O’zbek tilida insonning xarakter xususiyatlarini bildiruvchi sifatlar tahlili - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	26.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbek tilida insonning xarakter xususiyatlarini bildiruvchi sifatlar tahlili

Купить

O’zbek tilida insonning xarakter xususiyatlarini
bildiruvchi sifatlar tahlili

MUNDARIJA
KIRISH
…………………………………………………………………………………………
1 BOB. SIFATLARNING LEKSIK-SEMANTIK, MORFOLOGIK VA
SINTAKTIK
XUSUSIYATLARI.
1.1. O’zbek tilida sifatlarning ma’noviy guruhlarga ajratilishi va
Leksik-semantik va sintaktik xususiyatlari……………………………………
1.2. Xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlarning o’ziga xos

xususiyatlari……………………………………………………………………………
……
2 BOB. XARAKTER-XUSUSIYAT BILDIRUVCHI SIFATLARNING
GENDER TAVSIFI
2.1 Erkak jinsiga nisbatan qo’llaniluvchi xarakter-xususiyat bildiruvchi
sifatlar…………………………………………………………………………………
……………
2.2. Ayol jinsiga nisbatan qo’llaniluvchi xarakte-xususiyat ifodalovchi
sifatlar…………………………………………………………………………………
……………
2.3. Har ikkala jinsga nisbatan ham qo’llaniluvchi xarakter-xususiyat
bildiruchi
sifatlar………………………………………………………………………………..
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Har bir xalqning tili uning tarixiy taraqqiyoti davridagi
eng noyob va milliy boyligidir. Tilda xalqning taqdiri, yashash tarzi, ma’naviy
boyligi aks etadi. Til millat ruhining betakror va hech zamonda xira tortmas
ko’zgusidir. Har bir tilde shu til egasi bo’lgan millatning saviyasi, ruhiyati
yorqin ifodasini topadi. Shusababli har bir xalq ona tilining sofligi, rivoji va kamoloti
uchun qayguradi.
Prezedentimiz I. A. Karimov bu borada shunday deydi: “Jamiki ezgu fazilatlar
inson qalbiga , avvalo ona allasi , ona tilining jozibasi bilan singgadi … Ona tili bu
millatning ruhidir . O’z tilini yo’qotgan har qanday millat o’ligidan judo bo’lishi
myqarrar .
Hozirgi davr o’zbek tilshunosligi tadqiqotchilaridan ko’pgina yangiliklarni, ilmiy
izlanishlarni, zamon bilan hamnafas bo’lishi uchun ezgu ishlarni kutyapdi Bunga
javoban o’zbek tilshunosligida aniqlangan lisoniy umumuiyliklarni nutqiy
voqelanishini tekshirishga, undan amaliy foydalanish samaradorligini oshirish ,
qo’llanilish doirasini kenggaytirish muommolari bilan shug’ullanishga kirishish
kundan kunga oshib bormoqda .
Grammatikaning ajralmas bir qismi bo’lgan o’zbek tili morfologiyasida
boshqa so’z turkumlari qatori sifat ham katta o’rin egallaydi. Sifat o’zbek tilida
o’zining leksik-grammatik xususiyatiga ko’ra mustaqil so’z turkumi sifatida
ajratilgan. U so’z turkunining ko’p qirralari bo’yicha bir qator ishlar amalga
oshirilgan . Ammo inson xarakterini ifodalovchi sifatlar ularning leksik-semantik,
gender xususiyatlari haqidagi fikirlarni yetarli deb bo’lmaydi. Qolaversa sifat
leksemalarini tadqiq etishda zamonaviy tilshunoslikdagi eng ilg’or usullardan ,
xususan, inson xarakterini ifodalovchi sifatlar, ularning gender xususiyatlarini
o’rganish bugungi kun tilshunosligining asosiy masalalaridan bo’lib qolmoqda.
Bunday holatlar mavzuning dolzarbligini belgilab beradi albatta.
ILMIY IZLANISHNING MAQSAD VA VAZIFALARI : O’zbek tilida insonning
xarakter-xususiyatlarini ifodalovchi sifatlarni o’rganish, ularning gender
xususiyatlarini ochib berish.
2

Yuqoridagi maqsadlarni amalga oshirishda quyidagi masalalarni hal etish
lozim bo’ladi.
-O’zbek tilida sifatlarning m’noviy guruhlarga ajratilishi, leksik-semantik va
sintaktik xususiyatlariga munosabat bildirish.
-Xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlarning o’ziga xos xususiyatlarini o’rganish .
-Xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlarning gender tavsifini ochib berish.
MAVZUNING O’RGANILISH DARAJASI : Tilshunoslikda sifat turkumiga oid
so’zlarning o’rganilishi o’ziga xos tarixga ega N. K. demetriyev, A. P.
Yakubinskiy, L. N. Xo- ritonov , P. M. Milioranskiy, M. A. Kazembek, A. N.
Kononov ,A. M. Shcherbak singari turkiyshunos olimlar sifatlarning o’ziga xos
Grammatik katigoriyalarga ega ekanligi , yasalish va otlashish xususiyati, gap
tarkibidagi sintaktik vazifasi haqida muhum fikr mulohazalar bildirganlar.
O’tgan asirning 20-yillarida o’zbek tili masalalariga bag’ishlangan M. M.
Fax- riddinovning “Turkcha qoida” Elbekning ‘Bitik yollari “, Shorasul
Zunnunning “O’zbekcha qoidalar”, Munavvar Qori, Qayum Ramazon Shorasul
Zunnunning “O’zbekcha til saboqlari” kabi bir qator darslik vz qo’llanmalari
nashir etilgan bo’lib , Ularda boshqa so’z turkumlari qatori sifat turkumiga
oid so’zlarning Grammatik gelgilari haqida ham fikrlar bayon qilingan. Biz
esa yuqoridaki ishlarga tayangan holda ish ko’rdik.
TADQIQOTNING ILMIY YANGILIGI :
- O’zbek tilida sifatlarning ma’noviy guruhlarga ajratilishi, leksik-semantik,
va sintaktik xususiyatlariga munosabat bildirildi.
- Xarakter-xususiyat bildiruvchi sifatlarning o’ziga xos tomonlari o’rganildi
va izohlandi.
- Xaraktet-xususiyat bildiruvchi sifatlarning gender tavsifi yoritildi.
- O’zbek tilidagi xarakter- xususiyat bildiruvchi sifatlarning o’ziga xos
tomoni ochib berildi, matndagi imkoniyatlari sharhlandi.
TADQIQOTNING PREDMETI:
Hozirgi o’zbek tilida inson xarakter-xususiyatlarini bildiruvchi sifatlar
tahlili.
TADIQOTNING OBYEKTI:
2

Tadqiqotning obyekti sifatida o’zbek yozuvchi va shoirlarining asarlari,
matbuot materiallari, shuningdek besh tomli “ O’zbek tilining izohli lug’ati”,
“O’bek tilining etimalogik lug’ati” kabi manbalardan foydalanilgan faktik
dalilar xizmat qiladi.
TADQIQOTNING ILMIY AHAMIYATI.
Ish nazariy jihatdan insonning xarakter-xususiyatlarini bildiruvchi sifatlarga
xos holatlarni chuqurroq anglashga asos yaratdi. Amaliy jihatdan esa turli
o’quv qo’llanmalar, konspektiv kurslar, lug’atlar tuzishda, shuningdek,
O’zbek tilshunosligida sifatlarning ma’noviy guruhlari haqida qo’llanmalar
yaratuvchilar uchun material bo’lib xizmat qiladi.
1BOB. SIFATLARNING LEKSIK-SEMANTIK , MORFOLOGIK VA
SINTAKTIK XUSUSIYATI.
1.1 O’zbek tilida sifatlarning leksik- semantik xususiyatlari va ma’noviy
guruhlarga ajratilishi.
O’zbek tili morfologiyasida boshqa so’z turkumlari qatori sifat ham katta
katta o’rinni egallaydi va o’zining leksik-grammatik hamda semantik
xususiyatlariga ko’ra mustaqil so’z turkumi sifatida ajratilgan. Sifat so’z
turkumining ko’p sohalari ustida dessertatsiyalar yoqlandi, ilmiy maqolalar
yozildi. Ayniqsa, kiyingi yillarda sifar semantikasi , stilistik xususiyatlarini
o’rganishga e’tibor kuchaydi. XX asirning 40-50 yillarida bir qator olimlar
tomonidan leksik ma’noning component strukturasi haqidagi fikrlar ilgari
surildi . G. Xoller va J. Maksis rang ifodalovchi leksemalarni o’rganar
ekanlar, ular o’z tadqiqotlarida ma’noning semantik komponentlarini
darajalaydilar.
O’zbek tilshunosligida leksik ma’noni komponentlardan iborat ekanligini
dastlab Shavkat Rahmatillayev , I qo’chqortoyev, R. Yunusovlarning ishlarida
ilgari surulgan. Uni tadqiq etishga bag’ishlangan yirik hajmdagi asarlar
maydonga keldi. Shu tariqa semaseologiya Tilshunoslikning barcha sathlarida
o’z o’rnini topa boshladi .
Tadqiqot ishimizda semantika haqida gap borar ekan, avvalo semema
va uning tarkibiy qismlariga to’xtalishni lozim topdik. Narsa shakl va
2

mazmun yaxlitligidan iborat leksik butunlik bo’lgani kabi ieksema ham
tashqi va ichki jihatdan tashkil topadi. Leksrmaning tashqi qobig’I nomema
deb ataladi. Nomema deganda leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan
fonemalar hosilasi- nutq tovushlari nazarda tutiladi. Leksemaning ichki,
mazmuniy tomoni sememe diyiladi. Semema ongda aks etgan narsa, belgi,
harakat kabi tushunchaning leksemada mujassamlashgan ko’rinishi.
Boshqacha aytganda, semema leksemaning ichki jihati. Tilshunoslikda
sememani tashkil etuvchi unsure sifatida sema ajratiladi. Semema tarkibidagi
sema bir xil emas. Sema mohiyatiga ko’ra uch xil bo’ladi.
1. Atash semasi ( denatativ sema )
2. Ifoda semasi ( konatativ sema)
3. Vazifa semasi (funksianal sema )
Atash semasi borliq bilan ifoda semasi so’zlovchining munosabati bilan,
vazifa semasi esa leksemaning lison va nutqdagi roli bilan belgilanadi.
Ifoda semasini matndan tashqarida smas, balki matn doirasida chuqurroq
his etemiz. Darhaqiqat, qizlarning oy, moh, quyosh, oltin, kumush, yoqut,
gavhar, gul; yigitlarning chinor, burgut, arslon, sher va hokazolarga
nisbatan berilishi ifoda sema bilan bog’liq . Quyidagi misollarga e’tibor
beraylik:
Qo’lim tegmay to’kilgan qizg’aldog’im,
Endi seni izlab qaydan toparman. (M. Yusuf )
Yoki: Kel ovqatingni yeb ol, arslonim. ( H. Nozir )
Bularda moh, ya’ni oyning yorug’ligi, qizg’aldoqning nozikligi, qo’l tegishi
bilan to’kilib ketishi, arslonning kuchliligi, qatiyatliligi ma’no ko’chirilishiga
asos bo’lib xizmat qilib kelgan.
Xullas so’zning atash va ifoda semasi biri ikkinchisi bilan uzviy aloqada
bo’ladi . Har qanday ifoda sema atash semadan o’sib chiqqan bo’ladi.
Har qnday ifoda semani konototiv ma’noni chuqur anglash, undagi nozik
ma’noni his qilish uchun avvl denotative ma’no ( bosh ma’no, atash
ma’no, o’z ma’no, asil ma’no ) ni undagi asl ma’no ifodasini chuqur
2

anglash talab etiladi. Shundagina konatativ ma’noni tushunish, undan o’rinli
foydalanishga zamin yaratadi.
So’z turkumlari tizimida o’zining sermahsul va qo’llanilish doirasi bilan
ajralib turadigan sifat so’z turkumining atash ma’nosi predmet, voqea-
hodisa, holat va qisman ish-harakatning belgisini bildirishdir. Belgining
o’zi bir necha xil bo’ladi. Mana shu jihatdan kelib chiqqan holda sifatni
quyidagi ma’noviy guruhlarga ajratamiz:
1. Xuxusiyat bildiruvchi sifatlar . Narsa va mavjudodlarning xarakter
xususiyatlarini ifodalashda keng qo’llanadi: yoqimtoy, badjahl, muloyi,
dilkash, yaxshi , yomon, loqayd kabi . Xarakter xususiyat ijobiy yoki salbiy
bo’lishi mumkun.
2.Holat bildiruvchi sifatlar . Narsa va mavjudodlarning holat yoki
vaziyatini belgi sifatida ifodalaydi. Holat bildiruvchi sifatlar o’z
o’rnida yana ichki guruhlarga bo’linadi.
a) Tabiiy holat bildiruvchi sifatlar: go’zal, mo’min, o’ktam, cho’loq bukri.
b) Jismoniy holat bildiruvchi sifatlar: xafa, g’amgin , ma’yus, bardam, baquvvat
, tetik, yosh.
d) Ruhiy holat bildiruvchi sifatlar: xafa, g’amgin, ma’yus, xursan, shod.
e) Iqtisodiy holat bildiruvchi sifatlar: boy, badavlat, kambag’al, nochor.
f) Harorat holatini bildiruvchi sifatlar: iliq, salqin, sovuq, issiq.
g) Tozalik holatini bildiruvchi sifatlar: toza, ozoda, kir, musoffo, isqirt.
h) Eskilik, yangilik holatini bildiruvchi sifatla: yagi, eski, ko’hna, juldur.
i) Ho’l quruq holatini bildiruvchi sifatlar: ho’l, quruq, nam, namxush.
j) tinch va notinch holatni bildiruvchi sifatlar: tinch, jim, jimjit, sokin, osuda,
osoyishta, bezovta.
k) Yetilganlik holatini bildiruvchi sifatlar: xom, pshiq, g’or, puxta.
3.Shakl bildiruvchi sifatlar . Bu turdagi sifat narsa va predmetning tashqi
ko’rinishini ifodalaydi: novcha, yassi, uzunchoq, dumaloq, yapaloq, aylana.
4. Rang- tus bildiruvchi sifatlar : oq, qora, qizil, pushti, sariq, zangori.
5. Maza- ta’m bildiruvchi sifatylar: shirin, achchiq, nordon , taxir, sho’r.
6.Hid bildiruvchi sifatlar: xushbo’y, badbo’y, qo’lansa.
2

7. O’lchov bildiruvchi sifatlar: keng, tor, uzun, yaqin, katta, og’ir.
8.O’rin bildiruvchi sifatlar: I chki, tashqi, devoriy, qishloqi.
9. Payt bildiruvchi sifatlar: kuzgi, yozgi, qishki, chillaki, ertapishar.
Belgi ifodasi nafaqat sifatlarga, balki, boshqa so’z turkumlariga ham
xosdir. Masalan , ot ham matnda sifat kabi belgi ifodalashi mumkun: shakar
qiz, oltin soat, zilol suv va hokazo.
Ayrim sifat xarakteridagi olmoshlar ham sifat kabi belgi ifodalashi
imkoniga ega: hamma o’quvchi, barcha xalq, hech bir inson. Ravish belgi
bildirishiga ko’ra sifat bilan mushtaraklik hosil qiladi, ya’ni ravish ham
sifatlardek predmetning belgisini ifodalab keiadi: mardona jang, do’stona
uchrashuv, beto’xtov harakat va hakozo.
Sifat so’z turkumining o’ziga xos lingvistik xususiyatidan biri uning
polisemantik xususiyatidir. Polisemantika bu formal tilshunoslikda bir
ma’noli va ko’p ma’noli so’zlarni farqlaganligi kabi nazariy leksikologiyada
bir sememali va ko’p sememali leksema farqlanadi. Nutqda qo’llangan
so’z har doim bir ma’noli, chunki so’z leksemaning bir martalik ko’rinishi
bo’lib,
u leksemaga zid ravishda betakrorlik tabiatiga ega. Leksema bir
tushunchani ifodalasa , u bir sememali leksema diyiladi. Masalan, kchik
leksemasi bir tushunchani tushunchani ifodalaydi va shu sababli bir
sememali leksema hisoblanadi. Ammo nutqda leksema ko’chma qo’llanishda
xar-xil tushunchalarni ifodalayverishi mumkun, lekin ma’no va tushuncha
orasidagi munosabat ijtimoiy shartlanganlik va barqarorlik kasb etmasa,
leksemaning ko’p sememaliligi haqida hukm chiqarib bo’lmaydi.
Jamiyat taraqqiy etishi bilan nutqiy hosila ma’no vaqtincha ifodalagan
tushunchasi bilan doimiy aloqadorlik kasb etib, bora – bora barqarorlashib
boradi va hosila nutqiy ma’no lisoniylashadi.
Nutqimizda shunday so’zlar borki, tadrijiy taroqqiyot davomida
o’zida sifatlovchilik xususiyatini singdira brogan. Bu holni ya’ni bir
turkumga oid so’zlarning boshqa turkum xususiyatlarini o’zida paydo
etishini analogiya hodisasi sifatida belgilaydilar. Bu esa yondosh
2

turkum so’zlari orasida ko’p kuzatiladi. Ot turkumiga oid bir qator
so’zlar, sifat turkumiga oid so’zlar bilan yonma-yon “ yashashi “
natijasida sifatlik xususiyatlariga ham ega bo’lganligiga guvoh bo’lamiz .
Jumladan asal, shakar kabilarni bunga misol qilib keltirishimiz
mumkun. Bu kabi so’zlardagi maza - ta’m belgisi ushbu so’zlarning
sifatlar sari siljishiga ham zamin yaratgan. Bir guruh sifatlar borki
ularning umumiy ma’nosi
asosida kishi ismlari yuizaga kelgan. Sifat asosida hosil bo’lgan atoqli
otlarning ma’no ifodasi bo’yicha aytilgan fikrlar fanda munozaralidir.
Sifat asosida paydo bo’lgan kishi ismlarini quyidagi guruhlarga bo’lib
tadqiq etish mumkun:
1. Xususiyat sifatlari asosida shakllangan atoqli otlar: kuzan, Bayri,
Chuvar, Bakir, Chaqqon, O’ktam, Daler.
2. Rang-tus sifatlari asosida shakllangan atoqli otlar: Qorajon, Oqqiz,
Sariboy, Qoraqiz, Qoracha.
3. Holat sifatlari asosida shakllangan atoqli otlar: Uljon, To’qboy,
Toshbotir, So’lim, Suyarbek, Olqinboy, Yorqin, Gajir.
4. Shakl- korinish asosida shakllangan atoqli otlar: Do’mboqoy, Oyday,
Oydona, Oycha.
5. Maza - ta”m bildiruvchi sifatlar asosida shakllangan atoqli otlar:
Chuchuk, Shirinoy, Laziz, Bolbibi, Bolqiz.
6. Hajm- o’lchov sifatlari asosida shakllangan atoqli otlar: Kattabek,
Uzoq, Uzun, Mitti, Mittigul, Ortiq.
Ko’rinadiki so’z ma’no imkoniyati grammatikani belgilashda ham o’ziga
xos o’rin tutadi. Xulosa qilib shuni aytish lozimki tilshunoslikda alohida
ahamiyat kasb etgan polisemantika sifatlarda ko’p uchraydigan hodisa bo’lib
nutqimiz boyligiga o’z hissasini qo’shib kelmoqda.
Sifatlarning morfologik xususiyati .
Sifatlar o’ziga xos quyidagi morfologik xususiyatlarga ega.
2

a) Sifatning eng asosiy morfologik xususiyati uning yasalishidir. Sifatlar
ikki usul bilan yasaladi: affiksatsiya va kompozitsiya. Sifat yasovchi
qo’shimchalar miqdori ellekka yaqin.
b) Sifatning mihum yana bir morfologik xususiyati uning belgini
qiyoslab darajalab ko’rsatishidir. Sifatlarning quyidagi darajalari bor:
oddiy daraja, qiyosiy daraja, orttirma daraja, ozaytirma daraja.
1. Oddiy darajadagi sifatlarda beigi boshqa predmetlardagi xuddi
shunday belgiga qiyoslanadi. Bu daraja belgining odatdagi me’yorda
ekanligini ko’rsatadi. U maxsus ko’rsatkichlarga, ( qo’shimchalarga )
ega emas. Masalan, keng ko’cha, yashil barg, yaxshi odam.
2. Qiyosiy daraja predmetdagi xuddi shunday belgidan ortiq ekanligini
ifodalaydi. Qiyosiy daraja oddiy darajadagi sifatga -roq qo’shimchasini
qo’shish yoki sifatdan oldin bir-biridan, undan ham, yanada so’zlarini
keltirish bilan yasaladi. Masalan, olma daraxti shaftoli araxtidan balandroq.
Bir biridan go’zal. Bundan ham battar. Yanada kuchli.
3. Orttirma darajadagi sifatlar belgining bir predmetga nisbatan boshqa bir
predmetda eng ko’p ekanligini ko’rsatadi . U quyidagi usullar yordamida
hosil qilinadi.
- Morfologik usul: a) So’zning birinchi bo’g’ini ajratilib unga keyingi
bo’g’indagi birinchi undosh qo’shiladida yopiq bo’g’in hosil qilinadi .
undan keyin to’liq shakli takrorlanadi: dum-dumaloq , pak-pakana; b)
so’sning oldingi ikki tovushi ajratilib, unga p, m, tovushlaridan biri
qo’shiladi va undan keyi so’zning o’zi takrorlanadi: yap-yangi, ko’m-ko’k.
d) So’zning birinchi bo’g’inidan keyin -pa shakli qo’shiladi: soppa-sog’,
toppa-to’gri.
- Leksik usul . Bu usul bir necha turga bo’linadi . a) M’noni kuchaytiruvchi
so’zlar qo’llanadi. Masalan, juda, eng, g’oyat, nihoyatda, bir, biram, tim,
naq, zab, behad, benihoya, cheksiz, nihoyasiz, beqiyos. Nosirov
qabulxonada hurmat yuzasidano’rnidan turayotgan yordamchisi – yigirma ikki
yoshlardagi baland bo’yli, xushqomat,juda nozikqizga salom beribkabinetga
kirib ketdi. ( A. Q. “Sinchalak” ).
2

- Takroriy juft so’zlar vositasida. Kamol baquvvat tishlari bilanyong’oqlarni
qars-qurs chaqib, oltin rangli barmoqday – barmoqday mayiz bilan yeya
boshladi. (Oybek)
- Turli so’z birikmalari, iboralar vositasida ma’no orttiriladi. Ellik
yoshlardagi haddan ziyod cho’tir bir kishi Karavattan oyoqlarini tushurib
yotardi. (Oybek)
- Leksik- semantik usul. Bunda belgi bildiruvchi so’zlardan oldin yoki ular
o’rnida boshqa turkumdagi so’zlar qo’llanadi: zahar (garmdori) olov
( bola )
- Fonetik usul. a) Unlilar cho’zib aytiladi: tooza, chuquur; b) undoshlar
ikkilanadi: tekkis, mazza, yummshoq.
4. Ozaytirma daraja. Belgi darajasining meyorga yetmaganligini, me’yordan
pastligini ifodalaydi. Ozaytirma daraja quyidagicha hosil bo’ladi:
a) Qo’shimchalar yordamida: oqish, qizg’ish, qoramtir, -roq qo’shimchasi ham
ozaytirma darajani ifodalashi mumkun ( bunda bir narsadagi belgi boshqa
narsadagi shunday belgiga qiyoslanadi: eskiroq).
b) Sifatdan oldin yarim, nim, och, xiyol, sal, aytarli, uncha, uqadar… emas
so’zlarini keltirish bilan: yarim ochiq eshik, uncha katta emas.
Sifat darajalarini yasovchi qo’shimchalarning sinonimiyasi .
-(i)mtir kabilar predmetlar belgisining kamligini ko’rsatadi, -roq
qo’shimchasiga ma’nodosh bo’ladi. Agar -roq orqali shakllangan sifatlarda
boshqa vositalar ham bo’lsa ( -dan, ko’ra, nisbatan, qaraganda va b. )
belgining ortiqligi anglashiladi:
- Sendan ortiq nima bor, yulduz?
- Onalar mehri.
Sifatlar tuzilishiga ko’ra to’rt xil bo’ladi.
Sodda sifatlar:
a) Sodda tub sifatlar: shirin, oq, qora, baland, mo’rt, tor, keng va hokazo.
b) Yasama sodda sifatlar: ishchan, devoriy, maqtanchoq, noo’rin, sezgir
vahokazo.
Juft sifatlar:
2

a) Har ikkala qismi yakka holda ishlatiladi:
1. Qisimlari o’zaro sinonim: aql-hushli, ajoyib-g’aroyib, boy-badavlat,
och-nahor, ola-chipor.
2. Qismlari o’zaro antonym: achchiq-chuchchuk, baland-past, issiq-sovuq,
tanish-notanish, uzoq-yaqin.
3. Qisimlarining ma’nosi yaqin: ijtimoiy-siyosiy, kuydi-pishdi, mosh-guru с h,
mo’min-qobil, soya-salqin va boshqa.
d) Bitta qismi yakka holda ishlatiladi: aralash-quralash, achchiq-tizziq,
burma-churma, bo’ltak- so’ltak , yengil-yelpi.
e) Har ikki qismi yakka holda ishlatilmaydi: aji-buji, almoyi-aljoyi,
apoq-chapoq, dali-g’uli, zim-ziyo va boshqa.
Takroriy sifatlar: yaxshi-yaxshi, katta-katta, shirin-shirin, burda-burda,
yo’l-yo’l.
Qo’shma sifatlar:
1. Sifat+ ot; yapaloqyuz, xomkalla, sho’rpeshona, kaltafahm, ochofat,
maydagap
2. Ot+sifat; boshqorong’u,yoqavayron, jig’ibiyron, tepakal, xonavayron va
boshqa.
3. Ot+ot ; bodamqovoq, sheryurak, darveshsifat, devqomat, dilozor,
dilorom.
4. Ravish + ot; hozirjavob, kamgap, kamsuxan.
5. Fe’l+fe’l; yebto’ymas.
6. Ravish+ fe’l; tezpishar, kechpishar, cho’rtkesar.
7. Olmosh+ot; o’zboshimcha.
8. Ot+fe’l: tilyog’lama, gadoytopmas, tinchliksevar.
9. Olmosh+sifat: O’zbilarmon.
10. Son+ot: ikkiyuzlamachi, qirqyamoq.
Sifatlarning otlashuvi esa uning gapda ot bajaradigan sintaktik vazifada
kelishidir . Sifatlanmish tushurib qoldirilsa, sifat o’sha otning shakily
belgilarini qabul qiladi, hamda ularning sintaktik vazifasini bajaradi.
a) Ega bo’lib keladi: Yaxshi oshini yer, yomon - boshini.
2

b) Qaratqich aniqlovchi bo’lib keladi. Saxiyning ehsoniga baxlning boshi
og’rir.
c) To’ldiruvchi bo’lib keladi. Yaxshidan adashma, yomonga yondashma .
d) Undalma bo’lib keladi. Azizim, dunyoga bevaqt kelibmiz.
Sifatlar ba’zida qiyosiy daraja shshaklida ham otlashib keladi: O’qituvchi
bolalar orasidan chaqqonroqlarini tanlab ola boshladi.
Sifat sintaksisda , asosan, sifatlovchi aniqlovchi, ot-kesim, shuningdek,
tarz(ravish) holi bo’lib keladi. Otga xos katigoriyani olsa, boshqa gap
bo’laklari bo’lib keladi. a) Bechoralarga yordam berish kerak (Hamaz );
b) Sifatlovchi aniqlovchi vazifasida keladi: Ochil buva o’tkir, qora ko’zli,
serqosh chiroyli yigit bolgan. (A. Muxtor ); c) Sifat ot kesim bo’lib
keladi: Gul qizi. Devor oq; d) Sifat ravish holi bo’lib keladi: U qiziq
kular ekan. Qobil bobo dardli xo’rsindi. ( A . Qahhor ).
Xullas, so z turkumlari tizimida sifat o’ziga xos o’ringa ega. Bu
turkumga oid so’zlar uzoq tarixiy taraqqiyotni kechirgan. Sifat so’zlar
atash ma’nosiga ko’ra belgi, aniqrog’i, turg’un , barqaror belgi ifodasiga
ega. Bu turkum so’zlar polisemiyaga boy. Bu hol ham uning uzoq tadrijiy
taraqqiyoti bilan bog’liq. Sifat morfologik jihatdan yasalish tizimiga ega.
Shuningdek, morfologik o’zgaradi va darajalanadi. Sifat sintaktik
xususiyariga ko’ra bog’li qurshovda ( matnda) o’z pozitsiyasiga ega . Sifat
so’zlarning polisemantik hamda semantik-funksianal xususiyatlari alohida
tadqiqotni talab etadi. Bu so’zlarning matndagi imkoniyatlari juda keng .
2

1.2. Xarakter - xususiyat bildiruvchi sifatlarning o ’ ziga xos xususiyatlari .
Sifat asosan predmetning qisman harakatning belgisini bildiradi. Belgi tushunchasi
o’z ichiga xarakter-xususiyat, rang-tus, maza-ta’m, sakl,vazn-o’lchov kabilarni
qmrab oladi. Bular sifatning ma’noviy guruhlari hisoblanib, ular ham ma’lum
bir semantic va grammatik xususiyatlarga asoslanadi.
Shunday sifatlarning ma’noviy guruhlaridan biri xususiyat sifatlaridir.
Xarakter-xususiyat sifatlari insonning turli xil belgi xususiyatlarini, ya’ni uning
axloqiy, intelektual, ijtimoiy belgilarini, shaxsiy xarakterlarini, narsa va
mavjudodning xarakter-xususiyatlarini ifodalashda ko’p qo’llanadigan so’zlardir.
Bunday sifatlar ijobiy va salbiy yoki neytral holatda bo’lishi mumkun:
a) Insonning xarakter-xususiyatiga xos ijobiy sifatlar : muloyim, odobli, chapdast,
chaqqon, abjir, ziyrak, mo’min, sodiq, mohir, pok, sipo, o’ktam, asil, quvonch,
ozoda, sof, yaxshi, dadil,xushmuomala, rostgo’y, mehribon va boshqalar.
b) Kishilarga xos salbiy xarakter- xususiyatni bildiruvchi sifatlar ko’pincha
ijobiy xususiyatlarni bildiruvchi sifatlarga antonym bo’ladi: zolim, nokas,
toshbag’ir, shavqatsiz, quv, ayyor, muttaham, gayir, tannoz, takabbur, o’jar,
xudbin va boshqalar.
Kishilarga xos salbiy va ijobiy xususiyatlarini ularning gap-so’zini,
o’y-niyatini, yoki tana a’zolarini sifatlash orqali ham bildiriladi. Hoji bobo har
gapda bir maqol to’qiydigan ezmaroq tabiatli bir kishi bo’lsa ham, qo’li
anchagina ochiq, xususan, hisobga no’noqroq odam edi. ( G’. G’ulom )
Xarakter-xususiyat sifatlarining yana shundaylari borki, ularda ijobiylik va
salbiylik yaqqol ko’rinib turmaydi. Matndan ularning ma’nosini anglab olish
mumkun. Masalan, dovdir, loqayd, sho’x, mahmadona, sinchkov, mag’rur,
indamas, o’jar, shaddod, topori va boshqalar. Loqayd odam birikmasida loqayd
sifati salbiy munosabat ifodasi uchun qo’llangan bo’lsa, “Uni noo’rin
koishlariga ham loqayd turib berdi” misolida esa ijobiy semasini namoyon
qilgan.
Xarakter-xususiyat sifatlari, odatda inson ruhiyati, xarakteri bilan bog’liq
belgilarni bildirib keladi. Xarakter- xususiyat sifatlari tarkibiga abjir, ajib, azaliy,
2

aziz, ayyor, banbin, badjahl, badiiy, badnafs, badrashk, baynalminal,
balandparvoz, battol, vazmin, vaysaqi, vatanparvar, vafodor, daydi, dangasa,
yebto’ymas, ochofat, parishonxotir, yovvoyi, zabardast, zakiy, kamgap va
boshqalar mansub.
Xarakter- xususiyat sifatlaridan bir turkumi inson, predmet va hayvonlarning
xarakter xususiyatini ifodalashda umumuiy qo’llanadi, bir turkumi esa faqat
inson xarakteri yoki predmet xossasini ifodalashga xos bo’lib qolgan.
1. Insonning xarakter- xususiyatini belgilovchi sifatlar: a) ijobiy sifatlar
muloyim, odobli, chabdast, chaqqon, abjir, ziyrak, mo’min, sodiq, yuvosh,
mohir, pok, sipo, mehribon va b.
b) Kishiga xos salbiy xarakter-xususiyatlarni bildiruvchi sifatlar,
ko’pincha ijobiy xarakter- xususiyatlarni bildiruvchi sifatlarga antonym
sifatida qo’llanadi, ya’ni bu sifatlar kishining yoqimsiz, yaramas
xususiyatlarini ifoda etadi: zolim, nokas, tashbag’ir, shavqatsiz, quv,
ayyor, muttaham, rasvo, ablah, dog’uli, uquvsiz, o’jar va boshqa.
Kishi xarakter- xususiyatyini berishda yuqorida zkir qilingan sifatlardan
tashqari boshqa turkumdagi (shakl, holat, maza-ta’m, rang-tus, bildiruvchi)
sifatlardan ham foydalanadi. Bunday sifatlovchilar orqali ham kishilarga xos
turli harakter-xususiyatlar ochiladi: Bir qaradi, ko’zi yomon o’tkir ekan , jonim
chiqib ketayozdi.( O’zbek xalq dostonlari”) U sarbast, ziyrak harakatlari dadil,
so’zlari o’tkir, o’rtoqlari orasida onaboshi qiz. (Oybek)
v) Kishi xarakter-xususiyatiga oid yana shunday sifatlar borki , ularning
ma’nosidan ijobiylik yoki salbiylik yaqqol bo’rtib turmaydi. Nutq momentiga
qarab, ular har ikkala chegarasiga ham o’tib olishi mumkun

2

Купить