Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 26.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Апрель 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbek tilida insonning xarakter xususiyatlarini bildiruvchi sifatlar tahlili

Купить
                                 
O’zbek tilida insonning xarakter  xususiyatlarini
bildiruvchi sifatlar tahlili
                                                     
MUNDARIJA
KIRISH  
…………………………………………………………………………………………
1 BOB.  SIFATLARNING   LEKSIK-SEMANTIK,   MORFOLOGIK  VA  
SINTAKTIK
XUSUSIYATLARI.
1.1. O’zbek  tilida  sifatlarning   ma’noviy   guruhlarga   ajratilishi   va  
Leksik-semantik  va   sintaktik   xususiyatlari……………………………………
1.2. Xarakter-xususiyat   bildiruvchi  sifatlarning   o’ziga  xos
  
xususiyatlari……………………………………………………………………………
……
2 BOB. XARAKTER-XUSUSIYAT  BILDIRUVCHI  SIFATLARNING   
GENDER  TAVSIFI
2.1  Erkak  jinsiga  nisbatan  qo’llaniluvchi   xarakter-xususiyat  bildiruvchi  
sifatlar…………………………………………………………………………………
……………
2.2.  Ayol  jinsiga   nisbatan  qo’llaniluvchi   xarakte-xususiyat  ifodalovchi  
sifatlar…………………………………………………………………………………
……………
2.3.  Har  ikkala  jinsga  nisbatan  ham  qo’llaniluvchi  xarakter-xususiyat  
bildiruchi   
sifatlar………………………………………………………………………………..
XULOSA
FOYDALANILGAN   ADABIYOTLAR  RO’YXATI
                                                                          2                                                         KIRISH
Mavzuning  dolzarbligi  : Har  bir  xalqning  tili  uning  tarixiy  taraqqiyoti  davridagi 
eng  noyob  va  milliy  boyligidir. Tilda xalqning  taqdiri, yashash  tarzi,  ma’naviy  
boyligi  aks  etadi.  Til  millat  ruhining  betakror  va  hech  zamonda  xira  tortmas  
ko’zgusidir. Har  bir  tilde  shu  til  egasi  bo’lgan  millatning  saviyasi,  ruhiyati  
yorqin ifodasini  topadi.   Shusababli har bir xalq ona tilining sofligi, rivoji va kamoloti
uchun qayguradi.
Prezedentimiz  I.  A.  Karimov bu  borada  shunday  deydi:  “Jamiki ezgu fazilatlar  
inson qalbiga , avvalo ona allasi ,  ona tilining jozibasi  bilan singgadi …   Ona tili bu 
millatning ruhidir . O’z tilini  yo’qotgan  har qanday  millat  o’ligidan judo bo’lishi 
myqarrar .
   Hozirgi davr  o’zbek tilshunosligi tadqiqotchilaridan ko’pgina yangiliklarni, ilmiy 
izlanishlarni,  zamon bilan hamnafas bo’lishi uchun ezgu  ishlarni  kutyapdi  Bunga 
javoban o’zbek tilshunosligida  aniqlangan lisoniy umumuiyliklarni   nutqiy 
voqelanishini tekshirishga,  undan amaliy  foydalanish samaradorligini oshirish ,   
qo’llanilish   doirasini kenggaytirish muommolari bilan shug’ullanishga kirishish 
kundan  kunga oshib bormoqda .
               Grammatikaning ajralmas bir qismi bo’lgan o’zbek tili morfologiyasida 
boshqa so’z turkumlari qatori   sifat ham katta o’rin egallaydi.    Sifat o’zbek tilida 
o’zining    leksik-grammatik xususiyatiga ko’ra  mustaqil so’z turkumi sifatida  
ajratilgan.   U so’z  turkunining   ko’p  qirralari  bo’yicha  bir qator ishlar amalga 
oshirilgan .  Ammo inson xarakterini ifodalovchi  sifatlar ularning leksik-semantik,  
gender  xususiyatlari   haqidagi fikirlarni yetarli deb bo’lmaydi.  Qolaversa sifat 
leksemalarini tadqiq etishda zamonaviy tilshunoslikdagi eng ilg’or usullardan ,   
xususan,   inson xarakterini ifodalovchi sifatlar, ularning  gender xususiyatlarini   
o’rganish   bugungi kun tilshunosligining   asosiy masalalaridan bo’lib qolmoqda.   
Bunday holatlar mavzuning   dolzarbligini belgilab beradi albatta. 
  ILMIY IZLANISHNING MAQSAD VA VAZIFALARI : O’zbek tilida insonning 
xarakter-xususiyatlarini ifodalovchi sifatlarni o’rganish,   ularning gender    
xususiyatlarini ochib berish. 
                                                                          2         Yuqoridagi maqsadlarni amalga  oshirishda  quyidagi masalalarni  hal  etish  
lozim  bo’ladi. 
-O’zbek tilida sifatlarning m’noviy   guruhlarga  ajratilishi,  leksik-semantik  va 
sintaktik xususiyatlariga   munosabat   bildirish.
-Xarakter-xususiyat bildiruvchi   sifatlarning  o’ziga  xos  xususiyatlarini  o’rganish .
-Xarakter-xususiyat bildiruvchi  sifatlarning   gender  tavsifini  ochib  berish.  
MAVZUNING O’RGANILISH DARAJASI : Tilshunoslikda   sifat  turkumiga  oid  
so’zlarning  o’rganilishi   o’ziga  xos  tarixga   ega   N. K.  demetriyev,   A.  P.   
Yakubinskiy,  L. N. Xo-  ritonov ,  P.  M.  Milioranskiy,  M.  A.  Kazembek,   A.  N.  
Kononov ,A.  M.  Shcherbak  singari turkiyshunos olimlar  sifatlarning o’ziga xos   
Grammatik  katigoriyalarga   ega ekanligi ,  yasalish  va  otlashish  xususiyati,  gap  
tarkibidagi  sintaktik  vazifasi   haqida   muhum  fikr   mulohazalar  bildirganlar. 
     O’tgan  asirning   20-yillarida   o’zbek  tili   masalalariga  bag’ishlangan   M.  M. 
Fax-  riddinovning “Turkcha qoida”  Elbekning  ‘Bitik  yollari “,  Shorasul    
Zunnunning   “O’zbekcha  qoidalar”,   Munavvar   Qori,  Qayum  Ramazon   Shorasul 
Zunnunning     “O’zbekcha  til   saboqlari”   kabi  bir   qator   darslik  vz  qo’llanmalari
nashir   etilgan  bo’lib ,   Ularda   boshqa  so’z  turkumlari   qatori  sifat  turkumiga  
oid  so’zlarning   Grammatik  gelgilari   haqida  ham  fikrlar  bayon   qilingan.  Biz  
esa  yuqoridaki  ishlarga  tayangan   holda  ish  ko’rdik.  
    TADQIQOTNING  ILMIY  YANGILIGI  :  
- O’zbek   tilida  sifatlarning  ma’noviy  guruhlarga   ajratilishi,   leksik-semantik, 
va   sintaktik  xususiyatlariga  munosabat  bildirildi.
- Xarakter-xususiyat   bildiruvchi  sifatlarning  o’ziga  xos  tomonlari  o’rganildi   
va   izohlandi.
- Xaraktet-xususiyat  bildiruvchi   sifatlarning  gender    tavsifi  yoritildi.
- O’zbek  tilidagi  xarakter- xususiyat  bildiruvchi  sifatlarning   o’ziga   xos   
tomoni  ochib  berildi,    matndagi   imkoniyatlari   sharhlandi.  
TADQIQOTNING  PREDMETI:  
  Hozirgi   o’zbek   tilida   inson  xarakter-xususiyatlarini   bildiruvchi   sifatlar   
tahlili. 
TADIQOTNING   OBYEKTI:  
                                                                          2 Tadqiqotning   obyekti   sifatida  o’zbek  yozuvchi   va   shoirlarining   asarlari,  
matbuot   materiallari,   shuningdek  besh  tomli  “ O’zbek  tilining  izohli   lug’ati”,
“O’bek  tilining  etimalogik  lug’ati”  kabi  manbalardan  foydalanilgan   faktik   
dalilar   xizmat   qiladi.  
    TADQIQOTNING  ILMIY  AHAMIYATI.
Ish   nazariy  jihatdan  insonning   xarakter-xususiyatlarini   bildiruvchi  sifatlarga  
xos   holatlarni   chuqurroq   anglashga  asos  yaratdi.  Amaliy  jihatdan  esa  turli  
o’quv  qo’llanmalar,   konspektiv  kurslar,  lug’atlar  tuzishda,  shuningdek,   
O’zbek  tilshunosligida   sifatlarning  ma’noviy  guruhlari  haqida  qo’llanmalar  
yaratuvchilar  uchun  material  bo’lib  xizmat  qiladi.
1BOB.  SIFATLARNING  LEKSIK-SEMANTIK ,  MORFOLOGIK  VA  
SINTAKTIK  XUSUSIYATI.
1.1 O’zbek  tilida  sifatlarning  leksik- semantik   xususiyatlari  va   ma’noviy  
guruhlarga   ajratilishi.
     O’zbek  tili  morfologiyasida  boshqa  so’z  turkumlari  qatori  sifat  ham  katta  
katta  o’rinni  egallaydi   va  o’zining  leksik-grammatik  hamda   semantik 
xususiyatlariga   ko’ra   mustaqil   so’z  turkumi   sifatida  ajratilgan.  Sifat  so’z  
turkumining  ko’p  sohalari  ustida   dessertatsiyalar  yoqlandi,  ilmiy  maqolalar  
yozildi.  Ayniqsa,   kiyingi  yillarda  sifar  semantikasi  ,   stilistik   xususiyatlarini  
o’rganishga  e’tibor  kuchaydi.  XX  asirning  40-50  yillarida  bir  qator  olimlar  
tomonidan  leksik  ma’noning   component  strukturasi   haqidagi  fikrlar  ilgari  
surildi .   G. Xoller  va   J.  Maksis  rang  ifodalovchi  leksemalarni   o’rganar  
ekanlar,  ular  o’z  tadqiqotlarida  ma’noning   semantik  komponentlarini  
darajalaydilar.  
O’zbek  tilshunosligida  leksik  ma’noni   komponentlardan  iborat  ekanligini  
dastlab  Shavkat   Rahmatillayev ,  I  qo’chqortoyev,  R.  Yunusovlarning  ishlarida 
ilgari  surulgan.  Uni  tadqiq  etishga   bag’ishlangan  yirik  hajmdagi  asarlar  
maydonga  keldi.  Shu  tariqa  semaseologiya   Tilshunoslikning   barcha  sathlarida
o’z  o’rnini   topa  boshladi . 
          Tadqiqot  ishimizda  semantika  haqida  gap  borar  ekan,   avvalo  semema  
va  uning  tarkibiy  qismlariga   to’xtalishni  lozim  topdik.   Narsa  shakl  va  
                                                                          2 mazmun  yaxlitligidan   iborat  leksik  butunlik  bo’lgani  kabi  ieksema  ham  
tashqi  va  ichki  jihatdan  tashkil  topadi.  Leksrmaning  tashqi  qobig’I  nomema  
deb  ataladi.  Nomema  deganda  leksemaning  moddiy  tomonini  tashkil  etgan   
fonemalar  hosilasi- nutq  tovushlari  nazarda  tutiladi.  Leksemaning  ichki,  
mazmuniy  tomoni  sememe  diyiladi.  Semema  ongda  aks  etgan  narsa,  belgi,  
harakat  kabi  tushunchaning   leksemada  mujassamlashgan  ko’rinishi.  
Boshqacha  aytganda,  semema  leksemaning  ichki  jihati.  Tilshunoslikda  
sememani  tashkil  etuvchi  unsure  sifatida   sema  ajratiladi.  Semema  tarkibidagi 
sema   bir  xil  emas.  Sema   mohiyatiga  ko’ra  uch  xil  bo’ladi.
1. Atash  semasi  ( denatativ  sema  )
2. Ifoda  semasi  ( konatativ  sema)
3. Vazifa  semasi  (funksianal  sema )       
Atash  semasi  borliq  bilan  ifoda  semasi   so’zlovchining  munosabati    bilan,
vazifa  semasi   esa  leksemaning  lison  va  nutqdagi  roli  bilan  belgilanadi.   
Ifoda  semasini  matndan   tashqarida  smas,   balki   matn   doirasida  chuqurroq
his  etemiz.  Darhaqiqat,   qizlarning  oy,  moh,  quyosh,  oltin,  kumush,   yoqut,
gavhar,  gul;  yigitlarning  chinor,  burgut,   arslon,  sher  va  hokazolarga  
nisbatan   berilishi   ifoda  sema   bilan  bog’liq .    Quyidagi  misollarga   e’tibor
beraylik:
                      Qo’lim   tegmay  to’kilgan  qizg’aldog’im,
                      Endi   seni  izlab   qaydan  toparman.    (M.  Yusuf )   
       Yoki:   Kel  ovqatingni   yeb   ol,    arslonim.  (  H.  Nozir  )
  Bularda   moh,  ya’ni   oyning   yorug’ligi,   qizg’aldoqning  nozikligi,   qo’l   tegishi  
bilan   to’kilib  ketishi,    arslonning  kuchliligi,    qatiyatliligi  ma’no   ko’chirilishiga   
asos   bo’lib   xizmat   qilib   kelgan.
Xullas    so’zning   atash   va  ifoda   semasi   biri  ikkinchisi  bilan   uzviy   aloqada  
bo’ladi .   Har    qanday  ifoda   sema   atash   semadan  o’sib   chiqqan   bo’ladi.        
Har   qnday   ifoda   semani   konototiv  ma’noni    chuqur    anglash,    undagi   nozik  
ma’noni    his  qilish   uchun   avvl   denotative   ma’no  (  bosh   ma’no,   atash   
ma’no,  o’z  ma’no,    asil   ma’no  )  ni   undagi   asl   ma’no   ifodasini   chuqur   
                                                                          2 anglash     talab    etiladi.   Shundagina  konatativ   ma’noni   tushunish,   undan  o’rinli
foydalanishga   zamin   yaratadi.   
     So’z  turkumlari   tizimida   o’zining   sermahsul   va   qo’llanilish    doirasi   bilan  
ajralib   turadigan   sifat    so’z   turkumining    atash  ma’nosi   predmet,   voqea-  
hodisa,    holat  va    qisman   ish-harakatning    belgisini   bildirishdir.   Belgining        
o’zi   bir   necha   xil   bo’ladi.   Mana   shu   jihatdan    kelib   chiqqan  holda   sifatni   
quyidagi  ma’noviy   guruhlarga  ajratamiz:
1. Xuxusiyat  bildiruvchi  sifatlar .   Narsa  va  mavjudodlarning    xarakter   
xususiyatlarini   ifodalashda  keng   qo’llanadi:   yoqimtoy,  badjahl,   muloyi,   
dilkash,   yaxshi ,  yomon,   loqayd    kabi .   Xarakter   xususiyat    ijobiy   yoki  salbiy
bo’lishi  mumkun.  
2.Holat   bildiruvchi    sifatlar .   Narsa   va   mavjudodlarning    holat   yoki   
vaziyatini           belgi   sifatida    ifodalaydi.   Holat   bildiruvchi   sifatlar   o’z   
o’rnida   yana   ichki   guruhlarga   bo’linadi.
a)  Tabiiy   holat  bildiruvchi    sifatlar:   go’zal,  mo’min,   o’ktam,   cho’loq   bukri.
b)  Jismoniy   holat   bildiruvchi   sifatlar:  xafa,  g’amgin ,  ma’yus, bardam,  baquvvat
,   tetik,  yosh.
d) Ruhiy   holat   bildiruvchi   sifatlar:  xafa,   g’amgin,  ma’yus,  xursan,   shod.
e)  Iqtisodiy   holat   bildiruvchi   sifatlar:  boy,  badavlat,   kambag’al,  nochor.
f)  Harorat  holatini  bildiruvchi  sifatlar:  iliq,  salqin,   sovuq,  issiq.
g) Tozalik   holatini  bildiruvchi  sifatlar:   toza,  ozoda,  kir,  musoffo,  isqirt.
h)  Eskilik,  yangilik  holatini  bildiruvchi   sifatla:  yagi,  eski,  ko’hna,  juldur.
i)  Ho’l  quruq  holatini  bildiruvchi   sifatlar:  ho’l,  quruq,  nam,   namxush.
j)  tinch  va  notinch  holatni  bildiruvchi  sifatlar:  tinch,  jim,  jimjit,    sokin,   osuda,  
osoyishta,  bezovta.
k)  Yetilganlik   holatini  bildiruvchi   sifatlar:    xom,    pshiq,  g’or,  puxta.  
3.Shakl  bildiruvchi   sifatlar  .  Bu   turdagi   sifat  narsa   va   predmetning   tashqi    
ko’rinishini    ifodalaydi:    novcha,  yassi,  uzunchoq,  dumaloq,  yapaloq,  aylana.
4. Rang- tus  bildiruvchi   sifatlar :   oq,    qora,  qizil,   pushti,    sariq,    zangori.
5.  Maza- ta’m  bildiruvchi   sifatylar:   shirin,   achchiq,   nordon ,   taxir,   sho’r.
6.Hid  bildiruvchi   sifatlar:   xushbo’y,   badbo’y,  qo’lansa.
                                                                          2 7. O’lchov   bildiruvchi  sifatlar:    keng,   tor,   uzun,   yaqin,    katta,   og’ir.  
8.O’rin   bildiruvchi   sifatlar:  I chki,   tashqi,   devoriy,  qishloqi.
9. Payt  bildiruvchi   sifatlar:      kuzgi,   yozgi,  qishki,  chillaki,  ertapishar.
       Belgi  ifodasi  nafaqat   sifatlarga,    balki,   boshqa   so’z  turkumlariga   ham   
xosdir.   Masalan  ,   ot  ham  matnda   sifat   kabi  belgi   ifodalashi   mumkun: shakar    
qiz,  oltin  soat,   zilol  suv   va  hokazo.  
       Ayrim   sifat   xarakteridagi   olmoshlar   ham   sifat    kabi  belgi  ifodalashi    
imkoniga   ega:   hamma   o’quvchi,   barcha   xalq,   hech  bir   inson.  Ravish   belgi   
bildirishiga   ko’ra   sifat   bilan   mushtaraklik   hosil   qiladi,  ya’ni   ravish   ham   
sifatlardek   predmetning   belgisini   ifodalab   keiadi:  mardona  jang,  do’stona   
uchrashuv,   beto’xtov  harakat  va  hakozo.
      Sifat   so’z   turkumining   o’ziga   xos   lingvistik   xususiyatidan    biri   uning  
polisemantik    xususiyatidir.   Polisemantika   bu   formal    tilshunoslikda   bir   
ma’noli   va   ko’p   ma’noli    so’zlarni   farqlaganligi   kabi  nazariy   leksikologiyada 
bir    sememali   va   ko’p    sememali   leksema   farqlanadi.   Nutqda  qo’llangan    
so’z  har  doim    bir   ma’noli,   chunki    so’z   leksemaning   bir   martalik  ko’rinishi 
bo’lib,
u   leksemaga   zid   ravishda   betakrorlik   tabiatiga   ega.   Leksema   bir   
tushunchani   ifodalasa ,    u   bir   sememali  leksema    diyiladi.  Masalan,  kchik   
leksemasi   bir   tushunchani  tushunchani  ifodalaydi   va    shu   sababli   bir    
sememali   leksema    hisoblanadi.  Ammo  nutqda   leksema   ko’chma   qo’llanishda  
xar-xil   tushunchalarni    ifodalayverishi   mumkun,   lekin  ma’no   va   tushuncha   
orasidagi     munosabat   ijtimoiy   shartlanganlik    va   barqarorlik   kasb   etmasa,   
leksemaning   ko’p  sememaliligi   haqida   hukm   chiqarib   bo’lmaydi.
     Jamiyat    taraqqiy   etishi    bilan   nutqiy   hosila   ma’no   vaqtincha   ifodalagan    
tushunchasi   bilan   doimiy   aloqadorlik  kasb   etib,    bora – bora  barqarorlashib    
boradi     va    hosila   nutqiy    ma’no   lisoniylashadi.
           Nutqimizda    shunday     so’zlar   borki,   tadrijiy    taroqqiyot  davomida   
o’zida    sifatlovchilik    xususiyatini   singdira    brogan.     Bu   holni    ya’ni   bir   
turkumga    oid    so’zlarning    boshqa   turkum    xususiyatlarini    o’zida    paydo    
etishini     analogiya    hodisasi    sifatida    belgilaydilar.     Bu    esa   yondosh   
                                                                          2 turkum   so’zlari     orasida    ko’p   kuzatiladi.   Ot   turkumiga   oid    bir     qator    
so’zlar,    sifat    turkumiga    oid   so’zlar    bilan    yonma-yon   “ yashashi “   
natijasida    sifatlik     xususiyatlariga     ham   ega    bo’lganligiga    guvoh    bo’lamiz .
Jumladan   asal,     shakar    kabilarni    bunga     misol   qilib   keltirishimiz     
mumkun.    Bu    kabi    so’zlardagi    maza  -  ta’m    belgisi   ushbu    so’zlarning   
sifatlar    sari   siljishiga    ham   zamin   yaratgan.    Bir    guruh    sifatlar    borki    
ularning   umumiy   ma’nosi   
asosida   kishi   ismlari    yuizaga    kelgan.    Sifat    asosida    hosil   bo’lgan  atoqli    
otlarning    ma’no   ifodasi    bo’yicha    aytilgan    fikrlar   fanda   munozaralidir.
Sifat    asosida     paydo   bo’lgan   kishi  ismlarini   quyidagi   guruhlarga   bo’lib    
tadqiq    etish    mumkun:
1. Xususiyat    sifatlari    asosida   shakllangan    atoqli   otlar:   kuzan,   Bayri,   
Chuvar,    Bakir,   Chaqqon,   O’ktam,   Daler. 
2. Rang-tus   sifatlari     asosida   shakllangan    atoqli   otlar:    Qorajon,   Oqqiz,    
Sariboy,   Qoraqiz,    Qoracha.
3. Holat   sifatlari   asosida   shakllangan   atoqli   otlar:  Uljon,   To’qboy,  
Toshbotir,    So’lim,   Suyarbek,  Olqinboy,    Yorqin,  Gajir.
4. Shakl- korinish   asosida   shakllangan   atoqli   otlar:   Do’mboqoy,   Oyday,  
Oydona,   Oycha.
5. Maza - ta”m   bildiruvchi    sifatlar   asosida   shakllangan    atoqli   otlar:    
Chuchuk,   Shirinoy,  Laziz,   Bolbibi,    Bolqiz.
6. Hajm- o’lchov   sifatlari   asosida   shakllangan   atoqli   otlar:  Kattabek,    
Uzoq,   Uzun,  Mitti,   Mittigul,  Ortiq.
Ko’rinadiki   so’z   ma’no   imkoniyati   grammatikani   belgilashda   ham   o’ziga   
xos   o’rin   tutadi.   Xulosa   qilib   shuni   aytish   lozimki   tilshunoslikda    alohida   
ahamiyat   kasb   etgan  polisemantika   sifatlarda   ko’p   uchraydigan    hodisa   bo’lib
nutqimiz   boyligiga   o’z   hissasini   qo’shib   kelmoqda.
Sifatlarning   morfologik   xususiyati . 
Sifatlar  o’ziga   xos   quyidagi   morfologik   xususiyatlarga   ega.
                                                                          2 a)  Sifatning   eng  asosiy  morfologik   xususiyati   uning   yasalishidir.   Sifatlar   
ikki   usul   bilan   yasaladi:  affiksatsiya    va   kompozitsiya.    Sifat   yasovchi  
qo’shimchalar   miqdori    ellekka    yaqin.  
b) Sifatning   mihum    yana   bir   morfologik    xususiyati   uning    belgini   
qiyoslab   darajalab   ko’rsatishidir.    Sifatlarning   quyidagi    darajalari   bor:  
oddiy     daraja,  qiyosiy   daraja,   orttirma   daraja,   ozaytirma   daraja.
1. Oddiy    darajadagi    sifatlarda  beigi   boshqa    predmetlardagi   xuddi  
shunday   belgiga   qiyoslanadi.    Bu   daraja  belgining   odatdagi  me’yorda 
ekanligini    ko’rsatadi.  U  maxsus   ko’rsatkichlarga,  ( qo’shimchalarga  )    
ega   emas.   Masalan,    keng   ko’cha,   yashil  barg,   yaxshi  odam.                
2. Qiyosiy   daraja   predmetdagi   xuddi   shunday  belgidan  ortiq   ekanligini   
ifodalaydi.   Qiyosiy   daraja oddiy darajadagi sifatga -roq qo’shimchasini  
qo’shish yoki sifatdan oldin bir-biridan, undan ham, yanada so’zlarini 
keltirish bilan yasaladi. Masalan, olma daraxti shaftoli araxtidan balandroq. 
Bir biridan go’zal. Bundan ham battar. Yanada kuchli.
3. Orttirma darajadagi sifatlar belgining bir predmetga nisbatan boshqa bir 
predmetda eng ko’p ekanligini ko’rsatadi . U quyidagi usullar yordamida 
hosil qilinadi.
- Morfologik usul:  a) So’zning  birinchi  bo’g’ini ajratilib  unga  keyingi 
bo’g’indagi   birinchi  undosh  qo’shiladida  yopiq  bo’g’in  hosil  qilinadi .  
undan keyin  to’liq shakli takrorlanadi:  dum-dumaloq ,   pak-pakana;   b)  
so’sning  oldingi  ikki  tovushi  ajratilib,  unga  p,  m,  tovushlaridan  biri  
qo’shiladi  va  undan  keyi  so’zning  o’zi takrorlanadi:  yap-yangi,  ko’m-ko’k.  
d) So’zning  birinchi  bo’g’inidan  keyin  -pa  shakli  qo’shiladi: soppa-sog’,  
toppa-to’gri.
- Leksik   usul .  Bu  usul  bir necha  turga  bo’linadi .  a)  M’noni  kuchaytiruvchi 
so’zlar  qo’llanadi.  Masalan, juda,  eng, g’oyat,  nihoyatda, bir,  biram,  tim,  
naq,  zab,  behad,  benihoya,  cheksiz,  nihoyasiz,  beqiyos.  Nosirov  
qabulxonada hurmat  yuzasidano’rnidan  turayotgan yordamchisi – yigirma ikki 
yoshlardagi baland bo’yli,  xushqomat,juda nozikqizga  salom  beribkabinetga  
kirib  ketdi.  ( A. Q. “Sinchalak” ).
                                                                          2 - Takroriy juft  so’zlar  vositasida.  Kamol  baquvvat  tishlari  bilanyong’oqlarni
qars-qurs  chaqib,  oltin  rangli  barmoqday – barmoqday mayiz  bilan  yeya  
boshladi. (Oybek)  
- Turli so’z  birikmalari,  iboralar  vositasida  ma’no  orttiriladi.   Ellik  
yoshlardagi  haddan  ziyod  cho’tir  bir  kishi  Karavattan  oyoqlarini  tushurib  
yotardi.  (Oybek)
- Leksik- semantik usul.  Bunda  belgi  bildiruvchi   so’zlardan  oldin  yoki  ular  
o’rnida  boshqa  turkumdagi  so’zlar  qo’llanadi:  zahar (garmdori)   olov  
( bola )
- Fonetik  usul. a)  Unlilar  cho’zib  aytiladi:  tooza,  chuquur;  b) undoshlar  
ikkilanadi: tekkis,  mazza,  yummshoq.
4. Ozaytirma  daraja.  Belgi  darajasining  meyorga  yetmaganligini,  me’yordan
pastligini  ifodalaydi.  Ozaytirma  daraja  quyidagicha  hosil  bo’ladi:
a) Qo’shimchalar  yordamida:  oqish,  qizg’ish,  qoramtir,  -roq  qo’shimchasi  ham
ozaytirma  darajani  ifodalashi  mumkun  (  bunda  bir  narsadagi  belgi  boshqa  
narsadagi  shunday  belgiga  qiyoslanadi:  eskiroq).  
b) Sifatdan  oldin  yarim,  nim,  och,  xiyol,  sal,  aytarli,  uncha, uqadar… emas  
so’zlarini  keltirish  bilan:  yarim  ochiq   eshik,  uncha  katta  emas.                    
Sifat  darajalarini yasovchi  qo’shimchalarning  sinonimiyasi . 
-(i)mtir   kabilar  predmetlar  belgisining  kamligini  ko’rsatadi,  -roq  
qo’shimchasiga  ma’nodosh  bo’ladi.  Agar  -roq  orqali  shakllangan   sifatlarda 
boshqa  vositalar  ham  bo’lsa ( -dan,  ko’ra,  nisbatan,   qaraganda  va  b. )  
belgining  ortiqligi  anglashiladi:
      -    Sendan  ortiq  nima  bor,  yulduz? 
- Onalar  mehri.
Sifatlar  tuzilishiga  ko’ra  to’rt  xil   bo’ladi.
Sodda  sifatlar:
a) Sodda tub  sifatlar:  shirin,  oq,  qora, baland,  mo’rt,  tor,  keng  va  hokazo.
b) Yasama  sodda sifatlar:  ishchan,  devoriy,  maqtanchoq,  noo’rin,  sezgir  
vahokazo.
Juft  sifatlar:
                                                                          2 a) Har  ikkala  qismi  yakka  holda  ishlatiladi:
1. Qisimlari  o’zaro   sinonim:  aql-hushli,  ajoyib-g’aroyib,  boy-badavlat,         
och-nahor,  ola-chipor.  
2. Qismlari o’zaro   antonym:  achchiq-chuchchuk,  baland-past, issiq-sovuq,     
tanish-notanish,  uzoq-yaqin.
3.  Qisimlarining  ma’nosi  yaqin:  ijtimoiy-siyosiy, kuydi-pishdi, mosh-guru с h,  
mo’min-qobil,  soya-salqin  va  boshqa.
d)  Bitta  qismi  yakka  holda  ishlatiladi:  aralash-quralash,  achchiq-tizziq,  
burma-churma,  bo’ltak- so’ltak ,  yengil-yelpi.
e)  Har  ikki  qismi  yakka  holda  ishlatilmaydi:  aji-buji,  almoyi-aljoyi,           
apoq-chapoq,  dali-g’uli,  zim-ziyo   va  boshqa.
Takroriy  sifatlar:  yaxshi-yaxshi,  katta-katta,  shirin-shirin,  burda-burda,        
yo’l-yo’l.
Qo’shma  sifatlar: 
1. Sifat+ ot;  yapaloqyuz, xomkalla,  sho’rpeshona,  kaltafahm,  ochofat,  
maydagap
2. Ot+sifat; boshqorong’u,yoqavayron,  jig’ibiyron, tepakal,  xonavayron  va  
boshqa.
3. Ot+ot ;  bodamqovoq,  sheryurak,  darveshsifat,  devqomat,  dilozor,  
dilorom.
4. Ravish + ot;  hozirjavob, kamgap,  kamsuxan.
5. Fe’l+fe’l;  yebto’ymas.
6. Ravish+ fe’l;  tezpishar, kechpishar,  cho’rtkesar.
7. Olmosh+ot; o’zboshimcha. 
8. Ot+fe’l: tilyog’lama, gadoytopmas, tinchliksevar.
9. Olmosh+sifat:  O’zbilarmon.
10.  Son+ot:  ikkiyuzlamachi,  qirqyamoq.
Sifatlarning  otlashuvi  esa  uning  gapda  ot  bajaradigan  sintaktik  vazifada  
kelishidir .  Sifatlanmish  tushurib  qoldirilsa,  sifat  o’sha  otning  shakily  
belgilarini  qabul  qiladi,  hamda  ularning  sintaktik  vazifasini   bajaradi.
a) Ega  bo’lib  keladi:  Yaxshi  oshini  yer,  yomon - boshini.
                                                                          2 b) Qaratqich  aniqlovchi  bo’lib  keladi. Saxiyning  ehsoniga  baxlning  boshi  
og’rir.
c) To’ldiruvchi  bo’lib  keladi.  Yaxshidan  adashma,  yomonga  yondashma .
d) Undalma   bo’lib  keladi.  Azizim,  dunyoga  bevaqt  kelibmiz.
Sifatlar  ba’zida  qiyosiy   daraja  shshaklida  ham  otlashib  keladi:  O’qituvchi  
bolalar  orasidan  chaqqonroqlarini  tanlab  ola  boshladi.
       Sifat  sintaksisda ,   asosan,  sifatlovchi  aniqlovchi,  ot-kesim,  shuningdek, 
tarz(ravish)  holi  bo’lib  keladi.  Otga  xos  katigoriyani  olsa,  boshqa  gap  
bo’laklari   bo’lib  keladi.  a) Bechoralarga  yordam  berish  kerak  (Hamaz );      
b) Sifatlovchi aniqlovchi  vazifasida  keladi:  Ochil  buva o’tkir,  qora  ko’zli,  
serqosh  chiroyli  yigit   bolgan.  (A.  Muxtor );   c) Sifat  ot  kesim   bo’lib  
keladi:  Gul  qizi.  Devor  oq;   d)  Sifat  ravish  holi  bo’lib  keladi:  U  qiziq  
kular  ekan.  Qobil  bobo   dardli  xo’rsindi.  ( A .  Qahhor  ).
       Xullas,  so z  turkumlari  tizimida  sifat   o’ziga  xos    o’ringa  ega. Bu  
turkumga  oid  so’zlar  uzoq  tarixiy   taraqqiyotni  kechirgan.  Sifat  so’zlar  
atash  ma’nosiga  ko’ra  belgi, aniqrog’i, turg’un ,  barqaror  belgi  ifodasiga  
ega.  Bu  turkum  so’zlar  polisemiyaga  boy.  Bu  hol  ham uning  uzoq  tadrijiy 
taraqqiyoti  bilan  bog’liq.  Sifat  morfologik  jihatdan  yasalish  tizimiga  ega.  
Shuningdek,  morfologik  o’zgaradi  va  darajalanadi. Sifat  sintaktik  
xususiyariga  ko’ra  bog’li  qurshovda ( matnda)  o’z  pozitsiyasiga ega .  Sifat  
so’zlarning   polisemantik  hamda  semantik-funksianal  xususiyatlari  alohida   
tadqiqotni  talab  etadi.  Bu   so’zlarning  matndagi  imkoniyatlari  juda  keng .
                                                                          2                                                                           2 1.2.   Xarakter - xususiyat    bildiruvchi    sifatlarning    o ’ ziga    xos    xususiyatlari .
Sifat  asosan  predmetning  qisman harakatning  belgisini  bildiradi. Belgi tushunchasi 
o’z   ichiga  xarakter-xususiyat,  rang-tus, maza-ta’m,  sakl,vazn-o’lchov kabilarni  
qmrab  oladi.  Bular  sifatning  ma’noviy  guruhlari  hisoblanib,  ular  ham  ma’lum  
bir  semantic  va  grammatik  xususiyatlarga  asoslanadi.
      Shunday  sifatlarning  ma’noviy  guruhlaridan  biri  xususiyat  sifatlaridir.   
Xarakter-xususiyat  sifatlari  insonning  turli  xil  belgi  xususiyatlarini,  ya’ni   uning   
axloqiy,  intelektual,  ijtimoiy  belgilarini,  shaxsiy   xarakterlarini,  narsa  va  
mavjudodning   xarakter-xususiyatlarini  ifodalashda  ko’p  qo’llanadigan   so’zlardir.  
Bunday  sifatlar   ijobiy  va  salbiy  yoki  neytral  holatda  bo’lishi  mumkun:                
a)  Insonning  xarakter-xususiyatiga  xos  ijobiy  sifatlar : muloyim,  odobli,  chapdast, 
chaqqon,  abjir,  ziyrak,  mo’min,  sodiq,  mohir,  pok,  sipo,   o’ktam,  asil,  quvonch,  
ozoda,  sof,  yaxshi,  dadil,xushmuomala,   rostgo’y,  mehribon  va  boshqalar.              
b)   Kishilarga  xos  salbiy   xarakter- xususiyatni   bildiruvchi   sifatlar  ko’pincha  
ijobiy   xususiyatlarni   bildiruvchi  sifatlarga   antonym  bo’ladi:  zolim,  nokas,  
toshbag’ir,  shavqatsiz,  quv,  ayyor,  muttaham,  gayir,  tannoz,  takabbur,  o’jar,   
xudbin  va  boshqalar.  
      Kishilarga   xos  salbiy   va  ijobiy   xususiyatlarini   ularning  gap-so’zini,              
o’y-niyatini,  yoki   tana   a’zolarini   sifatlash  orqali  ham  bildiriladi.  Hoji   bobo  har
gapda  bir  maqol  to’qiydigan  ezmaroq  tabiatli  bir  kishi  bo’lsa  ham,  qo’li  
anchagina  ochiq,  xususan,  hisobga  no’noqroq  odam  edi.  (  G’.  G’ulom  )     
      Xarakter-xususiyat   sifatlarining  yana   shundaylari   borki,   ularda  ijobiylik  va  
salbiylik   yaqqol  ko’rinib   turmaydi.   Matndan  ularning  ma’nosini   anglab   olish   
mumkun.   Masalan,   dovdir,  loqayd,  sho’x,  mahmadona,  sinchkov,  mag’rur,  
indamas,  o’jar,   shaddod,  topori  va  boshqalar.   Loqayd  odam  birikmasida  loqayd 
sifati   salbiy  munosabat  ifodasi  uchun   qo’llangan   bo’lsa,  “Uni  noo’rin   
koishlariga  ham   loqayd  turib   berdi”  misolida  esa  ijobiy  semasini  namoyon   
qilgan. 
      Xarakter-xususiyat   sifatlari,  odatda  inson  ruhiyati,  xarakteri  bilan  bog’liq  
belgilarni  bildirib  keladi.  Xarakter- xususiyat  sifatlari  tarkibiga  abjir,  ajib,  azaliy,  
                                                                          2 aziz,  ayyor,  banbin,  badjahl,  badiiy,  badnafs,  badrashk,  baynalminal,  
balandparvoz,  battol,  vazmin,  vaysaqi,  vatanparvar,  vafodor,  daydi,  dangasa,  
yebto’ymas,  ochofat,  parishonxotir,  yovvoyi,  zabardast,  zakiy,  kamgap  va  
boshqalar  mansub.
      Xarakter- xususiyat  sifatlaridan  bir  turkumi  inson,  predmet  va  hayvonlarning   
xarakter  xususiyatini  ifodalashda  umumuiy   qo’llanadi,  bir  turkumi  esa  faqat  
inson  xarakteri   yoki  predmet  xossasini  ifodalashga   xos  bo’lib   qolgan.  
1. Insonning   xarakter- xususiyatini  belgilovchi   sifatlar:  a)  ijobiy  sifatlar  
muloyim,  odobli,  chabdast,  chaqqon,  abjir,   ziyrak,  mo’min,  sodiq,  yuvosh,  
mohir,  pok,  sipo,  mehribon  va b. 
b)  Kishiga  xos  salbiy   xarakter-xususiyatlarni   bildiruvchi   sifatlar,  
ko’pincha  ijobiy  xarakter- xususiyatlarni   bildiruvchi  sifatlarga  antonym  
sifatida   qo’llanadi,  ya’ni  bu  sifatlar  kishining  yoqimsiz,   yaramas  
xususiyatlarini   ifoda  etadi:  zolim,  nokas,  tashbag’ir,  shavqatsiz,  quv,  
ayyor,  muttaham,  rasvo,  ablah,  dog’uli,  uquvsiz,  o’jar   va  boshqa.  
    Kishi   xarakter- xususiyatyini  berishda  yuqorida  zkir  qilingan  sifatlardan  
tashqari    boshqa  turkumdagi  (shakl,  holat,  maza-ta’m,  rang-tus,  bildiruvchi)    
sifatlardan  ham  foydalanadi.  Bunday   sifatlovchilar  orqali  ham  kishilarga  xos  
turli  harakter-xususiyatlar  ochiladi:  Bir  qaradi,  ko’zi  yomon  o’tkir  ekan ,  jonim  
chiqib  ketayozdi.( O’zbek  xalq  dostonlari”)  U  sarbast,  ziyrak  harakatlari  dadil,  
so’zlari  o’tkir,  o’rtoqlari  orasida  onaboshi  qiz. (Oybek)                                              
v) Kishi   xarakter-xususiyatiga  oid  yana  shunday  sifatlar  borki ,   ularning  
ma’nosidan  ijobiylik  yoki  salbiylik   yaqqol  bo’rtib  turmaydi.  Nutq  momentiga  
qarab,  ular  har  ikkala  chegarasiga  ham  o’tib  olishi  mumkun  
   
                                                                          2
Купить
  • Похожие документы

  • Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
  • Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
  • Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish
  • Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
  • Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha