Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O’zbekiston Respublikasi Milliy Arxiv fondi hujjatlariga ilmiy ma’lumotnoma apparatini tuzish tartibi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY ARXIV FONDI HUJJATLARIGA ILMIY MA’LUMOTNOMA APPARATINI TUZISH TARTIBI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………… 5 I . BOB O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY ARXIV FONDI HUJJATLAR BILAN ISHLASH TARTIBI I.1 O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv foni hujjatlar hisobini yuritish………………………………………………………………….. 6-16 I.2 Fondlashtirishning ahamiyati……….. ………………………………….. 17-24 II.BOB . O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY ARXIV FONDINI BOSHQARIS H II.1. Milliy arxiv fondi tushunchasi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining Milliy arxiv fondini boshqarishdagi ahamiyati………………………………………………………………... 25-30 II.2 “O‘zarxiv” agentligining Milliy arxiv fondini saqlash va to‘ldirishdagi o‘rni…………………………………………………….. 31-38 Xulosa …………………………………………………………………... 39-41 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………… 42 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Mustaqillikka erishganimizning dastlabki kunlaridanoq mamlakatimizning ilmiy-tarixiy va o‘tmishini xolis yoritishga asoslangan manbalarni tadqiq etish borasida tizimli ishlar belgilab berildi. Istiqlol yillarida jamiyat hayotining barcha sohalari singari, tarix fani sohasiga ham tub o‘zgarishlar amalga oshirildi. Xolislik qoidasi – tarixiy voqe’a, hodisalarni o‘rganayotganda ular bilan bog‘liq bo‘lgan barcha faktlarning hech bir istisnosiz butun majmui bilan birga olib tekshirishni, aniq, haqqoniy dalillarga asoslanishini talab qiladi. Tarixiy hodisalarni bir butun holda o‘rganishda va haqqoniy yoritishda arxiv hujjatlarining o‘rni beqiyosdir. Shu maqsadda bugungi kunda arxiv hujjatlaridan ilmiy maqsadda foydalanishga keng yo‘l ochib berilgan. Vatanimiz tarixini o‘rganishda arxeologiya, etnografiya, toponimika va moddiy madaniyat yodgarliklari bilan bir qatorda arxivshunoslik ya’ni arxiv hujjatlaridan foydalanishning ahamiyati benihoya kattadir. Arxiv hujjatlarini qidirib topish, ular ustida ishlash va olingan ma’lumotlarni hayotga tadbiq qilish juda murakkab ish hisoblanadi. Arxivda tashkilotlar, muassasalar, korxonalar va ayrim shaxslarning ko‘p yillik faoliyatlari haqidagi ma’lumotlar hamda hujjatlar saqlanadi. 1 Shularni nazarda tutgan holda O‘zbekiston Respublikasi Milliy Arxiv fondining xujjatlar bilan ishlash tartibi va uni boshqarish ishlarining ham naqadar dolzarbligini bilib olishimiz mumkin. O‘zbekiston tarixini o‘rganishda arxivlarda saqlanayotgan arxiv hujjatlari va yozishmalar katta mohiyat kasb etadi. O‘tmish sanalari va sahnalari ilk asosiy manbalar sifatida arxivlarda saqlanayotgan ishonchli asl nusxa hujjatlar vositasida o‘z aksini topmoqda, namoyon bo‘lmoqda. Demak, arxiv hujjatlari - bu tarix, tirik o‘tish. Usiz na kechamizni, na bugunimizni, na ertamizni tasavvur qila olamiz. Hujjatlarda tarixning har bir lahzasi, kuni, oyi va yili tilga kiradi, sodir bo‘lgan voqea, hodisalani hikoya qiladi. Biz arxiv hujjatlarida qadimiy o‘zbek zaminini, xalqimizning bosib o‘tgan hayotini, o‘tmishini ko‘rib goh hayratga tushamiz, goh armonimiz, goh g‘ururimiz ortadi. Shuning uchun arxiv 1 . Rashidov.O. O‘zbekistonda arxiv ishi tarixi. – Toshkent: Turon iqbol. 2019. – B. 7. 3 hujjatlari xalqimizning bebaho noyob tarixiy boyligi hisoblanadi. Arxiv hujjatlari hech vaqt yo‘q qilinmaydi, ular umrbod abadiy saqlanadi. 2 Arxiv hujjatlari bu tariximiz ekanligini yana bir bor takidlagan holda birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning “Tarix hotirasi , halqning, jonajon o’lkaning, davlatimiz huhudining holis va xaqqoniy tarixini tiklash milliy o‘zlikni anglashni, tabir joiz bo‘lsa, milliy iftihorni tiklash vao‘stirish jarayonida g’oyar muhum o‘rin tutadi.” 3 - degan so‘zlarini eslab o‘tishni joyiz topdik. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng xalqimizning haqiqiy tarixiga bo’lgan qiziqishi beqiyos darajada o’sdi, ma’naviy qadriyatlarni qayta tiklash hayotiy zaruratga aylandi. Bu esa xalq tarixiy xotirasining ajralmas qismi bo’lmish arxivlar faoliyatini tubdan yaxshilash vazifasini kun tartibiga qo’ymoqda. 4 Shu o’rinda arxiv fondining xujjatlar bilan ishlash tartibi va uni boshqarish ishlarining ham yaxshi tashkil qilinishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa tarixiy o’tmishimizning nechog’lik saqlanishiga bo’lgan e’tiborning dalilidir. Mavzuni o‘rganganlik darajasi. O‘zbekiston Respublikasi MIlliy Arxiv fondining xujjatlar bilan ishlash tartibi va uni boshqarish mavzusi ko‘pab insonlar tomonidan o‘rganilgan hisoblanadi. Bulardan misol uchun : I.A.Alimov ,U Jumayev, X. A. Burjiyeva ,A .Yo. Nazarov, B.B. Abbosov. Kurs ishining obyekti- O‘zbekiston Respublikasi MIlliy Arxiv fondining xujjatlar bilan ishlash tartibi va uni boshqarish ishining qanday tashkil etilganlik holati. Kurs ishining predmeti: Milliy Arxiv fontlarida saqlanayotgan hujjatlar, fondlar, yig’majildlar va ularning ro’yxatlari, arxiv ishining boshqarilishiga oid qonunlar hamda standartlar, arxiv jamg’armalari. Kurs ishining maqsad va vazifasi: O‘zbekiston Respublikasi MIlliy Arxiv fondining xujjatlar bilan ishlash tartibi va uni boshqarish ishi to’g’risida atroflicha ma’lumod berish hamda arxiv tashkilotlarida ishlovchi ishchi hodimlarning hujjatlar bilan 2 Jumayev.U. O‘zbekistonda arxiv ishi tarixi -Toshkent:. Turon iqbol 2016- B, 6 3 Каримов И,А, Узбекистон ХХ I аср бусагасида – T :Узбекистон 1997 г 140-л 4 Yakubov. A , Arxivshunoslik fanidan maruza matni- Samarqand 2015-B 20 4 ishlash tartiblari va arxiv hujjatlarini saqlash ishlari, shuningdek Respublikamizda Milliy Arxiv fondlarini boshqarish ishlarini qanday tashkil etilganligini chuqurroq o’rganishga qaratiladi. Ushbu maqsadni amalga oshiruvchi vazifalar : -Milliy Arxiv fondlari ularning ishlash tartiblari, qaysi tashkilotlar tomonidan boshqarilishini yoritib berish. -Bugungi davrdagi Milliy Arxiv fondlari yutuq va kamchiliklari to’g’risida fikir yuritish. Kurs ishining ahamiyati. Turli manba va adabiyotlarni tahliliy solishtirish va qiyoslash vositasida O‘zbekiston Respublikasi MIlliy Arxiv fondining xujjatlar bilan ishlash tartibi va uni boshqarish ishi haqida ma’lumotlarni shakillantirish, arxiv tashkilotlariga hujjatlarni qabul qilish, ularni saqlash tartiblari, hisobini yuritish ishlarini yutuq hamda kamchiliklari shuningdek jarayonnig bosqichlari haqida to’liq va batafsil ma’lumod beriladi . Kurs ishining tuzulish hajmi . Kurs ishi kirish, ikki bob, to’rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro’ylaridan iborat. 5 I . BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY ARXIV FONDI HUJJATLAR BILAN ISHLASH TARTIBI. 1.1 O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv foni hujjatlar hisobini yuritish. O‘zbekiston Respublikasida jamiki sohalar qatori arvivshunoslik sohasidada ham qator yangiliklar amalga oshirilmoqda. Hukumat tomonidan yilma-yil arxivlarning ham holati, ulardagi ishlash tartiblarida zarur islohotlar amalga oshirilib kelinmoqda. Birinchi Prezident Islom Abdug’aniyevich Karimov takidlaganlaridek, biror bir sohada zarur shart sharoidlarni yaratmay, biz yangilanish yo’lida tinimsiz ilgarilab bora olmaymiz. Mana shularni anglaganimiz holda Vazirlar Mahkamasi arxiv ishining ham to’g’ri tashkil qilinishida zarur ishlarni amalga oshirib kelmoqda. Qonunchilik palatasi tomonidan 2009-yil 3 -noyabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2010-yiI 7 -mayda ma’qullangan qonunning V bobiga keltirilgan moddalar O’zbekiston Respublikasi Milli arxiv fondlari hujjatlar bilan ishlash tartibi, ularni jamlash hamda foydalanishning qanday amalga oshirilishini belgilab qo’ygan sanaladi. Qonunda keltirishi bo’yicha: 20-modda arxiv hujjatlarini jamlash ishlarining tashkil etilishiga qaratiladi. Arxiv hujjatlarini jamlash arxivlar, idoraviy arxivlar va jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlarini arxiv hujjatlari bilan to‘ldirishni o‘z ichiga oladi. Davlat arxivlari davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining faoliyati natijasida yaratilgan arxiv hujjatlari, shuningdek ular tomonidan olingan yoki ularga nodavlat korxonalar, muassasalar va tashkilotlar hamda jismoniy shaxslar topshirgan arxiv hujjatlari bilan jamlanadi. Arxiv hujjatlari davlat arxivlariga topshirilishi lozim bo‘lgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning ro'yxatini tuzish tartibi “O‘zarxiv” agentligi tomonidan belgilanadi. Nodavlat arxivlar va jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlari davlat mulki bo‘lgan arxiv hujjatlari bilan jamlanishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlari sotilayotganda davlat arxivlari imtiyozli sotib olish huquqiga ega bo‘ladi. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlar shaxsiy tarkib bo‘yicha hujjatlami jamlashi shart. 6 Arxiv hujjatlarini jamlash tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Qonun mazmuniga e’tibor qaratadigan bo’lsak hujjatlarni jamlash ishlarida asosan davlat arxivlariga hamma hujjatlarning ham qabul qilinmasligi, “O‘zarxiv” agentligi tomonidan belgilab qo’yilgan hujjatlarnigina saqlovga qabul qilinishi lozimligi takidlab o’tilmoqda. Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak ko’plab yozuvchilar, olimlar, jadidlarning shahsiy tarkib arxivlari bo’lgan va ularda juda ham qimmatli arxiv malumodlari saqlab kelingan. Ularga misol qilib biz X. Devonov yoki Abdulla Qodiriylarning arxivlarini aytib o’tishimiz mumkin. Qonun mazmuniga ko’ra mana shunday arxivlar agarda vorislar tomonidan sotib yuboriladigan bo’lsa, davlat uni imtiyozli ravishda sotib olish huquqiga egadir. 22-modda arxiv hujjatlarini hisobga olish ishlarining tashkil qilinishiga bag’ishlanadi.Qonun mazmuniga ko’ra arxiv hujjatlarini davlat hisobiga olish quyidagilami o‘z ichiga oladi: -arxivlar va idoraviy arxivlarda hisobga olish hujjatlarini tuzish; -arxivlar va idoraviy arxivlarda yig‘ma hujjatlarni tuzish va ularni “O‘zarxiv” agentligiga taqdim etish; -Milliy arxiv fondining davlat katalogini yuritish. Arxivlar va idoraviy arxivlardagi hisobga olish hujjatlariga quyidagilar kiradi: hujjatlarning kelib tushish kitobi; -arxiv fondlarining ro‘yxati; - arxiv fondi varag‘i; - arxiv ro‘yxati; arxiv fondi yig‘majildi. Arxiv hujjatlarini davlat hisobiga olish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlarini hisobga olish ular tomonidan mustaqil amalga oshiriladi. Bizga o‘tgan darslardan ma’lumki tashkilotlar va fuqarolarning ma’lum hujjatlari arxiv fontlariga topshiriladi. Arxiv tashkilotlarida hujjatlarni qabul qilishda yig’majildlar 7 tashkil qilinib, ulardan samarali foydalanish va izlab topishni osonlashtitish uchun ilmiy ma’lumodnoma aparatlari tashkil qilinadi. Hujjatlarning ma’lumodnomalari ichida kataloglarning ham ahamiyati kattadir. Hujjatlar saqlovxonaga qabul qilinayotganda fondlar tashkil qilinib, korxona bo’lsa shu korxona tugatulguniga qadar fond tarkibi to’ldirilib boriladi. 23-modda arxiv hujjatlarini saqlash ishlarining tashkil qilinishiga qaratilgan. Ushbu moddani tahlil qiladigan bo’lsak uning nazmuniga ko’ra Milliy arxiv fondi tarkibiga kiruvchi hujjatlar doimiy saqlanish ushun qabul qilinadi, hamda ular yo’q qilinishiga yo’l qo’yilmasligini belgilaydi. Bundan tashqari qonunga ko’ra bu amalga oshiriladigan ishlar “O‘zarxiv” agentligi bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Anglash mumkinki asosiy amalga oshirilayotgan ishlar va islohotlar agentlikning tasdiqlashiga ko’ra amalga oshiriladi. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning arxiv hujjatlarini, shuningdek jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlarini saqlash ular tomonidan mustaqil amalga oshiriladi. Milliy arxiv fondi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlari doimiy (muddatsiz) saqlanishi lozim va ulami yo‘q qilib tashlash taqiqlanadi. Milliy arxiv fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlarini doimiy (muddatsiz) saqlash davlat arxivlari, muzeylari va kutubxonalarida, shuningdek ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralarda amalga oshiriladi. Milliy arxiv fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlarini vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralarda doimiy (muddatsiz) saqlash “O‘zarxiv” agentligi bilan kelishilgan idoraviy normativ hujjatlar asosida amalga oshiriladi. Milliy arxiv fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan aixiv hujjatlarini idoraviy arxivlarda vaqtincha saqlash ushbu qonunning 24-moddasida belgilangan muddatlar mobaynida amalga oshiriladi. Milliy arxiv fondining davlatga tegishli bo‘lmagan qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlari arxivlar va idoraviy arxivlarda, shuningdek jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlari tarkibida saqlanishi mumkin. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning arxiv hujjatlari, jismoniy shaxslarning shaxsiy arxiv hujjatlari arxivlar, muzeylar va kutubxonalarga depozitar saqlash uchun topshirilishi mumkin. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlar shaxsiy tarkib bo‘yicha hujjatlarni 8 saqlashi shart. Arxiv hujjatlarini saqlash tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Qonun mazmuniga e’tibor qaratadigan bo’lsak korxona tashkilotlarda yig’majildlar tashkil qilingandan so’ng ular ma’lum bir muddat tashkilot arxivida saqlanadi hamda muhim deb topilgan hujjatlar esa davlat arxivlariga qabul qilinishi takidlanmoqda. Qabul qilingan hujjatlarning saqlanish muddatlari esa “O‘zarxiv” agentligi tomonidan qabul qilingan normativ hujjat asosida amalga oshirlishi belgilanmoqda. 24-modda arxiv hujjatlarini idoraviy arxivlarda vaqtincha saqlash muddatlari Milliy arxiv fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlarini idoraviy arxivlarda vaqtincha saqlashning quyidagi muddatlari belgilanadi: davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan tashkil etiladigan xo‘jalik boshqaruvi organlari, shuningdek respublika bo‘ysunuvidagi davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining arxiv hujjatlari - o‘n besh yil mobaynida; mahalliy davlat hokimiyati organlari va davlat boshqaruvi organlarining tegishli hududiy bo‘linmalari, viloyat bo‘ysunuvidagi davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining arxiv hujjatlari - o‘n yil mobaynida; tuman va shahar bo‘ysunuvidagi davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining arxiv hujjatlari - besh yil mobaynida; -ustav fondida davlat ulushi bo‘lgan, chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar, boshqa tashkilotlaming arxiv hujjatlari - o‘n yil mobaynida; -ilmiy, texnologik, konstruktorlik va patent hujjatlari - yigirma yil mobaynida; kapital qurilish bo‘yicha loyiha hujjatlari - yigirma besh yil mobaynida; -telemetrik hujjatlar - besh yil mobaynida; -ovozli yozuvlar, videoyozuvlar, kinolentalar, fotosuratlar, fotografiya plyonkalari tayyorlangan vaqtidan boshlab uch yildan oshmagan muddat mobaynida; -mashinada o‘qiladigan hujjatlar - besh yil mobaynida. Milliy arxiv fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlarini idoraviy arxivlarda vaqtincha saqlash muddatlari o‘tgach ular belgilangan tartibda davlat arxivlariga topshiriladi. Agar qonun hujjatlarida boshqacha hol nazarda tutilmagan bo‘lsa, fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlari, notarial harakatlar yozuvlari, shaxsiy tarkib 9 bo‘yicha hujjatlar, sud ishlari va xo‘jalik kitoblari idoraviy arxivlarda yetmish besh yil mobaynida saqlanishi lozim. Fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlari, notarial harakatlar yozuvlari, sud ishlari va xo‘jalik kitoblarini idoraviy arxivlarda vaqtincha saqlash muddatlari o‘tgach ular belgilangan tartibda davlat arxivlariga topshiriladi. Arxiv xujjatlatining saqlanish muddatlari ahamiyatliligidan kelib chiqqan holda saqlanadi. Bundan tashqari ularning tarixiyligida ham e’tibor qaratiladi. Agarda hujjat ilmiy ahamiyatga ega bo’lsa uning saqlanish muddati doimiylar qatorida bo’ladi. Arxiv hujjatlarining but saqlanishini ta’minlash ishlarining to’g’ri tashkil qilinishiga alohida e’tibor qaratiladi. Arxivlar va idoraviy arxivlarda arxiv hujjatlarining but saqlanishini ta’minlash arxivlar hamda korxonalar, muassasalar, tashkilotlar rahbarlarining zimmasiga yuklatiladi. Milliy arxiv fondining davlatga tegishli bo‘lmagan qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlarining but saqlanishini ta’minlamayotgan mulkdorlar sud qaroriga binoan mazkur hujjatlarga bo‘lgan mulk huquqidan mahrum etilishi mumkin, shundan so‘ng bu hujjatlar saqlash uchun tegishli davlat arxiviga topshiriladi. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlar shaxsiy tarkib bo‘yicha hujjatlarning but saqlanishini ta’minlashi shart. Jismoniy shaxslar o‘z shaxsiy arxiv hujjatlarining but saqlanishini mustaqil ravishda ta’minlaydi. Alohida qimmatli hujjatlar va noyob hujjatlaming sug‘urta nusxalari yaratiladi. Arxiv hujjatlarini alohida qimmatli hujjatlar va noyob hujjatlar sirasiga kiritish tartibi, shuningdek sug‘urta nusxalarni tayyorlash va saqlash tartibi “O‘zarxiv” agentligi tomonidan belgilanadi. 5 Yuqorida takidlab o‘tilganidek hujjatlar ma’lum bir vaqt davomida idora arxivlarida so’ngra ahamiyatlilik jihatidan kelib chiqqan holda davlat arxivlarining saqlovxonalariga qabul qilinadi.Noyob hujjatlar asosan foydalanishga berilishda uning nusxalaridan foydaladi, ular yo’q bo’lib ketishidan saqlanishi uchun esa sug’urta qilib qo’yiladi. 2020- yil 1-yanvardan boshlab davlat va ho’jalik boshqaruvi organlari, shuningdek mulkchilik shaklidan qatiy nazar korxonalar, muassasa va tashkilotlar faoliyatida shakillanayotgan boshqaruvga oid, ilmiy-texnikaviy va boshqa hujjatlarning arxiv 5 Jumayev U. O’zbekistonda arxiv ishi tarixi –Toshkent. Turon iqbol 2016.-B.182 10 saqloviga topsgirishda hamda o’rnatilgan tartibda yo’q qilishda ularning elektron va Milliy arxiv fondining davlatda tegishli qismi hujjatlarining sug’urta nusxalari talab qilinadi. 6 Arxiv hujjatlaridan foydalanish xizmat, ishlab chiqarish, ilmiy, madaniy, ma’rifiy, ta’lim maqsadida va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa maqsadlarda amalga oshiriladi. Arxiv hujjatlaridan foydalanuvchilar: arxiv hujjatlaridan foydalanish tartibiga rioya qilishi; arxiv hujjatlarining but saqlanishini ta’minlashi; arxiv hujjatlariga yetkazilgan shikastlar yoki arxiv hujjatlaridagi yetishmovchiliklar aniqlanganligi to‘g‘risida tezkor ravishda arxiv va idoraviy arxiv xodimlariga xabar berishi; arxiv hujjatlaridan olingan ma’lumotlami buzib ko‘rsatish yoki soxtalashtirishga yo‘l qo‘ymasligi shart. 7 Biz Milliy arxiv misolida ko’radigan bo’lsak ham arxivdan foydalanishda avval boshdan tartib qoidalar bilan tanishib chiqiladi. Tartib qoidalar buzilgan holatda foydalanuvchi ma’lum muddatga fonddan foydalanishdan mahrum etiladi, agarda hujjatlarni yo‘qotiladigan bo’lsa ma’muriy javobgarlikka tortiladi. Bizda ish jarayonida hujjatlarga zarar yetib qolish holatlari ham uchrab turadi. Mana shunday holatda hujjat arxiv hodimiga topshiriladiva butlash ishlari uchun mas’ul hodimlar tomonidan hujjat tamirlanadi. Arxivda arxiv hujjatlarining davlat hisobi amalga oshiriladi va arxiv ishi bo’yicha yuqori boshqaruv organiga MAF hujjatlarining markazlashgan hisobini yuritish uchun hisob ma'lumotlarini taqdim etadi. Davlat hisobiga arxivdagi jami saqlanuvchi arxiv hujjatlari, shu jumladan ushbu arxivlar uchun mo'ljallanmagan va yo‘naltirilmagan, sug’urta fondidagi arxiv hujjatlarining nusxasi va foydalanish fondining nusxasi, yig‘majildlar (hujjatiar) ro’yxati mansubdir. Arxiv hujjatlarining hisobi, saqlash birliklari, hisob birliklariga arxiv shifri 8 ning tarkibiy qismi bo'lgan hisobga olish raqamlarini berish 6 Mirziyoyev Sh. O’zbekiston Respublikasida arxiv ishi va ish yuritishni takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risida: O’zbekiston 2019-yil PF-5834-son 7 Jumayev U. O’zbekistonda arxiv ishi tarixi- Toshkent. Turon iqbol, 2016 –B.183 8 Arxiv shifri – bu jildni saqlanadigan joyning shartli belgisi hisoblanib, unda fond raqami, ro‘yxat raqami va yig‘majildning ro‘yxat bo‘yicha raqami ko‘rsatiladi (fond № + ro‘yxat № + yig‘majild №) 11 orqali amalga oshiriladi. Arxiv shifri arxivning qisqartirilgan nomi (uning rasmiy abbreviaturasi)dan keyin ko'rsatiladigan quyidagi raqamlardan iborat bo‘ladi: arxiv fondi, ro'yxati, saqlov birligi hisob birligi. Uning hisobini ta'minlash va identifikatsiyalash 9 maqsadida arxiv shifri har bir saqlov birligi hisob birligiga kiritiladi. Sug‘urta fondining saqlash birligi hisob birligi arxiv shifri arxiv nomi, sug'urta fondining ro’yxat raqami, sug‘urta fondi hisob birligi raqami «SF» indeksini qo’shgan holda tashkil topadi. Arxiv hujjatlarining asosiy hisob birliklari: - arxiv fondi; -arxiv jamg‘armasi; - saqlov birligi hisoblanadi. Faqat birlamchi qayta ishlov berilgan shaxsiy kelib chiqish hujjatlari hujjatlar bo’yicha hisobga olinadi. Arxivda arxiv hujjatlarining hisobini olib borish markazlashtirilgan maxsus bo'linma tomonidan olib boriladi yoki maxsus ajratilgan xodimga yuklanadi. Saqlovxonada hujjat hisobini yuritish uchun mas’ul xodim tayinlanadi. Arxiv hujjatlarining hisobini yuritish tartibi, hisob hujjatlarining yordamchi turlari, arxivning hisob hujjatlariga o’zgartirishlar kiritish tartibi rahbarning buying‘i asosida muvofiqlashtiriladi. Hisob hujjatlariga yozuvlar faqat hisobni olib borish uchun mas’ul xodim tomonidan kiritiladi. Arxiv hujjatlarining tashkiliy tartibga keltirilganligi va ularning manzilli qidiruvini amalga oshirish imkoniyati, ularning mavjudligi va holati ustidan nazorat arxivdagi arxiv hujjatlarining soni va tarkibi belgilangan hisob birliklarida hisob hujjatlaridagi mavjud soni va tarkibini ko‘rsatish yo'li bilan ta’minlanadi. Quyidagilarning hisobi yuritilishi lozim: -arxivda saqlanayotgan arxiv hujjatlari, shu jumladan belgilangan ushbu arxiv uchun ro‘yxatlanmagan va yo'naltirilmagan, shuningdek arxiv hujjatlarining sug’urta nusxalari, foydalanish fondi nusxalari, hujjatlar va yig'majildlar ro‘yxatlari; - saqlov muddati 10 yildan ortiq bo‘lgan vaqtincha saqlanadigan hujjatiar, shuningdek idoraviy arxivda vaqtinchalik saqlovdagi doimiy saqlanadigan hujjatiar: 9 identifikatsiyalash - har hil hukumat agentliklariga vafuqarolik vebsaytlariga kirish imkoniyatini beradigan yagona akkaunt bilan taminlaydi. 12 -MAF hujjatlari, shuningdek arxivning jamlash manbalarida saqlanayotgan shaxsiy tarkib hujjatlari. Hujjatiar hisobi arxiv hujjatlariga (saqlov birliklariga, hisob birliklariga) arxiv shifrlarining tarkibiy qismi hisoblanadigan hisobga olish raqamlarini berish vaqti bilan amalga oshiriladi. Arxiv shifri har bir saqlov birligiga uni identifikatsiyalash va hisobga olish maqsadida beriladigan belgidir. Arxiv shifri quyidagi elementlardan iborat bo'ladi: -arxivning qisqartirilgan nomi (uning rasmiy abbreviaturasi): arxiv fondi, yig'majildlar (huj jatiar) ro'yxati, saqlov birliklari, hisob birliklarining raqamlari. Arxivlarda arxiv hujjatlarini hisobga olish tartibi va sxemasi ishlab chiqiladi. Arxiv hujjatlarini hisobga olish tartibi: -markazlashtirilgan va har bir saqlovxonada hisob hujjatlari va hisob ma'lumotlar bazalari tarkibini aniqlaydi; -hisobga olish ishlarini bajarishning ketma-ketligini ta'm inlaydi. Arxivdagi arxiv hujjatlarini hisobga olish tartibi va sxemasi rahbarning buyrug'i bilan tasdiqlanadi. Yig‘majildlar (hujjatiar) ro'yxatlaridan tashqari, hisob hujjatlari xizmatda foydalanish uchun mo'ljallangan va ular foydalanuvchilarga berilmaydi. Hisob hujjatlari belgilangan tartibda saqlanadi. Arxiv hujjatlarining hisob birliklari manbaning turi, ma’lumotni biriktirish usuli va texnikasidan qat’iy nazar, arxiv fondi va hisob birligi arxiv hujjatlarining asosiy hisob birliklari hisoblanadi. Arxivda asosiy va yordamchi hisob hujjatlari yuritiladi. Asosiy hisob hujjatlari barcha arxivlar uchun majburiy hisoblanadi. Yordamchi hisob hujjatlarining tarkibi va shakli arxiv tomonidan mustaqil ravishda aniqlanadi. Arxivning asosiy hisob hujjatlari tarkibiga:  hujjatlarning kelib tushishini hisobga olish kitobi— arxivga kelib tushuvchi, shuningdek aniq xronologik davr uchun saqlashga topshirilgan har bir hujjatning soni va tarkibini, ulami ro'yxatlash holatini hisobga olish uchun davlat ro'vxatidan o‘tkazilganligi to 'g’risida guvohnoma; 13  fondlar ro’yxati— saqlashga qabul qilingan arxiv fondlarini ularga raqam berish, saqlovdagi va saqlovdan chiqarilgan arxiv fondlari sonini hisobga olish uchun;  fond varag’i - arxiv fondi doirasida yig’majildlar (hujjatlar) ro‘yxati soni va tarkibini, ularni raqamlashni, arxiv hujjatlarining soni va tarkibini, ro’yxatlash holati, har bir yig‘majild (hujjat) ro‘yxatlari va umuman arxiv fondi bo’yicha o‘zgarishlar dinamikasi, arxiv fondi nomidagi o’zgarishlarni belgilash uchun;  yig’majildlar (hujjatlar) ro'yxati - arxiv hujjatlarining alohida va jamlangan hisobi, ularni tuziuliashtirish tartibini belgilash, shu ro’yxatga kiritilgan arxiv hujjatlarining tarkibi va hajmidagi o‘zgarishlarni hisobga olish uchun;  arxiv saqlovxonasi pasporti — ushbu arxiv saqiovxonasidagi arxiv fondlari va arxiv hujjatlarining jami hisobini yuritish uchun;  noyob hujjatlarning hisob va ro’yxat varog’i;  alohida qimmatli hujjatlardan iborat bo‘igan fondlar ro’yxati:  alohida qimmatli yig’majildlar (hujjatlar) ro’vxati yoki alohida qimmatli yig‘majildlar raqamlari ro‘yxati;  alohida qimmatli yig’majildlar (hujjatlar)ning ro‘yxatlari reestri 10 :  sug’urta fondi va foydalanish fondining kelib tushishini hisobga olish daftari;  Sug’urta fondining ro’yxati:  fond yig’majildi – har bir arxiv fondiga, birlashgan arxiv fondi va arxiv jamg’armasi uchun yuritiladigan, jamlash manbai (fond tashkil etuvchi) va arxiv fondining tarixi bo’yicha hujjatlar majmui, audiovizual va elektron hujjatlarning fondi tashkil qilinmaganda - tashkilot-hujjat topshiruvchining yig’majildi;  yig’majild ishonch varag’i – yig'majilddagi varaqlar sonining hisobini yuritish uchun; Arxivning yordamchi hisob hujjatlari tarkibiga quyidagilar kiradi: fondlaming harakati haqidagi kartochkalar va kitoblar, yig’majildlar (hujjatlar) ro’yxati, boshqa arxivlarga yuborilgan hujjatlarni hisobga olish daftarlari, yo’q qilishga ajratilgan hujjatlar fondlarini hisobga olish daftari, hujjatlarni turlariga qarab hisobga olish daftarlari 10 reestr- ro’yhat,ro’yhat daftar, mol-mulk ro’yhati 14 va boshqalar kiradi. Arxiv hujjatlarni hisobga olish tizimiga kiruvchi boshqa yordamchi hisob hujjatlarini yuritish mumkin. Yordamchi hisob hujjatlari qog’ozda va yoki elektron manbalarda yuritilishi mumkin. Hisob hujjatlarini yuritish “O’zarxiv” agentligi tomonidan belgilangan talablarga va boshqa standart me'yorlariga muvofiq amalga oshiriladi. Arxiv hujjatlarining kelib tushishi va chiqishini hisobga olish arxiv hujjatlarining arxivga tushishini hisobga olish quyidagicha amalga oshiriladi:  saqlash uchun hujjatlarni topshirish-qabul qilish dalolatnomasi asosida;  shaxsiy kelib chiqish hujjatlarini saqlash uchun qabul qilish dalolatnomasi asosida. Arxiv hujjatlari arxiv ishlarining alohida turlarini amalga oshirish natijalari bo'yicha ham hisobga qo‘yiladi. Arxivga qabul qilingan barcha arxiv hujjatlari hujjatlarning kelib tushishini hisobga olish daftariga kiritiladi. Arxiv fondiga kelib tushgan barcha hujjatiar arxiv fondi, birlashgan arxiv fondi, arxiv jamg‘armasi fondlar ro'yxatiga yoziladi unga fond varag‘i, fond varag‘iga ko'rsatkich kartochkasi to’ldiriladi va fond yig‘majildi ochiladi. Dastlab tushgan har bir yig‘majild (hujjatlar)lar ro'yxati ro'yxatlar reestrida hisobga olinadi. Tegishli hisob matumotlari belgilangan tartibda ma’lumotlar jamlanmasiga ham kiritiladi. Arxiv hujjatlarini arxivdan chiqarish quyidagilar asosida hisobga olinadi: -saqlanishi kerak bolmagan hujjatlarni yo‘q qilishga ajratish haqidagi dalolatnom; -tuzatib bo‘lmas darajada yaroqsizlangan hujjatiar haqidagi dalolatnoma; -hujjatlarni saqlovga topshirish-qabul qilish haqidagi dalolatnoma qidiruv ishlari tugagan hujjatlarning topilmaganligi haqidagi dalolatnoma; -hujjatlarni egasiga qaytarish dalolatnoma; -asl saqlov birligidagi hujjatlarni olish haqidagi dalolatnoma. 11 O’tgan davr mobaynida arxiv ishi va ish yurutish sohasida zarur inftatuzilma yaratidi, arxiv hullatlarini jamlash hisobga olish, saqlash va ulardan foydalanishda ijobiy natijalarga erishildi hamda muayyan intelektual va tehmalogik salohiyat shakillantirildi. 11 Alimov I.A . Arxivshunoslik . – Toshkent. Tafakkur Bo'stoni, 2015. -B. 86 15 Milliy arxiv fondi O’zbekiston halqining moddiy ma’naviy hayotini aks ettirgan, tarixiy, ilmiy va madaniy ahamiyatga ega bo’lgan arxiv hujjatlari bilan boyitildi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak arxivlarda hujjatlar hisobini yuritish ularni saqlash tartiblari davlat tomonidan tizimlashtirilgan holda amalga oshiriladi. Bu jarayonlar muhim ahamiyat kasb etganligi sababli davlat tomonidan ham chuqur e’tibor qaratiladi. Arxivlar hujjatlarni saqlab ular zarur bo’lgan vaqtda jismoniy hamda yuridik shahslarga taqdim etiladi. Bu mavzuni o’rganish jarayonida men bildimki hujjatlarni taqdim etish jarayonida ikki nusxada dalolatnoma tuzuladi va keyingina taqdim etiladi. Hujjatlar hisobini yuritish ularni saqlash ishlari hozirda juda ham muhumligini biz yana fuqarolarning hujjatlarga ahborotlarga bo’lgan talabidan ham bilishimiz mumkin. Har bir fuqaroni ishga, o’qishga qabul qilish, ularning mehnat huquqi turar joyga ega bo’lish huquqi va boshqa huquqlarni ro’yobga chiqarish bilan bog’liqdir. I.2 Fondlashtirishning ahamiyati. Arxivlarda asosan ish jarayonida ma’lum bir- birini mazmunan to’ldiruvchi hujjatlardan fondlar tashkil qilinib boriladi. Fondlash ishlarini boshlashdan oldin fond tashkil qiluvchini tarixi, qonun hujjatlari, fond tashkil qiluvchini tarixini aks ettiruvchi adabiyotlar, uni faoliyati davridagi funksiyalarini aniqlab olish kerak. Uni boshqa tashkilotlar bilan aloqasini aniqlab olish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, fond tashkil qiluvchini asosiy hujjatlari (qaror, buyruq, bayonnoma, hisobot, shtat jadvali) bilan tanishib chiqish kerak, chunki unda fond tashkil qiluvchi to‘g‘risida asosiy ma’lumotlar saqlanadi. Ushbu ma’lumotlar asosida ma’lumotnoma tuziladi. Fond tashkil qiluvchi to‘g‘risidagi yuqoridagi ma’lumotlardan tashqari uning hujjatlarni tashkil qilish tizimini yaratish kerak. Bu tizimni hujjatlar turi, eski ro‘yxatlar, klassifikatorlar, muqovadagi yozuvlar elementlari orqali tuzish mumkin. Kelgusida tarixiy ma’lumotnomada fond tarixi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni izohlash mumkin: fond saqlashga qachon keltirilgan, uni saqlanganlik darajasi, fond hajmi, hujjatning eng so‘nggi muddati. Tarixiy ma’lumotnomada hujjatni tarixi, mazmuni va ahamiyatini ochib berish kerak. Tarixiy ma’lumotnomaga fond tashkil qiluvchi tuzilmasini chizmasi, manbalar ro‘yxati va ma’lumotnomani yozishda foydalanilgan adabiyotlarni 16 qo‘shish kerak. Arxiv fondi chegarasini aniqlash. Har qanday hujjatlar fondi ham arxiv hujjati bo‘la olmaydi. Kim fond tashkil qiluvchi bo‘lishi mumkin. U, avvalo yuridik mustaqil tashkilot bo‘lishi va quyidagi belgilarga ega bo‘lishi kerak: – tashkilotni mavjudligi to‘g‘risidagi huquqiy hujjatning (akt, nizom, buyruq, dekret, qonun, ko‘rsatma) mavjudligi; – bankda hisob raqami, smeta 12 , mustaqil balansga ega bo‘lishi; – shtat jadvali tuzilishi; – mustaqil ish yuritishning olib borilishi (blank, gerbli muhr va boshqalar). Shu bilan birga mustaqil tuzilmaviy bo‘linma ham fond tashkil qiluvchi bo‘lishi mumkin, qachonki uning hujjatlari tarixiy ahamiyatli hujjatlar majmuini tashkil qilsa. Eng yangi davr materiallari uchun arxiv fondlari chegarasini aniqlash muhim masala hisoblanib, mavjud fondlarga yangilarini qo‘shish masalasini hal qilish muammosi tez-tez vujudga keladi. Ularni mavjud fondga qo‘shish kerakmi yoki yangi arxiv fondi tashkil qilish lozimmi, degan savol tug‘iladi. Bunday holatlarda davlat va jamiyat hayotidagi tub o‘zgarishlarni hisobga olish kerak. Fondlarning davriy chegaralari fond tashkil qiluvchi tashkilotning rasmiy tuzilishi sanasi va tugatilishi sanasi yoki shaxsiy fondi tashkil qilinayotgan alohida shaxsning tug‘ilish sanasi va alohida shaxsning oila a’zolari yoki qarindoshlari o‘limi bilan bevosita bog‘liq, biroq bunda dastlabki va so‘nggi hujjatlarning sanalariga e’tibor qaratish lozim bo‘ladi va ular hujjatlar yig‘majildining davriy chegarasini belgilaydi. Ba’zida tashkilot fondi hujjatlarini va shaxsiy arxiv fondini eng so‘nggi vaqtini aniqlash qiyinchilik tug‘diradi. Tashkilot arxiv fondi hujjatlarining chegara sanalari uning tarkibiga kiruvchi hujjatlarni eng oldingi va eng so‘nggi sanasi hisoblanadi. Ular fond tashkil qiluvchining faoliyatini so‘nggi sanasi bilan mos kelmasligi ham mumkin, chunki biror-bir sababga ko‘ra boshlang‘ich yoki yakuniy hujjat yo‘q bo‘lsa yoki tashkilot fondi boshqa tashkilot fondiga qo‘shilgan bo‘lsa (tashkilotlar qo‘shilishi sababli), bunday holat yuzaga keladi. Shaxsiy arxiv fondi hujjatlarining eng so‘nggi sanasi fond tashkil 12 Smeta- oldindan tuzilgan kirim-chiqim kitobi 17 qiluvchining o‘limi tufayli, uni asarlarini o‘limidan so‘ng e’lon qilinishi bilan, yubiley munosabati bilan o‘tkaziladigan tadbirlar hisobiga uzaytirilishi mumkin. Qaysi fondga mansublikni aniqlash, bu hujjatlarni belgilar asosida u yoki bu arxiv fondlariga tegishliligini belgilashdir. Hujjatni fondga tegishlilik darajasi har doim hujjatni bevosita o‘rganib chiqish asosida belgilanadi. Barcha hujjatlar, tuzilishida kiruvchi, chiquvchi va ichki hujjatlarga bo‘linadi. Kirish hujjatlarining (fond tashkil qiluvchi tomonidan olingan) qaysi fondga tegishliligini kiruvchi hujjatlarni qayd qiluvchi shtatli belgisi, hujjat matni, tasdiqlovchi imzo (rezolyusiya) va manzilidan bilish mumkin. Ichki hujjatlarning qaysi fondga tegishliligini tashkilotni ichki faoliyatini bildiruvchi ichki hujjatlardan (buyruq, bayonnoma, hisobot), tashkilot nomidan, matndan, sarlavha va mansabdor shaxs imzosidan aniqlanadi. Chiqish hujjatlarining nusxalarini qaysi fondga tegishliligini hujjatdagi mansabdor shaxs imzosidan, qayd qiluvchi shtamp nusxasidan, hujjat mazmuni va ish yuritish tartib raqami (nomeri)dan aniqlanadi. Kirish hujjatlarni fond tashkil qiluvchisi – adresat, ichki va chiqish hujjatlarni fond tashkil qiluvchisi esa – muallif (avtor) hisoblanadi. Yuqoridagi belgilar qaysi fondga tegishliligini aniqlash belgilari hisoblanadi. Tartibsiz va alohida hujjatlarni fondga tegishliligi ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri belgilariga ko‘ra; mazmuni, imzosi, yozuvi, qog‘oz va boshqa belgilariga ko‘ra aniqlanadi. Bunda bu belgilar hal qiluvchi bo‘lishi mumkin. Hujjatni qaysi fondga tegishliligini aniqlashda quyidagilarni esda tutish lozim: qayta tashkil qilinayotgan yoki qayta nomlanayotgan tashkilot hujjatlarida eski nomlanish uchrashi mumkin, tashkilot merosini qaysidir vaqt davomida oldingi tashkilotni muhr, shtamp va blankidan foydalanish mumkin, bitta hujjatda bir necha tashkilotlar faoliyati natijasida hosil bo‘lgan hujjatlar uchrashi mumkin. 13 Fondlashtirish bo’yicha ishlar:  arxivlarning arxiv hujjatlarini jamlash manbalarida - yig’majildlar nomenklaturasi asosida yig’majildlarni shakllantirishjarayonida va hujjatlarni arxivga topshirish uchun tanlab olishda; 13 Buriyeva, X.A , Nazarov A.Yo, Abbasov, B.B. Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti -Toshkent. Turon Iqbol, 2019-B. 84 18  Arxivlarda - tartibga keltirilmagan holda topshirilgan arxiv huj jatlarini ro’yxatlashda;  qoniqarsiz tuzilgan ro’yxatlami qayta ishlashda;  birlashgan arxiv fondlari va arxiv jamg’armalari tuzishda, fondlashtirishdagi xatolarni tuzatishda amalga oshiriladi. Arxiv hujjatlarining fondga mansubligini aniqlash ularni tegishli fond tashkil etuvchining arxiv fondiga kiritishdan iborat. Kiruvchi arxiv hujjatlari ularni qabul qilgan fond tashkil etuvchining arxiv fondiga tegishli bo'ladi. Chiquvchi (beriladigan) nusxalar hisoblanadigan arxiv hujjatlari ularning muallifi bo’lgan fond tashkil etuvchisining arxiv fondiga tegishli bo'ladi. Ichki muomaladagi arxiv hujjatlari ular tashkil etilgan fond tashkil etuvchining arxiv fondiga tegishlidir. Tashkilot qayta tashkil etilganda yoki tugatilganda uning vazifalari yangi tashkil etilgan tashkilotga berilganda ish yuritishda tugallangan yig‘majildlar qayta tashkil etilgan yoki tugatilgan tashkilot fondi tarkibiga kiritiladi, tugatilmagan yig’majiidlar esa uning vorisi bo'lgan tashkilot fondiga kiritiladi. Birlashgan arxiv fondi: - muayyan hududda faoliyat yuritavotgan maqsad va vazifalari bir turdagi tashkilotlar; -muayyan hududda faoliyat yuritayotgan rahbarlik organi va unga bo'ysunuvchi tashkilotlar; -faoliyat ob’ekti bo‘yicha birlashgan tashkilotlar; -bir-birini ketma-ket almashtirgan tashkilotlar, agar avvalgi tashkilotning funksiyalari vorislariga to’liq yoki qisman o‘tkazilgan va o‘tkazilayotgan bo’lsa: ikki yoki undan ko‘p bo‘lgan shaxsiy kelib chiqish arxiv fondlari, agar fuqarolar o‘zaro qarindoshlik, kasbiy, ijodiy, mehnat faoliyati bo‘yicha bog'liq bo‘lsa, ularning arxiv hujjatlaridan shakllanadi. Arxiv jamg‘armasi umumiy xususiyatga ega bo‘lgan alohida ajratilgan arxiv hujjatlaridan iborat holda arxivga kelib tushadi yoki arxivda shakllanadi. Boshqa bir arxiv tashkilot yoki fuqaro tomonidan topshirilgan, tarixiy tarkib topgan arxiv jamg’armasi qayta fondlashtirilmaydi. Arxiv fondi, birlashgan arxiv fondi yoki arxiv jamg‘armasi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlari qayta fondlashtirilmaydi. Fondlashtirish jarayonida xatoga yo’l 19 qo‘yilganda, arxiv hujjatlarini qidirib topish ishlarini murakkablashtiruvchi alohida hollarda arxiv hujjatlari qayta fondlashtirishiga istisno tariqasida yo'l qo’yiladi.  Yagona arxiv fondini quyidagi arxiv hujjatlari tashkil etadi:  davlat boshqaruvi va davlat hokimiyati organlarining joylardagi tarmoq boshqarmalari va bo‘limlarining arxiv hujjatlari;  sud hokimiyati va prokuratura organlarining arxiv hujjatlari. Ma'muriy tuzilmalarning o‘zgarishi (ularning birlashtirilishi ajratilishi shuningdek shahar joylashuvi mavqeining o’zgarishi) munosabati bilan tashkil etilgan davlat hokimiyatining arxiv hujjatlari yangi arxiv fondini tashkil etadi. Hududiy tashkilotlar chegaralarining o‘zgarishi tegishli davlat hokimiyati organlarining arxiv hujjatlari tarkibidan yangi arxiv fondini tashkil etishga asos bo‘lmaydi. Tashkilotlar qayta tashkil etilganda yangi arxiv fondlari tashkil qilish:  tashkilotlarning maqsadli yo'nalishlari, faoliyat ixtisosligi va vazifaiari o‘zgarganda:  tashkilotlar ularning mulkchilik shaklini o’zgartirgan holda qayta tashkil etilganda (xususiylashtirish, aksiyadorlashtirish, davlat mulkiga aylantirish va h.k.). Quyidagi holatlarda yangi arxiv fondini tashkil etishga yo‘l qo’yilmaydi: - tashkilot faoliyati yoki funksiyalarining hududiy chegarasi kengayganda yoki qisqarganda; - tashkilotdan bir nechta yangi tashkilot ajralib chiqganda va ularga birinchi tashkilotning alohida funksiyalari berilganda; -tashkilotning bo‘ysunishi, uning tuzilishi, qayta nomlanishi yoki nomiga o’zgartirish kiritilishi birlamchi funksiyalarining o’zgarishiga olib kelmaganda; -tashkilotning mulkchilik shakli o’zgarmasdan uning muassisi (muassislari) o’zgarganda amalga oshiriladi. Arxiv fondining davriy chegaralari: davlat boshqaruv organi, davlat hokimiyati organi, tashkilotlar tashkil etilishi (ro‘yxatdan o’tkazilishi) va tugatilishining normativ-huquqiy hujjatiar asosida belgilangan rasmiy sanalari. 20 Davlat organi, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organi, tashkilotning tashkil etilishiga oid rasmiy sanalar belgilangan bir nechta normativ hujjatiar mavjud bo'lganda tashkil etilganlik sanasi sifatida eng avval qabul qilingan hujjatda ko'rsatilgan sana qabul qilinadi; -birlashgan arxiv fondi — birlashgan arxiv fondi tarkibiga hujjatlari kiritilgan tashkilotlarning eng ilgari tuzilgan (ro’yxatdan o’tkazilgan) va eng oxirgi tugatilgan faoliyat davri sanasi; - shaxsiy kelib chiqish arxiv fondlari — fuqaro, oila yoki urug’ a’zolarining tug’ilgan va vafot etgan sanalari (birlashgan arxiv fondiga o’xshash); arxiv jamg‘armasi — eng qadimgi va eng oxirgi hujjat sanalari davriy chegaralari hisoblanadi. Arxiv fondi doirasida arxiv hujjatlari saqlov birliklari bo‘yicha tashkil etiladi. Arxiv fondida saqlov birliklari arxiv hujjatlarini tizimlashtirish sxemasiga muvofiq tizimlashtiriladi. Arxiv fondidagi arxiv hujjatlarini tizimlashtirish sxemasi arxiv fondida saqlov birliklarini ichki tashkil etish uchun asos bo‘ladi va yig‘rnajildlar (hujjatlar) ro'yxat(lar)i bilan mustahkamlanadi. Arxiv fondi doirasida saqlov birliklarini tizimlashtirish sxemasining bo‘lim (bo‘linma)lari bo‘yicha quyidagi bir yoki bir nechta xususiyatlarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi: tuzilmaviy ; davriy 14 funksional, sohaviy, mavzuli, mavzuli-masalali 15 ,nominal 16 , korrespondentlik 17 ,geografik, mualliflik. Shaxsiy tarkib hujjatlari shuningdek ilmiy-tadqiqot tashkilotlari arxiv fondlari tarkibidagi ilmiy-texnika hujjatlari, nashriyotlardagi qo’lyozmalar, tibbiyot muassasalaridagi kasallik varaqalari, nazorat funksiyalari yuklangan tegishli vakolatli organlarning fondlaridagi tekshirish dalolatnomalari alohida guruhlarga ajratiladi va ajratib tizimlashtiriladi. Tasniflash tartibi bo’yicha saqlov birliklari quvidagicha tartibda guruhlanadi: 14 Davriy- s aqlov birliklari mansub bo’lgan davrlar yoki sanalar bo‘yicha. 15 Mvzuli- masalali- t ashkilotning funksiyalarini, saqlov birligi mavzusiga oid bo’lgan mavzu yoki masalalarni hisobga olgan holda bo’ladi. 16 Nominal - i sh yuritish shakliga ko‘ra — hujjatlarning xili va turi bo’yicha. 17 Korrespondentlik -tashkilot vashaxslar о’rtasidagi у ozishmalar natijasida shakllangan yig’majildlar bo’yicha. 21 -saqlov birliklari ishlab chiqarishda boshlangan yoki tashkilot (uning tarkibiy qismi)ga boshqa tashkilotdan uning tarkibiy qismidan ishlab chiqarishni davom ettirish uchun kelib tushgan davriga taalluqli deb hisoblanadi; -rejalar, hisobotlar, smetalar va ularga doir materiallardan iborat bo'lgan saqlov birliklari, ular tuzilgan sanadan qat’i nazar, qaysi yil uchun mo’ljallangan bo’lsa - o’sha davrga tegishli bo’ladi, uzoq muddatli rejalar ular amal qilayotgan yilga, ushbu davrga tegishli hisobotlar esa - hisobotning oxirgi yiliga taalluqli bo’ladi; -ishlab chiqarishda bir bo’linmada boshlangan va davom ettirish uchun boshqa bo’linmaga berilgan saqlov birliklari ular yakunlangan bolinmaga tegishli bo’ladi: -yil yoki xronologik davr doirasida saqlov birliklari tashkilot funksiyasining ahamiyati (yoki hujjatlarining ahamiyati, turi va xilma-xilligining mantiqiy o’zaro bog’liqligi bo’yicha joylashtiriladi; -shaxsiy yig‘majild hisoblangan saqlov birliklari ishdan bo' shagan yiliar bo’yicha va familiyalar alfaviti bo'yicha tizimlashtiriladi. Tizimlashtirishning oxirgi (tugallovchi) bosqichida saqlov birliklari guruhi ahamiyati yoki davri bo’yicha taqsimlanadi. Arxivda arxiv hujjatlarini jamlash: birinchi bosqich -jamlash manbalarini aniqlash va ro'yxatini tuzish; ikkinchi bosqich - arxivlarda saqlash uchun topshirilishi kerak bo’lgan arxiv hujjatlari tarkibini aniqlash: uchinchi bosqich - arxiv hujjatlarini saqiovga qabul qilish bosqichlaridan iborat bo'ladi. Arxiv hujjatlari bilan rejali va maqsadli ravishda jamlash maqsadida arxivda jamlash manbalari ro‘yxatlari tuziladi. Jamlash manbalari ro‘yxatlari har yili yil boshida aniqlashtiriladi va har besh yilda kamida bir marta, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi “O’zarxiv” agentligining Markaziy ekspert-tekshiruv komissiyasi bilan kelishilgandan so‘ng qayta tasdiqlanadi. Arxiv hujjatlari O’zbekiston Respubkasi Milliy arxiv fondi (MAF)ning davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan davlat boshqaruv organlari, korxonalar, muassasalar, 22 tashkilotlar davlat arxivlarini asosiy jamlash manbalarining asosiy ro’yxatiga “ O‘zarxiv” agentligi belgilagan tartibda kiritiladi. Arxivning har bir jamlash manbaiga arxiv kuzatuv yig’majildi yuritadi, unga jamlash manbaining huquqiy maqomi va faoliyatini ochib beruvchi hamda arxivning faoliyati va ish yuritishida hujjatlarni tashkil etishni ko‘rsatib beruvchi hujjatlar kiritiladi. Arxivning jamlash manbaiga kiritilgan fuqarolarga ham kuzatuv yig’majildi yuritilishi mumkin. Unga fuqaroning arxiv hujjatlari tarkibi va mazmuni to’g’risidagi ma’lumotlar kiritiladi. Jamlash manbalari bilan olib borilgan ishlar hisobini yuritish maqsadida arxiv hisob-ma’lumot kartotekalari va ma’lumotlar bazasini tashkil etishga haqlidir. Nodavlat tashkilotlari va jismoniy shaxslar tomonidan arxiv hujjatlarini doimiy yoki depozitar saqlov uchun arxivga topshirish, saqlash va foydalanish shartlari aniqlashtirilgan holda bitim (shartnoma) bilan rasmiylashtiriladi. 18 Bu amalga oshirilgan ishlar orqali arxivlarda hujjatlarning hisobini to’g’ri yuritish, u yerda ishlash jarayoni, hujjatlarning tartibli saqlanishi hamda ularni izlab topishda ancha qulayliklarga erishiladi. Shunga qaramay tahlil hamda o’rganishlar natijalari arxiv ishi va ish yurutish sohalari zamonaviy ahborot- kammunikatsiya texnalogiyalarini joriy qilish, davlat arxivlarining moddiy-texnik ba’zasini yaxshilash, arxiv hujjatlarini jamlash davlat hisobiga olish, saqlash va ulardan foydalanishning zamonaviy mehanizmlarini qo’llash zarurati mavjdligidan dalolat bermoqda. Fondlashtirish jarayonlari va ularning ahamiyatini o’rganish uchun men arxivlardagi fon d lashtirish jarayoniga qiziqdim, hamda ularni o’rganishga harakat qildim. Shunda ma’lum bo’ldiki hamma arxivlarda ham hujjatlar fondlashtirilgan holda saqlanmas ekan. Idoraviy arxivlarning hujjatlari yig’majild shaklidagina hisobga olinib faqatgina opislar mavjud bo’lar ekan. Hujjatlar idoraviy arxivlarda ma’lum vaqat saqlangandan so’ng davlat arxivlariga topshirilgan hujjatlardan fontlar tashkil qilinishi ma’lum bo’ldi. Yana shuni bildimki Kino Foto Fono Hujjatlar Markaziy arxividagi hujjatlar ham nomerlangan holda bo’lib fond deya yurutilmas ekan. Ammo fond shaklida hujjatlarni 18 .Alimov I A Arxivshunoslik Toshkent -2015 75-77-betlar 23 saqlash bizga juda ham ko’p qulayliklarni keltirib chiqaradi, ularni izlashda va foydalanishda ahamiyati kattadir. II.BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY ARXIV FONDINI BOSHQARISH II.1. Milliy arxiv fondi tushunchasi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining Milliy arxiv fondini boshqarishdagi ahamiyati. Tarixdan bizga ma’lumki yurtimizda arxiv sohasining rivojlanish, uni boshqarish ishlariga alohida e’tibor qaratilishi asosan mustaqillikdan so‘ng amalga oshirildi. Buning asosiy sababi esa har bir halqning o‘tmishi shu halqning o'zigagina muhimligidir. Shu sababli halqimiz asriy intilishlarimiz natijasi bo'lmish mustaqillik qo’lga kiritilgandan so’ng arxiv ishi sohasining rivojlanishida ham ko’plab e’tiborga molik ishlar amalga oshirildi. Hozirda biz bo’lajak arxivchilar sifatida shu amalga oshirilgan ishlar, arxiv sohasida qabul qilingan qarorlar, arxivlarni boshqarish, ish yurutish tartiblari kabilarni o’rganishimiz lozimdir. Biz shuningdek arxiv sohasidagi muammolar, arxiv fontlarini tashkil qilish bo’yicha ko’nikmalar hosil qilishimiz zarur. Hozirda O’zbekiston deb ataluvchi hudud, ya’ni bizning vatanimiz nafaqat sharq, baki, umumjahon sivilizatsiyasining beshiklaridan bo’lganligini butun jahon tan olmoqda. Bu qadimiy va tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fozilu fuzalolar, olimu ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan. Diniy va dunyoviy ilimlarning asoslari aynan mana shu zaminda yaratilgan, sayqal topgan. 19 Mana shunday boy tarixga ega halqning albatta arxivlari ham boy bo’ladi. tarixning asl guvohlari bo'lgan arxiv hujjatlari hozrda Milliy Arxiv fontlarida saqlanib kelinmoqda. O‘zbekiston Milliy Arxiv fondi (MAF) to‘g‘risida tushuncha O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 30-oktabrdagi “Arxiv ishi bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi № 482-sonli qarori va “O‘zbekiston Respublikasi Milliy Arxiv fondi” to‘g‘risidagi 1-ilovasiga muvofiq tasdiqlangan. Arxivlar o‘rtasida hujjatlarni taqsimlash va har bir arxiv doirasida hujjatlarni tartibga solish 19 Saidboboyev . Z. Mutaxassislikka kirish o’quv qo’llqnma. Toshkent 2006 4-bet 24 jarayoniga Arxiv fondi hujjatlarini tashkil qilish deyiladi. Arxiv fondlari va hujjatlarni tashkil qilishda har bir hujjatni turli tarixiy davrga tegishliligi, axborot tashuvchi turi va boshqa omillar e’tiborga olinadi. Arxiv fondi hujjatlarini tashkil qilish, undagi hujjatlarni yengillik bilan izlab topish imkonini beradi. Arxivshunoslik adabiyotida “tashkil qilish” atamasi hujjatlarni “tasniflash 20 ” (turlarga ajratish) va “tizimlashtirish 21 ” (tartibga solish) atamalarining ma’nosi bilan bog‘liqdir. Bir so‘z bilan aytganda, zamonaviy tushunchalarda arxivda hujjatlarni va ishlarni tashkil qilish deganda ikkita jarayon nazarda tutiladi, bu - turlarga ajratish hamda tizimlashtirish. Mamlakatimizda Arxiv fondi hujjatlarini tashkil qilish quyidagi uchta bosqichda amalga oshiriladi: - O‘zbekiston Milliy Arxiv fondi doirasida; - arxivlarda; - arxiv jamg‘armalarida. Milliy Arxiv fondida, ya’ni birinchi bosqichda, hujjatlarni tashkil qilish barcha arxivlarni tashkil qiluvchi hujjatlarni saqlovchi davlat organlari tarmog‘ini barpo qilish asosida olib boriladi. Bular hududiy arxivlar, tarmoq fondlari, ilmiy-tarmoq institutlari va O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimidagi hujjat saqlaydigan xonalar, kutubxonalardan tashkil topgan. Aynan shu joylarda tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan jamiyat va tarix fani uchun muhim bo‘lgan hujjatlar saqlanadi. Ularni biri yuz yillar davomida yig‘ilgan bo‘lsa, boshqasi hujjatlar va ma’lumotlarni yangi tizimlari vujudga kelishi bilan, uchinchisi bizning ko‘z o‘ngimizda yangi tashkilotlar, firmalar, boshqaruv organlari vujudga kelishi va ular faoliyati natijasida yangi hujjatlarni vujudga kelishi bilan sharhlanadi. Bunda shu narsani ta’kidlash lozimki, sanalar bo‘yicha fondlarni bo‘lish arxivchilar tomonidan to‘g‘ridan to‘g‘ri talqin qilinmaydi, chunki u arxiv fondini bo‘linmasligi tamoyiliga zid hisoblanadi. Amaliyotda materialni u yoki bu davrga tegishliligini bildiruvchi sana har bir fond tashkil qiluvchi uchun yangidan belgilanadi va 20 Tasniflash – bu hujjatlar majmuasining ilmiy asoslarini yaratish, ularni tarixiy va mantiqiy bog‘liqlik asosida tashkil qilish hisoblanadi (ayni vaqtda bu jarayon klassifikatsiya deb ham ataladi) 21 Tizimlashtirish – hujjatlarni turlari asosida hujjatlar yig‘masini tartibga solish va tashkil qilishdir (ushbu jarayon, shuningdek sistematizatsiya deb ham ataladi, klassifikatsiya asosida amalga oshiriladi). 25 tashkil etilgan fondning davriy chegara sanalari tashkilot va muassasaning vujudga kelishi, tugatilishi, qayta tuzilishi yoki xususiylashtirilishi sanasi bilan belgilanadi. Ba’zan shaxsiy fondlarni biror-bir davrga taalluqliligini belgilash ancha murakkab hisoblanadi. Respublika ahamiyatidagi hujjatlar kompleksiga quyidagilar kiradi: oliy hokimiyat organlari va markaziy tashkilotlari fondlari. Mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan fondlarga viloyat, tuman, shahar, qishloq va shu hududlarda faoliyat ko‘rsatayotgan tashkilotlarni fondlari kiradi. Hujjatlarning ma’muriy-hududiy birliklarga tegishliligi. Viloyat, o‘lka, shahar va tumanlarni va boshqa arxivlarni tashkil qilish mamlakatning ma’muriy-hududiy tuzilishi asosida amalga oshiriladi. Bu esa, o‘z navbatida har bir shahar, tuman, viloyat uchun o‘z arxivini bo‘lishi talab qiladi. Zero, yuqoridagi hududiy bo‘linishlarning har birida hokimiyat organlari mavjud bo‘lib, ularni faoliyati mobaynida bu hududlar tarixi to‘g‘risida muayyan hujjatlar shakllanadi. Ammo materiallarni ma’muriy-hududiy birliklar asosida bo‘linishi bir qator muammolarni hal qilishni talab qiladi, sababi bu hududiy birliklar o‘rtasida o‘zgarishlar bo‘lib turadi, viloyat va tumanlar tashkil qilinadi, ular bilan arxivlar ham qayta tashkil qilinadi. Yangi viloyat va tumanlar tashkil qilinganda, tugatilgan fond tashkil qiluvchilarni hujjatlari yangi arxivga topshiriladi. Hujjatlarni davlat va jamiyatning muayyan tarmoqlari faoliyatiga tegishliligi bo‘yicha ajratish usuli Davlat arxiv fondini tuzishda 1918–1929- yillarda belgilovchi omil hisoblangan bo‘lib, u davrda barcha arxiv hujjatlari o‘z mazmuni bo‘yicha ajratilgan. Hozirgi davrda arxivlarni mazmun va tarmoq bo‘yicha tashkil qilish prinsipi shu bilan izohlanadiki, muayyan mavzudagi hujjatlar bilan ishlash arxivchilarni maxsus tayyorgarligini talab qiladi. Amalda esa arxivlarni tarmoq bo‘yicha turlarga bo‘lish adabiyot, san’at, harbiy- tarixiy va xalq xo‘jaligi arxivlarini tashkil qilishda qo‘llaniladi. Ammo bu arxivlar vaqt o‘tishi bilan birlashib ketadi yoki yuqoridagi belgilari bo‘yicha maxsus tashkil qilinadi. Hujjatlarni turlarga ajratilishi ularni quyidagi arxivlarga taqsimlashni talab qiladi: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi, O‘zbekiston Respublikasi kino surat, ovozli fonohujjatlar Markaziy davlat arxivi, O‘zbekiston Respublikasi ilmiy-texnik va 26 tibbiyot Markaziy davlat arxivlari va boshqa arxivlarga. O‘zbekiston Respublikasi Milliy Arxiv fondi hujjatlari hozirda quyidagi belgilarga qarab tashkil qilinadi: 1) Mulkchilik shakliga ko‘ra: – Milliy Arxiv fondining arxiv fondi va arxiv hujjatlarini davlat tasarrufidagi qismi. – Arxiv fondining va arxiv hujjatlarining nodavlat tashkilotlariga tegishli qismi. 2) Axborot tashuvchilar turi va axborotni tashuvchi vositalarga ko‘ra: – qog‘ozdagi yozuvlar va chizma hujjatlardagi axborot tashuvchilar; – kino-foto hujjatlar, videofonogrammalar, elektron hujjatlar. 3) saqlash muddatiga ko‘ra: – arxivlarda doimiy saqlanishda turgan arxiv fondlari va hujjatlari; – tashkilot arxivlarida belgilangan muddatga saqlanayotgan arxiv fondlari va hujjatlari; – tashkilot va tarmoq arxivlarida vaqtinchalik va depozitar saqlanishda bo‘lgan arxiv fondlari va hujjatlari; – davlat arxivlarida vaqtinchalik saqlanayotgan va depozitar saqlanishda bo‘lgan davlatga qarashli bo‘lmagan arxiv fondlari va arxiv hujjatlari. Ikkinchi bosqich esa, arxiv hujjatlarini arxiv muassasasi ichida joylashtirish, ya’ni ularni fondlar (jamg‘armalar) bo‘yicha taqsimlashtirishni nazarda tutadi. Uchinchi bosqich deganda, arxiv hujjatlarini muayyan fond ichida tasniflab tizimlashtirish tushuniladi. Arxiv fondlarini boshqarish ishlari davlat siyosatidagi masala hisoblanib u aniq ishlab chiqilgan qonunchilik asosida faoliyat yuritilishini talab qiladi. Qonunchilik arxivlarni boshqarishdagi asosiy vositadir. Arxiv hujjatlarini doimo baholab borish, ularni yaroqsiz holatda bo‘lsa, qiymatiga ko‘ra, muomaladan chiqarish va faoliyat bo‘yicha hisobot topshirishga qat’iy rioya qilinadi. Bu ishlar agentlikda ishlab chiqarilgan barcha shaxs va vositalarda aks etishi lozim. Qonunchilik yoki tashkiliy siyosat hujjatlarini uzluksiz baholab borish va yo‘q qilinishi lozim bo‘lgan yozuvlarni baholash uchun asos yaratish kerak. Baholash va hujjatlarni yo‘q qilish ishlarini agentlikni tegishli rahbarlariga yuklatilishi kerak. Arxiv hujjatlari, yozuvlarni saqlash, yo‘q qilish va baholashga bo‘lgan umumiy qoidalar arxiv tashkilotlariga berilishi kerak. Shuning uchun yozuvlarni olib boruvchi menejer hujjatlarni 27 baholash, saqlash va yo‘q qilish bo‘yicha biznes-tizimini tashkil qilish, tegishli tashkilot vakillari va arxiv tashkilotlari bilan maslahatlar o‘tkazishda mukammal yo‘riqnomani ishlab chiqishi zarur. Qoidalar hujjatlar, tegishli yozuvlarni o‘z vaqtida yuritish, hujjatlarni milliy arxivga topshirish va muddati o‘tgan hujjatlarni o‘z vaqtida yo‘q qilishni tartibga solishni nazarda tutishi lozim. Bu ishlar barcha xususiy sektor arxivlarida milliy arxiv nazorati ostida olib boriladi. Tashkilotlarning hujjatlarini arxivlashtirish davlat va nodavlat arxivlariga bir xil mas’uliyatda yuklatilishi lozim. 22 O’zbekiston Respublikasida arxivlarni boshqarish ishlari qonun yo’li bilan belgilab berdi .Turli yillarda shu sohada qonunlar va qarorlar tuzilib arxiv fontlariga joriy qilinib borildi. Bunga misol qilib biz O’zbekiston Respublikasi 2009-yilgi “Arxiv ishi to’g’risidagi qonuni”Qonunchilik palatasi tomonidan 2009-yil 3-noyabrda qabul qilingan Senat tomonidan 2010-yiI 7-mayda ma’qullangan qonunni ko'rishimiz mumkun. Bu qonun 6 bobdan tashkil topgan. Ko’rinib turibdiki arxivlarni boshqarish ishini tashkil qilishda Vazirlar Maxkamasi ishtiroki katta ahamiyatga egadir. Bu qonun loyihasida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining arxiv ishi sohasidagi vakolatlari belgilangan bo’lib O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi: -arxiv ishi va ish yuritish sohasida yagona davlat siyosati amalga oshirilishini ta’minlaydi; - arxiv ishini rivojlantirish va arxivlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga doir davlat dasturlarini tasdiqlaydi; - arxiv ishi va ish yuritishning holati ustidan davlat nazoratini amalga oshirish tartibini belgilaydi; -arxiv hujjatlarini jamlash, davlat hisobiga olish, saqlash va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi; -Milliy arxiv fondi to‘g‘risidagi va Milliy arxiv fondining davlat katalogi to‘g‘risidagi nizomlami tasdiqlaydi; 22 Buriyeva X.A , Nazarov A.Yo, Abbasov B.B. Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti- Toshkent, Turon Iqbol. 2019-B. 84 28 -arxiv hujjatlarini Milliy arxiv fondi tarkibiga kiritish hamda uning tarkibidan chiqarish tartibini belgilaydi; - Milliy arxiv fondining davlatga tegishli qismi tarkibiga kiritilgan arxiv hujjatlarini doimiy (muddatsiz) saqlashni amalga oshiradigan vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralaming ro‘yxatini tasdiqlaydi; -arxiv hujjatlarining mahfiylik toifalarini, shuningdek davlat siri va qonun bilan qo’riqlanadigan boshqa simi o‘z ichiga olgan arxiv hujjatlarini kirib ko‘rishga doir cheklovlami belgilaydi; -arxivlami tashkil etish, qayta tashkil etish iva tugatish tartibini belgilaydi; -arxivlaming asosiy ish turlari bo‘yicha vaqt va ishlab chiqarish namunaviy normalarini belgilaydi; -arxivlar va idoraviy arxivlar tomonidan xizmat ko‘rsatish tartibini belgilaydi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlami ham amalga oshirishi mumkin. Avvalo O‘zbekiston Respublikasi O‘zArxiv agentligi yanada chuqurroq qaraganimizda O‘zArxiv agentligi raisi Bosh vazir maqomiga tenglashtirilgan. mamlakat hududidagi barcha arxivlarning asosiy negizi hisoblangan O‘zArxiv agentligi Vazirlar Mahkamasi ichidagi qo‘mita hisoblanadi. Albatta ushbu qo‘mita har bir qarorni qabul qilganda albatta Vazirlar Mahkamasi bilan birgalikda, Vazirlar Mahkamasining ko‘rsatmasi asosida qabul qilinadi. Ushbu mavzudan xulosa qiladigan bo‘lsak Vazirlar Mahkamasining arxiv ishini boshqarishdagi o‘rni va roli juda muhim hisoblanadi. O‘zArxiv agentligi har bir o‘zining faoliyatida Vazirlar Mahkamasi bilan o‘zaro chambarchas bog‘liq hisoblanadi. Arxiv ishini tashkil qilishda Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan qarorlar asosida boshqariladi va ular asosida ishlarni olib boriladi. Arxiv ishini tashkil qilishda Vazirlar Mahkamasining o‘rni va roli juda muhim hisoblanadi. 29 II.2 “O‘zarxiv” agentligining Milliy arxiv fondini saqlash va to’ldirishdagi o’rni . Hozirgi zamonda arxiv hujjatlariga bo’lgan talab va qiziqish tobora ortib borayotganligi kuzatilmoqda. Arxiv ma’lumotlari davlat hokimyati tomonidan belgilanadigan vazifalarni bajarish , ilmiy tadqiqotlar olib borish, aholining ijtimoiy so’rovnomalariga javob qaytarish , mulkiy munosabatlarda yuzaga kelgan muammolarni huquqiy jihatdan hal etish, madaniy marifiy tadbirlarni o’tkazish ishlarida manaviy meros bo’lib hizmat qiladi. Respublikamizda mustaqillik yillarida arxiv muassasalari va arxiv ishi sohasiga alohida e’tibor berilib, mazkur jarayonda arxivlar faoliyatining huquqiy-me’oriy asoslarini yaratish ishlari yo’lga qo’yildi. Arxiv ishining rivojlanishi uchun zarur shart sharoitlar yaratib berildi. 23 O’zbek xalqining mustaqillikka erishishi, bozor munosabatlariga o’tishi jamiyatimizning barcha sohalarida, jumladan madaniy merosni tiklash, tarix, arxivshunoslik fanlarini rivojlantirish sohalarida ham tub o‘zgarishlar sodir bo’lshiga olib keldi. Bozor munosabatlariga o’tish, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish tufayli qator davlat sanoat korxonalari, transport va qurilish, maishiy xizmat va savdo korxonalari xususiylashtirildi, mulkdoriar sinfi shakllantirila boshlandi. Nodavlat sanoat, qurilish korxonalari, fermer xo’jaliklari. kasaba uyushmalari, xayriya va boshqa jam g‘armalari, siyosiy partiyalar va harakatlar, diniy tashkilotlar arxiv fondlari va arxiv hujjatlari nodavlat arxiv fondini tashkil qildi. Davlat va nodavlat arxiv fondlari O’zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi ( O‘zRM AF)ga aylantirildi. O‘zR Milliy arxiv fondi hujjatlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va hujjatiar egasiga, tashkilotga maxsus guvohnoma berish joriy etildi. Davlat arxivlarining pulli 23 Saidboboyev Z .Arxivshunoslik- Toshkent. Turon Iqbol- 2018-yil 14-bet 30 xizmat ko‘rsatishi kengaydi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tashkilotlarning shaxsiy tarkib bo‘yicha hujjatlari saqlanishini ta’minlash maqsadida respublika shaharlari va tumanlari hokimliklari tomonidan shaxsiy tarkib bo‘yicha idoralararo arxivlar soni kengaytirildi. Bu arxivlar maxsus (byudjetdan tashqari) mablag’lar hisobiga tashkil qilinadi. Ular fuqarolarni ijtimoiy - huquqiy so’rovlarini bajarishda, shahar va tumanlarda arxiv ishining umumiy axvolini yaxshilashda muhim rol o‘ynay boshladilar. 1996-yilda “O’zarxiv” agentligi O’zbekiston Respublikasida arxiv ishini 2000- yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini ishlab chiqdi. Bu konsepsiya davlat arxiv xizmati faoliyatining metodologik harakat dasturi edi. U jamiyatni va davlatni axborot bilan ta’minlashdagi imkoniyatlarini kengaytirish jamiyatning hujjatli yodgorlklarini saqlashdagi rolini ortirishga qaratilgan edi. O’zbekiston Respublikasi hukumati arxiv ishi bo‘yicha qonun va me’yoriy hujjatiar ishlab chiqdi. 1999 -yil 15 - aprelda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi “Arxivlar to’g’risida” qonun (2010 yildagisi chiqqanda o’z kuchini yo’qotgangan)va O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1999-yil 30-oktabrda “Arxiv ishi bo’yicha me’yoriy hiijjatiarni tasdiqlash to’g’risida” qaror qabul qildi. Vazirlar Mahkamasining qarori bilan “O’zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi to’g’risida Nizom”, “O’zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlarining davlat ro’yxatidan o’tkazish tartibi”, “O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Bosh arxiv boshqarmasi (“O’zbosharxiv”) to’g’risida Nizom”, “O'zbekiston Respublikasi Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, korxonalar, muassasalar va tashkilotlardagi idoraviy arxiv to’g’risida namunaviv nizom” tasdiqlandi. Bu hujjatlar Respublika arxiv idoralarini mustaqilligini, erkinligini qonuniy yo’l bilan rasmiylashtirdi. Bu hujjatlar asosida arxiv idoralari sovet tuzimi davridagidek ittifoq arxiv organlari aralashuvi, rahbarligi bilan emas, endi mustaqil O’zbekistonda arxiv ishiga erkin rahnamolik qilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 3- fevraldagi “O’zbekiston Respublikasi arxiv ishini boshqarishni yanada takomillashtirish 31 to’g‘risida”gi qaroriga ko’ra “O’zbosharxiv” O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi “O’zarxiv” agentligiga aylantirildi. 24 Bu qonun loyihasi dast avval O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2003-yil 9- dekabrdagi PF-3358-son farmoniga muvofiq tashkil qilinadi. Bundan tashqari arxiv ishini boshqarishni samaradorligini oshirish, arxivlarning moddiy texnik ba’zasini mustahkamlashda Vazirlar Mahkamasining qarori qabul qilinadi. Joylarda hokimliklar arxiv bo’limlari o’rniga arxiv ishi hududiy boshqarmalari tashkil qilindi. Hududiy organlaming boshliqlari Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari bilan kelishuv bo’yicha “О‘zarxiv” agentligi Bosh direktori tomonidan lavozimga tayinlanadigan va lavozimdan ozod etiladigan bo’ldi. Ilgari arxiv bo’limi mudirlari hokimlar tomonidan tayinlanardi va ozod qilinardi. Arxiv ishi hududiy boshqarmalarining namunaviy tuzulmasi; -Boshliq -Katta inspektor -Yetakchi mutaxassis -Buxgalter Xodimlarning cheklangan umumiy soni- 78 kishi. Boshqaruv hodimlari-56 kishi Andijon, Buxoro, Toshkent, Qashqadaryo, Qoraqalpog’iston Respublikasidan- 7 kishidan, Samarqand viloyatidan 6 kishi, Xorazim viloyatidan5 kishi, Jizzax, Navoiy, Surxondaryo, Sirdaryo Farg’ona viloyatlaridan 4 kishidan tayinlangan. 25 2010- yilda O’zbekiston Respublikasining “Arxiv ishi to’g’risida”gi qonunini va 2012- yilda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining “O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini yanada takomillashtirish to‘g‘risida” gi qarorini qabul qilinishi arxiv ishini rivojlantirishga katta hissa qo’shdi. Arxiv muassasalarining vazifalarini aniq belgilab berdi. 1999 -yilda qabul qilingan “Arxivlar to‘g’risida”gi qonun va qonunosti hujjatlarda ayrim yoritilmagan arxiv masalalari “Arxiv ishi to‘g‘risida”gi qonun va qonunosti hujjatlarda o‘z aksini topgan. Jumladan, arxivlarning boshqarish organlari, arxiv 24 AlimovI A Arxivshunoslik Toshkent-2015 40- bet 25 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2004- yil qonunlar to’plami T;B-18-19 32 hujjatlarini saqlash. arxivlarni tashkil etish, qayta tashkil etish, tugatish, O‘zR MAF Davlat katalogi, davlat va idoraviy arxivlar tomonidan bepul asosda amalga oshiriladigan xizmat turlari kabi masalalar qonunda birinchi bor bayon etilgan. Idoraviy arxivlar, ish yuritish xizmati. arxivlarda arxiv hujjatlaridagi foydalanish, arxiv hujjatlarini jamlash, arxiv hujjatlarini hisobi kabi masalalar 1999 -yildagi qonun va qonunchilik hujjatlariga nisbatan ancha keng yoritilgan. O‘zbekistonda bozor munosabatlariga o‘tish jarayonida ko’plab xususiy, nodavlat tashkilotlar. korxonalar va ularning arxiv fondlari vujudga keldi. Nodavlat tashkilotlar idoraviy arxivi ularning mulki hisoblanadi. Shuning bilan birga 1999 -yil 30- oktabrda Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi to‘g’risidagi Nizomda «Nodavlat yuridik va jismoniy shaxslar nodavlat arxiv fondi hujjatlarini saqlash maqsadida tashkil etilgan arxivlarda yoki korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va birlashmalaming tarkibiy bo’linmalarida doimiy saqlashni ta’minlaydilar. Doimiy muddatda saqlanadigan hujjatlar va shaxsiy tarkib bo‘yicha hujjatlar (mehnat staji. ishhaqi, o‘qish, mukofotlash va boshqalar to’g’risidagi hujjatlar) O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi “O’zarxiv” agentligi organlari va muassasalari roziligini olmasdan nodavlat va yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan yo’q qilinishi mumkin emas», deb uqtirilgan. 26 Respublika arxiv tashkilotlari tizimiga arxiv ishini boshqarish organlari, davlat arxivlari va tashkilot, muassasa, korxonalar arxivlari kiradi. Idoraviy arxivlar o‘z navbatida davlat va nodavlat idoralar arxiviga bolinadi. O’zbekiston Respublikasi VazirlarMahkamasi huzuridagi “O‘zarxiv” agentligi O’zbekiston Respublikasi arxiv ishining boshqarishni davlat vakolatli organi hisoblanadi. Joylarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar arxiv ishlari hududiy boshqarmalari tashkil qilingan. Boshqarmalar boshliqlari “O‘zarxiv” agentligi tomonidan tayinlanadi. Arxiv ishi hududiy boshqarmalari moliyaviy, xo’jalik jihatdan mahalliy hokimiyat organlariga bysunadi. Ular “O‘zarxiv” agentligidan tashkiliy-metodik 26 AlimovI A Arxivshunoslik -Toshkent,Tafakkur bo’stoni, 2015-B. 40 33 krsatmalar oladi va unga hisobot beradi. “O‘zarxiv” agentligi O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi (O‘zRMAF) hujjatlarini boshqaradi. U jamivat va fuqarolar manfaatlari yo‘lida O‘zR MAF respublika xalqining tarixiy o'tmishi to’g‘risidagi hujjatli yodgorliklarini jamlash, hisobga olish, saqlash va ulardan foydalanish davlat vazifasini bajaradi, O‘zbekiston Respublikasi arxiv muassasalari faoliyatiga rahbarlik qiladi. Agentlik arxiv ishini rivojlantirishni va ushbu sohadagi ilmiy texnika taraqqiyotining davlat tomonidan boshqarilishini ta’minlaydi, davlat va idoraviy arxivlarining faoliyatini tarmoqlararo muvofiqlashtiradi, arxiv ishi bo‘yicha Respublika qonun hujjatlariga rioya qilinishini nazorat qiladi. O‘zR MAF hujjatlarini shakllantirish, davlat hisobini olib borish, saqlanishini ta’minlash, ulardan foydalanish, arxiv ishi va ish yuritish sohasida yagona davlat siyosatini o’tkazish “O‘zarxiv” agentligining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Shuningdek respublika davlat arxivlarini boshqarish, arxivshunoslik, hujjatshunoslik, arxeografiya sohasidagi ilmiy va metodik ishlarini tashkil etish, arxiv ishi sohasidagi vatanimiz va chet el ilg’or ish tajribasini, ilmiy tadqiqotlar, fan- texnika yutuqlari natijalarini arxiv muassasalarini ish amaliyotiga joriy etish ham agentlikning muhim vazifalari qatoriga kiradi. “O‘zarxiv” agentligi o‘ziga yuklangan vazifalarga muvofiq O’ZR MAF hujjatlarining davlat arxivlarida jamlanishi va saqlanishini tashkil etadi, ularning davlat arxivlarida ro’yxatdan o’tkazilishini nazorat qiladi, markazlashtirilgan holda davlat hisobini yuritadi. Shuningdek hujjatlarning ilmiy va amaliy qimmatliligini ekspertiza qilishni taslikil etadi. Tashkilotlar tomonidan arxiv ishi bo‘yicha fondlarni shakllantirish, saqlash va ulardan foydalanishni ta’minlashhamda ish yuritishda hujjatlarni tashkil etish talablari bajarilishini tekshiradi. Arxiv hujjatlarini, ma’lumotnoma, axborot adabiyotlarini nashr etishni amalga oshiradi. Nodavlat arxivlari mulkdorlariga ushbu arxivlarning hujjatlarini jamlash, saqlash va ulardan foydalanishda yordam ko‘rsatadi. Xalqaro tashkilotlaming arxiv ishi va ish yuritishi bo’yicha ishida qatnashadi, chet ellardagi O‘zbekiston tarixiga oid arxiv hujjatlarini aniqlashni va ularni qaytarib olib kelishni tashkil etadi. “O‘zarxiv” agentligi hay'ati o‘z tizimidagi arxiv tashkilotlari bajarishi shart bo’lgan arxiv ishi 34 masalalari bo’yicha nizomlar, yo‘riqnomalar va boshqa me’yoriy hujjatlar qabul qiladi, tegishli buyruq va ko‘rsatmalar beradi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar arxiv ishlari hududiy boshqarmalari joylarda “O‘zarxiv’' agentligi vazifalariga xshash vazifalarni bajaradilar, (faqat uning ziga xos blganlari bundan mustasno respublika bo’yicha me’yoriy-metodik hujjatlar e’lon qilish, xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lish va boshqalar). Ularning asosiy vazifasi - Qoraqalpog‘iston Respublikasida, viloyatlarda O’zR MAF hujjatlarini jamlash, hisobga olish, saqlash va ulardan foydalanish davlat vazifasi yuklangan mahalliv arxiv muassasalariga rahbarlik qilish hisoblanadi. Davlat arxivlarining asosiy vazifasi arxivni hujjatlar bilan jamlash, saqlash va ulardan foydalanishni tashkil qilish. Davlat arxivlari qatoriga markaziy, viloyat arxivlari, ularni filiallari, Toshkent shahar arxivi kiradi. Davlat arxivlari o’zining asosiy vazifalarini bajarish jarayonida xilma-xil ishlarni amalga oshiradi. Davlat arxivlarini alohida qimmatli hujjatlar bilan rejali jamlashni ta’minlash maqsadida tashkilotlating idoraviy arxivlarini va ish yuritishni nazorat qiladi. Hujjatlarni saqlashni ta’minlashga katta e’tibor beradi. Davlat arxivlari arxivshunoslik, hujjatshunoslik ilmiy muammolarini tadqiq qilish, hujjatlarni e’lon qilish, ilmiy axborot ishlari bilan shug‘ullanadi. “O‘zarxiv”agentligining asosiy vazifalaridanyana biri davlat arxivlari va joylardagi boshqaruv organlariga rahbarlik qilish hisoblanadi. Bu vazifani bajarish uchun z qaramog'idagi tashkilotlami tekshiruvchi maxsus bo'limlar tashkil qilingan. Arxiv ishi bo‘уicha muhim masalalar “O‘zarxiv” agentligi hay’ati majlisida muhokama qilinadi. Hayrat qarori o‘z tasarrufidagi tashkilotlarga bajarilishi shart bo’lgan agentlik Bosh direktori buyrug‘i sifatida e’lon qilinadi. Qaramog’idagi tashkilotlarga “O‘zarxiv” agentligi faqat buyraq, yo‘riqnoma, ko’rsatmalar yuborish bilan cheklanib qolmaydi. U ishning borishini doimo nazorat qilib turadi. Xato va kamchiliklarni oshkor qiladi va ularni tugatish choralarini belgilaydi. Bu ishda rahbarlikni va nazoratni eng samarali shakllaridan biri inspektorlik tekshiruvi, ya’ni tashkilotning faoliyati bilan bevositatanishish, ishni tashkil qilinishi va natijasini tekshirish hisoblanadi. Inspektorlik tekshiruvi ikki xil: -kompleks 35 -mavzuli, maqsadli. Kompleks tekshirish natijasida davlat arxivi yoki arxiv ishini boshqaruv organ faoliyati haqida yaxlit tushuncha beradi. Mavzu byicha tekshirish arxiv tashkilotining u yoki bu ishining (jamlash, hisob, hujjatlar saqlanuvini ta’minlash. foydalanish) ahvolini aniqlash zaruriyati tug’ilganda amalga oshiriladi. Tekshirish natijasi byicha ma’lumotnoma tuziladi. Tekshirilgan arxiv tashkilotining rahbar organi (Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyat, Toshkent shahar hokimiyati)ga tekshirish natijalari haqida axborot beradi va bu organlar tekshirish natijasi byicha arxiv tashkiloti ishini yaxshilash to’g‘risida qaror qabul qiladi va arxiv ishini yaxshilash bo’yicha tadbirlar belgilaydi 27 Hozirgi kunda “O’zarxiv” agentligining direktori Ulug’bek Yusupov hisoblanadi. Uning ma’lumod berishicha so’ngi yillarda ayniqsa 2019-yillarda arxiv sohasida sezilarli ishlar amalga oshirildi. Bularga misol qilib biz 1911-yilgi uchta fondni ochiq turdagi fondlar qatoriga qo’shildi. Tarixchi tadqiqotchilar bu hujjatlardan foydalanib kelmoqdalar. O’tgan 2021-yildagi holat bo’yicha aytadigan bo’lsak 1941-1945- yilgi hujjatlar ochiqlikka chiqarildi. Mana shularning natijasida arxiv fontlaridan foydalanuvchilarnning soni sezilarli oshdi. Bugungi kunda “O’zatxiv agentligininghuzurida 14 ta hududiy boshqarmalar,103ta davlat arxivlari, va ularning filyallari halqqa hizmat qilib kelmoqda. Ulug’bek Yusupovning ma’lumot berishicha Markaziy Osiyodagi eng boy arxiv aynan O’zbekistonda ekan. Chuni bizning arxivlar hujjatlarida saqlanayotgan hujjatlarning eng qadimiysi IX asrdan boshlanadi. Umuman olganda 16 mln saqlov birligini tashkil qiladi. “O’zarxiv” agentligi kadrlar masalasiga ham e’tibor qaratmoqda. Bundan tashqari arxivlarning moddiy texnik ba;zasi ham yaxshilanib, yangi arxiv binolari foydalanishga topshirilmoqda. Misol qilib Shu yilning 9- iyunida Navoiyda ham yangi arxiv binosi foydalanishga topshirildi. So’ngi yillarda agentlik arxiv fontlarini boyitish bo’yicha ham tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. Misol uchun Turkiyadan bizning mamlakatmizga tegishli hujjatlarning 150 27 Alimov I A .Arxivshunoslik -Toshkent Tafakkur bo’stoni.2015-B. 137 36 nusxasi olib kelindi. Isroil davlatidan ham Abu Rayhon Beruniyga tegishli hujjatlar olib kelindi. Axborot texnologiyalar zamonida agentlik arxiv fondlarini elektironlashtirish va fuqarolarning sorovlarini elektron tarxda hal qilishni yo’lga qo’ydi. Tatqiqotchilarga yengillik bo’lishi uchun ruxsatnomalar ilsh ham elekton tarzda amalga oshiriladigan bo’ldi. XULOSA 37 So‘ngi davrlarga kelib arxiv hujjatlarining ahamiyatlilik jihati ortib borayotganligi kuzatilmoqda. Bu faqatgina O‘zbekistonda emas balki butun dunyo mamlakatlarida bo’lib turgan hodisa hisoblanadi. Buning asosiy sababi esa aholining ahborotga bo'lgan talabining oshib borayotganidir. Shu sababdan jahon mamlakatlarida ham arxiv hujjatlarining saqlanishi ulardan samarali foydalanishni tashkil etish uchun ko’plab ishlarni amalga oshirilmoqda. Yurtimizda ham arxiv ishi sohasida mustaqillikdan so'ng muhum islohotlar amalga oshirildi.Arxivlarni boshqarish, hujjatlar hisobini yurutish, ularni elektronlashtish sohalarida jahon tajribalari joriy qilindi. O‘zbekistonda faoliyat ko‘rsatayotgan Markaziy arxivlar qimmatli arxiv hujjatlariga boy hisoblanadi. Mana shularni hisobga olgan holatda arxiv hujjatlari doimiy nazoratda saqlanishni taqazo etadi. Boy tariximizni o’rganishimizda arxiv hujjatlarining o’rni beqiyosdir. O’zbek halqining asl tarixini tiklashda arxiv hujjatlarining ahamiyati katta. Arxiv hujjatlari tirik o‘tmish va xalqimizning tarixi bitilgan xotirasidir. Mustaqillikning dastlabki yillarida arxiv sohasidagi yangi usullar va texnologiyalarni joriy etish, ilmiy tadqiqotlar o‘tkazish va ilmiy-uslubiy ishlanmalar yaratish, xamda arxiv xizmatini takomillashtirish ishlari borasida sezilarli kamchiliklar aniqlangan edi. Sohada malakali kadrlarni yetishmasligi, arxiv hujjatlarini sifatli shakllantirish, hisobga olish, saqlash va undan foydalanish ishlarini tashkil etish dolzarb masalaga aylangan edi. O’tgan 31 yil mobaynida yuzaga kelgan muammolarning ko'p qismi o'z yechimini topdi deya olamiz. Bunga misol qilib O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 26- avgustdagi 194-sonli “O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishini yanada rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori bilan tasdiqlangani “2011-yilgacha O‘zbekiston Respublikasida arxiv ishi va ish yuritishni rivojlantirish Dasturi”ga ko‘ra 18 ta yangi arxiv binosi qurilishi va 1 ta arxiv binosi rekonstruksiya qilinganini keltirib o’tishimiz o’rinlidir. Holislik bilan taxlil qiladigan bo'lsa hozirda Markaziy davlat arxiv saqlovxonalarinig hujjatlar saqlanishi yaxshi bo'lib, ulardagi ish yuritish, hujjatlar hisobini yuritish, ularni boshqaruv ishlari to’g’ri tashkil etilgan . Ammo huddiy arxivlarning holatlari talabga javob 38 beradigan darajada emas. Buni yashab turgan hududimdagi Parkent tuman arxivi misolida aytadigan bo'lsam arxiv binosi eski bir ko'p qavatli uyning birinchi qavatida joylashgan. Hujjatlar tartibsiz holatda saqlanadi. Ularni restovratsiya qilish uchun hech qanday imkoniyat yo’q. Bundan ko’rinib turibdiki qanchadan qancha arxiv hujjatlari yaxshi saqlanmagani sababli yo'q bo'lib ketishiga olib kelmoqda. Biror bir natijaga birdaniga erishib bo'lmaganidek arxivlarda hujjatlar bilan ishlash , ularni boshqarish sohalarida ham sekilik bilan bo’lsada yaxshi natijalarga erishish uchun ko’plab harakatlar amalga oshirilmoqda. Asosiy qilingan ishlardan birini biz arxiv fondlarimizning to’ldirish ishlarini amalga oshirilgani bo'ldi. Mahsus komissiya tuzilib faoliyatining daslabki bosqichlarida mamlakatimiz xalqi tarixi, madaniyati va manaviyati uchun qimmatli bo’lgan hujjatlar, manbalar, sanat asarlari, madaniy ashyolarning qaysi mamlakatda saqlanayotganligini aniqlashga bag’ishlandi. 2002-yildan boshlab ba’zi arxiv hujjatlarimiz mamlakatimizga qaytarib olib kelina boshlandi. Rossiya , Angliya , Misir , Turkiya, Birlashgan Arab Amirliklari va boshqa davlatlarga mutaxassislar yuborildi. Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak qadimdan mana shu rivojlangan mamlakatlarbilan doimiy aloqalar olib borganligimizni ko’rish mumkun. Tariximizga oid noyob hujjatlar ko’pchiligi ayniqsa Rossiya Federatsiyasining arxivlarida saqlanayotgani uchun u yerdan hujjatlarni qaytarib olib kelish uchun e’tibor qaratildi. Komissiyanig faoliyati natijasida mamalakatimizga olib kelingan san’at asarlari, manbalar, va boshqa hujjatlar tegishli ilmiy, madaniy muassasalar, jumladan, O’zbekiston Badiiy akademiyasi, Temuriylartarixi davlat muzeyi, O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutiga va Toshkent davlat sharqshunoslik inistutiga topshiriladi. Hozirda ushbu manbalardan ilmiy jamoalar keng foydalanib keladi. So’zimizning oxirida aytadigan bo’lsak arxiv tashkilotlari doimiy ravishda hujjatlarning qabul qilinib olinishini nazorat qilishi kerek. Bundan tashqari topshirilayotgan hujjatlarning to’liqligiga e’tibor qaratish lozim. Arxiv boshqarmalari va hududlar bo’ylab tashkil qilingan arxivlarda hujjatlarning fondlarga bo'linishlari va hisobini qanday yo’lga qo’yganini nazorat qilishlari, yo’qolgan va nobut bo’lgan hujjatlar haqida ma’lumodga ega bo’lishlari va imkon qadar ularning o’rnini to’ldirishga harakat qilishlari lozim. 39 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. RashidovO. O’zbekistonda arxiv ishi tarixi - Toshkent -2019 40 2. Jumayev U. O’zbekistonda arxiv ishi tarixi - Turon Iqbol -2016 3. Yakubov A. Arxivshunoslik fanidan maruza matni- Samarqand -2015 4. Saidboboyev Z. Mutaxassislikka kirish o’quv qo’llanma-Toshkent -2006 5. Saidboboyev Z. Arxivshunoslik -Toshkent.Turon Iqbol -2018 6. Alimov I.A Arxivshunoslik -Toshkent .Tafakkur bo’stoni -2015 7. Buriyeva, X.A , Nazarov A.Yo, Abbasov, B.B. Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti- Toshkent ,Turon Iqbol .2019 8. Mirziyoyev .Sh O’zbekiston Respublikasida arxiv ishi va ish yuritishni takomillashtirish chora tadbirlari to’g’risida: Toshkent 2019-yil 20-sentabr, PF-5834-son. 9. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 2004- yil qonunlar to’plami -B.18-19 41

MUNDARIJA

Kirish

I bob. O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlari bilan ishlash tartibi

1.1. O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlar hisobini yuritish

1.2. Fondlashtirishning ahamiyati

II bob. O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondini boshqarish

2.1. Milliy arxiv fondi tushunchasi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Milliy arxiv fondini boshqarishdagi ahamiyati

2.2. «O‘zarxiv» agentligining Milliy arxiv fondini saqlash va to‘ldirishdagi o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить