq so z aytmaganini eslab qolar noiloj, bolalikda ko rgan
’ ’ ’
kechirganini xotirlashga tushar bolalar takrorlanaverganidan yoz bo lib ketgan
’
otalarining hikoyasini betasir, beparvo tinglar edilar.
38

Keltirilgan ushbu parchada Xurshid Do stmuhammadning Ibn’
Mug aniyning qalb iztiroblari va kechinmalarini hatti harakatlar, yuz tuzilishi,
’
ko z qarashlari orqali ochadi.
’
Hikoyani kitobxonga g ayritabiiy tasavvur tug dirishiga sabab
’ ’
bo layotgan bir sabab shundaki, adib kichik bir hikoya miqiyosida ramziy ma no
’ ’
kasb etuvchi badiiy obraz va tafsillarga haddan ziyod o rin beradi. Bir misol
’
uyning shiftidagi toqilar orasida topilgan yashil bahmalga o ralgan kitob
’
tafsilotiga adib kuchli ramziy ma no yuklaydi. Ya ni bu kitob insoniyatni yuksak
’ ’
ma naviyatga yetaklovchi boylik ramzini anglatsa, unda yozilgan yagona jumla
’
Kuyolamni sel qiladur dan iborat to rtta kalom insonning orzu istaklari
“ ” ’ –
ramzini ifodalaydi.
Bu orqali ijodkor ojdodlari o tgan hovli adog idagi boloxonali uy
’ ’
chog dog ida osib qo yilgan sozlarni Ibn Mug aniy xotirasiga jonlantiradi.
’ ’ ’ ’
Mana shundan keyin u o z jonini xavf ostiga qo yib, ne ne mashaqqatlar chekib,
’ ’
qarg alar va kalamushlar xurujiga qarshi kurashib ana shu uy tomon intiladi va
’
oxir-oqibatda yetib boradi.
Xullas, hikoyada yozuvchi uchun ichki dunyoning ruhning kechinmalarini
tashqi qiyofa, holat va hatti harakatlarda tasvirlash ya ni dinamik prinsip asosiy
’
mezondir.
Nazar Eshonqulning Shamolni tutib bo lmaydi psixologizmini analitik
“ ’ ”
prinsipi yaqqol ko zga tashlanadi. Bu prinsipda voqealar tafsilotining tasviriga
’
nisbatan his tuyg ular tafsiloti tasviri birinchi planga chiqadi.
’
Qahramonning ruhiy jarayoni, bu jarayonning betinim o zgaruvchanligi,
’
fikrlar, hislar va kechinmalarining rivoji va oquvchanligi keng tahlil etiladi.
Shuning uchun ham Nazar Eshonqul Shamolni tutib bo lmaydi
“ ’ ”
hikoyasida asosiy diqqatini qahramonning o z shaxsidagi qarama qarshi fikrlar
’ –
jangiga, his tuyg ular kurashiga qaratadi. Qahramon qalbi dialektikasining
’
ochilishi. O sha qahramonni tug dirgan va o stirgan muhit ko p qirrali
’ ’ ’ ’
panoramasining realistic tasviriga olib keladi.
39

Yozuvchi asar qahramoni Baynamomoning uzoq davom etgan motamsaro
ayni paytda mardona hayot yo lini o ziga xos ohangda hikoya qiladi. Aslida bu’ ’
asar uchun hikoya qiladi , ko rsatadi deyish nisbiy, chunki unda momoning
“ ” ’
hayot yo lini roviy tilidan bir boshdan tartib bilan hikoya qilib berish yo q.
’ ’
Shuningdek asarda an anaviy realistik hikoyalarga xos qahramon hayoti
’
lavhalarini kartinalar orqali gavdalantirish, personajlarga to qnashuvlar, dialoglar
’
uchramaydi. Momo qismati bilan bog liq xarakterli voqealar chunonchi u qishloq
’
ahli olamon orasidagi ziddiyat bir ikki detallar, shitrixlar, ixcham lavxalar orqali
–
eslatiladi. Hatto hikoyadagi eng jiddiy to qnashuv, olishuv momoning eri va
’
uning qotili Zamon otboqardan qasos olishi uni chovaqlab qonli barmoqlaridan
judo etish voqeasi sahna ortida yuz beradi. Bu mudxish voqeani muallif imo
–
ishoralar, detallar orqali ayon etadi. Asarni mutolaa qilayotganda g am
’ –
g ussaga to la va ayni paytda mardonavor og ir bir kuyni tinglayotganday
’ ’ ’
bo lasiz , Momoning ruhiy holati va hayoti go yo shu kuy pardalari orqali ifoda
’ ’
etiladi.
Bayna momo bir paytlar faqat qishloq emas butun tog li xalqning orini
’
ko targan, nomini chiqargan eri Rayim polvonni quloq deya ta qib qilishlari
’ ’
mol mulkini tortib olishlari song itday xor qilib otib tashlashlariga yo l quygani
– ’
va o g li bilan erini yangi zamonining egalari bir paytlar rayim polvonning
’ ’
malayi Zamon otboqar ixtiyoriga berib qo ygani uchun hamqishloqlari also
’
kechira olmaydi. Odamlarning, aniqrog i olamonning ojiz, hurkak, befarq. Mute
’
holga tushib qolgani uni iztirobga soladi: Bu qishloqning ayollari endi faqat
“
hezalak tug adi deya masxara va nafrat bilan olamondan yuz ugiradi. Ellik yil
’ ”
davomida yolg iz alam iztiroblar ichida umr kechiradi. O z yolg izligi va
’ – ’ ’
musibatini hayotining badbo y, zabun, xor etilgan hidlari anqib yotgan zamonlar
’
dahlizidan yetaklab o tadi.
’
Muallif mungli kunlar qanotida momoning mushkul ruhiy hayotini izhor
etishda davom etadi: Bayno momo har kecha ko z yoshlari bilan to lgan
“ ’ ’
qayiqda yillar qoyalari orasida qolib ketgan eri bilan o zining ilma - teshik
’
bo lgan murdasi va Zamon otboqarning muzaffar qamchisi xalqob bilan to lgan
’ ’
40

ayvonga suzib borar, ertalablari xo l bo lib ketgan yostig ini xuddi qadim’ ’ ’
ajdodlarining unut bo lgan yaloviday uyining oldidagi balnd tolga osib oftobda
’
quritardi. Yana: qish paytlari g amlab quygan o tini yetmagan kunlari u
“ ’ ’
ko rpaga oyog ini tiqqanicha xotirasga isinib jon saqlardi . Uning shu turishi
’ ’ ”
azob uqubatning bir to plam ug omiga o xshardi. Qahratonda xotirasiga
– ’ ’ ’ “
isinib jon saqlash motamsaro ayolning holatini azob uqubatning bir
” “ –
to plam uyushi ga o xshatish sahifalarga cho zilgan dramatik sahnalar ohu
’ ” ’ ’
faryodlaridan ko ra qahramon ruhiy holatini aniqroq va ta sirchanroq ifodalaydi.
’ ’
Shu xil iztirob, g am alamlariga qaramay u g ururini baland tutadi:
’ – ’
Bayna momo qishloqdoshlariga ko z ko z qilmoqchiday va bu uyning
“ ’ – ’
erkagi va oriyati o lmagan deya ta kidlayotgan eri va o g lining polvonlik
’ ’ ’ ’
yaktaklarini har oyning oxirida, shusiz ham hammaning ko ziga tashlanib
’
turadigan uyining shappatgayiga osib quyardi . Biroq bu mashg ulotning
” ’
davomi, oqibati baribir ayanchli va mungli: yaktaklar ham bora bora nafrati
“ –
to la changalga dosh berolmadi: Zamon o tishi bilan qassob o limidan bir kun
’ ’ ’
oldin yaktaklar torda uvada uvada bo lib osilib turar, ular endi kiyimdan ko ra
– ’ ’
qabrlar ustiga ilib quyadigan yaktakka o xshab qolgandi.
’ ”
Alam, afsus nadomatlar ichra o y surasan kishi.
’ Bu foniy dunyoda yaxshi
va yomonliklar, odamlarning quvonchlari adasiz g am g ussalari ulardan
’ – ’
qolgan xotira yodgorliklar, baribir unutiladi. Ne ne quvonchu g am alamlar
’ –
maskani bo lmish, bir vaqtlar qishloqning ko rki sanalishi bugun esa puturdan
’ ’
ketgan Bayno momo uyi buzilmoqda no malum va mudhish sinoatlarga to la
’ ’
qadim qo rg onni eslatuvchi bu uy bilan birga taqdirning beshafqat uyiniga
’ ’
qarshi kurasha dunyodan yolg iz va izsiz o tishi azobini ko tarib kelgan, hayoti
’ ’ ’
odamlar uchun tushunarsiz va mavhum tuyulgan momo haqida xotiralar ham
yo qlik qa riga ketmoqda
’ ’
Qarang, birgina mu jaz hikoyada ko rimsiz, e tiborsiz, odamlardan,
’ ’ ’
olamondan chetda g aribona umr kechirgan alamdiyda mag rur ayolning asr
’ ’
fojialari zamon talatumlaridan darak beruvchi cheksiz g am anduqlari, ko ngil
’ – ’
faryodlari, isyoni, yorqin ruhiy siymosi muhrlanib qolgan. Va bu momo
41

ruhiyatidagi bu muhrlanish dinamik ravishda asta sekin rivojlanib borib,–
qahramon qalbining borlig ini bizga yanada ochibroq ko rsatadi.
’ ’
Demak, shamolni tutib bo lmaydi hikoyasida Bayna momoning butun
“ ’ ”
hayoti ichki va tashqi olami, qismati ana shu dastlabki his va uning natijasi
bo lgan fikrining oqibatidir.
’
Hikoyada analitik prinsip asosiy hukmron prinsipdir. Xarakter va
psixologizm ( mazmun va shakl dialektikasi kabi) bir biriga bog liq
“ ” – ’
kategoriya ekan. Psixologik tahlil prinsiplari ham bizningcha xarakter yaratish
prinsiplari bilan hamohangdir.
Professor L.I.Timofeyevning yozishicha, inson harakterini tasviri ikki xil
yo l bilan amalgam oshiriladi. Bu insonning hatti harakatlari, faoliyatlari,
’ –
yashash tarsi bilan bog liq Yo odam o zini u yoki bu voqealar aralashgan
’ “ ’
holda hatti harakatlarda faoliyatda ko rsatadi. Yoki hatti harakat qilmasdan,
– ’ –
uni o rab olgan tevarak atrofdagi hayotiy voqelikni kechinmalari orqali qabul
’ –
qiladi .
”
Inson hatti harakatlari shaklining ikki xil ko rinishi xaqidagi bu fikr
– ’
psixologiyada ham o zining ilmiy asosini topgandi. Psixik narsaning ikkita
’
yashash shakli mavjuddir. Birinchisi, psixik narsaning shakli bo lib, bu hayot va
’
faoliyatda aks etadi. Bu uning birinchi yashash shaklidir. Ikkinchisi, psixik
narsaning tashqi shakli bu reflektsiya, introspektsiya, o z o zini tahlil qilish
– ’ ’
o zida psixik narsaning aks ettirishdir.
’
Jumladan, poeziya bu ichki dunyodir, o z ichida qoluvchi va
“ – ’
tashqariga chiqmaydigan tashabbuslar dunyosidir. Bunda poeziya ichki dunyo
elementida, sezuvchi va fikrlovchi hayol doirasida qoladi. Bunda ruh tashqi
reallikdan o tib o z ichiga o zi yashirinadi va tashqi dunyoni o zida aks
’ ’ ’ ’
ettirgan ichki hayotining mislsiz jilo va jilvalarini poeziyaga hadya etadi. Bunda
shoirning shaxsiyati birinchi galda namoyon bo ladi, biz hamma narsani faqat va
’
faqat u orqaligina qabul qilamiz va anglaymiz
”
Haqiqatdan ham lirikada bizning qalbimizni larzaga slogan voqelik
kechinmalar ruhiyatimizni bir aniy lahzada, o zgartirib yuboradi.
’
42

Nasr Ideyaning ma nosini tashqi ko rinishda ifodalaydi va ma noviy“ ’ ’ ’
dunyoni butunlay aniq, tiniq obrazlarda uyushtiradi. Bunda hamma ichki ma no
’
tashqi ko rinishiga chuqur singib ketadi va bu ikki tomon ichki va tashqi
’ –
tomonlar bir biridan ayrim holda ko zga ko rinmaydi. Ammo bevosita jam
– ’ ’
holda ular aniq, o z qobig iga o zi burkangan reallikni voqeani
’ ’ ’ –
gavdalantiradi. Bunda shoir (ya ni yozuvchi) ko zga ko rinmaydi. Shoir (ya ni
’ ’ ’ ’
yozuvchi) esa o z o zidan vujudga kelgan hodisaning go yo oddiy
’ – ’ ’
bir hikoyachisigina bo lib qoladi .
’ ”
Shuning uchun ham Xurshid Do stmuhammadning Ibn Mug aniy
’ “ ’ ”
Nazar Eshonqulning Shamolni tutib bo lmaydi hikoyalarida tasvirning
“ ’ ”
haqqoniyligi, voqeabandlik va mazmunning ta sirchanligi yaqqol ko zga
’ ’
tashlanadi. Hayot adabiy asarga san atkorning estetik ideali elagi dan o tib
’ “ ” ’
kiradi, har qanday asar muallifning ma lum e tiqodini, hodisalar ustidan
’ ’
chiqargan hukmini, vazifasini ifodalaydi. Ammo epik tur asarlarida bu tendentsiya
hayotning xolis manzarasi orqasiga yashiringan bo ladi.
’
Demak, agar psizologizmning (dinamik, analitik) prinsiplarini badiiy
adabiyotda shaxs psixologiyasini ochish yo llari deb tushunsak (
’ 43 hut llar ’
psixik narsaning ichki va tashqi yashash usullari) yozuvchi albatta, xarakter va
uning ruhiyatini yaratish jarayonida bu chegaradan chiqib ketaolmaydi.
Bu o z novbatida psixologik tasvirning pafos ta sirchanligini hamda
’ ’
haqqoniligini isbot etadi.
I bob yuzasidan quyidagicha xulosalarga keldik:
Birinchidan , magistrlik dissertatsiyasida pafos va uning o ’ ziga xos
xususiyatlarini tahlil qildik , ya ’ ni ijodkor asar yaratayotgan paytdagi ehtirosli
jarayonlar o ’ rganildi .
43

Ikkinchidan , pafos yozuvchining qahramon obraziga munosabati , asar
yo ’ nalishi , umumiy konsepsiyasini belgilovchi omil ekanligi tadqiq etildi .
Uchunchidan , ijodkorning xarakter yaratishdagi mahorati va ta ’ sirchanlikka
erishish uslubi o ’ rganildi .
To ’ rtinchidan , xarakterlarni yaratish jarayonida yuzaga keladigan mehnat ,
ilhom , iste ’ dod haqida fikrlar bildirildi .
Beshinchidan , X . Do ’ stmuhammadning “ Ibn Mug ’ anniy ” hikoyasidagi
xarakterlar ruhiy iztiroblari tahlil qilindi .
Oltinchidan , N . Eshonqulning
“ Shamolni tutib bo ’ lmaydi ” hikoyasidagi
analitik prinsip , ya ’ ni voqealar tafsilotining tasviriga nisbatan his - tuyg ’ ular
tafsiloti tasviri ustunligi tadqiq etildi .
II.BOB. Estetik ideal va ijodkor konseptsiyasi.
II.1. Nazar Eshonqul hikoyalarida estetik ideal va ijtimoiy
muhit.
44

Estetik ideal san at asarlariga mujassamlangan voqelikka bo lgan estetik’ ’
hissiy munosabatdir . Estetik voqea hodisalarni baholash mezon, voqelikni
– ” –
estetik bilish vositasi, namuna qariyib muayyan norma demakdir. Hayot unga
binoan kulgili yoki fojiali, deyiladi. Estetik idealning komik inson ga ham o z
“ ” ’
qarashi bor. Uning asosida hayot o zgartiriladi, takomillashtiriladi. Unga ko ra,
’ ’
odamlar xunuk yo go zal bo lishi mumkin, u kishilarning madaniyat, odamiylik
’ ’
darajasini ko rsatadi.
’
Estetik ideal tarixiy, zamonlar o tgan sari tajriba yig ib boradi, boyiydi,
– ’ ’
chuqurlashadi.
Estetik ideal ijodkor konseptsiyasini ya ni uning o ziga xos
– ’ ’
yo nalishini belgilab ko rsatadi.
’ ’
Yozuvchi ediali go zallikdir, u tabiiy va estetik go zallik tarzida
’ ’
ko rinadi, ammo fojia xunuk, komik hodisalar ta siri zamirida yashiringan
’ ’
bo ladi. U milliy va umuminsoniy manfaatlar va qiziqishlarga tayanadi.
’
Yozuvchining estetik ideali ijobiy qahramonning estetik idealiga qo shilib ketadi.
’
Jamiyat, inson ibrat va o rnaksiz yashay olmaydi, ya ni ideal uning uchun suv va
’ ’
havodey kerak. Ko rinib turibdiki, estetik idealsiz badiiylik yo q. Biroq estetik
’ ’
ideal qat iy o lcham yo chegara emas, ammo yozuvchi unga ega bo lishi shart.
’ ’ ’
Yozuvchi ega bo lgan sehrli mantiq har bir adabiy tur va har bir janrda, ularning
’
spetsifikalari negizida o ziga xos ifodalanadi. U romantizmda
’ – 45 hut a 45 s,
realizmda 45 hut a 45 st tus oladi.
G oya yozuvchining niyati, estetik ideal bilan bog langan. Go yo
’ – ’ ’
Gyotening ideallar doimo inqilobiy maqsadlarga kerak , degan fikrini
“ ”
ta kidlagan. Estetik ideal asosida insonparvarlik turadi va u hamma unsurlarni
’
uyushtiradi. Gumanizm muallifni haqiqatdan uzoqlashtirmaydi. Estetik ideal
go zallik qonunlariga tayanadi, jirkanch hodisa va salbiy shaxslarga qarshi turadi.
’
Adabiyot xunukni, salbiyni ko rsatganda ham go zallikka dastyorlik qiladi.
’ ’
Go zallik haqiqatni ilmiy o zlashtirishning safdoshidir. Umuminsoniy
“ ’ ’
manfaatlarni ifodalash go zallik tasviridir, haqiqiy badiiy asarlarda na go zallik,
’ ’
na etishmovchilik mavjud; ular kimga tushunarli bo lsa, unga faqat go zallik
’ ’
45

butunligicha ko rinadi . Yozuvchi o z idealini to la aks ettirishi lozim. Unga’ ” ’ ’
hiyonat qilmasligi kerak.
Yozuvchi asar va qahramonning ham estetik ideali bo ladi. Cho lponning
’ ’
estetik ideali shaxs erki, ozodlik va mustaqil davlat tuzishdir. Zaynab va Omon
“ ”
dostonining estetik ideali sevgida bid atlarga qarshi turishdir. Otabekning estetik
’
ideali yuksak insoniylik, oru nomus, chorizm bosqinchiligiga qarshi boorish.
Ulug vatan urushi davri adabiyotining estetik ideali front orqasini
’
mustahkamlash va g alabadir. Sovet adabiyoti kommunistik estetik ideal bilan
’
qurollangan edi.
Turli yozuvchilar, ijodiy metod, oqim, g oya, uslub va qarashlar ziddiyati
’
va kurash oqibatida g olib chiqqan, yetakchi, hukmron adabiy taraqqiyot
’
yo nalishi adabiy jarayon demakdir. Istedod, estetik ideal va adabiy jarayon bir
’
butundir. Yozuvchi asarda aks etgan mavzu va voqeaga adabiy jarayon ruhi, o z
’
estetik ideali taqozosi bilan aloqador holda e tibor hamda baho beradi, chunki
’
uning o z estetik orzusi (ideali) shu adabiy jarayonda shakllanadi. Istedod davr
’
taqozosiga binoan, mavzuni tanlaydi va voqeani baholaydi, uning o ziga hos ifoda
’
uslubi davr va adabiy jarayon uslubi bilan mushtarakliklarga ega.
Barcha adabiyotshunoslar estetik idealsiz badiiy adabiyot mavjud emasligini
bir ovozdan tasdiqlashadi. Lekin uni anglashda, tushuntirishda turli talqinlar,
bahs munozaralar davom etmoqda. Xususan, rus adabiyotshunoslaridan N.Gey,
–
V.Piskunov, L.N.Stolovich, V.Murian, V.Vanslov va boshqa bir qator
mualliflarning estetik ideal haqidagi fikr mulohazalarini tadqiq etar ekan,
–
A.Akopov shunday xulosa chiqaradi: Estetik ideal mohiyati haqida tadqiqotlar
“
qancha bo lsa, nuqtai nazarlar ham shunchalar ko p . bu o rinda muallif
’ ’ ” ’
G.Gey va V.Piskunovlarning estetik idealni birgina ijobiy qahramon doirasida
talqin etishlari biryoqlama fikr ekanligi, aslida estetik ideal butun adabiy voqelik
va barcha harakterlar, ularning xatti harakatlarida birdek mujassam bo ladi,
– ’
degan mulohazalarni haqli ravishda qullab quvatlaydi. Chindan ham estetik
–
idealni birgina ijobiy qahramon, badiiy obraz yoki sof go zallik tasavvurlari
’
qamrovida olib talqin etish yanglish xulosalarga olib keladi. Zero ijodkor estetik
46

ideali san at va adabiyot namunalari qamrovida namoyon bo ladi. Estetik idel’ ’
intilishlarning eng yuksak cho qqisi, eng oily maqsad, namuna sifatida o quvchi
’ ’
xis tuyg ulariga, ongiga ta sir qiladi va tasavvur olamining kengayishiga asos
– ’ ’
bo ladi.
’
Badiiy asardagi estetik ideal hayotda har bir inson ko nglidagi idealning
’
teranlashuviga yordam beradi. Aksariyat hollarda idealning badiiy shaklda
reallshuvi inson o z hayotidagi maqsadiga yetishiga kuch quvvat bag ishlaydi.
’ – ’
Aks holda, asarning yozilishi va o qilishida muddao hosil bo lmas edi. Estetik
’ ’
ideal san at va adabiyotning yashashida, jamiyatda o rnini topishida eng muhim
’ ’
omillardan biri hisoblanadi. Demak, u yoki bu ijodkorning estetik ideali haqida
so z ketsa, quyidagi jihatlarni e tiborga olish kerak:
’ ’
- shoir va yozuvchi yashab ijob etgan davtning go yaviy, mafkuraviy,
’
ijtimoiy iqtisodiy talab va ehtiyojlari bilan bog liq holatlar;
– ’
- estetik idealning ijodkor shaxsi, dunyoqarashi, hayotiy qiziqishlari va
poetic salohiyatiga bog liqligi;
’
- umuminsoniy estetik idealning azaliy mezonlariga muayyan davr va
ijodkorning munosabati masalalari.
Estetik ideal qaysi davrda qanday shakl va mazmunda ifodalanmasin, uning
negizida insonga munosabat doimo saqlanadi va u yaxlit estetik ideal tushunchasi
mag zini tashkil etadi.
’
N.Eshonqulning Tobut deb sarlavhalangan hikoyasi 90-yillar o zbek
“ ” ’
modern hikoyalarining yetuk namunasi bo ladi desak, yanglishmasak kerak.
’
Hikoyani o qigan o quvchi hayotning faqat oq rangdan iborat emasligiga iymon
’ ’
keltiradi. Turmushdagi ezgulik va yovuzlik tushunchalarini solishtirib,
ezgulikning qadr qimmatini chuqurroqanglaydi. Sho ro adabiyoti anglamagan
– ’
yangi bir mazmunni ilg agandek bo ladi.
’ ’
Hikoyada psixologik bayon uslubi yetakchilik qiladi. Aytish kerakki, bunday
uslub N.Eshonqul ijodiga xos. Uchinchi shaxs tomonidan bayon qilingan voqealar
qahramonlar va ro y bergan tahlikali vaziyat tasvirini beradi. No malum
’ “ ’
sabablarga ko ra o lim ko paygan chekka muzofotdagi oils shaharga
’ ’ ’
47

ketayotgan tekshiruv guruhiga nega aynan meni qo shib qo yishdi,’ ’
me morchilikning o latga qanday aloqasi bor. (Bizga hali sira aniqlanmagan
’ ’
o lat deb tushuntirishdi). To g risi, hozircha aqlim yetmaydi , deb boshlanadi
’ ’ ’ ”
hikoya. 25
Parchadan ma lumki, hikoya qahramoni addiy bir me mor. Tajriba,
’ ’
bilim, mahorat borasida ham boshqa me morlardan farq qilmaydi. Uni o lat
’ ’
munosabati xo jako rsinga jo natishgan, xolos. O lat davom etayotgan
“ ’ ’ ” ’ ’
shaxarga yetib kelganda, hatto oradan bir necha kun o tganda ham me mor
’ ’
o zining, kasbining o latga qanday aloqasi borligini tushuna olmaydi. Shaharda
’ ’
esa o lat kuchaygandan kuchayib, shahar ahlini yuhodek komiga tortaveradi.
’
Guruhning kutib olgan shahar boshlig I voqeani shunday bayon qiladiki, barcha
’
guruh a zolarining, xatto o lat buyicha mutaxassis professorning ham vujudlarini
’ ’
o lim sharpasi g imirlagandek tasavvur o yg onadi:
’ ’ ’ ’
Hamma balo besh oycha burun boshlandi. Odamlar ishlab turgan yoki
“
uxlab yotgan joylarida ba zan suhbatlashib turib to satdan jon taslim
’ ’
qilishayapti. Avvaliga biz bularning hammasi shunchaki tasodifiy deb
o ylagandik. Biroq o lim tobora ko paygach, tashvishga tushib qoldik. Maxsus
’ ’ ’
emlash o tkazdik, voqeaning tagiga yetish uchun barcha kasalxonalarimizni
’
nazorat ostiga oldik, bir necha marta ularni maxsus nazoratdan o tkazdik, ammo
’
natija bo lmadi o lim to xtamadi
’ – ’ ’ ” 26
.
Me mor yigitning shahar boshlig ining hikoyasidan ham ko proq boshqa
’ ’ ’
narsalar daxshatga solar edi: Birinchi bor o lat shahar ostonasiga qadam
’
qo yganida u butun shaharni tutib ketgan, hatto shahar boshlig ining vujudidan
’ ’
anqiyotgan achimsiq, badbo y hidni sezadi. Shahar darvozasining haybati,
’
shaharning uchishga chog langan mahluq ni eslatish uni daxshatga soladi.
“ ’ ”
Shahar darvozasidan ichkariga kirar ekan, ularni g oz qotgan soqchilar kutib
’
olishadi. Bu holat e morga shahar ichida o zga bir muhit mavjudligiga ishora
’ ’
bo lib turadi. E tibor qilinsa, ushbu shahar bir qarashdayoq sho ro diktaturasi
’ ’ ’
tomonidan o rnatilgan g ayriinsoniy muhitni eslatadi. Shahar boshlig idan
’ ’ ’
tortib, barcha aholining ko zlarida umidsizlik, loqaydlik kezib yurardi. Shahar
’
25
Eshonqul N. Tobut. // O zAS. 1992. 17iyul
’
26
Eshonqul N. Tobut. // O zAS. 1992. 17iyul
’
48

binolaridagi muhtashamlik, beakdorlik va soxta salobat bu joydagi hazing, chiqkin
muhit qiyofasini yashirishdan ko ra oshirishga xizmat qiladi. Me mor avvaliga’ ’
o latning sababi shahar binolarining quyoshga teskari qilib qurilganidanmikan,
’
degan hayolga boradi: Ammo tezda bu o yim haqiqatga hech bir to g ri
“ ’ ’ ’
kelmasligini angladim: o lim to rt muchasi but, baquvvat, sog lom
“ ’ ’ ’
kishilarning ham komiga torayapti , degan edi shahar boshlig i. o latning bu
” ’ ’
uylarga hech bir aloqasi yo qligini tushungach, hafsalam pir bo lib ortga
’ ’
qaytdi , deya hikoya qiladi qahramon. Shahar aholisining bir xil qiyofasi, ulardan
”
yozilib turgan hasrat, mung, yuzidan yog ilib turgan loqaydlik va qahr bu odamlar
’
uchun kelajak absurdga aylanganidan dalolat beradi. Yozuvchi bir o rinda
’
shaharni sarobga, ro yoga o xshatadi. Darhaqiqat, sho rolar o rnatgan
’ ’ ’ ’
diktatura ham asli sarob bo lgan yolg onchi aqidalar asosiga qurilganmidi?
’ ’
Odamlarning bemaqsad izg ib yurishi, hayotga nisbatan loqayd munosabati,
’
yuzlaridagi qurquvning izi shaxsiyatidagi qiyofasizlik, hamma hammasi sho ro
– ’
davri odamining absurd hayotini, kelajaksiz turmushini eslatadi.
Hikoyada kiyimlari uvada, qaddi bukik, uzun hirqa kiygan, ko zlarini
“ ’
jazava junun qoplab olgan jinni obrazi bor.
– ”
U odamlarga qarata mudom bir gapni takrorlab yuradi:
- Hammalaring uning changalidasizlar, shahar ham uniki. U menga aytib
“
turdi, men qurib berdim.
”
Shahar boshlig I me morga uning asli shu shahar loyihasini chizgan
’ ’
me mor ekanligini aytadi. O zi g ayratli, bilimli odam bo lib, dunyoda eng
’ ’ ’ ’ “
ulkan va odamlar hali hayoliga keltirmagan shahar quramiz , deb yuradi. Shahar
”
bitgach, ko p o tmay o z ustaxonasini yoqib yuboradi. Shaharga ham o t
’ ’ ’ ’
quymoqchi bo ladi. Keyin uni jinnixonaga jo natadilar. U tomom jinni bo lib
’ ’ ’
qoladi. Bu obraz ko p jihatdan sho roga xizmat qilgan sotsialistik qurilishlar
’ ’
boshida bo lgan, ammo daf atan bu tuzum mohiyatini anglab qolib isyon
’ ’
ko targan ba zi ziyolilarni eslatadi. Ma lumki, sho ro tuzumini
’ ’ ’ ’
g ayriinsoniyligini anglab yetgan har qanday odam jazosiz qolmagan.
’
Turmalarga, jinnixonalarga qamashgan. Muallif bu obraz orqali sho ro zamonida
’
49

faqat jinni odamgina haqiqatni ayta olishi, ko zi ko r bo lgan sovet fuqarolari’ ’ ’
uni hech qachon anglamaganlarini ko rsatadi. Sovetlar jamiyatida bunday
’
hodisalar kam bo lsa-da, bo lib turga haqiqat. Hikoyadagi barcha obrazlar aniq
’ ’
bir qiyofaga ega emas. Hayotlari ularning qiyofalari ham ma nosiz, shaklsiz
’
absurd. Faqat telbagina telbaligi ostida o z qiyofasini saqlab qolgan. Lekin bu
’
qiyofasiz jamiyatdan quvilishga, o limga mahkum. U loqayd hamshaharlariga
’
qarata hammamiz uning changalidamiz deganda yodimizga ko pchilikni
“ ” ’
daxshatli changaliga olgan sho ro tuzumi keladi.
’
Telba ham bir paytlar ko p qatori bo lgan. Uning (sho ro tuzumining)
’ ’ ’
ko rsatmasi bilan ko r ko rona shahar (sovet tuzumini) qurilishiga bosh
’ ’ – ’
bo lgan. Ishning nima bilan tugashini anglamagan. Hikoya so ngida shahar
’ ’
loyihasini telbadan olgan me mor yigit uning tobut shaklida qurilganini anglaydi.
’
Shunda u barcha falokatlarning sababini tushunadi. Shahar aro kezib yurgan
badbo y hid (sho ro mafkurasi)ning tobut (sho ro tuzumi) uchun xosligini
’ ’ ’
anglaydi. Darhaqiqat, sho ro tuzumida yashaganlar uning mashaqqatlarini
’
tortganlar ruhlarida, jismlarida 50 hut a riq his etganlar. Faqat asl sababini anglab
’
yetmaganlar. Rostdan ham tobut ichida tug ilgan odam uning tobut ekanligini
’
qanday anglasin?!
Ushbu hikoya ba zi jihatlari bilan A.Qamyuning Vabo romaniga yaqin
’ “ ”
turadi. Vabo da ham falokatga nisbatan odamlarning munosabatlari bir xil.
“ ”
Hamma unga loqayd qaraydi. Hamma o z tashvishi bilan band. Falokatning
’
oqibati o lim ekani, shahar axli o limga mahkumligini anglaganda ham bu
’ ’
loqaydlik yo qolmaydi. Odamlar bir biridan uzoqlasha boradi. Hamma xudbin
’ –
bo lib ketadi. Asar qahramoni Riye hakimning vabo bilan olib
’ 50 hut a murosasiz
kurashi esa hech bir natija bermaydi. Vabo (hayot, taqdir, qismat) baribir o z
’
ishini qiladi. Qancha odamlarning yostig ini quritib, faqat o zi xoxlaganidagina
’ ’
shaharni tark etadi. Odamlar esa shaharni tashlab ketishlari (qismatdan qochib
qutulishlari) mumkin emas: Riye hakim ularning quvg inligini va qayta
“ ’
qo shilishga bu intilishlarida qanday ma no borligini bilmaydi. U yuraverdi,
’ ’
yuraverdi, uni turtishdi, chaqirishdi, asta sekin odam kamroq ko chaga kelib
– ’
50

qoldi va u shunda hammasida ma no bor yoki yo qligi uncha muhim emas, eng’ ’
muhimi inson umidiga qanday javob berilishini bilish kerakligida ekanini
tushundi . Romanda ekzistintsiyalizm ta limoti ko rinadi. Unga ko ra inson
” ’ ’ ’
qismatning quli, u qo lidan hech narsa kelmaydigan ojiz mavjudot. Harakat,
’
kurashdan hech bir ma no bo lmaganidek, yashashdan ham ma no yo q.
’ ’ ’ ’
N.Eshonqul ushbu absurd tuyg usini ijtimoiy tuzum vositasida talqin etgan.
’
Sharq xalqlaridan o lim darakchisini bildiruvchi Tobut obrazini sobiq sho ro
’ ’
tuzumining ramzi sifatida bergan. Tobut shahar ichida yashaydigan odamlar
–
hayotlarining absurdga aylanib qolganini o zlari sezmaydilar. Haqiqiy hayotdan
’
ularni shahar devorlari ajratib turadi. Ularning hammasi bir xil qiyofasiz. Fikru
–
qarashlari bilan Tobut shahardan tashqaridagi dunyoni anglashga ojizdirlar.
Sun iy absurd jamiyatda yashayotgan, yashashdan ham ko ra ko proq o lim
’ ’ ’ ’
sari borayotgan, tasavvur beradigan shahar ahli sobiq sho ro xalqining tipik
’
tasviridir.
90-yillar o zbek hikkoyachiligida ko rinayotgan
’ ’ 51 hut a 51 stic elementlar
N.Eshonqulning ko plab boshqa hikoyalarida ham aksini topgan. Inson
’ “
tabiatidagi yovuzlik tuyg ularining oshkor bo lishi uchun sharoit yetilsa bas,
’ ’
sadism qonunga kiradi degan g oya yozuvchining Og riq lazzati
” ’ “ ’ ” 27
hikoyasi
pafosini tashkil etadi. Hikoyada sho rolar yaratgan sun iy muhit sadistic faoliyat
’ ’
uchun sharoit sifatida talqin qilingan. Tobut hikoyasidagi mavhum g oyalar
“ ” ’
ushbu asarda konkretlashgan.
Hikoya inson va jamiyat munosabatidagi fojiani ramziy buyoqlar orqali
rang barang tasvirlarga aks ettiradi. Jamiyat, tuzum haqida bunday talqin
–
berishga avvallari birorta so z aytishga jur ati yetmagan yozuvchi bugungi kun
’ ’
hikoyalarida bu ziddiyatlarni oshkor ayta oladigan bo ldi. Avvalo, sarlavhaga
’
e tibor beraylik. 90-yillargacha o zbek adabiyotida asar g oyasi va maqsadiga
’ ’ ’
bunday jumlalar birmuncha yod edi. Chunki bu qanday og riqki, insonning
’
azoblanishi evaziga undan lazzat olsa, degan fikrni hazm qilishi qiyin bo lgan
’
zamondoshimiz ham topiladi.
27
Eshonqul N. Og riq lazzati // Yoshlik. 1996.
’
51

Adib Og riq lazzati hikoyasida inson ruhiyati va tafakkuridagi qabariq“ ’ ”
va nozik qirralarining tasvirini beradi. Asarda tasvirlangan kishilar obrazi atrofda
bo layotgan voqea hodisalarga befarq, ular no malum bir bo shliq qa rida
’ ’ ’ ’
mayib va majruh, qaram va mute, lekin bu mutelik va majruhlikni mutlaqo hiz
qilmaydigan kishilardir. Ularning kechmishi, kelajagi faqat tafakkur orqali
ochiladi. Shu o rinda yozuvchining Agar hayol va tafakkur qudrati
’ “
bo lmaganda badiiy asar oddiygina bayondan iborat bo lib qolardi , degan
’ ’ ”
so zlari fikrimizni dalillash uchun xizmat qiladi.
’
Asarda tasvirlangan holat, vahshiylik o zganing azoblanishi evaziga
’
rohatlanish ya ni sadism holati o zbek adabiyotida kam ishlangan. Adib asarga
’ ’
asos qilib kundalik bo lmagan voqealarni oladi va bu voqealar ko proq falsafiy,
’ ’
badiiy mushohadalar orqali beriladi. fig onlar qanchalik mudhish hasratomuz
“ ’
chiqmasin, bunga hech kim e tibor ham bermas, aksincha, bir necha fig on
’ ’
ichidan kim ko proq oh boh qilayotibdi, kimning tovushi baland, kimniki
’ –
zo raki-yu, kimniki samimiy deya bahslashardilar . Adib voqealarni tasvirlar
’ ”
ekan, inson ruhiyatini, uning ichki dunyosini, xatti harakatlarini va bu
–
holatlarning shakllanishida ijtimoiy muhit muhim rol uynashini nazarda tutadi.
Abu Nasr Farobiy ta kidlaganidek, insonning insonligini ifoda etuvchi yagona
’
mezon aql idrok, ong va tafakkur darajasi bo lsa, ularning mohiyatini ochib
’
beruvchi, miqiyos va ko lamiga baho beruvchi bosh mezon xatti harakat,
’ –
hayotga va atrof muhitga munosabatdir. Inson o zining insonligini muhit
– ’
ta sirida namoyon etadi. Darhaqiqat, badiiy adabiyotda muhit insoz xarakterini
’
ochib berishda muhim rol o ynaydi. Chunki har qanday holat va harakat inson
’
tafakkuriga shunchaki ta sir etib qolmay, uning voqea hodisaga qanday
’
munosabatda ekanligining ifodasi hamdir. N.Eshonqul qahramonlari ham
muhitning kuchli va ayovsiz ta siriga tushib qolgan, uning quliga aylangan, bu
’
holatdan qutilishga o zida idrok yo iroda topolmagan kimsalardir.
’
Inson murakkab xilqat. U jamiyatda ongli ravishda harakatlanadi. Ba zi
– ’
sirli hatti xarakatlar inson qismatini fojiaga olib keladi.
–
52

Asarda uch toifadagi insonning badiiy tasviri mujassamlashib, bir birini–
to ldirib keladi. Maydon ramziy ma noda hayotdir. Ana shu maydonda
’ ’
azoblanuvchi, azoblovchi va tomoshabin ishtirok etadi. Bu toifalarning har biri
o z tafakkur tarziga ega. Hikoyada tasvirlanayotgan fojia kitobxonni hayajonga
’
soladi va ishontiradi. Asardagi obrazlarga alohida alohida nazar tashlaylik.
–
Azoblanuvchi mahkum kim? U qanday muhitda? Hikoya inson taqdirining,
azoblarining rangin buyoqlarini ko ramiz. Asar qahramoni murakkab tuyg ular
’ ’
egasi. Asar voqealari hikoyachi qahramon tilidan bayon qilinadi. Asrda
tasvirlangan bu voqealar ma nosi tagzamirli. Uni har kim o zicha tushunishi
’ ’
mumkin. Masalan, u dunyodagi ma lum bir millatning, xalqning ko rinishidir,
’ ’
balki. Unda azob uqubatlarga giriftor qaysi bir millat vakillariga ishora bordek.
–
Asarda o qiymiz: avval oyoqlarining, so ngra qo llarining
’ “… ’ ’
barmoqlarini birma bir, bo g inma bo g in sindira boshlardi, og riq
– ’ ’ – ’ ’ ’
qo zg atish mumkin bo lgan barcha usullarni qullashga ruxsat etilgandi,
’ ’ ’
nazoratchilarning avval mahkumlarni etlari shilunguncha savalab chiqishar, keyin
yaralar ustiga tuz sepishardi. Barmog I sungan mahkum o kirib yuborar, yuzida
’ ’
azobli ifoda paydo bo lib, ko zidan yosh chiqib ketardi, ammo qisib olgan
’ ’
lablariga baayni zulmat ichida yonib turgan shamdek bir zaif tabassum qalqib
chiqardi, og riq kuchaygan sayin bu tabassum butun yuzni egallab olardi.
’
Kimning yuzida azob o rnida tabassum paydo bo lsa, tomoshabinlar o shani
’ ’ ’
ko rsatib qiyqirishadi. Bu ularning olqishi edi . Yetmish yillar sho ro siyosati
’ ” ’
shunday siyasat ediki, ittifoqdagi hech bir xalq millat darajasiga ko tarilmasligi
’
kerak edi, uni bu darjaga uetkazmaslikning yagona yo li ularning qo lsiz
’ ’ –
oyoqsiz, tilsiz zabonsiz qilib quyish, ya ni xalqning yoki millatning ilg or
– ’ ’
fikrlari farzandlarini, olimu fuzalolarini, yozuvchi yoki shoirlarini yo q qilish,
’
ularning o rniga fikrlashdan mahrum, tafakkur qudrati yo q kimsalarni, bir so z
’ ’ ’
bilan aytganda manqurtlarni ko paytirish edi. Yozuvchining badiiy niyati to rt
’ ’
muchasidan ayrilib, mundiga aylantrilgan odamlarning o z baxtsizligini
’
anglamay, havoyi olqish uchun og riqlar ichida tabassum qilish orqali ijtimoiy
’
fojiani ko rsatish edi. Lekin bu og riq asarda jismniy og riq bilan
’ ’ ’
53

almashtirilgan. Jismonan berilgan azob unutilishi mumkin va bu og riq ruhiy’
og riq, vijdoniy azob oldida adib nazarida bir lazzatlanishdek ko rinadi. Kechagi
’ ’
zulmat ichidagi shamdek yonib turgan bugungi yorug kunlarimizga ishora
’
sifatida tasvirlanadi.
Adibning bir o rinda tomoshabinlardan kim ko proq oh voh
’ “ ’ –
qilayotibdi, kimning tovushi baland, kimniki zuraki-yu, kimniki samimiy deya
bahslashadilar , degan kuzatishlarida ham katta ma no bor. Chunki jamiyatda
” ’
turli kishilar borki, ular milliy qadriyatlar, ota bobolarining e tiqodlaridan
– ’
ko ra o z rohat farog atlarini afzal ko radilar. Bu yo lda
’ ’ – ’ ’ ’
qiyofalarini har turga soladilar. Yozuvchi bunday kishilar vijdon azobidan holi
ekanligini ko rsatish maqsadida asarda jismoniy azob uqubatlarni bo rttirishga
’ ’
harakat qiladi. Asar oxirida qahramon nazoratchi mahkumlarning yuragini
sug irib oladi va yurakning tomirlarini birin ketin qirqadi. Buning natijasida
’ –
qahramon eng oily azobga, ya ni kuchli og riq lazzatiga ega bo ladi. U og riq
’ ’ ’ ’
lazzatidan baxtiyor, yuzida tabassum bilan jon beradi. Shu o rinda adibning
’
quyidagi so zlariga e tibor beraylik: Shundagina og riq farog atdan so ng
’ ’ “ ’ ’ ’
ham o zimiz turgan zaminga tushmaganini angladiki, u narigi yoqda lazzat ortida
’
qolgan edi, uning jonsiz tanasi ham san at asariga aylangan va yashnoq gullarga
’
ko milib yotardi . Adib narigi yoqda, lazar yurtida deb nimani nazarda tutyapti?
’ ”
Albatta, bu o quvchi anglagan e tiqod, orzu armon, fidoiylik va mustaqillik,
’ ’ –
ozodlik yurtidir.
Erix Fromm Insondagi yovuzlik asosan hayotiylikni, tiriklikni mahv
“
etishga qaratilgan bo ladi , deb yozadi. Uning fikricha, inson oilada, jamiyatda
’ ”
o ziga kerakli bo lgan muhabbat, ezgulik foiziga ega bo lmagach, hayotni
’ ’ ’
zindon deb o ylaydi. O zining qasdini yovuzlik mayillarini qondirish orqali
’ ’
oladi. Og riq lazzati hikoysida shunday kasalga mubtlo bo lgan butun bir
“ ’ ” ’
jamiyat tasvirlanadi. Ammo ozbek xalqining axloqiy zamini bunday holatning
tipiklashuviga yo l quymaydi. Zero, har bir asardagi, har bir qahramondan
’
tipiklikni qondiraverish shart emas.
54

Darhaqiqat, mana shu kuch xalqni sho ro mafkurasiga batamom qul’
bo lishidan saqlab qoldi. Sabr bardoshli millatdoshlarimiz ko ngillarida
’ – ’
hamisha o z milliy tuyg ulariga sodiq qolishdi. Jismoniy berilgan azoblar
’ ’
xalqimizning muatahkam irodasini buka olmadi. Natijada ozodlik orzu qilib
dunyodan ko z yumgan bobolarimizning orzulari mustaqillikning ilk kunlaridan
’
quvonch bilan kutib olindi. Bu tuyg u qondan qonga o tib kelayotganligi
’ – ’
sabab bizga begona emas.
Asarni o qib chuqur mushohadadan so ng biz yuqoridagi fikrga keldik,
’ ’
lekin boshqacharoq tasavvurga ham ega bo lish mumkin. Masalan, asarni dastlab
’
o qigan kitobxon jamiyatda ro y bergan oddiy hodisalarni umumlashtirib bergan,
’ ’
degan xulosaga kelishi, insonlar miyasiga yangilik deb bu g oyalarni zo rma
’ ’ –
zo raki kiritib, Sharq ta limotiga G arbning nomaqbul tomonlarini targ ib
’ ’ ’ ’
etish shartmikan, adabiyotga soxta g oyalarni olib kirib, badiiyatning sun iy
’ ’
namunalarini yaratish emasmi? Degan savollar tug ilishi tabiiydir. Yozuvchi
’ “
istasa istamasa, yagona insonga xos ziddiyatlarni ijtimoiy voqelik mezoni bilan
–
o lchaydi . Demak, adib tasvirlayotgan voqealar mantiqida uning shu voqeani
’ ”
qanday baholashi va bu hodisalarga nisbatan o z munosabati aks etadi.
’
Yozuvchining mahorati shundaki, o zi tasvirlayotgan voqeani kitobxon ongiga
’
singdira olgan, qahramonlar, ularning xatti harakatlariga nisbatan kitobxonda
–
ishonch uyg otishga erishilgan.
’
Ma lumki, inson fe l atvori ko p qirrali bo lib, odamlarning tashqi
’ ’ – ’ ’
qiyofalari, o xshamaganligi singari ularning harakterlari ham turlicha bo ladi.
’ ’
Har qanday inson tafakkurida yaxshilik ham, yomonlik qorishiq holda birdek
mavjud. Faqat bu ikki xususiyatning qaysi biri hayot davomida qay yusinda
ko proq rivojlanishi ijtimoiy muhitga bevosita bog liq hodisadir.
’ ’
N.Eshonqulning bu hikoyasi go yoki mana shu fikr ifodalanayotgandek.
’
Hikoyani o qigan o qigan o quvchining ongi va tafakkurining qaysidir
’ ’ ’
burchaklarida bemehrlik, vahshiylikka nisbatan isyon uyg ongandek bo ladi,
’ ’
hikoyada adib tafakkuriga hayotning qaysi bir jihatidan ta sir ko rsatgan
’ ’
vahshiylik aks etgandek. Bu uning xalqiga mustabid jamiyat tomonidan qilingan
55

vahshiylikdir balki. Bu uning xalqining uzoq yillar mobaynida manqurtga–
aylantirishga qaratilgan vahshiylikdir ehtimol. Bu uning xalqining yig lab turib
– ’
kulishga, har qanday og riqni lazzat deb qabul qilishga majbur etgan vahshiylik
’
bo lsa, ajab emas. Tasvirlangan vaxshiyliklardan adib yaratgan uch qutb o zicha
’ ’
lazzat oladi, mahkumlar og riqdan, nazoratchilar jazo berishdan, tomoshabin esa
’
azob berish va azoblanish holatlarning guvohi ekanligidan. O quvchilar o rtasida
’ ’
bahslarga sabab bo lgab bu hikoya bir qarashda G arb adabiyotida
’ ’
allaqachonlardan buyon mavjud bo lgan sadism ta limotining sho ro davri
’ ’ ’
o zbek ijtimoiy voqeligidagi o ziga xos ko rinishi desak yanglishmaymiz.
’ ’ ’
Chunki hikoyada tasvirlanganidek ijtimoiy turmushning keskin izdan chiqib ketishi
natijasida ro y beradigan, o zgalarning azoblanishidan rohatlanadigan holatlar
’ ’
bizning jamiyatimizga ham begona emas. Hayotda mavjud bo lgan ana shunday
’
g ayriinsoniy, g ayri tabiiy holat hodisa yozuvchiga o tir ijtimoiy muammoni
’ ’ – ’
badiiy gavdalantirish imkonini bergan.
56

II.2. X.Do stmuhammad hioyalarida qahramon masalasi va’
estetik ideal muammosi.
Avvalo shuni ta kidlash kerakki, bugungi hikoyachiligimizdagi qahramon
’
masalasi bu olamni va odamni yangicha idrok etib, o z dunyosini bunyod
– ’
etayotgan inson konsepsiyasidekdir. Zero, Badiiy adabiyotning yangi
“
xususiyatlari, o ziga xosligi birinchi novbatda inson konseptsiyasida o z
’ ’
ifodasini topadi. Chunki inson konseptsiyasida davr va jamiyatning butun borlig I
’
rivoji, zamon talabi asosida tug ilgan ziddiyatlar, muammolar, negative
– ’
holatlar o z ifodasini topadi . Qolaversa, Adabiyotning insonparvarlik
’ ” “
mazmuni va yo nalishi, avvalo insonni badiiy aks etuvchi falsafiy estetik
’ –
printsiplarda, shaxsning o tmishi, bugungi a kelajak hayotiga nisbatan nuqtai
’
nazarida, maqsad va intilishlarining ruhiy inteliktual mundarijasida, jamiyatda
–
tutgan o rnida, odamlar bilan muloqot munosabatlarida o z tajassumini
’ – ’
topadi. Ana shu omillarning barchasi hozirgi adabiy hayot markazida turgan
inson konseptsiyasi tushunchasining ustivor mazmunini tashkil etadi .
“ ” ”
Shuni alohida ta kidlash kerakki, bugungi hikoyachiligimizdagi muhim
’
fazilatlardan biri adiblarimizning shirin yolg ondan uzoqlashib, hayotning konkret
’
va real muammolari xususida mulohazakorlikka berilganida ko zga tashlanadi.
’
Negaki, adabiyotimiz uzoq yillar umumxalq baxt saodat xaqidagi va dalar
– ’
girdobida aldanib yashadi. Bugun esa u o z rivoji uchun yangi yangi manbalar
’ –
izlayapti, topayapti. Bu o zligini tanib, bilib borayotgan, erkin va sog lom
’ ’
fikrlovchi, siyosatlashmagan individual qahramonlar obrazlarini yaratishga
intilishdir. Shuning uchun ham keyingi paytda voqea hodisalarning qon
– “
bosimini , kayfiyat va nafas olishini, yurak urishlarini odamlarning tafakkur
”
57

madaniyati bilan bog liq ravishda aks ettirish realistic ifoda psixologizmining’
kuchayishini ta minlaydi .
’ ”
Shu ma noda hikoyachiligimizning hozirgi shakllanish yusinlari mahzun
’
uychanlikka, mulohazakorlikka yo g rilib obrmoqda. Buni natijasi o laroq
’ ’ ’
shaxs psixologiyasini jamiyat, tabiat voqea hodisalari bilan omuxta badiiy
– –
falsafiy tadqiq etish tamoyili kuchayib bormoqda. Hikoyalar qahramonlarining esa
ko ngil deb atalgan buyuk mamlakat sirlarini o qishda, ma nolarini anglashda
’ ’ ’
hissiy intellektualligining mavqei ortib bormoqda.
X.Do stmuhammad, N.Eshonqul kabi ijodkorlarning hikoyalari tajribasida
’
kuzatadigan bo lsak, keyingi yillar hikoyachiligida olam va odam sir
’ –
sinoatlarini falsafiy idrok etishga qaratilgan inson tafakkuri bosh qahramonga
aylanib borayotir. Ularda voqealar, syujet oqimlari qanchalik qiziqarli va etiborli
bo lsa-da, tabiat va jamiyat hodisalarini, odamlar fe li- faoliyatini baholashga
’ ’
umumlashma xulosalar chiqarishda o quvchiga ham fikrlshga keng imkoniyatlar
’
qoldirilmoqda. Bu esa keng kitobxon ommasining tafakkur madaniyatini
yuksaltirishda g oyat muhim omildir.
’
Zero, Shaxs taqdirini ijtimoiy falsafiy yo nalishda badiiy tadqiq etish
“ – ’
hikoyachilikdagi epik idrok va ifoda madaniyatining bir ko rinishi bo lib, unda
’ ’
hayotning rang barang qirralarini to laqonli ifodalashda mazmundorlik birinchi
– ’
planga chiqadi. Negaki, shaxs taqdiri va jamiyat psixologiyasi mazmun
teranligining asosidir . Ushbu xususiyatga akademik M.B.Xrapchenko ham
”
alohida urg u berib, san atkorning ijodiy tafakkur madaniyati bilan voqelikning
’ ’
rivojlanish xususiyatlari uyg unligiga diqqat qaratib, shunday yozadi: Realistik
’ “
adibning ijodiy fantaziyasi ijtimoiy voqelikning taraqiiyot jarayonlarini qanchalik
holis va chuqur aks ettirishga erishgan taqdirdagina o zining amaliy, faol
’
vazifasini ado etgan bo ladi .
’ ”
Ma lumki, har qanday badiiy asar ham aniq bir hayot haqiqatini ro yobga
’ ’
chiqarsih uchun xizmat qiladi. Bunda yozuvchining itedodi, mahorati va matonati
muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, Istedod murakkab ijtimoiy muhit. Istedod
“ –
yozuvchining ijodiy kuchlari kompleksi va uning ijod qilish ishtiyoqi, shunga
–
58

layoqati, qobiliyati . Shuning uchun ham istedodi yuksak adiblar asarlarida o z” ’
davrining ma naviy qiyofasi yaqqol aks etib turadi. Bu narsa esa, asar
’
qahramonlarining harakter xususiaytlari orqali ifodalanadi. Illo, Xarakter va
“
uning psixologik tahlili adabiyotning kamoloti, yozuvchining mahorati darajasini
belgilovchi omildir . Istedodli adibimiz T.Murod ijodi, xususan, hikoyalarida ham
”
ruhiy tahlil va falsafiy ma nodorlik ancha kuchli. Bu dunyoda o lib
’ “ ’
bo lmaydi kitobiga kiritilgan hikoyalarida o tgan asrning 70 yillar
’ ” ’ –
voqealigiga munosabat bildiriladi. Hikoyalarning hayotiyligi, realligi ularning
g oyaviy estetik yuksakligi bilan birga konfliktlarning ishonarli ekanligini ham
’ –
ta minlaydi. Eng muhimi bu hikoyalarda T.Murod o sha davr hodisalariga
’ ’
tanqidiy yondashib, inson va uning taqdiri, buguni hamda kelajagi haqidagi
muammolarini ko tarib chiqadi. Qahramonlar talqinida o sha davr qiyofasini va
’ ’
uning fojeiy holatlarini aks ettiradi. Bularning bari nozik psixologizm orqali
ifodalanadi.
Bugungi hikoyachiligimizda badiiy psixologizm tuyg ular realizmi tahlili
’
nuqtai nazaridan qaraydigan va o rganadigan bo lsak, unda avvalgi o n
’ ’ ’
yillikdan farqli o laroq hayotni, insonni tuyg ular tarhi, kechinmalar tarixi
’ ’
ko zgusi orqali badiiy tadqiq etish madaniayti shakllanganligini kuzatish mumkin.
’
Avvalgi o n yillikda sotsiologik tahlil yetakchilik qilgan bo lsa, bugunga kelib
’ ’
hayotni va insonni falsafiy psixologik tushunish hamda tushuntirish ustivor
–
tamoyil bo lib qoladi. Zero, Haqiqiy san atkor qay davrda yashashidan qat I
’ “ ’ ’
nazar, hayotning taraqqiyot tendentsiyalarini shunga qarab belgilashi uning
birinchi darajali ijodiy yutuqlaridan hisoblanadi . Nazar Eshonqul ijodiy
”
izlanishlari misolida uning amaliy tasdig ini ko rishimiz mumkin.
’ ’
Hayol tuzog i hikoyasida ushbu yo nalish falsafiy psixologizmning
“ ’ ” ’
o zgacha ko rinishini kuzatamiz. Hikoyada axloqiy pokdomonlik boqiy
’ ’
ma naviy qadriyat adolatning asosiy mezonlaridan biri sifatida talqin etiladi. Asar
’
ijodkor shaxs fojiasini, savdoyilikka mubtalo bo lgan inson qismatining o kinch
’ ’
va dahshatini, istedodli a zosini himoya etolmagan va, aksincha, odamni jinni
’
59

bo lishga majbur etgan muhitni kasallik ildizlarini ochib ko rsatishga’ ’
yo naltirilgan.
’
X.Do stmuhammadning Bugun ertalab hioyasida esa psixologik tahlil,
’ “ ”
tuyg ular realizmi o zgachs ko rinishga ega. Qahramon hamma
’ ’ ’
hikoyalaridagidek ism sharifli emas. U she rlardagi lirik qahramonga o xshab
– ’ ’
ketadi, ya ni dilidagini zohir etayotgan shaxs. Adibning lirik qahramoni o z
’ ’
ko nglini taftish etish, tuyg ular holatini tushuntirish, mazkur kechinmalar
’ ’
tabiatini voqelik, hayot realliklari bilan uyg unlikda kuzatayotgan, o z
’ ’
kechmishidan falsafiy ma nolar o qiyotgan hamda o qishga moyil intellectual
’ ’ ’
shaxs. Kallani ishlatish kerak . Ana
“ ” 60 hut a kid, o qdirish, da vat ’ ’ ’
qahramonni o ziga, o zligicha, kechmishiga, buguni va ertasiga nazar
’ ’
tashlashga, o tayotgan kunlarida ma no topishga undaydi. Vaholangki,
’ ’
insonning o tgan besamar damlari, xatolari uchun yozg irish yoki samarali
’ ’
kunlari uchun olqishlash ham mumkin. Lekin eng muhimi bu emas, insonni
tushunish tiriklikning bosh mezoni.
–
Tuyg ular fikrini o qish, kechinmalarni ma nosini o qish, anglash sari
’ ’ ’ ’
tutingan tuyg ular realizmi X.Do stmuhammad hikoyasida badiiy
’ ’
psixologizmning o ziga xos tabiatini belgilab beradi. Shunisi diqqatga sazovorki,
’
odamni va olamni faqat aql bilan bilishning o zi kamlik qiladi, uni dil dildanhis
’ –
etishni ham bilish kerak. Qahramonning na shu taxlidagi holatlari yozuvchini
ko proq qiziqtiradi.
’
So ngi yillarda adabiyotimizga kirib kelgan T.Mahmudov hikoyalarida ham
’
inson shaxsining fe l atvoridagi noqisliklar bilan kurashi kabi muammolar
’ –
hayotning turli jabhalari misolida qisman bo lsa ham, o z aksini topmoqda.
’ ’
Lekin bu masalalarni ifodalashda badiiy mahorat hali yetarli darajada
shakllanmagani aniq sezilib turadi. Xususan, T.Mahmudov hikoyalari shunchaki
voqealardan, voqealari esa so zlar tizmasidan iborat bo lib qolgandek tuyuladi.
’ ’
Yana bir jihati, adib hayotdagi inson bilan adabiyotdagi insonni birdek talqin qiladi
va bu narsa asar mazmuniga putur yetkazadi.
60

Adabiyotning bosh vazifasi bu insonni himoya qilish, insonni“ –
ulug lash. Undagi g ayriinsoniy illatlar va odamiylik fazilatlarini kashf etish.
’ ’
Insonning ko nglidagi rahmon bilan fe lidagi shaytonning sir sinoatlarini,
’ ’ –
qilmish qidirmishlarini ochib berish ekan. Ko rinadiki, 90 yillardan
– ” ’ –
etiboran, yozuvchilarimizning badiiy estetik izlanishlarida falsafiy
– –
psixologizm chuqurlashdi.
Demak, inson va jamiyat fenomenlarining falsafiy psixologik tahlilidagi
–
nuqtai nazarlar yangiligi, badiiy tahlil madaniyati mustaqillik davri o zbek
’
hikoyachiligining avvalgi bosqichlaridan farqli jihatlarini oydinlashtirib, yetakchi
tamoyillarini ko rsatadi. X.do stmuhammad, N.Eshonqul hikoyalarida
’ ’
kuzatilayotganidek insonning ichki kechinmalari adiblarni ko proq o ylantiradi.
’ ’
Shuning uchun ham ularning hikoyalarida hissiy tafakkur yetakchi planga chiqadi.
Har ikki adib ham qalb haqiqatini inkishof etish orqali hayot haqiqatini izlaydi.
Ko rinadiki, mustaqillik davri hikoyachiligimizda qahramon harakterini
’
yaratishda ma naviy axloqiy qadriyatlarga ahamiyat berish shu davr
’ –
hikoyalarining badiiylik darajasini yuksalishiga ham ta sir ko rsatadi. Ma naviy
’ ’ ’
axloqiy nuqtai nazar azal azaldan san at va adabiyotning badiiyligini
– – ’
ta minlovchi omil bo lib kelgan. Chunki ayni shu omil har qanday voqea
’ ’ –
hodisani falsafiy kenglikda talqin qilishga yo l ochadi, asarning muayyan davrga
’
xos muammolarini birinchi planga olib chiqishga imkon beradi.
X.Do stmuhammedovning Mahzuna
’ “ ” 28
hikoyasi sho roviy axloq va ’
sharq ayoli o rtasidagi zidlikni qiyos etuvchi badiiy psizologik talqini bilan
’ –
boshqa asarlardan ajralib turadi. Hikoya milliy harakter ichki kolliziyalar tasviri
orqali maydonga chiqadi.
Hikoyaning boshlanishida telefon jiringlaydi. Asar qahramoni Mahzunaning
allanimadan xovotirlanayotgani, vahimaga tushayotgani seziladi. Keyin bu pokiza
ayol iztiroblarining sabablari ochila boradi.
Mahzuna turmush o rtog I Maqsad bilan ziyofatga boradi. O z axloqiga
’ ’ ’
dunyo qarashiga yot bir muhit bilan duch keladi. Ziyofat ishtirokchilari orasida
28
X.Do stmuhammad. Beozor qushning qarg ishi. Toshkent. Sharq. 2006. 126-bet
’ ’
61

o zini tomomila begona sezadi. Bemalol qadah ko tarayotgan, erkaklar bilan’ ’
tengma teng askiya aytayotgan ayollarni ko rib hayo olovida lov lov yonadi.
– ’ –
Bunday davralarda o tiraverib, eti o lib ketgan Maqsadjon akasi ikki uch,
’ ’ “ –
Oling, yeb o tiring deb uni dasturxonga undadi. Mahzuna battar
“ ’ ”
tortinib qimtinib sekinroq gapiring degandek eriga yer ostidan xumraydi ,
– “ ” ”
deb tasvirlaydi muallif bu holatni.
Mahzuna bu davraga begona bo lishi bilan birga, so layotgan gullar
’ ’
orasida yangi ochilgan gulday yashnab turar, o zining yoshligi, go zalligi,
’ ’
tortinchoqligi bilan hammaning e tiborini tortar edi. Ushbu holat erkak va ayollar
’
teng huquqda bo lgan bunday davralarda ishtirok etib yuruvchi yevropacha
’
tarbiya ko rgan ayollar uchun normal holat bo lib tuyulishi mumkin edi. Hatto,
’ ’
yevropacha axloqqa ko ra bu holat ayolning g alabasi, boshqalardan ko ra
’ ’ ’
ustunligi sifatida baholanadi. Ammo Mahzuna uchun bunaqa emas. Davra ko rga
’
ayollardan biri Mahzunaga taskin beradi: Birinchi safar ziyofatga olib
“
borganlarida o lib qolay deganman Keyin keyin o rganib ketadim
’ … – ’ …”
Mahzuna ruhiyatiga juda qattiq ta sir qilgan narsa shu davraning sardori
’
( ziyofat ishtirokchilari, jumladan, Maqsadjonning boshlig i) Bo ri
’ ’
Sobitovichning o ziga Shahvoniy hirs bilan tikilishi edi. U kishi ko ziga tikilib
’ “ ’
turganini Mahzuna ancha kechikib payqadi, o g irlik ustida qo lga tushgan
’ ’ ’
odamdek hurkib, duv qizardi. Ko zini olib qochdi shoshib qo lini ustal ustiga
’ – ’
yashirdi, shunda ham tinchimay eriga qaradi, Maqsad akasi muloyim, odobli
tabassumlar sochib basavlat kishidan ko z uzmay turar edi
’ …”
Davradagilarning bu tariqa munosabati, Bo ri Sobitovichning o ziga yeb
’ ’
quygidek tikkilishi, ustiga ustak turmush o rtog ining o zini sodiq quldek
– ’ ’ ’
yoki xotinfurushdek tutishi Mahzunaning sharq ayollariga xos nozik qalbini
tilka tilka qiladi. Mahzuna tushunmadi, qiynalib ketdi, xo rligi kelib yig lab
– “ ’ ’
yuboray dedi , - deb tasvirlanadi uning holati. Eng yomoni ochiq oydin pok
” –
nomusini toptashga intilayotgan mansabdor – Bo ri Sobitovichning harakatlariga
’
davrada o tirgan yoshu qari, hatto turmush o rtog I tomonidan hayrihohlik
’ ’ ’
bildiriladi. Bu davrada barcha ahloq normalarini, milliy or nomusini birgina
–
62

manfaat deb atalmish jozibali narsaga almashib o rgangan, Mahzunaniham’
o zining jirkanch maqsadi yo lida qurbon qilishdan toymas edi. Ziyofat
’ ’
so ngida Bo ri Sobitovich yevropadek janoblardek barcha ayollarning qo lini
’ ’ ’
o pib xayrlashadi. Ayollar bundan hatto faxrlanishar, o xshovsiz xiringlashar, bu
’ ’
esa Mahzunani battar daxshatga solar edi. Bo ri Sobitovich o zi tomon qo l
’ ’ ’
cho zar ekan o zini Maqsadjon akasining panasiga oldi. Mayli, qizim,
’ “ ’ ” “
mayli, dedi u Mahzunaga uzatgan qo lini havoda muallaq titib, yosh ekansiz .
’ ”
Davraning kemshik qariyasi olovga yana yog sepadi. Birinchi safar
’ “
Mahzunaxonni kechira qoling, Bo rivoy, yig ilishib tursak ko nikib ketadilar .
’ ’ ’ ”
Yozuvchi bu bilan millat axloqida yuz bergan fojialardan birini ko rinishini
’
ochib beradi. Sharqona axloqdan, hayotdan vos kechib, tomom bir begona hayot
ostonasiga qadam qo yish va bu g ayrimilliy odatlarga ko nikib ketish eng
’ ’ “ ’ ”
katta fojia sifatida talqin etiladi. G .Hotamovning Nogironlar oilasi asarida
’ “ ”
go yo Mahzuna hikoyasining oqibatlari ko rsatilgandek tasavvur beradi.
’ “ ” ’
Ko nikish, o zga dunyo odamiga aylanish oqibatida Zamira eng qimmatli
’ ’
mulki bokiraligidan , nomusidan judo bo ladi. Chunki uning onasi ham, otasi
– ’
ham bu g ayrimilliy axloqqa ko nikkan edilar. Lekin Mahzuna bunga
’ “ ’ ”
ko nika olmaydi. Axloqan tuban ketgan ziyofat axlining qiyin qistovi bilan Bo ri
’ ’
Sobitovichga jindek yon bergan (paltosini kiydirishga yo l quygan) Mahzuna
’
quloqlari ostida bu Don Juanning qo ng iroqlashamiz degan palag da
“ ’ ’ ” ’
ovozini eshitadi. Go yo shu so zni eshitishning o ziyoq uni jirkanch bir
’ ’ ’
o pqonga uloqtiradi. Pok qalbi bulg angandek, guldek badaniga qulansa narsalar
’ ’
yopishib olgandek sezadi o zini.
’
Muallif Mahzunaning hayosini, asli poklik dunyosining bebaho malikasi
ekanini uning cho milish sahnasi orqali mahorat bilan tasvirlab bergan. Sharq
’
e tiqodida suv poklik ramzi. Axloqiga zid bo lgan jirkanch davradan qaytib
’ ’
kelgan Mahzuna kirlangan ruhini suv bilan poklamoqchi bo ladi, go yo Erini
’ ’ “
o rniga yotqizib mehmonxonaga chiqquniga qadar undan vannaxonaga o tib
’ ’
suvni oxirigacha sharillatib buraganiga qadar, beixtiyor yechinib ichki
kiyimlarigacha uloqtirib tashlagunicha, so ng sharillatib oqayotgan suv ostiga
’
63

boshini, yuzini, yelkasini chap yelkasini, chap yonog ini tutgunga qadar– ’
chidadi tilini tiydi va ichidan qattiq o qchiq keldi, yo taldi va chiroq nurida
– … ’ ’
simobdek yiltilab tushayotgan suvga, oppoq vannaga, oppoq devorga oppoq
…
badaniga qarashdan uyalib kaftlaini yuziga bosganicha o ksib o ksib yig lab
’ – ’ ’
yubordi
…”
Ertasiga hech gapdan bexabar Maqsadjon kamandirovkaga ketadi. Uyda
qizchasi bilan yolg iz qolgan Mahzuna uchun yana azob uqubatli, iztirobli soatlar
’
boshlanadi. Hikoya muqaddimasi xotimada yana takror beriladi, qahramon
ruhiyatidagi iztirobni ifodalash uchun yozuvchi telefondan foydalanadi. Go yo
’
Mahzunaga telefon qo ng irog I ham o sha fayzsiz ziyofat oqshomini,
’ ’ ’ ’
ko zlari hayvoniy hirs bilan yonib, telefonlashamiz deya yaltoqlangan Bo ri
’ “ ” ’
Sobitovichni eslatadi. Telefon qattiq, asabiy jiringladi. Mahzuna qo lidagi
“ ’
likobchani tashlab yubordi, likobcha ustol ustiga tushdi, sinmadi .
”
Asarning oddiy o quvchiga g ayritabiiy tuyulishi mumkin bo lgan
’ ’ ’
xotimasi, kulminatsion nuqta hisoblanadi. G ayrimilliy muhit iskanjasida ruhiy
’
iztirob tartayotgan Mahzuna bir qarorga kela olmay dag dag a bilan sapchib
’ ’
jiringlayotgan telefon go shagini beixtiyor ko taradi. Qarangki, fahshga to la
’ ’ ’
Bo ri Sobitovich ovozini emas, iymon, hayo, sadoqat ramzi Sharq ayolining
’ –
onasining ovozini eshitadi. Qizi tug ilgan yili vafot etgan onasi narigi dunyodan
’
turib go yo Mahzunani ma naviy qo llaydi: Voy qizim-ey, o takam yorildi-
’ ’ ’ “ ’
ya!! Telefonni nega olmayapsan? Kechasi bilan alag da bo lib chiqdim-a,
’ ’
bolam!! Uying tinchmi, ishqilib?.. Mahzuna dastakni ikki qo llab quchoqlagancha
’
ho ngrab yubordi .
’ ”
Xullas, hikoyada milliy xarakterning hayo, vafodorlik, oilaga sodiqlik,
poklik kabi qirralari Mahzunaning ichki dunyosini tahlili misolida mahorat bilan
ochilgan. Muallif estetik ideali har qanday buzuq muhitda bo lmasin, haqiqiy
’
o zbek o zligini yo qotmaydi, degan haqiqatni ifodalaydi. Ayollarimizni
’ ’ ’
poklikka undovchi yuksak tarbiyaviy, ma naviy g oyani ilgari suradi.
’ ’
64

II bob yuzasidan quyidagicha xulosalarga keldik
Birinchidan, estetik ideal san at asarlariga mujassamlangan voqelikka’
bo lgan hissiy munosabat ekanligi tadqiq etildi.
’
Ikkinchidan, estetik ideal ijodkor konsepsiyasini ya ni uning o ziga xos
’ ’
yo nalishini belgilab ko rsatishini o rgandik.
’ ’ ’
Uchunchidan, estetik ideal ijodkorning shaxsi, dunyoqarashi, hayotiy
qiziqishlari va mahorati bilan bog;liq hodisa ekanligi o rganildi.
’
To rtinchidan, Nazar Eshonqulning Tobut hikoyasidagi estetik ideal va
’ “ ”
ijtimoiy muhit masalasi tahlil qilindi, hikoyada, psixologik bayon usuli yetakchilik
qilganligi hikoya misolida o rganildi.
’
Beshinchidan, X.Do stmuhammadning Bugun ertalab hikoyasidagi
’ “ ”
qahramon masalasi estetik ideal muammosi bilan uyg un holda tadqiq etildi,
’
hikoya qahramonlarining ismi-sharifi yo q, ular lirik qahramonlarga o xshab
’ ’
dilidagini ichdan taftish etganlari misollarda tahlil qilindi.
Oltinchidan, Nazar Eshonqul va Xurshid Do stmuhammad hikoyalaridagi
’
o ziga xosliklar individual tahlil qilindi.
’
65

III.BOB. Ramziylik ijodkor konseptsiyasining asosiy mezoni.
III.1. Xurshid Do stmuhammadning Jajman hikoyasida’ “ ”
ramziylik hamda makon va zamon muammosi.
Istiqlol davri o zbek nasri tarixini yaratayotgan bir necha avlodga mansub
’
soz san atkorlari izlanishlarida inson shaxsiga nisbatan yangicha ijodiy nuqtai
’
nazarlar yetakchilik qilayotir. Ularning mazmun mohiyatidagi istiqlolning
–
istiqbolini belgilayotgan erkin jamiyat kishisi qanday xislat xususiyatlar sohibi
–
bo lishi kerak, dega bosh ma no hozirgi nasrimizdagi inson konseptsiyasi
’ ’
masalasining o zak mag zini tashkil qiladi. Shu ma noda keyingi yillar
’ ’ ’
hikoyachiligida qahramonlar ong oqimining hissiy assotsiativ tafakkur tarsi
“… –
orqali shaxs va jamiyatning bog liqlik aloqalarini badiiy tahlil qilish ustivor
’ …”
yo nalish kasb etmoqda.
’
Inson konseptsiyasi hamisha san atkorning dunyoqarashi, g oyaviy
’ ’ –
estetik qarashlari, haypotiy ideali va ijodiy pozitsiyasidan tarkib topadi. Shu
boisdan ham hozirgi hikoyachiligimizda adiblarimiz bugungi kun odamlari
ma naviyatidagi, fe l faoliyatidagi fazilatlar va nuqsonlarni shunchaki qayd
’ ’ –
etish bilangina kifoyatlanishayotgani yo q. inson shaxsiyatidagi komiklik
’
66

xususiyatlarini asosini belgilovchi ezgulik, e tiqod, adolat tuyg ularini’ ’
tarbiyalash va shakllantirish borasida har tomonlama barkamol shaxs bo lib
’
kamol topishlari uchun ular oldiga muayyan talablar ham qo ymoqdalar. Zotan,
’
ushbu vazifalar bugungi nasrimizning ustuvor ma naviy axloqiy kredosini
’ –
tashkil etadi.
N.Eshonqul, X.Do stmuhammadlarning Maymun yetaklagan odam ,
’ “ ”
Jajman kabi hikoyalarida insonlar tabiatidagi ma naviy axloqiy xislatlarni
“ ” ’ –
topish va aks ettirish, qahramon ko nglida kechgan tuyg ular ziddiyatini, ongi
’ ’ –
shuuridagi fikrlar evrilishlari ma nosini ramzlarga ko chirish adiblar
’ ’
hikoyalaridagi shaxs konseptsiyasiga oid nuqtai nazarlarni va badiiy tadqiqotchilik
printsiplarini ko rsatadi. Zotan, har bir asarning badiiy barkamolligi qahramon
’
psixologiyasi nechog lik xolis va hayotiy yorqin aks ettirilgani bilan belgilanadi.
’
Modomiki, inson konseptsiya san atkor dunyoqarashi, estetik pozitsiyasi bilan
’
uyg unlikda namoyyon bo lar ekan, ularning mushtarakligi adibning badiiy
’ ’
salohiyatini tayin etadi.
Xalqimizda bir miri kam degan ibora bor. Aslida, o n sakkiz ming olam
’
bekami ko st, to rt ko z tugal mukammal, aslida odamlar ideal emas. Bu
– ’ ’ ’
xildagi mulohazalarning yuzaga kelish sababi dunyo va inson haqidagi tushuncha
va tasavvurlarga borib taqaladi. Har bir inson shu, jumladan adib o z e tiqodi
’ ’ –
amolidan kelib chiqib, bu yorug dunyoni ham o z tushunchasidagi yaxshi
’ ’
odamni ham muayyan o z idealida tasavvur qiladi. Shunga ko ra, insonning
’ ’
psixologiyasi, fikriy sajiyasini, atrof tevaragini o z rayiga qarab o zgartirishga
– ’ ’
intiladi. Jajman , Maymun yetaklagan odam singari hikoyalardagi badiiy
“ ” “ ”
idrok, ramziy obraz va ifoda ma nolarini ko zdan kechirar ekanmiz, davr
’ ’
taqozosiga ko ra, hikoya janri tabiatida ham sifat o zgarishlari sodir
’ ’
bo layotganini ko rish mumkin. Chunki bugungi kunda hikoyachiligimiz o z
’ ’ ’
mundarijasida mustaqillikka erishgan jamiyatning talablari va extiyojlarini aks
ettirish sari yuz burdi. Shuning uchun ham asarlarda bashariy qadriyatlar asosini
tashkil etgan yuksak gumanizm baland mavqe kasb etayotir.
67

Adabiyotshunos B.Sarimsoqov alohida ta kidlaganidek, Nazariy jihatdan’ “
san at asari tabiatga, hayotga taqliddan yaratiladi. Biroq bu taqlid hayotning oddiy
’
nusxasidan iborat bo lmasligi lozim. Hayotga taqlid badiiy ijodda muayyan
’
istedod, xis tuyg usi, tafakkuri, ideali ta sirida umuminsoniy qadriyatga ega
– ’ ’
bo lgan yangicha badiiy hayot yaratish demakdir .
’ ”
Istedodli adibimiz Xurshid Do stmuhammad ijodi, xususan, Jajman
’ “ ” 29
hikoyasida ushbu mulohazalarning o ziga xos tasdig ini ko rish mumkin.
’ ’ ’
Shavqatsiz realistik idrok va ifoda adib hikoyalaridagi bosh estetik mezon sifatida
ko zga tashlanadi. Ularning ko ngil bahridan terib jamlagan tuyg ular,
’ ’ ’
kechinmalar, uy fikrlar sintezi, deyish mumkin. Hikoyada voqealar bozor va
–
unda oralab yurgan g alati bir maxluq atrofida yuz beradi. Hikoyadagi badiiy
’
tasvirda juda katta ramziy mazmundorlik mavjud. Hikoya davomida shu narsani
aniq his qilish mumkinki, adib tasviridagi Bozor hayot, Jajman nafs ramzi
– –
sifatida talqin qilinadi. Zero, o z nefsini jilovlay olmagan inson tashqi jihatdan
’
qanchalik (olmaxondek) chiroyli bo lmasin, (tulkidek) ayyor va bunday odamlar
’
jamiyat uchun (sichqondek) zararlidir. Ma lumki, tulki ham sichqon ham
’
boshqalarning rizqiga ko z tikib yashaydi.
’
Chinakam badiiy asar hamma vaqt javobsiz savoldir. Bordi-yu, adib unda
“
biror muammo ko targan bo lsa ham bu amalda hal qilib bo lmaydigam
’ ’ – ’
muammodir degan edi Asqad Muxtor. Shu ma noda, X.Do stmuhammad
” – ’ ’
Jajman hikoyasida Zardusht boboning o y hayolari orqali ham
“ ” ’ –
umuminsoniy muammolar haqida qayg uradi.
’
Nazar Eshonqulning Maymun yetaklagan odam hikoyasida ham shaxs
“ ”
konseptsiyasi va ijtimoiy muhit masalasi ramziy obrazlar zimmasiga yuklangan.
Falsafiy mazmundorlik orqali yoritilgan. Xususan, ma naviy inteliktuak
’ –
erkinlikni qo lga kiritish oson ish emas; aksincha, ushbu hodisa yangi ruhiy
’
hadlarni egallash evaziga axloqiy hislat hususiaytlar kasb etish orqali kechadi.
–
Ana shundan keyingina insonning ma nan hamda fikran komillik xuusiyatlariga
’
ega bo lishi tafakkur erkinligiga erishish natijasi o laroq vosil bo ladi. Mazkur
’ ’ ’
29
X.Do stmuhammad. Jajman. Toshkent. 1995. (bundan keyingi misolar ham shu nashrdan olingan)
’
68

g oyaviy badiiy fikr hikoyadagi shaxs konseptsiyasi talqinidagi o zak’ – ’
ma noni belgilab beradi.
’
Inson mustaqil fikrlash, u yoki bu masalada o z qarashlarini ishonchli,
’
asosli qilib bayon eta olishi uchun ongidagi zanjirlarni, to siqlarni yengib o tishi
’ ’
talab qilinadi. Hikoyadagi rassom chol hayoti esa mutelik, tobelik iskanjasida
kechgan. Asarda alohida diqqat qilinishi lozim bo lgan holatlardan biri shuki, bu
’
bo yniga kishan tortilgan maymun hamda yigitning ishonchdan porlagan
– ’
ko zlari. Maymun bilan nur chuqur ramziy ma nodorlikka ega. Maymun
’ ’ –
qahramonning mutelikka mahkum etilgan ko ngli. Uning buyniga solingan (zanjir
’
emas) kishan ham tarang tortilgan, mustahkam. Qarangki, ong shuur yani fikr
–
mute, tuyg ular tobe bo lib, inson o zini emin erkin his etmas ekan, dadillik
’ ’ ’ –
va jo shqinlik, fojialar bilan turfa xil muammolar sababini o z nomi bilan atash
’ ’
shijoati qaror topmaydi. Shu boisdan ham rassom chol taqdiri, hayoti bilan
bog liq har bir detal, holat, kayfiyat hikoyaning emotsional psixologik muhitini
’ –
yuzaga keltiradi. Asardagi badiiy ifodaga ko ra, har bir jumla qahramon
’
ruhiyatini, qilmishlarini ayon etish barobarida yangi fikr tug diradi.
’
Yana bir o ziga xos xususiyat N.Eshonqul hikoyalrida so zlar also
’ ’
jaranglamaydi, yaltiramaydi, ular mayus, mahzun, dardchil va dilgir suhbatdosh
sifatida hosil bo ladi. Har bir badiiy barkamol asar sobit va qat iy xarakterga
’ – ’
ega bo lgan odamga o xshaydi. Shu ma noda N.Eshonqul hikoyalari bo lar
’ ’ ’ ’ –
bo lmasga har kim bilan gaplashgisi kelavermaydi. Dardkash, qalbdosh
’
odamlargina sir asrorini ochadi, badiiy obrazlar qatlamiga yashiringan
–
ma nolariga oshno etadi. N.Eshonqul hikoyalari ana shunaqa qalbi butun
’
asarlardir. Yuqoridagi misollarda ko zatilganidek, hid hamda shula ramzlari
’
rassom chol hayotining badiiy obrazlar orqali ifodalanayotgan umumlashmasidir.
Kuzatishlardan ko rinadiki, so z san ati va realistik tasvir madaniyatining
’ ’ ’
asosiy tili, bu ramz. Darhaqiqat, adibning o zi ta kidlaganidek, ramz
– ’ ’ “ –
voqelikning timsolidir. Voqelikning aynan o zi go zal emas, uning timsoli
’ ’
go zaldir. Illo tosh emas, toshga yo nilgan hayol go zal. Adabiyotning ilohiy
’ ’ ’
kuchi ana shu hayolni yarata olishda ko rinadi. Ijod yaratishdir. Yaratish esa,
’
69

ilohiyotga daxldorlikdir. Yaratish zavqi barcha zavqdan, yaratish azobi barcha
azobdan yuksakroqdir. Go zallik yaratish esa bu ilohiyotni charhlashdir .’ ”
Adibning Maymun yetaklagan odam , Zulmat saltanatiga sayohat
“ ” “ ”
kabi asarlarida chuqur ildiz otgan mazkur xususiyat mustaqillik davri
hikoyachiligida yorqin ko rinish kasb etadi. Zero, keyingi yillardagi badiiy
’
tajribalarida ( Shamolni tutib bo lmaydi , Tobut , Xaroba shahar surati ,
“ ’ ” “ ” “ ”
Ozod qushlar , Muolaja va h.k) psixologik tahlilning o ta murakkab shakli
“ ” “ ” ’
ustuvorlik qiladi.
Ko rinadiki, N.Eshonqul, X.Do stmuhammad hikoyalaritahlili misolida
’ ’
kuzatilganidek, adiblarning ramziy obraz va ifodalarga asoslangan badiiy nigohi
o ziga xos, betakror va ayni paytda bir birini takrorlamaydigan alohida
’ –
xususiyatlarga ega. Insonni tushunish hamda tushuntirishda, g oyaviy badiiy
’ –
izlanishlarning o zak mohiyatini tashkil etgan insonning tabiatga, jamiyatga,
’
odamlarga bo lgan munosabatini badiiy estetik o rganish jarayonida
’ – ’
adiblarning o ziga xosligi ham bir birlaridan farqlanishi ham ochiq oydin
’ – –
ko rinadi. Ushbu adiblar hikoyalaridagi shaxs o zining insonparvarlik fazilatlari
’ ’
bilan hozirgi mustaqillik davri kishisining ma naviy intellectual ruhiyatini
’ –
tarbiyalash va kamol toptirishda faol xizmat qila olishi bilan ham etiborlidir.
Hozirgi davr o zbek hikoyachiligining yana bir hususiyati shundaki, ularda
’
ruhiy hamda faoliyat tasviri ancha murakkablashdi. Bu murakkablik insonning
ichki dunyosining nihoyatda chigal va yetib bo lmas puchmoqlarini ochishga
’
intilish bilan bog liq holda yuzaga keldi. Til bilan ifodalab, ko z bilan ko rib,
’ ’ ’
quloq bilna eshitib bo lmas ruhiy holatlarni o quvchiga aniq, ta sirchan
’ ’ ’
yetkazishda adiblar ramziy tasvir hamda talqinga murojaat etdilar. Bunday ramziy
tasvir va ifodalar esa hikoyalarning mazmun hamda shakl uyg unligida inson
’
ruhiyatiga chuqurroq nigoh tashlashga imkon bermoqda.
Realistik adabiy asar syujeti zanjiri xalqalarini tashkil etuvchi voqea
–
hodisalar muayyan bir makon va zamonda yuz berishi tabiiydie. Bu hayot va
–
adabiyot qonuni. Mana shu qonuniyatga amal qilib yozilgan badiiy syujetlar puxta
boladi. Xo sh, makon va zamon deganda nimalarni tushunamiz.
’
70

Makon adabiy asar voqea hodisalari sodir bo ladigan aniq makon,“ – – ’
joy (shaxar, qishloq, vodiy kabi) . Zamon asar voqealari yuz beradigan vaqt
” “ –
davr, tarixning bir bulagi. Masalan, O tkan kunlar voqea hodisalari
“ ’ ” –
tariximizning muayyan bir manzili va davrida yuz bergan : Otabek, Kumushbibilar
faoliyatidan o sib chiqqan voqea hodisalar (Marg ilon, Toshkent, Quqon va
’ – ’
ular atrofidagi qishloqlar)da va aniq bir davr XIX asr o rtalarida yuz bergan;
– ’
Otabek va Kumushbibilar XIX asr o rtalaridagi o zbeklarning tipik vakillari.
– ’ ’
Bu omil roman syujetining qiziqarli, hayotiy, haqqoniy bo lib
– ’
chiqishiga imkon yaratgan. Mehrobdan chayon romani voqea hodisalari,
“ ” –
asosan, Qo qon shaxrida, Xudoyorxon zamonida (XIX asrining ikkinchi yarmi)
’
bo lib o tgan. Mirzo Ulug bek , Ulug bek xazinasi , Sarbadorlar da
’ ’ “ ’ ” “ ’ ” “ ”
tasvir etilgan voqea hodisalar, qahramonlar faoliyatlari Samarqand va uning
–
atrofidagi joylarda yuz bergan (XV asrning birinchi yarmida). Qo llar ,
“ ’ ”
Doxunda , Sudxo rning o limi , Buxoroning jin ko chalari , Inqilob
“ ” “ ’ ’ ” “ ’ ” “
tongi asarlari voqea hodislalri Buxoro shahri va amrligi hududida XX asr
” –
boshlarida yuz bergan. Qora oltin romani voqealari bizning zamonimizda
“ ”
Farg ona vodiysida sodir bo lgan Momaqaldiroq , Qasoskorning oltin
’ ’ “ ” “
boshi romanlari voqealari Zarafshon vodiysida inqilob arafasida yuz bergan.
”
Navro z romani voqealari Jizzax shaxrida, Lolazor , Ming bir qiyofa ,
“ ’ ” “ ” “ ”
Jimjitlik romanlari syujeti voqealari Toshkent, Samarqand va Farg ona
“ ” ’
vodiysida shaxsga sig inish avj olgan davrlarida bo lgan. Cho l burguti ,
’ ’ “ ’ ”
Shohi so zana , Bnafsha atri asarlari voqealari 50-60 yillarda
“ ’ ” “ ” –
Mirzacho lda vo lib o tgan. Toshkentliklar , Xazrati inson voqealari
’ ’ ’ “ ” “ ”
Urush yillari Toshkent shahrida yuz bergan. Qilko prik , So ngi bekat ,
“ ’ ” “ ’ ”
Olabo ja , Qora kamar , Otamdan qolgan dalalar asarlarining voqealari
“ ’ ” “ ” “ ”
asosan Surxon vohasida Boysunda inqilobdan oldin va keyin yuz bergan.
Mash al , Mangulik romanlari voqealari Xumson va Bustonliqda
“ ’ ” “ ”
inqilobdan keyingi dastlabki yillarda kechgan. Farg onada tong otguncha ,
“ ’ ”
Ufq , Mavlono Muqumiy romanlari voqelari Farg ona vodiydi turli
“ ” “ ” ’
davrlarda voqe bo lgan. Navoiy , Alisher Navoiy , Navoiy Astrabodda ,
’ “ ” “ ” “ ”
71

Guli va Navoiy , Navoiynoma asarlari voqealari XV asrda Hirod va uning“ ” “ ”
atrofida kechgan. Davr mening taqdirimda romani voqealari O zbekiston va
“ ” ’
xorijiy Sharq mamlakatida, Amu romani voqealari Afg onistonda,
“ ” ’
Tug ilish romani voqealari Bekobod metalurgiya zavodi qurilishida 50
“ ’ ” –
yillarda kechgan. Nur qidirib qissasi voqealari urushdan keyingi yillarda
“ …”
Pokistonda, Chodirali ayol qissasi voqealari Afg onistonda, Kashmir
“ ” ’ “
qo shig i qissasi voqealari (ramziy) Hindistonda turli davrlarda yuz bergan.
’ ’ ”
Daryosini yo qotga qirg oq romani voqealari Amudaryosining quyi oqimi
“ ’ ’ ” –
Xorazmda, Borsa kelmas , Qoraqalpoq qissasi voqealari turli yillarda
“ ” “
Qoraqalpog istonda bo lib o tgan. Bo ronlarda bordek halovat , Oltin
’ ’ ’ “ ’ …” “
qum voqealari Zarafshon vohasida bizning zamonamizda yuz bergan
” …
Xullas, har bir realistik asar voqea hodisalari aniq makon va zamonda
–
sodir bo lishi badiiy syujetning zarur shartlaridandirki, bu qonuniyatni sira
’ –
yoddan chiqarmaslik kerak. Ta kidlash joizki, zamon va makon badiiy syujetning
’
tarkibiy qismi yoki unsurlaridan biri emas, balki uning omili, hayotiyligi va
haqqoniyligi manbaidir. Makon va zamon syujetga o z muhrini bosadi, uni
’
jonlantiradi, ta sirchanligini oshiradi sermazmun qiladi
’ …
Makon va zamon haqida gap ketgan ana shu narsani ham eslash joizki,
qalamga olingan voqea hodisalar yuz bergan yohus yuz berishi muqarrar
–
bo lgan makon (joy) tarixan aniq (Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo qon,
’ ’
Marg ilon Andijon, Jizzax ) bo lishi, ba zan to qima nom (Shahrixon kabi)
’ … ’ ’ ’
bo lishi ham mumkin. Agar asarda tasvir etilgan voqea hodisalar yuz berishi
’ –
mumkin bo lgan makon nomi to qima bo lsa ham unda baribir konkrent bir
’ ’ ’
makon belgilari singdirib yuboriladi.
Yana bir gap. Realistik asar voqealari bir makonda yuz berishi ham, turli
joylarda sodir bo lishi ham mumkin. Chunonchi, Tug ilish romani voqealari,
’ “ ’ ”
asosan, bir joyda Bekobod shahrida yuz bergan, Chinor romani voqelari esa
– “ ”
O zbekistonning turli shahar va qishloqlarida, Qoraqalpog istonda yuz bergan.
’ ’
Umuman, badiiy syujet voqealarining bir makonda yoxud turli joylarda yuz
berishi muallifning estetik - g oyaviy niyati va qahramon harakteri mantiqiga
– ’
72

bog liq bo lgan ijodiy ishdir. Shuningdek zamon ning qancha vaqtni o ziga’ ’ “ ” ’
qamrab olishi ham muallifning ijodiy niyatidan kelib chiqadi. Adabiy asar syujet
voqealari bir yoki bir necha yillar va hatto, bir kunda sodir bo lishi ham mumkin.
’
Chunonchi, Ch.Aytmatovning Asrlarga tatigullik kun asarida bosh qahramon
“ ”
hayotining, asosan, bir kunida yuz berishi muqarrar bo lgan voqea hodisalar
’ –
qalamga olingan, Qutlug qon da 1912-1916 yillarda yuz bergan hodisalar
“ ’ ” –
ko rsatilgan. Qullar romanida esa 1825-1933 yillarda (100 yildan ortiq)
’ “ ” –
sodir bo lgan voqea hodisalar tasvirlanadi. Yana bir gap. Realistic asar
’ –
syujetiga bosh qahramon hayotidan olingan bir kun, bir yil yoxud bir necha yil va
hatto, ikki uch avlod tasvir etilishi ham mumkin. Masalan, Ch.Aytamatov
asrlarga tatigulik kun romanida bosh qahramon hayotidan anlab olingan bir
“
kunlik voqea hodisalar tasviri bilan cheklangan bo lsa, Qutlug qon da
– ’ “ ’ ”
Oybek bosh qahramon Yo lchi hayotida 1912-1916 yillarda yuz berishi
– ’ –
muqarrar bo lgan voqealrni qamrab oladi. Yozuvchi Parda Tursun
’
O qituvchi romanida bosh qahramon Holmurodning tug ilgan kunidan
“ ’ ” ’
boshlab umrining oxirigacha yuz bergan voqealarni ko rsatadi. Navoiy ,
’ “ ”
romanida yozuvchi bosh qahramonnning hayot yo lini to liq aks ettirmaydi,
’ ’
balki Alisher navoiy hayot yo lining bir bo lagi (shoir hayotining dramatizmga
’ ’
va voqea hodisalarga boy qismi Alisher Navoiyning Samarqanddan Hirotga
– – –
Sulton Husayn Boyqaro huzuriga qaytishidan boshlab, hukmronlik, vazirlik, bosh
vazirlik, hokimlik davrlarida kechgan voqea hodisalarni qamrab
–
oladi). qullar romanida yozuvchi Sadriddin Ayniy bosh qahramon – qullarning
“ ”
uvh avlodi (Meqqadam Rahimdod, Gulandom, Farhod birinchi avlod; Ergash,
– –
Qulmurod, Muhabbat ikkinchi avlod; Hasan uchinchi avlod) vakillari
– –
obrazlarini yaratgan ular hayotlarida yuz bergan asosiy voqea hodisalarni
– –
syujetga asos qilib olingan. Lirik asarlarda makon va zamon (epik va dramatic
asarlaridagidek) keng ko lam va miqiyosda tasvir etilmaydi, balki, lirik
’
qahramonning his tuyg ulariga chuqur singdirib yuboriladi. Bunday asarlardagi
– ’
zamon va makonni faqat his etish mumkin, xolos.
73

Ramziylik makon bilan zamon obrazni muayyan uyg unlikda tasvirlash’
uchun ijodkor badiiy shartlilikning boy imkoniyatlariga suyanadi.
Inson xilqatiga xos shunday xislatlar mavjudki ulardan ayrimlari hamma
vaqt mavhum, tushunchalar sifatida yashaydi. Bunday barqaror hislatlar insonning
real borliqdagi hatti harakatini, harakterini, ruhiy boyligini belgilab beradi.
–
Nafs deb atalmish mavhum tushuncha odamzodning ibtidosidan intihosigacha
“ ”
mohiyatini belgilab beruvchi xususiyatdir.
So z san atida juda qadim zamonlardan buyon nafs ma naviy axloqiy
’ ’ ’ –
kategoriya sifatida goh usha mavhumligicha goh real narsa yoki jonzotga
ko chirilgan obraz sifatida tasvirlanib kelinadi. Juda ko p adibu shoirlar nafsning
’ ’
hasratlari haqida asarlar yozganlar. Xorut va Morut haqidagi mashhur afsona
Navoiy ijodidagi ko ngil iti , undan keyingi davrlar og zaki va yozma
“ ’ ” ’
asarlarda nafs balosi haqida ko plab ibratli fikrlar bayon etiladi.
’
Hozirgi o zbek hikoyachiligida ham nafs haqida talaygina asarlar
’
yaratilgan. Lekin ularning birortasida nafs aniq shaklu shamoyilga ega obraz
–
sifatida aks ettirilmagan. Bu narsa Xurshid Do stmuhammadning Jajman
’ “ ”
hikoyasida yuz ko rsatadi.
’
Hikoyada uzoq o tmish, ya ni zardushtiylik dini hukmron bo lgan davr
’ ’ ’
bilan hozirgi tarixiy davr - Zardusht bobo, Jajman va bozor obrazlari bevosita
sintezlaydi.
Hikoya mazmunini Jajman deb ataluvchi sichqonga ham, tulkiga ham,
odamga ham o xshamaydigan yebtuymas mahluqning bozor ahli boshiga slogan
’
turli tashvishlari tashkil etadi.
Asar erta tongda beva ayolning faryodi bilan boshlanadi. Mana shunday
keyin bozordagilarning o y fikri Jajmanni tutib olish va jazolash bo lib qoladi.
’ – ’
Bozordagi har xil quritilgan meva chevalarni sotuvchilar Jajmanning
–
nimaligini uni qaysi bir jonivordan urchiganligini aniq bilmaydilar. Shu bois
ulardan ayrimlari uni tutib olib o ldirishga, boshqalari esa u bilan til topib murosa
’
qilib yashashni ma qul ko radilar.
’ ’
74

Jajmanning nimaligini uning qayerdan qanday paydo bo lganligini faqat’
Zardusht bobogina aniq biladi. Jajman dualistik e tiqodiy qarashlarni ifodalovchi
’
otashparastlikda ezgulik homiysi Axuramazdaga qarshi kurashuvchi yovuz deb
Axriman tomonidan yaratilgan maxluq edi. Demak, nafs balosining ildizlari
yovuzlik dunyosiga borib bog lanadi.
’
Qoqifurushlarning Jajmanni tutib o ldirish haqida qarorlari qaydarajada
’
qat iy shiddatli bo lmasin, uni o ldirib bo lmasligini tanho Zardusht bobogina
’ ’ ’ ’
biladi, xolos. Bu esa inson bor ekan nafs hech qachon o lmasligi haqidagi azaliy
’
va abadiy falsafaning o ziga xos badiiy in ikosidan iborat edi.
’ ’
Hikoyada ifodalangan g oyaga ko ra hayotda barcha salbiy voqea
’ ’ –
hodisalarning mohiyatini anglab yetish uchun insonda pokiza qalb hamda yuksak
e tiqod bo lishi zarur. Bozor axli orasida bunday hususiyat faqat Zardush boboda
’ ’
mujassam edi xolos. Hikoyada Zardusht bobo inson vujudida joy olgan nafsning
yovuz axriman tomonidan yaratilgan mahluq ekanligini biladigan zot sifatida
tasvirlangan. Hikoyaning o ziga xosligi shundaki, unda ilk bor nafsning obrazi,
’
uning tashqi qiyofasi chiziladi. Bozor ahli va Zardusht bobo obrazlarining tasvirini
esa adib o quvchilarning tassavuriga xavola qiladi. Faqat juda zarur bo lib
’ ’
qolgan o rinlardagina u boboning o siq qoshlari, yoniq ko zlari va oppoq
’ ’ ’
soqoliga ishora qiladi.
Jajmanda barcha jonzotlar xislati mujassamlashgan. Tirik mavjudod
jumladan eng oily xilqat inson ham nafsga ega. Inson birinchi galda o z nafsini
’
tiya olishi kerak, ana shunda u emin erkin yashaydigan ulug vor falsafa
– ’
ifodalangan. Buni Zardush bobo yaxshi bilsa ham, lekin ko rgan zahoti Jajmanni
’
eslay olmaydi. Adib zarduh boboning ruhiy holatini keksalarga xos xotira zaifligi
bilan asoslaydi.
Ma lumki nafsning ehtiyoji chegara bilmaydi, unga qancha erkinlik berilsa
’
shuncha kuchayaveradi. Shu munosabat bilan hikoyadagi makon va zamonning
chegaralari badiiy shartlilik tufayli nihoyatda keng qamrovga egaligi masalasiga
e tibor qaratish lozimdek tuyuladi. Adib hikoyaga Zardush boboning bolaligi
’
haqida tush epizodini kiritadi. U tushda Otash momosini ko kko z deb
’ ’
75

hovuchiga olib ketganligini ko radi. Folklorga xos ushbu mativ ajdodlar’
sabog ini unutishi o z nafsiga qul bo lib qolishdan iborat, degan g oyaga
’ ’ ’ ’
ishora vazifasini o taydi.
’
Bozordagi sotuvchilar Jajmanni tutib olib, chalajon holga kelguncha
kaltaklashadi. Shu payt tim adog idagi devor ortida gursillagan ovoz yanada
’
kuchayganligini zardusht bobo sezadi. Bozor ahli Jajman o ldi deb hukm
’
o qigach kutilmaganda u insonga xos ovoz bilan Lo kila!, lo kila!.. deb
’ “ – – ”
qichqiradi. Shu paytdagina olamon Zardusht boboga murojaat qiladi. Biroq vaqt
o tgan edi. Tim adog idagi devorning bir qismi o pirilib, ana shu teshikdan
’ ’ ’
Ahrimanning qo sh hovuchi chiqadi. Uning hovuchidan esa oldingi Jajmanga
’
qaraganda durkunroq Jajman sakrab tushadi. Bu esa nafsning o ldirib bo lmaydi
’ ’
degan qadimiy g oyani o ziga xos obrazli ifodasi edi.
’ ’
Mazkur hikoya haqida bir qancha fikr mulohazalar masalan, dastlab
–
N.Dovurbolva hikoyaga munosabat bildirib Jajman so zi Jajji ma nosini
“ ’ “ ” ’
anglatib, jamiyatdagi nafsga berilish oqibatida ro y bergan salbiy nuqsonlar
’
qoralanganligini aytadi
”
B.Ro zimuhammad bu asar haqida to xtalib adibning maqsadi Jajmanni
’ ’
qoralash emas balki bozor ahlining ziqnaligini fosh etishdan iborat kabi fikrni
bildiradi. Uningcha tanqidchi va adabiyotshunoslarning muhim kamchiligi
eksiztentsializm falsafasini yaxshi bilmasliklaridadir. Chunki Jajman
“ ”
kaltaklangach uning oxirgi aytgan Lo kila!, lo kila! so zlari alik ol
“ – – ” ’ “ ”
ma nosini anglatib, ushbu so zlar orqali u izdihomga salom berganmish.
’ ’
Tadqiqotchi G.Sattorova esa asarning falsafiy mohiyatini to g ri
’ ’
tushunmaslik oqibatida har xil fikrlar aytilganligini to g ri ta kidlaydi.
– ’ ’ ’
Haqiqatdan ham Jajman sintezlashgan ramziy obraz bo lib, u insondagi nafs
’
balosining jonlantirilgan ramzidan iborat. Zardusht bobo esa iymon va ezgulik
timsoli. Hikoyani diqqat bilan sinchiklab o qilsa, Zardusht boboning
’
Axuramazdaga qilgan iltijolarini, oldindagi falokatdan ogohlantirishlarini bozor
ahli eshitmaydi. Olamon Jajmanni zo rlik, johillik bilan mahv etmoqchi bo ladi.
’ ’
Aslida esa u nafsni faqat ma rifat, iymon va e tiqodni tarbiyalash bilan yengish
’ ’
76

mumkin, xolos. Zardusht bobo esa bozor ahlining birorta murojatiga javob
qaytarmay, hamma vaqt ezgulik homiysi Axuramazdadan najot so raydi.’
X.Do stmuhammadning mazkur hikoyasi bilan ma rifatsiz iymoni zaif
’ ’
kishilargina jaholatga yuz buradi va jajmanlar hanlasiga duch keladilar demoqchi.
Adib hikoyada millat mintalitetidagi nafs ortidan quvsh turli balo qazolardan
–
duchor bo lishdan kishilarni, zamondoshlarimizni ogohlantirishni nazarda tutgan.
’
Yuqoridagi uch xil munosabatdan G.Sattorova hamda
N.Dovurboyevalarning fikrlari haqiqatga yaqin. B.Ro zimuhammad esa hikoyani
’
o rinsiz ekzistentsiyalizm falsafasiga olib borib taqaydi.
’ “ ”
Bizningcha Jajman uzoq o tmish bilan barcha zamonlar qatori bugungi
“ ” ’
davr kishilaridagi ma naviy axloqiy qarashlarni badiiy sintez qilish yo li
’ – ’
orqali yaratilgan falsafiy asar. Adabiy badiiy sintezning bu turi o ta darajada
– ’
murakkab bo lib, unda ijodkorlar o z bilimi va istedodi, dunyoqarashidan kelib
’ ’
chiqqan holda turlicha yo ldan boradilar, turli tuman vosita hamda usullardan
’ –
foydalanadilar.
Yozuvchi Jajman hikoyasida badiiy shartlilikka amal qilib, uzoq
“ ”
o tmishda yashagan va birorta ijod muloqotda bo lmagan obraz bilan nafs
’ ’
balosiga mukkasidan ketgan zamondoshlarimizni bir makon va zamonda
uchrashtiradi. Garchi Zardusht bobo sotuvchilar bilan biron marta jonli
suhbatlashmasa ham, sotuvchilar unga bir necha bor murojaat qiladilar. Utimning
kiraverishidan o rin olgan, uning narsalariga Jajman biror marta chang solmaydi.
’
Chunki u iymon yog dusi bilan yashaydigan e tiqodi baland inson sifatida hioya
’ ’
voqealari rivojida madidativ (harakatga keltiruvchi)lik vazifasini o taydi. U
’
poklik iymonlilik na munasini ko rsatuvchi ramziy obraz.
’ ’
Adibning yana bir yutug i shundaki u 90-yillar o zbek hikoyachiligida ilk
’ ’
bor nafsni yeb tuymas Jajman maxluq sifatida jonlantirdi va butun hikoya
voqealarini harakatga keltiruvchi, asar konfliktini doim tarang tutib turuvchi
bozordagi dramatik vaziyatni bir xil qaltislikda ushlab turuvchi ramziy obraz
sifatida yaratdi.
77

Demak, uzoq o tmishdagi ajdodlarimiz tasavvuridagi yarim mifik, yarim’
real inson qiyofasidagi Zardusht bobo obrazini hozirgi zamon kishilari bilan
birgalikda tasvirlash hamda ularni muloqotga kiritish, badiiy shartlilikning nihoyat
keng qamrovli mezon asosida yoritish badiiy sintezning muvaffaqiyatli chiqishini
ta minlagan. Chunki hikoyani o qigan har bir shaxs bozor ahli bilan Zardusht
’ ’
boboning realligiga shubha qilmaydi. Bu esa obrazlarning ramziylik asosiga
qurilishidan dalolat beradi.
Hikoya voqealari bo lib o tadigan makon shartli harakterga ega. Bozor
’ ’
ramziy ma noda dunyoni anglatsa, tor ma noda real voqelikdagi bozorni
’ ’
bildiradi. Aniqroq qilib aytsa, bozor va unda harakat qiluvchi kishilar birgalikda
olib qaralsa, bu epik makon mamlakatimizdagi bozorlardan birini, personajlar esa
xalqimiz vakillarini tashkil etadi.
Hikoyada zamon ham shartli bo lib, aniq ma noda u XX asrning oxirgi
’ ’
o nliklariga to g ri keladi. Shu bilan birga makon va zamonni bosh obraz
’ ’ ’
Jajman faoliyati bilan bog liq holda talqin qilinsa, makon basher ahli yashaydigan
’
barcha zaminni ifodalasa, zamon otashparastlik e tiqodlari vujudga kelgan
’
davrlardan hozirga qadar bo lgan qamrovni tashkil etadi. Buni hikyadagi bir
’
nechta o rinlarda ham tasdiqlaydi: To g ri ilgari ko zimizga
’ “ – ’ ’ ’
ko rinmagan, u bir siqim, ikki siqim mayiz yegani bilan kamayib qolmasdik,
’
yesa yebdi-da dedik. Indamadik. Keyin, sezib sezmay erkatoyimizga
“ – ” –
aylantirdik. Zardusht boboning yuziga mayin tabassum yugurdi. Jajman sekin
–
asta timdagilar bilan opoq chapoq bo lib qolgan davrlarini esladi .
– ’ ”
Keltirilgan parchani o zi anglatib turibdiki, hikoya aniq zamon bilan keng
’
miqiyosdagi makon va zamon sintez qilingan. Chunki insoniyat nafs baosi bilan
goh kelishib, goh unga isyon ko tarib yashaydi. Asardagi makon va zamonning
’
yeakchi ramziy obraz Jajman birlashtirib turadi. Shunday ekan istagan vaziyatda
–
makon va zamon yo keng, yo tor, aniq miqiyosda voqe bo ladi. Bunday hususiyat
’
faqat badiiy sintez mahsuli.
Shu nuqtai nazardan qaralsa, hikoyadagi Jajman jonlantirilgan maxluq
qiyofasida tasvirlansa ham, mohiyat jihatidan u umumbashariyatga aloqador
78

hususiyatdir. Binobarin hikoyaning g oyaviy mazmuni yagona olingan bir davr’
uchun emas, balki umuman insoniyat tarixi, hozirgi va kelajagi uchun dolzarblik
kasb etadi.
X.Do stmuhammad ijodiy niyati o tmish bilan zamonaviy voqelikning
’ ’
o ziga xos tarzda bog lash edi. Bu bog liqlik hikoyaga falsafiy ruh va falsafiy
’ ’ ’
talqin bag ishlagan. Chunki ijodkorning ijodiy niyatida makon va zamonning
’
obrazlarning ramziyligi badiiy shartlilikning keng miqiyosda qo llanilishi tufayli
’
yuzaga kelgan. Bizningcha Jajman adibga Bozor romanini yozish uchun
“ ” “ ”
alohida tayyorgarlik bosqichi, boshqacha aytganda, g oyaviy badiiy dasturlik
’ –
vazifasini o tagan.
’
Xulosa qilib aytganda uzoq o tmish bilan hozirgi zamon muammolarini
’
yaratishda ijodkor birinchi galda o zi yashayotgan davr hamda jamiyatining
’
dolzarb muammolaridan kelib chiqishi ularni kitobxonga aniq va ta sirli
’
yetkazishga xizmat qiluvchi ramziy tasvirdan o rinli foydalana olishi zarur.
’
Chunki ijodkor g oyasining bu turi badiiy shartlilik qonuniyatining ramziy
’
tasvirini ta minlovchi imkoniyatlarni ijodkor tomonidan to la ro yobga chiqara
’ ’ ’
olishga bog liq. X.Do stmuhammadning Jajman hikoyasi Bozor
’ ’ “ ” “ ”
romaniga nisbatan keng va chuqur falsafiy talqinga moyil asar bo lib, bu
’
hususiyat faqat obraz sathidagi badiiy sintez hisobiga yuzaga kelgan.
Kishilarning ozodlikka, porloq kelajakka da vat etib, aslida jamiyatning
’
g oyaviy qullik iskanjasida tutib turuvchi hukmron mafkura inson ruhini, hsaxs
’
erkinligini bo g ishning birdan bir yo li edi . Komunistik edial, komunizm
’ ’ – ’
deb atalishi porloq kelajak jamiyatining barcha qatlamlarini o ziga mahliyo qilib
’
olgan yaqin o tmish kishilari ruhiyatini erksizlik, ma naviy qullik zabt etib
’ ’
olganligini kamdan kam, asosan peshqadam ziyolilargina teran anglab yetgan
edilar ilg or ziyolilar, adibu shoirlar, dramaturg va olimlar jamiyatning barcha
’
a zolarini g aflat uyqusidan uyg otishga birinchidan bo lib bel bog ladilar.
’ ’ ’ ’ ’
Ular nafaqat Sharq balki, G arb adabiyotiga xos tasvir usullarini, obraz
’
yaratish vosita va imkoniyatlarini o zaro muayyan uyg unlikda yaratish
’ ’
yo lidan borib, murakkab hamda ko p ma noli ramziy obrazlar kashf etishda
’ ’ ’
79

ulkan muvaffaqiyatlarga erishdilar. G.Markes, Ch.Aytmatov, A.Kamyu singari XX
asr jahon adabiyotining yirik va betakror namayondalariijodkordan ularni
voqelikni, zamondoshimiz shuurini qamrab olgan chigal muammolarni butun
murakkabligi bilan aks ettirish tamoyillaridan ijodiy bahra olish yo lidan bordilar.’
X.Do stmuhammadning Jajman hikoyasida insondagi nafsning
’ “ ”
o lmasligi, uni imkon boricha jilovlash lozimligi kabi adabiy g oya ilgari
’ ’
surilgan .
Xullas, X.Do stmuhammadning Jajman hikoysida yuksak darajadagi
’ “ ”
Shrq falsafasi mujassamlangan. Bu bilan yozuvchi millat tabiatidagi salbiy
xususiyatlarni ko rsatadi. Nafs orqasidan kelishi mumkin bo lgan falokatlardan
’ ’
insoniyatni ogohlantiradi. Zardushtiylik ta limoti, undagi afsonaviy obrazlar
’
(Axuramazda, Ahriman) yozuvchi uchun bir ramziy, badiiy detal vazifasini
bajargan.
III.2. Nazar Eshonqulning Maymun yetaklagan odam
“ ”
hikoyasida qahramon va voqelikni ramzlar vositasida aks etishi.
80 yillar o zbek hikoyachiligi yangi taraqqiyot bosqichiga kirdi. Desak
– ’
yanglishmaymiz. Chunki anyi mana shu yillarda hikoyada ko p muammolik
’
yuzaga keldi. Endi adiblar 30-50 yillardagi kabi hikoyani kichik muammoga
–
bag ishlash yo lidan bormay, bir hikoyaning o zida shaxs va jamiyat milliylik
’ ’ ’
va umuminsoniylik masalalarini chuqur badiiy tahlil qila boshlashdi.
Hikoyachilikdagi ko p muammolilik asar tarkibida turli tuman ramzlarni
’ –
qo llash, allegorik obrazlardan foydalanishga yo l ochdi. Ramzlar garchi
’ ’
realistik tasvirnining eng samarali ta sirchn vositasi bo lishlari barobarida
’ ’
80

asarning strukturasini murakkablashtirishlari tabiiy hol. Murakkab badiiy struktura
asar asosida yotgan mohiyatini aniq va biryoqlama talqin etishga moneylik qiladi.
Chunki bunday murakkab badiiy struktura faqat va faqat badiiy sintez orqali
yuzaga keladi. Mafkuraviy badiiy sintezda ana shunday holda duch kelamiz.
XX asrning so ngi choragi o zbek hikoyalarida voqelikni falsafiy tahlil va’ ’
talqin etish, qahramon ruhiyatining chuqur va qorong u qatlamlariga nazar solish,
’
inson umrining mazmuni, mohiyati haqida mulohaza yuritish amoyili kuchaydi.
Nazar Eshonqulning Maymun yetaklagan odam hikoyasi bu jihatdan alohida
“ ”
ahamiyatga ega.
Bir hikoyaning o zida bir biri bilan aloqador bir nechta ma naviy
’ – ’ –
axloqiy muammolarni badiiy talqin qilish, shaxs va jamiyat o rtasidagi
’
munosabatlarning turli tuman qirralarini aks ettirish ijodkorda badiiy sintezga
–
murojaat qilishga tabiiy ehtiyoj tug diradi.
’
Nazar Eshonqul bu hikoyasida badiiy g oyaning baxstalab usuliga qul
’
uradi. Istedodli, ammo baxtsiz qismatga ega rassom chol obrazi vositasida shaxs
o tmishi va taqdirini bog lashga intiladi. Hikoyaning ramziy va kinoyatli
’ ’
nomlanishining o zi asarda g ayri oddiy g oya ifodalanganligidan bu g oya
’ ’ ’ ’
esa nomuvofiq narsalarni muvofiqlashtirish, nouyg un holatlarni
’
uyg unlashtirishdan iborat murakkab badiiy g oyani umumlashtirib berishdan
’ ’
iborat.
Diqqat bilan yondashilsa, mantiqiy urg uning maymun va odam
’ “ ” “ ”
so zlarining qaysi biriga tushishi bilan hikoyaning g oyaviy mazmuni, adib
’ ’
nazarda tutgan ma noning mohiyati oydinlashadi. Bu satsialistik tuzum davrida
’
odamning paydo bo lishi haqidagi F.Engils tomonidan yetakchi falsafiy
’
konsepsiya sifatida qabul qilingan daktirinaga nizbatan kinoyaviy munosabat
hikoya zamiida qabarib turganligini ilg ash mumkin.
’
Hikoyadagi kinoyaviy munosabat ramziylikning, qahramon ruhiyatidagi
kolliziyaning real hayot bilan aloqadorligini anglab yetishga imkon beradi.
N.Eshonqul sho ro davrida yaxshi mansablarda ishlagan, o zidagi bor
’ ’
imkoniyatlarni tuzum ravnaqi uchun sarflagan, oqibatda ana shu tuzum tomonidan
81

puf sassiq qa chiqarilgan keksa shaxsning fojiaviy qismati orqali jamiyatning“ ”
poydevori qonli zo ravonlikka asoslanganligini ko rsatishga erishgan.
’ ’
Chol yaxshigina rassom bo lgan. U estedodini ijod uchun emas, balki
’
tahlikali tuzum manfaatlari yo lida sarfladi. Biroq arzimagan nafaqa evaziga
’
chiqitga chiqarilgan, u o zining aldanganligini anglab yetadi, ammo bu
’
anglashdan unga naf yo q edi. Chunki, umrning armonli davrlari yetib kelgan edi.
’
Cholning asosiy ,ashg uloti qo ni qo shnilar himmat qilib kirikgan ovqatni
’ ’ – ’
hafsalasizlik bilan tanavvul qilish va so ngi suratini oxiriga yetkazishdan iborat
’
edi.
Hikoyadagi har bir obraz, har bir tafsil ramziy mazmunga ega. Rassom chol
butun estedodini porloq jamiyat qurish uchun sarflab, oxir oqibatda hech
–
narsaga erishmagan, aldangan ko plab kishilarning ramziy ifodasi bo lsa,
’ ’
1957 , 1947 , 1937 , 1928 , 1926 tartiba terib qo yilgan
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ’
rasmlardagi qora rangning tobora quyuqlashib borishi mamlakat boshidan
kechirgan og ir, tahlikali yillarning tasviridan iborat. Huvillab qolgan qishloqlar
’ “
va ko chalar, egalari tashlab ketgan uylar, o ziga chorlab turgan qabristonlar,
’ ’
o lim isi kelib turgan har xil qurollar, yig layotgan ayollar va bolalar, biyday
’ – ’
dalani bosib ketgan o laksaxo r quzg unlar, murdalar ortilgan aravalar,
’ ’ ’
panjarali aravalar, yonib ketgan qishloq qandaydir qo rquvdan qotib qotib
’ …
olamon, sirli mahluqlar, yirtqich hayvonlar, yuzlariga har xil jonzodlarning
–
niqoblarini kiyib olgan odamlar bazmu jamshid qilib o tirgan shotirlar,
… ’
yalong och ayollar, ma suma qizlar, qovjirab qolgan gullarning suratlari aks
’ ’
etgan edi
”
Cholning muayyan tartibda terib quygan rasmlari xalqimizning boshidan
kechirgan ma naviy axloqiy qiyofasi, iymon e tiqodi zaiflangan
’ – – ’
jamiyatning ramziy solnomasi edi. Shuni aloxida ta kidlash kerakki, adibning
’
ushbu hikoyasi ilk bor 1989-yilda e lon qilingan. Demak asar sho ro tuzumi ham
’ ’
hukmron bo lgan bir davrda yozilgan. Binobarin, adib rasmlar bilan ijtimoiy
’ –
siyosiy jamiyatni ramzlar orqali tasvirlashga majbur edi.
82

Hikoyada insonlar hayotini, ular tarbiya topgan zamon va davr ruhini faqat
ramziyik vositasida aks ettirish mumkin edi. Shu bois asarda mafkuraviy ijodkor
g oyasiga bo ysunmaydigan birorta ham ortiqcha tafsil va tasvir uchramaydi.’ ’
Hattoki chol yashaydigan hovli va uyning chirkin hidi, uning tashqi qiyofasidagi
kiyinishi, hatti harakatidagi barcha unsurlar o zaro mantiqiy mafkuraviy
– ’ –
ijodkor g oyasiga asoslangan.
’
Cholning qimorvoz, pulga mukkasidan ketgan, uni topish uchun har
qanday yaramaslikka, hatto o z otasini do pposlashga yetib borgan o g li ham
’ ’ ’ ’
iymon e tiqodli, insof va adolat tuyg usini yo qotgan ustabid tuzum davri
– ’ ’ ’
yoshlarining ramziy tasviridan iborat edi.
Hioyadagi ikkita rasm kishi diqqatini o ziga alohida jalb etadi. Birinchisi
’
1921 yil raqami bilan belgilangan quyuq urmondan zabardast bir yigitning
“ ”
maymunni majburiy ravishda yetaklab chiqayotgan suratdir. Bizningcha rasmda
adib ikkita tafsilga urg u bergan. Bular yigitning kuch g ayrat nuri bilan balqib
’ ’
turgan ko zi va kuch quvvat yog ilib turgan ko rinishi bo lsa, ikkinchisi
’ – ’ ’ ’
maymunni yetaklab olgan arqonning tarang tortilganligi.
Fikrimizcha, bu ikki tafsil mehnat orqali maymunning odamga aylanishi
haqidagi ta limot qancha zo rma zo raki bo lsa, porloq, barcha teng va
’ ’ – ’ ’
adolatli farovon jamiyat qurish haqidagi satsiolizm qonuniyati ham shu qadar
sun iy va zo ravonlikka asoslanganligiga ramziy ishora vazifasini o taydi.
’ ’ ’
Ikkinchi rasm esa chol umrining so ngi damlarida chizgan, ya ni uni qirq
’ ’
yillik faoliyati mobaynida ishlagan suratlardan farqlanib turar edi. Bu suratda
uning dastlabki suratdagi manzaraning teskarisi aks etgan edi. Unda maymun
“
umidsiz, ko zlariga g am cho kkan, yuz ko zida hayotdan nishona
’ ’ ’ – ’
qolmagan, munkaygan bir cholni o rmon sari yetaklab ketardi .
’ ”
Asarda sotsializm nazariyasining hayotiy asoslari sun iy ekanligi, mehnat,
’
taraqqiyot hamma vaqt ham yuksak jamiyatga olib bormasligini, u faqat inson
manfaati, uning ma naviy axloqiy kamoloti uchun xizmat qilsagina ko zlagan
’ – ’
maqsadga olib borishi, chol va maymunning ikki davrda, ikki vaziyatda
tasvirlanishi orqali aks ettirilgan. Maymunni quyuq o rmondan yetaklab chiqqan
’
83

zabardast yigit yangi tuzumning ramzi bo lsa, ikkinchi suratdagi umidsiz,’
ko zlariga g am cho kkan, munkaygan cholning maymun etagida, yana quyuq
’ ’ ’
o rmon tomon ketishi esa tuzumning mag lubiyatini ifodolovchi ramzdir.
’ ’
Sotsializm ta limotining g ayriinsoniy mohiyatini fosh etuvchi bu hikoya
’ ’
rassom chol qismati misolida mustabid tuzum ustidan o qilgan odilona hukm
’
yanglig jaranglaydi.
’
Shu o rinda aloxida ta kidlash lozimki, cholga qo shni hovlida ijaraga
’ ’ ’
yashovchi hikoya roviysi bo lgan navqiron yigit bir uy sotib olishga qancha
’
orzumand bo lasin, cholning chirkin hid anqib yotgan hovlisini sotib olishdan
’
bosh tortadi. Bu yosh avlodning sukunat anqigan o tmishi jamiyatga
’
qaytmasligiga ramziy ishoradan iborat. Chunki cholning fojiali hayoti, u yashagan
chirkin sharoit, chizilgan rasmlardagi mavhum qora rang qamrovida aks etgan
hayot endi hech kimni mahliyo qila olmasligi ravshan.
Bundan tashqari hikoyada ijodkor qahramon portretini yaratishni ham
o ziga xos raamziy nuqtalarin topgan. Ayniqsa hikoyadagi bosh qahramon chol
’
qiyofasi o ziga hos tarzda chizilgan.
’
Xullas, 80-yillar o zbek hikoyachiligida Nazar Eshonqul Maymun
’ “
yetaklagan odam hikoyasida o tmish bilan bugunni ramziy obraz hamda tuzum
” ’
ustidan o zining la natlovchi badiiy hukmini chiqarishga erishdi. Hikoya hozirga
’ ’
qadar g oyaviy badiiy ahamiyatini yo qotmay kelmoqda. Asardagi ijodkor
’ – ’
usuli adabiyotning inson, jamiyat kelajagi haqida badiiy bashorat qilish vazifasi
naqadar boy imkoniyatlarga ega ekanligini isbotlab berdi.
Maymun yetaklagan odam hikoyasi asrdosh obrazini yaratish yo lida
“ ” ’
yetmish yillik tajribalarning muayyan intixosi va ayni zamonda yangi bosqichning
boshlanishi bo ldi. Binobarin, shu asar bilan o zbek hikoyachiligida yangi davr
’ ’
boshlandi deb aytish mumkin:
U qovoqlari soliq, soqoli qirilmagan, bir paytlar semiz bo lgan, ajinlar
“ ’
taram qilib tashlangan, ko rimsiz yuzi badjaxl ma budlarning xaykaliga
’ ’
o xshab ketadi. Unga qaraganda odamning yuragi noxush bir xisdan orqaga tortar
’
edi. Ko zlari xissiz va ifodasiz. Go yo bu portrek orqali yozuvchi qahramonning
’ ’
84

kim ekanligi haqida kitobxon aniq taassurot uyg ota oladigan ma lumotlar’ ’
beradi. Shu bois kitobxon ana shu badiiy chizgilardan so ng o zing o sha
’ ’ ’
odamga nisbatan ancha yaqin his qiladi. Bu yaqinlik zamirida esa inson taqdiriga
qiziqishdek oily tuyg ular yotadi. Nazar Eshonqulning portret yaratish mahorati
’
o ziga xos. Yozuvchi bosh qahramon tashqi qiyofasini birdaniga to liq
’ ’
bermaydi, balki butun asar davomida g oyatda qiqa shtrixlar orqali ko rsatadi.
’ ’
Odatda, avval bunday portretlarda eng xarakterli detal qayd etiladi, keyin bu
dastlabki taassurot yana qator shtrix va qirralar bilan tuldiradi. Natijada kitobxon
kuz o ngida jonli qiyofasi namoyyon bo ladi. Cholning portreti boshqacha
’ ’
yaratilgan bo lsa-da undagi har bir shtrix nozik psixologik yuk tashiydi.
’
Tashqi ko rinishning xar bir detal cholning ichki dunyosi bilan uzviy
’
bog lanadi.
’
Nazar Eshonqulning ijodida o zgachalik, boshqacha yozishga intilish
’
ko zga tashlanadi. Mazkur hikoyani yozishda ana shunday o ziga xos yo ldan
’ ’ ’
brogan. Yozuvchi qahramon holati va u bilan bog liq voqealikka oddiy
’
kuzatuvchi sifatida nigoh tashlaydi. O z taassurotlarini esa hikoyachi qahramon
’
tilida bayon etadi. Yozuvchi ta rificha chol rassom, ammo unda amaldorga xos
’
kibr, badjahillik xususiyatlari ham mavjud. Qahramon portretining tasviriga oid
ana shu birgina chizgining o zi ham yozuvchining badiiy niyati nima ekanligiga
’
ishora qiladi.
Bundan tashqari hikoyaning Maymun yetaklagan odam deb nomlanishi
“ ”
ham o quvchini mushohadaga undaydi. Sarlavhani o qigan har qanday kitobxon
’ ’
maumun odamni yetaklaganmi, yoki odam maymunnimi? Deb o ylaydi va bu
’
savolga hikoyani o qib bo lgach javob topadi. Rassom chol atrofdagilardan
’ ’
uzilib qolgan hech kim bilan muomila qilmaydigan va ayni paytda hech kimni
nazarga ilmaydi. Atrodagilarga nisbatan esa alamzada. Yozuvchi qahramon
qiyofasini chizar ekan, hikoyada murakkab inson harakterini badiiy talqini
mazmun orqali kitobxonga yetkaziladi. Yozuvchi o z qahramonlarining tashqi
’
qiyofasidagi eng harakterli detalni, xulq atvoridan yetakchi bu xususiyatni butun
asar davomida takror va takror qaytaradi. Portretni ifodali va yorqin qilish uchun
85

odatda shunday qilinadi. Bu esa portretlarni individuallashtirishga yordam berib,
uni burttirib ko rsatadi. Buning ustiga xuddi shu detall yuk tashishda xarakterning’
muhim bir qirrasini o zida ifodalasa, u holda bu qahramon psixik qiyofasining
’
turg un xususiyati hisoblanadi.
’
Ma lumki, yuz qarash, kulgilarda insonning ichki chuqur qalb zilzilaridan
’
tortib, tuyg ularning eng nozik ottenkalargacha o z aksini topadi. Shuning uchun
’ ’
ham Nazar Eshonqul asar boshlarida qahramonning tashqi qiyofasini u yoki bu
darajada chizgach, uni boshqa detallar bilan to ldirishga harakat qilmaydi. Balki
’
har gal o sha portret detallarga qayta qayta murojaat etadi. Bunda yozuvchi ush
’ –
bu detallarni shunchaki takrorlamaydi, balki ularning har bir takrori qahramonning
muayyan vaziyatdagi ruhiy xolati, kechinmalari, oily tuyg ularini ifodalashga
’
xizmat qildiriladi, yuz qarash, kulgi ifodalarining o zgarib turishini nozik
’
xarakterlaydi.
Qahramonning yuzida, qarashida to liq ifodasini topadi. Bunday paytlarda
’
xislarning tashqi aksi tug risida muallif izox bilan cheklanadi xolos.
’
Maymun yetaklagan odam hikoyasini o qir ekanmiz rassom cholning
“ ” ’
chizgan suratlarida o zbek xalqining yetmish yillik mafkuraviy tutqunlik
’
davridagi hayoti yaqqol aks etganligini sho ro davrining o zbek xalqining
’ ’
taqdiriga qoldirgan qora izlarini ko ramiz.
’
XX asr o zbek adabiyotida hikoya qisqa, lo nda va ixcham janr
’ “ – ’ ”
degan tushuncha ko p yillar mobaynida ardoqlab kelindi. Bu tushuncha
’
an anaga, aqidaga aylandi. Vaholanki, badiiy ijodda har qanday an ananing
’ ’
aqida tusini olishi depsinishga aylanadi. Ijodda esa depsinishning ortga
chekinishdan farqi katta emas.
Maymun yetaklagan odam shu ma noda noan anaviy edi. Hikoya
“ ” ’ ’
hajmi to rt besh qog ozdan kattaroq, qisqa va lo nda ham yozilmagan,
’ – ’ ’
ayniqsa, undagi mungli vazmin ohang ko p yillar mobaynida yozuvchilarimiz
– ’
ko niktirilgan yasama ko tarinkilikdan mutlaqo faqr qilar edi. Hikoya
’ ’
qahramonining ayanchli taqdiri tasvirini aytmaysizmi?!
86

Omadsiz va mavhum qismat egalari obrazi sho ro adabiyoti sahnasidan’
batamom quvib chiqarilgan, bunday qahramonlar timsoliga qo l urish adabiy
’
beodoblik sanalishi qon qonimizga singib ketgan bir paytda Maymun
– “
yetaklagan odam qahramoni bo lmish rassom chol chizgan suratlarga
” ’ “
qandaylik mavhumlik yopirilib kirayotgan edi, bu mavhumlikni suratma surat
–
ortib borishi Mavhumlik tasvirda ham, buyoqda ham seziladi . Cholning
… ”
ko zlari hissiz va ifodasiz , uni ko rgan odamning yuragi g ash tortadi,
“ ’ ” ’ ’
ko ngli behuzur bo ladi, kayfiyati buziladi. Yashab turgan uyida chirkin va
’ ’
shaltoq is anqiydi. Hikoyada ruhiy holatni kuchaytiruvchi timsollar ko p, ularning
’
hech biri bevaj ishlatilmaydi, balki muallif ko zda tutgan bosh maqsad rassom
’ –
chol fojiasini chuqurroq va bo rtiribroq ifoda etishga xizmat qiladi. Badiiy ishora
’
va timsollarga etibor qaratilsa, chol qismatida 70 yillik sho ro mafkurasi,
’
e tiqodning ayanchli qismati mujassam topgan ko rinadi.
’ ’
Nazar Eshonqul ana shu birgina hikoya bilan umr shomini boshidan
kechirayotgan katta bir tuzum ustidan o zining badiiy hukmini o qigan edi.
’ ’
Uning tili tasviri beshafqat, ba zan ma daga tegadigan darajada qora buyoqlarga
’ ’
boy, lekin, ifodalar beshafqatligi, qora rangning quyuqligi zamirida bedod tuzum
tufayli barbod bo lgan umrga, umarlarga nisbatan rahm shafqat to la edi.
’ – ’
Xullas, N.Eshonqul dastlabki hikoyalari bilan adabiyotga havaskor
boshlovchi qalamkash emas, professional malakadagi adib sifatida kirib keldi. U
oz, lekin soz yozdi. Adabiy jamoatchilik, keng muxlislar ommasi uning
hikoyalarini kutib yuradigan bo lishdi. Shunday bir paytda Tobut hikoyasi
’ “ ”
chop etildi. Mazmun hikoya ham mazmunan, ham mantiqan Maymun yetaklagan
“
odam ning davomidek o qiladi. Hatto Tobut dagi bosh memor avvalgi
” ’ “ ”
hikoyadagi rassom cholning o zi. Rassom cholning vujudidan, istiqomat
’
qilayotgan uyidan ufunat arimas, bosh memor xxotirasini chizgan shahardan
o likxonaning qo lansa isi tarqalmaydi.
’ ’
Darvoqe, Nazar Eshonqulning deyarli barcha asarlarida qo lansa is
’
qahramonning ruhiy holatini bo rttirib tasvirlashda o ziga xos vositaga aylanadi.
’ ’
Ehtimol, ayrim o rinlarda yozuvchi qora bo yoqni haddan tashqari
’ ’
87

quyuqlashtirib yuborgandek tuyular lekin b tasodifiy emas. Nazar Eshonqulning
tasvirlarida tasodifiylik, noaniqlik, nokerak tashbehlar uchramaydi. Zero, u so zni’
nihoyatda nozik xis etadi, boshqacha aytganda, Nazar Eshonqul o z so ziga
’ ’
javob beradigan yozuvchilar sirasiga kiradi. Misol uchun Tun panjaralari
“ ”
qissasidagi qo yidagi jumlaga ko z yugurtiraylik: Men bu ayolning eshikni
’ ’ “
yopmay ham, og irligidan mayishib ketgan siz to shakda xur xur uxlab
’ ’ –
yotganini ko rsam, hamisha ko z oldimga botqoqda huzur qilib uxlab yotgan
’ ’
semiz cho chqa keladi . Kitobxon shunday tasvir, ayolga nisbatan bu qadar
’ ”
bepisandlik shartmi, zarurmi degan hayolga kelgan zahoti muallifning, Yo q
“ ’ ”
odam haqida bunday fikrlash yaramaydi, bunday nafrat bilan so zlash kerak
’
emasligini men ham bilaman degan so zlarini o qiydi. Demak, yozuvchining
” ’ ’
diqqat nazariga tushayotgan holat voqelikning o zi muallifdan shunday
– – ’
ifodalarni tanlashni taqozo qiladi.
Adibning hikoyalar nomlanishiga e tibor beraylik, ulardagi tun, qora,
’
xaroba, zulmat, tobut, o lik, og riq sifatlari umumlashib, N.Eshonqul badiiy
’ ’
tafakkuri o q chizig ini tashkil etadi, yozuvchining erksizlik, mustabidlik,
’ ’
yovuzlik va razolatu qabohatga bo lgan cheksiz nafaratidan, mana shunday
’
g ayriinsoniy holatlar tug diradigan ufunatli, qo lansa va shikasta qismatlarning
’ ’ ’
alamidan kelib chiqadigan faryod va nidolar sifatida o qiladi. Bir asarda
’
boshlangan faryod va nido keyingisidatasvirlangan norizo va bo ysunmas
’
isyonda davom etadi. N.eshonqulning barcha asarlarida qadimiy vazmin va mayus
musiqa yanglig saqlanib kelayotgan birdek tanish ohang kitobxonlarimizni ham
’
ta sirchan, sirli va mushohadakor o ylarga toldiradi.
’ ’
III bob yuzasidan quyidagicha xulosalarga kelindi:
Birinchidan, ramziylik hikoya yaratish jarayonida ijodkorlarning poetik
–
konsepsiyasini (yo nalishini) belgilab beruvchi vosita ekanligi hikoyalar misolida
’
tahlil qilindi.
88

Ikkinchidan, Xurshid Do stmuhammadning Jajman hikoyasidagi’ “ ”
ramziylikka keng o rin berilganligi (ya ni bozor-hayot; Jajman-nafs ramzi va
’ ’
h.k) hikoya tahlilida o rganildi.
’
Uchunchidan, adibning Jajman hikoyasidagi zamon va makon
“ ”
muammosi sarhadsiz ekanligi, bundan tashqari, Zardusht boboning o y-hayollari
’
orqali umuminsoniy muammolar ko tarilganligi hikoyadan olingan misollar
’
orqali tadqiq etilgan.
To rtinchidan, Nazar Eshonqulning Maymun yetaklagan odam
’ “ ”
hikoyasidagi qahramon va voqelik ramzlar vositasida ochib berilganligi tahlil
qilindi.
Beshinchidan, adibning Maymun yetaklagan odam hikoyasidagi shaxs
“ ”
konsepsiyasi ijtimoiy muhit bilan birlashib falsafiy mazmundorlik kasb etganligi
tahlil qilindi.
Oltinchidan, Nazar Eshonqul va Xurshid Do stmuhammadning
’
hikoyalaridagi ramziy vositalardan foydalanish mahoratlari qiyosiy tahlil qilindi
ya ni Nazar Eshonqul ramziy vositalardan qahramon va voqelikni uzviy
’
bog lashda foydalansa, Xurshid Do stmuhammad esa ruhiy iztiroblar
’ ’
iskanjasidan foydalanganligini aniqladik.
Umumiy xulosalar
Pafos adabiyotshunoslikka notiqlik san atidan o tgan atama bo lib,
– ’ ’ ’
ijodkorning butun asarga singib ketgan ehtirosi boshqacha aytganda, badiiy asarga
jon boxsh etgan emotsional asos. Pafosda ijodkor fikri va hissiyoti shunday yaxlit
ko rinish oladiki mana shu birlikni tushunish va his qilish asarning yetakchi
’
89

g oyasini belgilovchi muhim kaliti hisoblanadi. Bundan tashqari pafos’
tushunchasi ijodkorning yoritilayotgan mavzuni chuqur his qilishi va bu
hissiyotning badiiy asarda zuhurlanishi namoyyon bo lishidir. Pafos asarga ruh
’
bag ishlaydigan ijodkorning konseptsiyasini (yo nalishini) belgilaydigan
’ ’
omildir.
Shu nuqtai nazardan o zbek hikoyachiligida deyarli o rganilmagan pafos, estetik
’ ’
ideal, ijodkor konseptsiyasi masalalarini hikoyanavislar Nazar Eshonqul va
Xurshid Do stmuhammad hikoyalari misolida tadqiq etib quyidagi umumiy
’
xulosalarga keldik:
Birinchidan, mazkur dissertatsiyamizda pafos va uning o ziga xos
’
xususiyatlarini, ini asar g oyasi va ijodkor konseptsiyasi bilan uyg unligini
’ ’
hikoyalar misolida tahlil qildik.
Ikkinchidan, xarakter va asar qahramonlarining tabiatlaridagi individuallik
va ta sirchanlik masalalarini o rgandik.
’ ’
Uchinchidan, N.Eshonqul va X.Do stmuhammad hikoyalaridagi
’
xarakterlarining voqelikka, jamiyat hayotiga bo lgan munosabatlarini ruhiy
’
tahlillarda ko rsatishga o rindik.
’ ’
To rtinchidan,
’ ijodkor estetik ideali va ijtimoiy pozitsiyasini muvofiqligini
tadqiq etdik.
Beshinchidan, N.Eshonqul hikoyalaridagi estetik ideal va ijtimoiy muhit
muammolarini adibning hikoyalari misolida tahlil qildik.
Oltinchidan, X.Do stmuhammad hikoyalaridagi qahramon masalasi estetik
’
ideal tushunchasi bialn uyg unlikda o rgandik.
’ ’
Yettinchidan, adibning hikoyalari ramzlar, timsollar asosiga kurilganligini
tahlillarda ko rsatishga o rindik.
’ ’
Sakkizinchidan , X.Do stmuhammadning Jajman hikoyasidagi
’ “ ”
ramziylik makon va zamon muammosi bilan qorishiq holda berilganligini tadqiq
etdik.
90

To qqizinchidan,’ N.Eshonqulning Maymun yetaklagan odam “ ”
hikoyasida qahramon va voqelik ramzlar vositasida aks etganligini tahlilarda
ko rsatdi.
’
Xullas o zbek hikoyachiligida pafos va ijodkor konseptsiaysi yo nalishi
’ ’
muammosi munozarali masalalardan. Chunki bugungi o zbek adabiyotida milliy
’
qadriyatlarni qayta tiklash adabiyotning estetik asoslarini mumtoz adabiy
merosimiz bilan chambarchas aloqada ko rish bu davr adabiyotining xarakterli
’
xususiyatiga aylandi. Shu bilan birga rivojlanagan jahon xalqlari ma daniyatini
’
ijodiy o rganish uchun sharoit yetildi. Natijada milliy adabiyotimiz adabiy meros
’
va jahon adabiyotining yuksak na munalardagi xususiyatlarni mushtarak etgan
’
o ziga xos adabiyotga aylandi.
’
Mustaqillik davri adabiyotining o ziga xos tizimga ega bo lishida bu davr
’ ’
hikoyachiligining ham katta ahamiyati bor. Bizga ma lumki davr eng dolzarb
’
muammolarini bevosita badiiy talqin etishda hikoya janri peshqadam bo lib
’
kelgan. Hajmning ixchamligi va boshqa ko plab janr qulayliklari bunga to la
’ ’
imkoniyat yaratib bergan. Shunday qilib, epik turning bu kichik janri bugungi
o zbek adabiyotiga xos barcha obyektiv va subyektiv xususiyatlarni o zida
’ ’
mujassam etadi.
N.Eshonqul bilan X.Do stmuhammad hikoyalarida qahramolarning
’
voqelikka, jamiyat hayotiga bo lgan munosabatlari o laroq, yuzaga kelgan
’ ’
fikrlari, nuqtai nazarlari bir biridan farqlansada lekin ularning hikoya
–
yaratishdagi pafosdan foydalanish mahoratlari o ziga xos ijodiy konseptsiyalari
’
mushtaraklikka ega.
Biz, yuqorida ijodini tahlil qilgan adiblarning asarlarini qiyosiy tahlil qilib
shunday xulosaga keldikki, bugungi kun o zbek hikoyachili o ziga xos adabiy
’ ’
hodisa sifatida shakllangan bo lib, ko p asrlik adabiyotimizni yangi bosqichga
’ ’
ko taruvchi omillardan biridir.
’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
‘
91

I. O zbekiston Respublikasi qonunlari‘ .
1. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. O zbekiston ,
‘ “ ‘ ”
2003

II. O zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar
‘
Mahkamasining qarorlari .
2.O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi qonuni. Toshkent.
‘ “ ’ ‘ ‘ ”
1997
III. O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning asarlari
‘ .
3.Karimov I. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T. O zbekiston, 2008.
’ – ‘
4.Karimov I.A. Istiqlol va ma naviyat. T.,O zbekiston, 1994.
’ – ‘
5.Karimov I.A. O zbekistonning o z istiqlol taraqqiyot yo li. T.,1992.
‘ ‘ ‘ –
6.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T.,1992
‘ –
IV. Asosiy ilmiy adabiyotlar .
7.Aristotel. Poetika. Yangi asr avlodi. T. 2005.
8.Cho lpon. Adabiyot nadir?. T. Cho lpon. 1994.
‘ ‘
9.Yoqubov.X. G oyaviylik va mahorat.
‘ T. Fan. 1963.
10.Normatov.U. Janr imkoniyatlari. G afur Gulom nomidagi Adabiyot va san at
‘ ’
nashriyoti. T. 1970.
11.Sarimsoqov.B.I. Badiiylik asoslari va mezonlari. T. Universitet. 2004.
12.Juraqulov.U. Xududsiz jilva. T. Fan. 2006.
13.Sulton I. Adabiyot nazariyasi. T. O qituvchi. 1980.
‘
14.Fitrat A. Adabiyot qoidalari. T. Cho lpon. 1994.
‘
15. Hamdam U. Badiiy tafakkur tadriji. T. yangi asr avlodi. 2002.
16. Xudoyberganov.N. O z dunyosi, o z qiyofasi: Adabiy o ylar. T. 1986.
‘ ‘ ‘
92

17 Sultonova.I. Yozuvchi uslubiga doir. T. Fan. 1973.
18.Vladimirova.N. O zbek hikoyalarining g oya va obrazlari. T. Fan. 1963.‘ ‘
19. Imomova.G. Ruhiy iztiroblar. T. Yozuvchi. 1992.
20.Umirov.H. Badiiy psixologizm va hozirgi o zbek romanchiligi.
‘ T. Fan. 1983.
21.Normatov.U. Uch hikoya, uch dunyo. Yozuvchi. 1999. 26may.
22.Nazarov.B. Yozuvchi va tanqidchi nazari. Yoshlik. 1986.
23.Sodiqov.S. So z san ati jozibasi. Toshkent. O zbekiston. 1986.
‘ ’ ‘
24.Yo ldoshev.Q. Nasrimiz ufqlari. Toshkent. Yozuvchi. 1999. 5may
‘
25.Xolmirzayev.SH. Hikoya haqida. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1985.
‘ ’
25dekabr.
26.Dovurboyeva.N. Jajman ning jilvalari. Yoshlik. 1991.
“ ”
V. Qo shimcha adabiyotlar
‘
27.Qo shjonov.M. O zbekning o zligi. Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi
‘ ‘ ‘
xalq merosi nashriyoti. 1994.
28.Mirvaliyev.S. O zbek romani. Toshkent. Fan. 1969.
‘
29.Qodiriy.H. Otam haqida. Toshkent. Adabiyot va san at. 1983.
’
30.Sharafiddinov.O. Go zallik istab. Toshkent. Adabiyot va san at. 1985.
‘ ’
VI. Badiiy adabiyotlar .
31.Eshonqul.N. Istilo.Toshkent. Yoshlik. 1992.
32.Do stmuhammad.X. Qazo bo lgan namoz. Toshkent. Adabiyot va san at.
‘ ‘ ’
1996.
33.Xotamov.G . Uyi kuygan odam. Yoshlik. 1996.
‘
34.Do stmuhammedov.X. Jajman. Toshkent. Sharq. 1995.
‘
35.Do stmuhammad.X. Ibn Mug anniy. Toshkent. Sharq. 1995
‘ ‘
36.Do stmuhammad.X. Beozor qushning qarg ishi. Toshkent. Sharq. 2010.
‘ ‘
VII. Davriy nashrlar, to plamlarda chop etilgan maqolalar.
‘
37.Doniyorova.SH. Davr va qahramon muammosiga doir. O zbek tili va
‘
adabiyoti. T. 1999.
93

38.Otaboyev.A. Shu kunlar nafasi. O zbekiston adabiyoti va san ati. 1999.‘ ’
23fevral
39.Ma marasulov A. N.Eshonqul hikoyalari haqida. O zbekiston adabiyoti va
’ ‘
san ati. 1996. 29mart.
’
40. Mahmudova Z. ijod psixologiyasi haqida. O zbek tili va adabiyoti. T. 2003.
‘
41.Rustamova M. Hozirgi hikoyachilikda ruhiyat talqini. O zbek tili va adabiyoti.
‘
T. 2004.
42.Matyoqubov S. Badiiy psixologizm qirralari. O zbek tili va adabiyoti. T. 2006.
‘
43.Rahimov A. Ruhiy tahlil va ijod. O zbekiston adabiyoti va san ati. T. 1993.
‘ ’
16 iyul
44.Eshonqul J. Ruhiy tahlil ijodi xususida. O zbek tili va adabiyoti. T. 1977.
‘
45.Vladimirova N. Ildizlarga nazar solaylik. Sharq yulduzi. 1991. 8 son. 19
46.Xudoyberganov.N. Shaklan asaru, mazmunanchi?. O zbekiston adabiyoti va
‘
san ati. 2000. 22sentabr
’
47.Malik.T. Qiyomat qarz. O zbekiston adabiyoti va san ati. 2002. 1fevral.
‘ ’
48.Matyoqubov.S. Badiiy psixologizm qirralari. O zbek tili va adabiyoti. T. 2006.
‘
49.Normatov.U. Milliy nasrimiz tamoyillari. O zbekiston adabiyoti va san ati.
‘ ’
1999. 7mart.
50. Oromova N. Xarakter yaratish va ijodkor mahorati. Fan, taraqqiyot va yoshlar.
Ilmiy- amaliy konferensiya materiallari. Qarshi. 2013.
VIII. Internet saytlari .
www.literatura.uz
www. ziyonet. uz
www. ziyouz. com
94

Купить