Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 26.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbek toponimikasining guruhlanishi va tasniflanishi masalalari, tarixi va hozirgi bosqichi. Istiqlol o‘lkasining toponimik siyosati

Купить
O‘zbek toponimikasining guruhlanishi va tasniflanishi masalalari, tarixi va hozirgi bosqichi. Istiqlol o‘lkasining toponimik siyosati. Reja: 1. O‘zbekiston toponimikasining umumiy tavsifi va talqini haqida tushuncha. 2. O‘zbek toponimikasining guruhlanishi va tasnif lanishi masalalari. 3. O‘zekiston toponimiyasining o‘rganilishida H.Hasanov, B.Ahmedov, A.Muhammadjonov, S.Qorayev kabi olimlarning hissasi. 4. O‘zbekiston toponimiyasining o‘rganilishida T.Nafasov, T.Enazarov kabi olimlarning hissasi. 5. O‘zbek toponimlarida o‘z va o‘zlashma qatlam haqida tushuncha . 6. O‘zbek toponimlarida arabcha va forscha elementlar. 7. O‘zbek toponimlarida mo‘g‘ulcha, xitoycha, so‘g‘dcha elementlar haqida. Ma’lumki, onomastik birliklar orasida eng ko‘p o‘rganilgani toponimlardir. Toponimlar asosan apellyativlar asosida hosil bo‘ladi. Apellyativ lotincha appellativum – turdosh ot so‘zidan olingan bo‘lib, atoqli otga qarama-qarshi qo‘yiluvchi, atoqli ot yasash uchun lisoniy baza bo‘luvchi turdosh ot va boshqa til leksemalaridir. Toponimlarda xalqning o‘tmishi, urf-odatlari, boshidan kechirgan turli xil siyosiy-ijtimoiy, etnomadaniy jarayonlar o‘z aksini topgan bo‘ladi. SHunga binoan toponimiya muayya til lug‘at boyligining muhim tarkibiy qismi, o‘tmish voqealari darakchisi sanaladi. O‘zbek toponimikasini ilmiy jihatdan o‘rganish XX asrning 60-yillarida boshlangan. O‘tgan davr mobaynida o‘zbek toponimikasini o‘rganish bo‘yicha juda salmoqli ishlar amalga oshirildi. Bu ishlar orasida taniqli geograf olim H.Hasanovning “O‘rta Osiyo joy nomlari tarixidan” nomli monografiyasi alohida o‘rin tutadi. Bu asarda geografik nomlar – toponimlarning tarixi, ularning xilma- xilligi va shakllanish qonuniyatlari qisqacha bayon etilgan hamda toponimika fani to‘g‘risida qisqacha tushuncha berilgan. Asarda ta’kidlanishicha, “joy nomlariga qarab qadimiy savdo yo‘llari, qabila va tillarning tarqalishi, eski qal’a va manzillarning o‘rinlari, suv va dovonlarning hosiyatlari, foydali qazilmalar, cho‘llarda quduqlarning bor-yo‘qligi, joyning o‘simlik, hayvonot va iqlimiy xususiyatlari, hunar-kasb, tarixiy voqealar, afsona-rivoyatlar va boshqa xil ma’lumotlarni bilim olamizki, bular hammasi xalq xo‘jaligi, madaniyatimiz tarixi uchun juda muhimdir” 1 . Asarning oxirida qisqacha toponimik lug‘at (45-58-betlar) va tarixiy-geografik nomlar izohoti (59-80-betlar)ning berilishi uning ilmiy-amaliy qimmatini yanada oshirgan. T.Nafasov, S.Qoraev, Z.Do‘simov, B.O‘rinboev, T.Rahmatov, J.Latipov, T.Enazarov, N.Oxunov, S.Nayimov kabi olimlarning say’i harakatlari bilan Xorazm, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo, Jizzax, Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, qolaversa, vatanimizning barcha hududlaridagi toponimlar to‘plandi, 1 Ҳасанов Ҳ. Ўрта Осиё жой номлари тарихидан. - Тошкент: Фан, 1965. – Б. 37. ularning lisoniy xususiyatlari, tarixi, etimologiyasiga oid muhim ilmiy kuzatishlar amalga oshirildi. O‘zbek toponimiyasiga oid dastlabki lisoniy monografik ish T.Nafasov tomonidan bajarilgan edi 2 . Mazkur ishda Qashqadaryo viloyati hududidagi toponimlarning nomlanish asoslari, etimologiyasi, ularning struktural-grammatik tuzilishi va yasalishi masalalari keng va atroflicha tadqiq etilgan edi. Olim keyinchalik faqat Qashqadaryo viloyati toponimlarini o‘rganish bilan kifoyalanib qolmay, janubiy O‘zbekiston toponimlarining etnolingvistik tahlilini amalga oshirdi, O‘zbekiston toponimlarining izohli lug‘atini nashr ettirdi. Mustaqillik yillarida prof.T.Nafasov toponimika sohasida yana ham shijoat bilan mehnat qilmoqda, olimning “O‘zbek nomnomasi” (1993), “O‘zbek tili toponimlarining o‘quv izohli lug‘ati” (2007), “Qarshi shahri mahalla va ko‘cha nomlari”(2008), “Qashqadaryo qishloqnomasi” (2009), “CHiroqchinoma” (2010) kabi bir qancha yirik tadqiqotlari xuddi shu yillarda nashr etildi. 2008 yilda prof.T.Nafasov tavalludining 70 yilligi mamlakatimizda keng nishonlandi, ana shu sana munosabati bilan o‘tkazilgan ilmiy anjumanda olimning nomshunoslik sohasidagi serqirra faoliyatiga munosib baho berilgan, uning asarlari bibliografiyasi e’lon qilingan edi. O‘zbekiston hududidagi toponimlarning tarixiy-ilmiy tahlilida taniqli geograf olim S.Qoraevning izlanishlari ham alohida o‘rin tutadi 3 . Bu ishlarda O‘zbekiston hududidagi tarixiy va zamonaviy toponimlar qiyosiy-tarixiy yo‘nalishda chuqur tahlil qilingan. Olimning doktorlik dissertatsiyasi esa O‘zbekiston oykonimlari tahliliga bag‘ishlangan edi. S.Qoraev toponimik lug‘atlar tuzish, nomshunoslikka doir ilmiy-ommabop risolalar, maqolalar yaratish sohasida ham ibratli ishlarni amalga oshirib kelmoqda. Uning bu sohadagi serqirra faoliyatiga doir ma’lumotlar quyidagi ishning bibliografiya qismida mavjud 4 . 2 Нафасов Т. Топонимы Кашкадарьинской области. Автореф. дис… канд. филол. наук.–Ташкент, 1968. -24 с. 3 Караев С. Опыт мзучения топонимии Узбекистана. АКД. – Ташкент, 1969. – 25 с; Караев С.К. Топонимия Узбекистана (социолингвистический аспект). – Ташкент, Фан, 1991. – 132 с. 4 Қораев С. Ўзбекистон вилоятлари топонимлари. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2005. – Б. 223-238. Xorazm vohasi toponimlarining ilmiy-lingvistik tahlilida prof.Z.Do‘simovning xizmati kattadir. Olimning nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari, monografiyasi xuddi shu mavzuga bag‘ishlangan edi. Keyinchalik A.Otajonova Xorazm etnotoponimlarining lug‘aviy asoslari, M.Tillaeva esa Xorazm onomastikasining “Avesto” bilan qiyosi mavzulariga oid qiziqarli ishlarni amalga oshirdilar. O‘.Rajabov esa Xorazm vohasi materiallari asosida toponimik aniqlagich (indikator) larning funksional-semantik xususiyatlarini tadqiq etishga bag‘ishlangan nomzodlik ishini himoya qildi 5 . Shuningdek, Yo.Xo‘jamberdiev Surxondaryo viloyati, S.Nayimov esa Buxoro viloyati toponimlarini o‘rganish bo‘yicha samarali ishlarni amalga oshirdilar. N.Oxunovning nomzodlik ishi esa Qo‘qon gruppa tumanlarining toponimlarini o‘rganishga bag‘ishlangan edi. O‘zbek toponimikasida bajarilgan ayrim tadqiqotlar alohida tuman yoki shahar mikrotoponimlari tadqiqiga bag‘ishlanganligi bilan e’tiborga molik. C h unki toponimik ob’ekt doirasi qanchalik tor doirada belgilansa, olingan natijalar, ilmiy xulosalar shunchalik asosli bo‘ladi. Masalaga ana shu nuqtai nazardan qaraganda T.Raxmatov, J.Latipov, X.Xolmo‘minov, O‘.Oripov, A.Aslonov, S.Bo‘riyev kabi olimlarning ilmiy tadqiqotlari e’tiborga molik 6 . A.Turobov esa Samarqand viloyati materiallari misolida etnonim va etnooykonimlarning lisoniy tahlili bilan jiddiy shug‘ullandi 7 . O.Begimov toponimlardagi o‘zlashma qatlamni lisoniy tadqiq etishga oid nomzodlik ishini himoya qildi 8 . X.Bo‘riyeva esa Toshkent shahrining X1X asrning oxiri – XX asr boshlaridagi tarixiy toponimiyasi muammolarini tadqiq etdi 9 . 5 Ражабов Ў.Х. Топонимик индикаторларнинг функционал-семантик хусусиятлари. НДА. – Тошкент, 2009. – 22 б. 6 Рахматов Т. Топонимия города Самарканда и его окрестностей. АКД. – М., 1973. – 28 с; Латипов Дж. Топонимия города Маргелана и его окрестностей. АКД. – Ташкент, 1975. – 26 с; Холмуминов Х. Микротопонимия Байсунского района и его окрестностей. АКД. – Ташкент, 1993. – 24 с; Орипов Ў. Нурота тумани макро ва микротопонимларининг лисоний таҳлили. НДА. – Тошкент, 2003. – 22 б.; Аслонов А.С. Шофиркон тумкани микротопонимиясининг лингвистик таҳлили. НДА. – Тошкент, 2005. – 21 б.; Бўриев С.Н. Ургут тумани микротопонимларининг лексик-семантик таҳлили. НДА. – Тошкент, 2010. – 23 б. 7 Турабов А.М. Самарқанд вилояти этноним ва этноойконимларининг таҳлили. НДА.– Тошкент, 1999. – 22 б. 8 Бегимов О.Т. Жанубий Ўзбекистон топонимларининг ўзлашма қатлами. НДА. – Тошкент, 1999. – 27 б. 9 Бўриева Х.А. Тошкент шаҳрининг тарихий топонимияси (Х1Х аср охири – ХХ аср бошлари). НДА. – Тошкент, 2007. – 25 б. O‘zbekistonda toponimik tadqiqotlar ko‘lamining kengayishida serg‘ayrat olim T.Enazarovning ham alohida ulushi bor. Olimning nomzodlik ishi SHahrisabz hududi joy nomlarining tahliliga bag‘ishlangan bo‘lsa, doktorlik dissertatsiyasi toponimlarning lug‘aviy asoslari va etimologik tadqiq muammolarini o‘z ichiga qamrab olgan edi 10 . Mamlakatimizda toponimikaga doir monografik tadqiqotlar, risolalar, o‘quv qo‘llanmalari yaratishga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu o‘rinda S.Qoraevning “Toponimika – joy nomlari haqidagi fan” (1980), “Toshkent toponimlari” (1991), “Toponimika” (2006), M.Mamedovning “Xalq nomlari joy nomlarida” (1981), L.Karimovaning “O‘zbek tilida toponimlarning o‘rganilishi” (1982), E.Begmatovning “Joy nomlari – ma’naviyat ko‘zgusi” (1998), T.Enazarovning “O‘zbekiston toponimikasi” nomli maxsus kursni o‘qitish metodikasi” (1999), “Toponimlar etimologik tadqiqining ilmiy-nazariy va amaliy- usuliy asoslari“ (2001), Turkiy sodda toponimlarning etimologik tadqiqi” (2002), “O‘zbekistondagi ba’zi toponimlarning etimologik talqini” (2004), “Nomshunoslik masalalari” (2010), N.Oxunovning “Joylar va nomlar” (1986), “Toponimlar va ularning nomlanish xususiyatlari” (1989), A.Otajonovaning “Xorazm etnotoponimlari” (1997), Z.Do‘simov va M.Tillaevalarning “Joy nomlarining siri” (2001), “Toponimika asoslari” (2002), A.Turobovning “Samarqand etnonim va etnooykonimlari” (2004), T.Qurbonov, M.Xudoyberdievalarning “Badiiy asarlardagi toponimlarning lingvistik tahlili va izohi masalalari” (2006), S.Karimov, S.Bo‘rievlarning “O‘zbek toponimikasi taraqqiyot bosqichida” (2006), B.Qilichevning “Buxoro viloyati toponimlari” (2008), N.Begalievning “Samarqand toponimiyasi” (2010) kabi bir qator ishlarni alohida ta’kidlash lozim. Umuman olganda, O‘zbekistonda onomastik birliklar orasida eng ko‘p o‘rganilgani joy nomlari – toponimlar bo‘lib, kelgusida bunday tadqiqotlar yanada kengaytirilishi va chuqurlashtirilishi lozim. SHu asosda O‘zbekiston toponimlarining xaritasi, mukammal ko‘p tomlik izohli lug‘ati maydonga kelishiga mustahkam zamin hozirlanadi. 10 Эназаров Т.Ж. Шаҳрисабз ҳудуди жой номларининг тарихий-қиёсий тадқиқи. НДА. – Тошкент, 1993. – 21 б.; Эназаров Т.Ж. Ўзбекистон топонимлари: луғавий асослари ва этимологик тадқиқи йўллари. ДДА. – Тошкент, 2006. – 56 б. Asosiy adabiyotlar : Қораев С. Топонимика. Ўқув қўлланма. – Тошкент: Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти нашриёти, 2006. – 320 б Бегматов Э. Истиқлол ўлкасининг топонимик сиёсати // Ўзбек тили ва адабиёти, 1997. № 3. – Б. 3-9; № 4. – Б. 7-9. Дўсимов З. Хоразм топонимлари. – Тошкент: Фан, 1985. – 104 б. Каримов С., Бўриев С. Ўзбек топонимикаси тараққиёт босқичида. – Тошкент: Фан, 2006. – 131 б. Каримова Л. Ўзбек тилида топонимларнинг ўрганилиши. – Тошкент: Фан, 1982. – 96 б. Охунов Н. Тил ва жой номлари. - Тошкент, Ўзбекистон, 1988. – 32 б Отажонова А. Хоразм этнотопонимлари.–Тошкент: Фан, 1997. – 129 Эназаров Т. Топонимларнинг этимологик тадқиқининг илмий-назарий ва амалий-услубий асослари (Туркий топонимлар мисолида). I- китоб. – Тошкент, Университет, 2001. - 128 б. Ҳасанов Ҳ. Ўрта Осиё жой номлари тарихидан. – Тошкент: Фан, 1965. – 81 б. Дўсимов З., Эгамов Х. Жой номларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1977. – 174 б. Нафасов Т. Ўзбекистон топонимларининг изоҳли луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1988. – 290 б. .Нафасов Т., Нафасова В. Ўзбек тили топонимларининг ўқув изоҳли луғати (мактаб ўқувчилари, коллеж ва лицей талабалари учун). – Тошкент: “Янги аср авлоди”, 2007. – 87 б. .Нормуродов М., Нафасов Т. Чироқчинома. Қашқадарё вилояти Чироқчи тумани қишлоқлари номининг тадқиқи. – Тошкент: “Муҳаррир” нашриёти, 2010. – 168 б. Ўринбоев Б. Жиззах вилояти топонимлари. – Жиззах, 1992. – 54 б. Ўринбоев Б. Самарқанд вилояти топонимларининг изоҳи. – Самарқанд, 1997. – 202 Ўринбоев Б., Ҳолиқов О. Мактаб топонимик луғати. – Самарқанд, 2004. – 92 б. Қораев С. Географик номлар маъноси.– Тошкент: Ўқитувчи, 1978. – 204 б Қораев С. Ўзбекистон вилоятлари топонимлари. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” давлат илмий нашриёти, 2005. – 240 б

O‘zbek toponimikasining guruhlanishi va tasniflanishi masalalari, tarixi va hozirgi bosqichi. Istiqlol o‘lkasining toponimik siyosati

Купить