Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 162.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillik yillariga oid manbalarni turkumlashtirish

Купить
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI TARIXSHUNOSLIK VA MANBASHUNOSLIK KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillik yillariga oid manbalarni turkumlashtirish muammolari. TOSHKENT 2025 1 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I. BOB. MUSTAQILLIKKA DAVRIGA OID MANBALARNING TURLARI VA TAVSIFI. 1.1. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillik davri manbalarini turkumlashtirishning umumiy tavsifi. .......................................................................................................... 6 1.2. Manbalarni turkumlashtirishning nazariy masalalari. ...................................... 12 II BOB. MUSTAQILLIK YILLARI DAVRI MANBALARINING TURLARI. 2.1. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik to'plamlari va Prezident asarlari. ....... 17 2.2. Davriy matbuot materiallari. ............................................................................ 25 XULOSA ................................................................................................................ 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 34 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi va o‘z milliy davlatligini mustahkamlashi mamlakat tarixidagi eng muhim voqealardan biri bo‘lib, bu jarayonning huquqiy, siyosiy va iqtisodiy jihatlari keng tadqiqotlarga sabab bo‘lgan. Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy islohotlar mamlakatda mustahkam huquqiy tizimni yaratish, demokratik qadriyatlarni o‘rnatish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan. Ushbu jarayonlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining asosiy huquqiy hujjat sifatida qabul qilinishi, shuningdek, davlat huquqiy tizimining barqarorligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan qonun hujjatlarining ishlab chiqilishi bilan bog‘liqdir. Kurs ishining dolzarbligi shu bilan bog‘liqki, mustaqillik davri manbalarini turkumlashtirish va ularning tahlili, nafaqat ilmiy-izlanishlar uchun, balki amaliyotda ham huquqiy tizimning yanada takomillashishiga, davlat boshqaruvini yaxshilashga va fuqarolarning huquqiy ongini oshirishga xizmat qiladi. Bunday tahlil davlat va jamiyatning rivojlanish yo‘lini aniqlash, siyosiy va huquqiy islohotlarning samaradorligini baholash, mustaqil O‘zbekiston davlatining huquqiy asoslarini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, mustaqillik davrida yaratilgan qonun hujjatlari, Prezident farmonlari va boshqa huquqiy-me’yoriy hujjatlar, milliy qonunchilik tizimi va uning ta’siri haqida to‘liq, keng qamrovli tahlil o‘tkazish va manbalarni turkumlashtirish orqali ilmiy jamiyatga yangi nazariy yondashuvlar taqdim etish zarurati mavjud. Ushbu kurs ishi orqali O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tizimi va qonun chiqaruvchi jarayonlarining rivojlanishini o‘rganish, shuningdek, ularni amaliyotda qo‘llashning imkoniyatlarini tahlil qilish mumkin bo‘ladi. Kurs ishining maqsadi. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida qabul qilingan huquqiy manbalarni turkumlashtirish va ularning mamlakat huquqiy tizimining rivojlanishiga qo‘shgan hissasini tahlil qilishdir. Ushbu tadqiqot, qonun hujjatlari, Prezident farmonlari va boshqa me’yoriy hujjatlarning davlat 3 boshqaruvidagi ahamiyatini aniqlash va ularning amaliyotda qanday qo‘llanilishini o‘rganishni maqsad qiladi. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining vazifasi qilib quyidagilar belgilab olindi: - Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillik davri manbalarini turkumlashtirishning umumiy tavsifi. - Manbalarni turkumlashtirishning nazariy masalalari. - Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik to'plamlari va Prezident asarlari. - Davriy matbuot materiallari. Kurs ishining o‘ragnilishi. Kurs ishining o‘rganilishi jarayonida bir nechta taniqli olimlarning ilmiy ishlanmalari va tadqiqotlari tahlil qilindi. Ular O‘zbekistonning mustaqillik yillarida huquqiy tizimning rivojlanishi va normativ-huquqiy hujjatlarning ahamiyatini yoritgan. Abdug‘afforov S.- Abdug‘afforov o‘z asarida O‘zbekistonning mustaqillik davrida huquqiy tizimning shakllanishi va qonunchilik bazasining rivojlanishini tahlil etadi. U mamlakatda qabul qilingan asosiy qonunlar va huquqiy hujjatlar, jumladan, Prezident farmonlari, qonunchilik palatasining qarorlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning mamlakat rivojiga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadi. Uning ilmiy ishlanmalari, O‘zbekistonning mustaqilligi bilan bog‘liq huquqiy yangilanishlarni va davlatning zamonaviy huquqiy tizimiga asos bo‘lgan qonunchilikni yoritadi 1 . Toshpulatov A. - Toshpulatovning ilmiy tadqiqoti, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yaratilish jarayoni, uning xalqaro huquqiy norma va tamoyillariga muvofiqligi hamda mamlakatning huquqiy-demokratik davlat sifatida rivojlanishiga ta’siri haqida. U Konstitutsiyaning O‘zbekiston huquqiy tizimidagi o‘rni va davlat boshqaruvi tizimining asoslarini yaratishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Toshpulatovning asari, shuningdek, qonunchilikning yangi bo‘g‘inlari va 1 Abdug‘afforov Shavkat Xudoyberganovich. O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tizimi va normativ-huquqiy hujjatlar . Toshkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi, 2017. 4 normativ-huquqiy hujjatlarning tartibga solinishi haqida ham alohida fikrlar bildiradi 2 . Mustafayev B. Mustafayevning ilmiy ishida O‘zbekistonning mustaqillikdan so‘ng huquqiy islohotlar jarayoni yoritiladi. U huquqiy tizimdagi islohotlar, xususan, qonun chiqarish jarayonidagi o‘zgarishlarni, yangi qonunlarning ishlab chiqilishi va qabul qilinishini batafsil tahlil qiladi. Mustafayevning asari, shuningdek, O‘zbekistonning xalqaro huquq bilan integratsiyasini hamda huquqiy demokratik davlatni shakllantirishdagi o‘rni haqida to‘liq ma’lumot beradi 3 . Kurs ishining tarkibiy tuzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati kabi qismlardan tashkil topgan. 2 Toshpulatov Alisher Sodiqovich. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va uning huquqiy asoslari . Toshkent: Adabiyot, 2015. 3 Mustafayev Baxtiyor Sobirjonovich . Mustaqillik davrida O‘zbekistonning huquqiy islohotlari . Toshkent: Hukumat nashriyoti, 2018. 5 I. BOB. MUSTAQILLIKKA DAVRIGA OID MANBALARNING TURLARI VA TAVSIFI. 1.1. O zbekiston Respublikasi mustaqillik davri manbalariniʻ turkumlashtirishning umumiy tavsifi. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillik davriga oid manbalar quyidagicha bo‘linadi. 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentlari asarlari va ma’ruza hujjatlari 2.Qonunlar va me’yoriy huquqiy hujjatlar 3.Arxiv hujjatlari (1991-2006) 4.Davriy matbuot materiallari 5.Ilmiy adabiyotlar 6.Internet saytlar Qonunlar va me’yoriy huquqiy hujjatlar quyidagi turlarga bo‘linadi ular: 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmon va Qarorlari 3.Vazirlar Mahkamasining Qarorlari va boshqalar 4.Nizomlar 5.Yo‘riqnomalar O‘zbekiston Respublikasining tashkil topishi, suveren davlat maqomida taraqqiy etishi, uning mustaqillik davridagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ma’naviy hayotini o‘rganishda mazkur davrga oid manbalar muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston davlatining suveren rivojlanish yo‘lida, mustaqillik yillarida olib borilgan siyosatni o‘rganishda shu davrda qabul qilingan qonunlar, qonun to‘plamlari, davlat rahbari va hukumati tomonidan chiqarilgan qarorlar, farmonlar, farmoyishlar, buyruqlar hamda boshqa turdagi me’yoriy hujjatlar, statistik to‘plamlar va davriy nashrlar muhim manba sifatida xizmat qiladi. Nashrlar, boshqaruv organlari hujjatlari kabi manbalarda bu jarayonlar o‘z aksini topgan. Mustaqilligi e’lon qilingan yangi davlatning qonun va qonunosti hujjatlari, o‘z davriga ko‘ra, turli sohalarda amalga oshirilgan islohotlarning ilk qadamlari sifatida, 6 jahonshumul ahamiyatga ega bo‘lgan siyosiy, tarixiy-manbaviy va yuridik kuchga ega hujjatlar hisoblanadi. Dastlabki siyosiy hujjatlar qatorida O‘zbekiston Respublikasining “Mustaqillik Deklaratsiyasi” hamda “O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida”gi Qonunini alohida e’tirof etish lozim. Ushbu hujjatlar o‘zbek xalqining mustaqillikka erishish yo‘lidagi katta siyosiy-ijtimoiy o‘zgarishlarni aks ettiruvchi birlamchi tarixiy manbalar sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi “Mustaqillik Deklaratsiyasi” 1990-yil 20-iyunda O‘zbekiston SSR Oliy Sovetining ikkinchi sessiyasida qabul qilingan bo‘lib, unda O‘zbekiston SSRning Davlat mustaqilligi e’lon qilingan 4 . Xususan, 1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston Oliy Kengashining XII cha qiriq navbatdan tashqari oltinchi sessiyasida mamlakatimizning mustaqilligini e’tirof etuvchi O‘zbekiston Respublikas ining “O‘zbekisto n Respublikas i Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi” Qonuni qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimov o‘z ma’ruzasida mustaqil davlatlar maqomiga to‘xtalib quyidagi jihatga e’tibor qaratdi: “...Oliy Kengash diqqatiga faqat bir masalani qo‘ymoqchiman: O‘zbekistonning mustaqilligi haqidagi Qonunni muhokama etish va uni qabul qilishni taklif etaman. Ushbu sessiyaning yana bir tarixiy ahamiyati, bu unda Bayonot hamda Mustaqillik kuni to‘g‘risidagi qarorning qabul qilinishidadir. Jumladan, “O‘zbekiston Respublikasining Davlat Mustaqilligi to‘g‘risida Oliy Kengash Bayonoti” qabul qilindi. Oliy Kengash mazkur Bayonot orqali xalqaro huquqiy hujjatlarda qayd etilgan o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqiga asoslanib, respublika xalqlarining taqdiri uchun butun mas’uliyatni anglab, O‘zbekistonning davlat mustaqilligini va ozod suveren davlat – O‘zbekiston Respublikasi tashkil etilganligini tantanali ravishda e’lon qildi. Oliy Kengash sessiyasi “O‘zbekiston Respublikasining Davlat Mustaqilligini e’lon qilish” to‘g‘risidagi qarorni qabul qildi. Qarorda: “1-sentabr O‘zbekiston Respublikasining Mustaqillik kuni deb belgilansin va 1991-yildan boshlab bu kun 4 O‘zbekiston Respublikasi Mustaqillik Deklaratsiyasi. / I.A. Karimov. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2011. 7 bayram va dam olish kuni deb e’lon qilinsin”, deb belgilab qo‘yildi. O‘zbekiston Oliy Kengashining XII chaqiriq navbatdan tashqari oltinchi sessiyasida qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi haqidagi bu hujjatlar o‘zbek xalqining asriy orzusi ro‘yobga chiqqanligining huquqiy ifodasi bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi” Qonuni asosida O‘zbekistonning huquqiy holati tubdan o‘zgardi 5 . O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 1992-yil O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining XI sessiyasida qabul qilingan bo‘lib, muqaddima, 6 bo‘lim, 26 bob, 128 moddadan iborat. Birinchi bo‘lim – “Asosiy prinsiplar”, ikkinchi bo‘lim – “Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari”, uchinchi bo‘lim – “Jamiyat va shaxs”, to‘rtinchi bo‘lim – “Ma’muriy-hududiy va davlat tuzilishi”, beshinchi bo‘lim – “Davlat hokimiyatining tashkil etilishi”, oltinchi bo‘lim –“Konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritish tartibi” deb nomlanadi 6 . Prezident tomonidan chiqarilgan farmon, qarorlar va imzolangan boshqa huquqiy-me’yoriy hujjatlar haqidagi ma’lumotlar rasmiy hujjatlar va nashrlarda, shu jumladan. “O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Devonining nashri Xabarnomalarda e’lon qilinadi va yillar davomida mujassamlanadi. Prezident devoni – bu davlat rahbari tomonidan shakllantiriladigan axborot-tahlil va tashkiliy-nazorat organidir. U Prezidentga bo‘ysunadi va bevosita unga hisobdordir. Prezidentning konstitutsiyaviy vakolatlari amalga oshirilishini ta’minlash, aholi bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri muloqotni tashkil etish, davlatning ichki va tashqi siyosati asosiy yo‘nalishlarini shakllantirish bo‘yicha takliflarni ishlab chiqish, mamlakatda qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlashga ko‘maklashish kabilar Devonning asosiy vazifalari qatoriga kiradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1-mart 2017-yildagi PF–4974-son Farmoni bilan Prezident devoni to‘g‘risidagi nizom va uning yangilangan tuzilmasi tasdiqlangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 5 O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi Qonun. / I.A. Karimov. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2011. 6 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2017. 8 Xabarnoma si 1992, 1993- yillarda “O‘zbekisto n Respublikas i Prezidenti Xabarnoma”si (sonlar tartib raqamida ko‘rsatilgan holda), keyinchalik 1994-yildan buyon to hozirgi vaqtga qadar elon qilinib kelmoqda 7 . Xabarnomalarda Prezident nutqlari o‘zbek tilida, Prezident farmonlari, qarorlari, qonunlar, solnoma (xronika)lar esa o‘zbek va rus tillarida berilgan. Misol tariqasida mazkur Xabarnomalardan birining tarkibiga to‘xtalib o‘tamiz: “O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Devonining nashri Xabarnoma 2-son (104)” 2017-yil aprel–iyun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari. [24 ta farmon] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari. [35 ta qaror] O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Vladimir Putinning Qo‘shma bayonoti. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 9-may – Xotira va Qadrlash kuniga bag‘ishlangan qabul marosimidagi nutqi. O‘zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasining Strategik sheriklik munosabatlarini yanada chuqurlashtirish to‘g‘risida Qo‘shma bayonoti. “Barkamol avlod” sport o‘yinlari qatnashchil ariga. O‘zbekiston Respublikas i Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash – davr talabi” mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqi. Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlariga. Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati IV Qurultoyidagi nutqi 8 . O‘zbekistonning suveren davlat sifatida taraqqiy etib kelayotgan mustaqillik davri tarixini tadqiq etishdagi rasmiy hujjatlar qatorida davlatimizning qonun chiqaruvchi organi Oliy Majlisga tegishli bo‘lgan davriy nashr – “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi” qimmatli manba sanaladi. Vazirlar Mahkamasi tomonidan chiqarilgan qarorlar va ularning ilovalari mazkur davlat organining rasmiy davriy nashri – “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari” (“Postanovleniya Kabineta Ministrov Respubliki Uzbekistan”) nomli to‘plamda e’lon qilib boriladi. Ushbu nashr 1991-yildan to 7 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Xabarnoma № 8. Press- byulleten, 1992. 8 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Xabarnoma № 8. Press-byulleten, 1992. 9 hozirgi davrgacha chop qilinadi. Bir yilda to‘plamning 12 ta soni nashr etiladi. Turli davrlarda Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan qarorlar soni o‘zgarib turgani bois, to‘plam sonlarining hajmi va tarkibi ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, 1991-yilning 9-sonida № 233–249- son qarorlar mavjud (jami 17 ta qaror), 12-sonida esa № 304-318-son qarorlar (jami 15 ta qaror), 2017-yilining 10-sonida № 782–885-son qarorlar (jami 103 ta qaror) matnlari bayon qilingan. Qarorlar davlatimiz va jamiyatimiz hayotining turli sohalarini qamrab olgani ularning nomi va mazmunida aks etadi 9 . Masalan, 2017-yilgi 10-sonli to‘plamda № 809-son qaror – “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarining harbiy tayyorgarlik o‘quv bo‘linmalari to‘g‘risidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi Qaror, № 825-son qaror – “Qadimiy Buxoro” turizm zonasini qurish” loyihasini amalga oshirishga doir chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qaror, №885-son qaror – “O‘z R VMning “Toshkent shahrini obodonlashtirish ishlarini tashkil etishni takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi 2010-yil 11-noyabr 251-son qaroriga o‘zgartirishlar kiritish haqida”gi Qaror. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari to‘plamlarida o‘z kuchini yo‘qotgan yoki qo‘shimchalar kiritilgan qarorlar to‘g‘risida muntazam tarzda axborot berib boriladi. Mazkur manbada O‘zbekistonda qonunlarni ijro etish sohasida respublika hukumati tomonidan amalga oshirib kelinayotgan ishlar xususida aniq rasmiy ma’lumotlar aks etgan 10 . Statistik to‘plamlar O‘zbekistonning tarixiy, jahonshumul taraqqiyoti odimlarini yaqqol tasavvur etish, chuqur tadqiq etish, umumlashtiruvchi xulosalar chiqarishda manbaviy asos bo‘ladi. Mustaqillik yillarida respublikamizda statistik ma’lumotlarning salmoqli qismini O‘zbekiston Respublikasi davlat Statistika Qo‘mitasi tomonidan har yili e’lon qilinadigan nashrlarda uchratish mumkin. Xususan, statistik to‘plamlar quyidagi nomlanishda nashr qilingan: “O‘zbekistonda ta’lim”, “O‘zbekiston 9 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari. 1991-yil. 10 Alimova, D. (2019). Manbashunoslik . O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, O‘zbekistonning eng yangi tarixi masalalari bo‘yicha Muvofiqlashtiruvchi-metodik markaz, Tarix instituti, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti. Tashkent: «Turon-Iqbol» B 464. 10 mintaqalarining statistik yilligi”, “O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimi”, “Yillik statistik to‘plam”, “O‘zbekiston sanoati”, “Ijtimoiy-iqtisodiy yillik statistik to‘plam”, “O‘zbekistonda mehnat va bandlik”, “O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi”, “O‘zbekiston aholisi”, “O‘zbekiston ayollari va erkaklari”, “O‘zbekiston raqamlarda” va Mazkur nashrlar turli sohalar, hududlar, muayyan mavzular bo‘yicha tuzilgan va ulardagi ma’lumotlar shunga mos ravishda tizimlashtirilgan 11 . Masalan, bir sohaga oid statistik ma’lumotlarni aks ettiruvchi yillik nashr – “O‘zbekistonda ta’lim” (Образование в Узбекистане) to‘plamida mamlakatimiz ta’lim tizimi jarayoni bilan bog‘liq raqamlar yilma-yil berilgan va to‘plamda beshta yo‘nalishga tegishli statistik ma’lumotlar qayd etilgan: maktabgacha ta’lim, umumiy ta’lim, o‘rta va maxsus kasb- hunar ta’limi, oliy ta’lim muassasasi ta’limi, ilmiy va ilmiy mutaxassislik (akademik ta’lim). Bir necha sohalarni qamrab oluvchi to‘plamlar sirasiga kiruvchi nashrlardan “O‘zbekiston raqamlarda” (Узбекистан в цифрах) to‘plamini qayd etish lozim. Ushbu manbada O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga oid statistik ma’lumotlar tizimli tarzda tasniflab berilgan va uning tarkibi quyidagicha: kirish (3 ta qism), O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy holati (10 ta qism), yalpi ichki mahsulotni ishlab chiqarish (3 ta qism), aholi (12 ta qism), aholi bandligi (6 ta qism), aholining va keyingi rivojlanish prognozlarini tuzishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Statistik to‘plamlar nafaqat yillik ko‘rsatkichlarni, balki mustaqillik davrida erishilgan yutuqlar, o‘zgarishlar, kamchiliklar va istiqbolga oid qarorlar hamda chora- tadbirlarni o‘zida mujassamlashtiradi 12 . Statistik to‘plamlar, shuningdek, mustaqillik yillarida nashr etib kelinayotgan boshqa hujjatlar, O‘zbekistonning turli sohalaridagi tarixiy o‘zgarishlarni va kechayotgan jarayonlarni chuqur tushunishga yordam beradi. Ushbu manbalar orqali mamlakatimizda amalga oshirilgan islohotlar, erishilgan yutuqlar va istiqbolli rejalarning tahlili osonlashadi. Statistik ma'lumotlar asosida, tarixiy kelajakni 11 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2017. 12 O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi – Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан. 2017-yil. № 12. 11 shakllantirish uchun zarur istiqbol rejalarini tuzish va turli sohalardagi amaliy ahamiyatni oshirish mumkin. Shu sababli, bu ma'lumotlar O‘zbekistonning mustaqillik davri tarixini o‘rganish va rivojlanish yo‘lida zarur bo‘lgan eng asosiy tarixiy manbalardan biri hisoblanadi 13 . 1.2. Manbalarni turkumlashtirishning nazariy masalalari. Manbalarni turkumlash. Manbalarning asosiy turlari. Tarixning har bir davri uchun manbalarning aynan o‘sha davr muhitiga xos turlarga tasniflash uslubini belgilash mumkin. Umuman olganda esa, manbalarni quyidagi 5 asosiy turga bo‘lish ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan: 1.tabiiy-jug‘rofiy manbalar; 2.etnografik manbalar; 3.moddiy manbalar; 4.badiiy-tasviriy manbalar; 5.yozma manbalar. Eng yangi (tarix) davr uchun manbalarning yana ikki turini alohida ajratib ko‘rsatish qabul qilingan. U manbalarning fono, foto va kinohujjatlar guruhi hamda elektron hujjatlar guruhidir. Zikr etilgan manba turlarining yaxlit birlikdagi ko‘rinishi yagona informatsion- kommunikativ maydonni tashkil qiladi. Har bir hujjat, manba sifatida, ana shu maydondagi bir zarradan iboratdir. Quyida manbalarning zikr etilgan turlari mazmun-mohiyatining qisqacha tavsifi keltiriladi. Tabiiy- jug‘rofiy manbalar landshaftlar, ob-havo, tuproq, o‘simlik va atrof- muhitning boshqa unsurlari haqidagi ma’lumotlarni o‘zida mujassamlashtirgan. Bunday ma’lumotlar, bir jihatdan, u yoki bu hududning rivojida tabiiy muhitning o‘rnini ko‘rsatsa, ikkinchi tarafdan, insonning tabiatga o‘tkazgan ta’siri oqibatlari haqidagi ma’lumotlarni aks ettiradi. Demak, ular nafaqat insonning tabiatga ta’siri, balki tabiatning insonga ta’sirini ham ko‘rsatib turadi. Misol uchun, inson atrof-muhitga qarab o‘zining turargohi turini tanlaydi 14 . 13 O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisining Axborotnomasi Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан. № 4. 1995. 14 12 Moddiy manbalar arxeologiya yodgorliklari, binolar, mehnat qurollari, transport vositalari, uy buyumlari, qurolyarog‘ va hokazolarni qamrab oladi. Moddiy manbalar tarixchiga tegishli davrlarda erishilgan ilmiy-texnik yutuqlarni ochib beradi. Ular qishloq xo‘jaligi va sanoatda qo‘llangan texnikaning rivojlanganlik darajasini ko‘rsatib, tegishli davr madaniyati xususiyatlarini ochishga yordam beradi. Mazkur tasnifni arxeologik manbalarni guruhlashtirishga ham tatbiq etish mumkin. Badiiy-tasviriy manbalar o‘z davri xususiyatlarini badiiy obrazlarda ifodalagan me’moriy va tasviriy san’at yodgorliklari, haykaltaroshlik va amaliy san’atning boshqa turlari mahsulotlaridan iborat. Ular tegishli davr va xalqlarning yashash tarzi va odatlari haqidagi muhim manbalar hisoblanadi 15 . Fono-foto-kinohujjatlar – dagerrotiplar (fotosuratga olishning zamonaviy texnologiyasi ilk pallasiga xos tasvirlar), fotosuratlar, ovozli yozuvlar, hujjatli kinolentalar va hokazolar. Elektron hujjatlar – bu elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan va uni identifikatsiya qilishda foydalaniladigan elektron hujjatning boshqa rekvizitlariga ega bo‘lgan elektron shaklda qayd qilingan axborot. Elektron hujjatlar elektron texnik vositalar hamda axborot tizimi xizmatidan foydalangan holda yaratiladi, qayta ishlanadi va saqlanadi. Yozma manbalar tarixiy tadqiqotlarning ko‘p sonli qismini tashkil etadi. Yozma manbalar guruhiga quyidagilar kiradi: hujjatlar, solnomalar, tarixiy tadqiqotlar, yodnomalar (memuarlar), vaqfnomalar, manoqiblar (hayotnomalar), qissalar va boshqa adabiy asarlar. Yozma yodgorliklarni muhrlash uchun yozishga yaroqli barcha materiallardan foydalaniladi. Ularning asosiylari qatoriga qog‘oz, teri (pergament), papirus, yog‘och, daraxtlarning po‘stlog‘i, suyak, sopol, metall va boshqalar kiradi. Yozma yodgorliklarning shakli har xil bo‘lishi mumkin: muqovalangan kitoblar, yozuvli o‘ramlar, sopol, yog‘och va metalldan yasalgan “taxtachalar”, qoyalardagi yozuvlar va hokazo. Elektron formatdagi ma’lumotlarning tarqatilishini boshqaradigan xizmat World Wide Web (qisqartmasi – Web, WWW) deb nomlanadi. Mazkur termin bilan 15 Manbashunoslik. Darslik. / O‘zbekistonning eng yangi tarixi masalalari bo‘yicha Muvofi qlashtiruvchi-metodik markaz, 2019. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2019. – B 328. 13 bog‘liq voqelik yoki WWW muhiti haqida gapirilganda, o‘zaro aloqalar bilan bog‘langan. gipermatnlar darajasidagi ko‘p sonli veb-hujjatlarning jamlanmasi tushuniladi. Veb-sayt yoki veb-resurslar, ya’ni elektron manbalar tushunchasi (web – “to‘r”, site – “maydon”) mantiqan o‘zaro bog‘langan veb-sahifalarning majmuasidir. Dunyodagi birinchi veb-sayt 1991-yil Tim Berners-Li tomoni dan ixtiro etilgan bo‘lib, unda World Wide Web, ya’ni “butundunyo qamrovli tarmoq” texnologiyasining ilk tavsifi berilgan edi. 1998-yildayoq veb- saytlarning soni 1 millionga yaqinlashdi, 2004-yilda ushbu raqam 50 milliondan oshib, ularning ichidagi veb-sahifalarning soni 10 milliarddan o‘tib ketgani manbalar haqidagi tushunchalarni mutlaqo o‘zgartirib yubordi. 2006- yili Internet tarmog‘ida amalda bo‘lgan veb- saytlarning soni 88 milliondan ortdi. Elektron saytlarning soni muntazam o‘sib borishi tufayli, bugungi kunda ularning sanog‘ini davom ettirishning ma’nosi qolmadi. Umumlashtirib aytganda, Internet ko‘plab mahalliy, hududiy va korporativ elektron tarmoqlarni birlashtiruvchi global ko‘lamli kompyuter “to‘ri” bo‘lib, o‘nlab million kompyuterlarni o‘z ichiga qamrab oladi 16 . O‘zbekistonda XX asrning ikkinchi yarmida Sharq qo‘lyozma manbalarini o‘rganish sohasida juda katta ishlar amalga oshirilgan. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik ilmiy-tadqiqot instituti manbashunoslik va u bilan bog‘liq sohalarga oid ilmiy ishlarning markazi sifatida faoliyat yuritadi. Mazkur institut xodimlari tomonidan 1952-yildan boshlab “Sharq qo‘lyozma manbalari to‘plami”ning o‘n bir jildi tuzilib nashrdan chiqarildi. Fan sohalari bo‘yicha hozirgi kunga qadar qo‘lyozma fehristlari tuzib kelinmoqda. Ayrim asarlarning faksimil nashrlari, tarjimalari o‘zbek va rus tillarida nashr qilindi. Bundan tashqari 1978-yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzurida Qo‘lyozmalar instituti tashkil etilgan bo‘lib, mazkur institutda adabiy manbashunoslik sohasida bir qator ishlar amalga oshirildi. 1988–1989-yillari bu 16 Madraimov A; Fuzailova G Manbashunoslik. - Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. - B 137. 14 institut olimlari mehnatining samarasi bo‘lgan ikki jildlik qo‘lyozmalar tasnifi nashrdan chiqdi. Institut amalga oshirgan muhim ishlar orasida Alisher Navoiy ijodini o‘rganish ham alohida o‘rin egallaydi. Buyuk o‘zbek shoiri va mutafakkiri asarlarining yangi qo‘lyozma nusxalari topilib, tadqiq etildi hamda nashr qilindi. Manbalarni o‘rganish: aniqlash, tiklash va tahlil qilish. Tarixiy jarayonlarni o‘rganish murakkab bo‘lganligi sababli, tarix tadqiqotchisi yangi dalillar asosida masala yechimini topish ustida bosh qotiradi 17 . Manbashunoslik tizimida ashyoviy va yozma ma’lumotlarning o‘rni benihoya katta. Agar ularni turkumlash ishlari amalga oshirilmasa, manba ustida tadqiqot ishi olib boruvchi mutaxassis qiyin ahvolga tushib qolishi mumkin. Tadqiqotni turli xabarlar majmuasi – axborot bilan ta’minlash asosiy pirovard maqsad bo‘lganligi uchun tarixiy dalillarning jamlanma dastasini yaratish ko‘zda tutiladi. Mutaxassisga o‘z yo‘nalishida uzoq yuz yilliklar ichidan o‘ziga kerakli mahsulotni tanlab olish uchun uni izlab topish zaruriyati tug‘iladi. Tadqiqot ishlari doirasida izlanuvchi ma’lum bir asrda haqiqatan ham jamiyat yoki davlat hayotida katta rol o‘ynagan shaxs ismini yoxud biror-bir sanani aniqlash muammosiga duch keladi. Shunda u ko‘plab materiallar hamda tadqiqotlar natijalariga ko‘z yugurtirishi, ularni o‘rganishi, matnni o‘qib chiqib muqoyasa qilishi lozim bo‘ladi. Bunday murakkab ishlarni bajarish uchun u bir emas, ko‘pgina kutubxonalar, arxivlar va muzeylarga borib, u yerdagi zaxiralar va kitob xazinalaridan o‘ziga kerakli manbani ko‘rib chiqishi zarur. Ya’ni, manba saqlanadigan muassasalarda ish olib borishi muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Tadqiqotchi mavzuni tanlaganidan so‘ng, u ma’lum bir maqsadni ko‘zlab o‘zining zarur manbalari haqida ham tasavvur hosil qiladi va ularni qayerdan olish hamda qanday foydalanish xususida o‘zining dastlabki rejasini tuzadi. Izlanish jarayonida manbalarni aniqlash hamda tanlash kabi dolzarb vazifalar oldinga suriladi. Manbalarni mavzular tartibida saralash va uning asosiy shartlari. Manbalar o‘zining maqsadi va vazifasiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. Biz ularni 17 Madraimov A; Fuzailova G Manbashunoslik. - Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. - B 163. 15 mavzularga ko‘ra turkumlaymiz va guruhlarga bo‘lamiz. Bunda bizga qo‘lyozma asarlar asqotadi. Ma’lumki, qo‘lyozma tarixiy ma’lumotlar, voqeliklar va ularning tafsilotlarini o‘zida mujassam etgan. Yozma asarlar quyidagicha klassifikatsiya qilinadi: Qo‘lyozma va toshbosma asarlar. Bunga muayyan davrda yaratilgan va tarixiy real voqealarni o‘zida aks ettirgan tarixiy kitoblar va turli tarixiy hujjatlar yig‘indisi kiradi. Ular o‘z navbatida quyidagicha turkumlanadi: a)tarixiy; b)vaqf, shajara, vasiqa va hokazolar; c)tazkira va maqomotlar (tasavvuf, adabiyot va madaniyat namoyandalari hayoti va faoliyati bilan bog‘liq asarlar); d)diniy asarlar (Qur’on, hadislar, tafsirlar va boshqa shu kabi diniy hayot va diniy faoliyat bilan bog‘liq asarlar); e)badiiy asarlar (badiiylashtirilgan qissalar, hikoyalar); f)tarixiy afsona va rivoyatlar; g)tarixiy geografik asarlar. Epigrafik yodgorliklar. Epigrafik manbalarga me’moriy kitoblar, qabrtosh bitiklar kiradi va ular ham muhim tarixiy manbalar sanaladi. Arxiv materiallari. Ularga asosan xilma-xil hujjatlar, bosma, qo‘lyozma, toshbosma materiallar kiradi 18 . Numizmatik materiallar. Bunga tangalar va ularning turlari haqidagi ma’lumotlar kiradi. Memuarlar (esdaliklar, xotiralar, yodnomalar). Yuqoridagi materiallar va manbalar mavzulardan kelib chiqib saralanadi. Mavzular tarix fanining turli davrlari va muammolari bilan bog‘liqligi sababli manbalar ham shunga muvofiq ravishda saralanadi. Tarixiy mavzular siyosiy, diniy, ijtimoiy, iqtisodiy, harbiy va madaniy hayot bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin 19 . 18 Manbashunoslik. Darslik. / O‘zbekistonning eng yangi tarixi masalalari bo‘yicha Muvofi qlashtiruvchi-metodik markaz, 2019. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2019. – B 265. 19 Madraimov A; Fuzailova G Manbashunoslik. - Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. - B 189. 16 II BOB. MUSTAQILLIK YILLARI DAVRI MANBALARINING TURLARI. 2.1. O zbekiston Respublikasi qonunchilik to'plamlari va Prezident asarlari. ʻ O‘zbekiston Respublikasi “Mustaqillik Deklaratsiyasi” 1990-yil 20- iyunda O‘zbekiston SSR Oliy Sovetining ikkinchi sessiyasida qabul qilingan bo‘lib, unda O‘zbekiston SSRning davlat mustaqilligi e’lon qilingan. Ushbu hujjat O‘zbekistonning mustaqillikka erishishida qo‘yilgan muhim qadamlardan biri edi. Deklaratsiya o‘n ikki banddan tashkil topgan, bandlarda respublikaning o‘z hududida tanho hokimligining o‘rnatilishi, davlat hududi chegarasi dahlsizligi, davlat hokimiyati barcha tarkibiy va bo‘linmas qismlari hamda shu hududda yashaydigan aholiga taalluqliligi, respublika ichki va tashqi siyosatiga tegishli barcha masalalar davlat hokimiyati vakolatiga kiritilishi, o‘zining taraqqiyot yo‘lini, o‘z nomini belgilashi va davlat ramzlari (gerb, bayroq, madhiya)ni o‘zi ta’sis etishi, o‘z qonun chiqaruvchi hokimiyati tarkibini shakllantirishi, umumxalq muhokamasi asosida demokratik huquqiy davlat tuzishga qaror qilinganligi, ayni vaqtda respublika hududida yashayotgan barcha millat va elatlarning qonuniy, siyosiy, iqtisodiy, etnik, madaniy huquqlariga hamda ona tillari rivojlantirilishiga kafillik berilishi, shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasi manfaatlarining himoya qilinishi bayon etilgan 20 . Oliy Kengash sessiyasi “O‘zbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligini e’lon qilish to‘g‘risida” Qarorni qabul qildi. Qarorda: “1- sentabr O‘zbekiston Respublikasining Mustaqillik kuni deb belgilansin va 1991-yildan boshlab bu kun bayram va dam olish kuni deb e’lon qilinsin”, deb belgilab qo‘yildi. O‘zbekiston Oliy Kengashining XII chaqiriq navbatdan tashqari oltinchi sessiyasida qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi haqidagi bu hujjatlar o‘zbek xalqining asriy orzusi ro‘yobga chiqqanligining huquqiy ifodasi bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikas ining “O‘zbekisto n Respublikas i Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi” Qonuni asosida O‘zbekistonning huquqiy holati tubdan o‘zgardi. O‘n yetti moddadan iborat ushbu Qonun suveren O‘zbekiston Respublikasining asosiy 20 Saidov A. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: mustaqil va demokratik taraqqiyotning huquqiy asosi. – Toshkent.: O‘zbekiston, NMIU, 2012. B 217. 17 belgilarini aniqlab berdi hamda o‘z mohiyatiga ko‘ra, davlatda vaqtinchalik asosiy qonun rolini ham bajardi. Umuman olganda, “O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi” Qonunda O‘zbekiston Respublikasi o‘z tarkibidagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi bilan birga mustaqil, demokratik davlat, uning xalqi suveren ekani O‘zbekiston to‘la davlat hokimiyati, milliy davlat va ma’muriy-huquqiy davlat tuzilishi va boshqaruv idoralari tizimini mustaqil belgilashi, respublikaning Konstitutsiyasi va uning qonunlari ustunligi, davlat mustaqilligining moddiy asosi uning mulki ekani, O‘zbekiston Respublikasi o‘z pul birligini joriy etishga haqliligi, mustaqil ravishda moliya va kredit siyosatini amalga oshirishi, chet davlatlar bilan aloqalar o‘rnatishi, xalqaro shartnomalar tuzishi, xalqaro tashkilotlarning a’zosi bo‘lishi, respublika hududida inson huquqlari umumiy deklaratsiyasiga muvofiq holda Respublika fuqaroligi joriy etilishi, O‘zbekiston Respublikasi o‘z davlat ramzlarini ta’sis etishi hamda davlat tilini belgilashi, o‘z tarkibida Qoraqalpog‘iston Respublikasining hududiy butunligini va mustaqilligini e’tirof etishi xususida ta’kidlab yozilgan 21 . Mustaqillik mustabid tuzum davrida toptalgan haq-huquqlar, milliy an’ana, urf-odat va qadriyatlarimiz, o‘zlikni anglash tushunchasi, adolat ustuvorligini qayta tiklanishiga olib kelibgina qolmay, uning qonuniy-huquqiy asosi bo‘lmish davlatimizning asosiy qonuni, mezon hujjati – O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiy asining yaratilishiga sabab bo‘ldi. O‘zbekiston Respublika si Konstitutsiyasi 1992-yil O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining XI sessiyasida qabul qilingan bo‘lib, muqaddima, 6 bo‘lim, 26 bob, 128 moddadan iborat. Birinchi bo‘lim – “Asosiy prinsiplar”, ikkinchi bo‘lim – “Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari”, uchinchi bo‘lim – “Jamiyat va shaxs”, to‘rtinchi bo‘lim – “Ma’muriy- hududiy va davlat tuzilishi”, beshinchi bo‘lim – “Davlat hokimiyatining tashkil etilishi”, oltinchi bo‘lim – “Konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritish tartibi” deb nomlanadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining XIX bobi, 89-moddasida “O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti davlat boshlig‘idir va 21 O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi – Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан. 2017-yil. № 12. 18 davlat hokimiyati organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishini hamda hamkorligini ta’minlaydi” deb belgilab qo‘yilgan. Respublika Prezidenti respublikada qabul qilinayotgan qonunlarni imzolaydi va e’lon qiladi, Konstitutsiya va qonunlarga asoslanib hamda ularni ijro etish yuzasidan respublikaning butun hududida majburiy kuchga ega bo‘lgan farmonlar, qarorlar va farmoyishlar chiqaradi. Prezident tomonidan chiqarilgan farmon, qarorlar va imzolangan boshqa huquqiy-me’yoriy hujjatlar haqidagi ma’lumotlar rasmiy hujjatlar va nashrlarda, shu jumladan, “O‘zbekisto n Respublikas i Prezidenti Devonining nashri Xabarnoma”larda e’lon qilinadi va yillar davomida mujassamlanadi 22 . O‘zbekiston Respublikasi tomonidan qabul qilingan qonunlar va boshqa me’yoriy hujjatlar uning maxsus nashri hisoblan gan “Oliy Majlis Axborotnomasi”da muntazam chop qilinadi va jamoatchilik e’tiboriga taqdim qilinadi. To‘plam 1991-yildan buyon to hozirgi davrgacha nashr qilib kelinadi. Axborotnomada ma’lumotlar ikki tilda – o‘zbek va rus tillarida berib boriladi. Dastlab uning nomi “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi” (“Ведомости Верховного Совета РУз”) deb nomlangan. Keyingi davrlarda, 1995-yil aprel oyi № 4–6-sonlaridan boshlab “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi” (“Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан”) deb atalgan. Nomi “O‘zbekist on Respublik asi Oliy Majlisi palatalar ining Axborotnomasi” (“Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан”) deb o‘zgartirilgan. Axborotnoma tarkibi yillar mobaynida o‘zgarib takomillashib borganini alohida qayd etish joiz. Xususan, 1991–2004-yillarda uning tarkibida asosan ikki bo‘lim va ilovalar bo‘lgan. Birinchi bo‘limda O‘zR Oliy Majlisi Qarorlari, ikkinchi bo‘limda O‘zR Prezidenti Farmonlari, ilovalarda esa respublikada qabul qilinayotgan qonunlar va boshqa huquqiy-me’yoriy hujjatlar o‘rin olgan. 2005-yilda O‘zbekiston Respublikasi davlat boshqaruvi tizimida olib borilgan islohotlar natijasida qonun chiqaruvchi organ Oliy Majlis ikki palatali tizimga o‘tgan va bu 22 O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi – Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан. 2017-yil. № 12. 19 holat siyosiy hujjatlarda o‘z aksini topgan. Jumladan, Oliy Majlis Axborotnomasi tarkibiga yangi bo‘limlar kiritilgan: I bo‘lim – O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari. II bo‘lim – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi Qarorlari. III bo‘lim – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Senati Qarorlari. IV bo‘lim – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari. V bo‘lim – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senati qo‘shma Qarorlari. Quyida misol tariqasida Oliy Majlis Axborotnomasining bir soni tarkibini keltirib o‘tamiz: “O‘zbekist on Respublik asi Oliy Majlisini ng Axborotnomasi” 2008-yil dekabr, № 12-soni 1-bo‘lim. O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari – 628–641 gacha. 2-bo‘lim. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik Palatasi Qarorlari – 642– 657 gacha. 3-bo‘lim. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Senati Qarorlari – 658–683 gacha. 4-bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari – 684– 694 gacha. 5-bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarorlari – 695–702 gacha. 6-bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik Palatasi Kengashi qarori – 703 (yil yakunlari bo‘yicha). 7- bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Senati Kengashi qarorlari – 704–717 gacha 23 . Mazkur Axborotnomada Oliy Majlis tomonidan 2008-yilning yakunida olib borgan faoliyatini aks ettiruvchi va, albatta, O‘zbekiston davlati siyosatida amalga oshirilayotgan islohotlar bilan bog‘liq muhim ma’lumotlarning huquqiy asoslariga oid axborot keltirilgan. Jumladan, Birinchi bo‘limda jami 14 ta qonun qayd etilgan (masalan, № 628 – “O‘zR Fuqaroviy va siyosiy huquqlari to‘g‘risida”gi Xalqaro paktga doir, o‘lim jazosini bekor qilishga qaratilgan Ikkinchi fakultativ Protokolga (Nyu- York, 1989-yil 15-dekabr) qo‘shilishi haqida”gi O‘zRning Qonuni); Ikkinchi bo‘limda 16 ta qaror matni keltirilgan (masalan, № 652 – “Madaniy meros 23 O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisining Axborotnomasi Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан. № 4. 1995. 20 obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida”gi O‘zR Qonuniga o‘zgartirish va qo‘shimcha kiritish haqida”gi O‘zR Qonuni loyihasi to‘g‘risidagi O‘zR Oliy Majlisning Qonunchilik Palatasining Qarori (2008-yil 18-dekabr – 30-oktabr)); Uchinchi bo‘limda 26 ta qaror berilgan (masalan, № 660 – O‘zRning 2009-yilgi Davlat budjeti to‘g‘risidagi O‘zR Oliy Majlisi Senatining Qarorlari); To‘rtinchi bo‘limda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11 ta Farmoni, 8 ta Qarori yozilgan (masalan, № 684 – Navoiy viloyatida erkin industrial-iqtisodiy zona tashkil etish to‘g‘risida O‘zR Prezidentining Farmoni), Oliy Majlis palatarining 15 ta qarori matnlari o‘rin olgan. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari alohida rasmiy nashrlarda chop qilinadi, ommaviy axborot vositalari orqali xalqqa targ‘ib etiladi, kodekslar va boshqa huquqiy adabiyotlarda yozib boriladi. Bunday adabiyotlar qatorida davriy tarzda nashr qilinadigan qonun hujjatlari to‘plamini qayd etish joiz. Mazkur manba "O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami" deb atalib, 2000-yildan to hozirgi vaqtga qadar nashr qilinadi. Bugungi kunda ushbu to‘plam tarkibiga kiritilgan beshta bo‘lim uning mundarijasida qayd etib boriladi. Bu quyidagilar: 1-bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari. 2-bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon, qaror va farmoyishlari. 3-bo‘lim: O‘zbekisto n Respublik asi Vazirlar Mahkamasining qarorlari. 4-bo‘lim: O‘zbekisto n Respublik asi Konstitutsiyaviy sudining qarorlari. 5-bo‘lim: O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan normativ-huquqiy hujjatlari. “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari”. O‘zbekiston davlatida qabul qilingan qonunlar, Prezident farmonlari va boshqa boshqaruv organlari qarorlarining bajarilishi, ya’ni ularning ijro etilishini tashkil qilish, ta’minlash hamda nazoratga olish respublika hukumati tomonidan Vazirlar Mahkamasi boshchiligida amalga oshiriladi. Vazirlar Mahkamasi tarkibida 21 mamlakat taraqqiyoti sohalari kesimida Vazirliklar, qo‘mitalar ish olib boradi. Vazirlar Mahkamasi bajarilgan ishlar bo‘yicha yillik hisobotlarni Oliy Majlisga taqdim etadi. Vazirlar Mahkamasi tomonidan chiqarilgan qarorlar va ularning ilovalari mazkur davlat organining rasmiy davriy nashri – “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari” (“Постановления Кабинета Министров Республики Узбекистан”) nomli to‘plamda e’lon qilib boriladi. Ushbu nashr 1991-yildan to hozirgi davrgacha chop qilinadi. Bir yilda to‘plamning 12 ta soni nashr etiladi 24 . Turli davrlarda Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilin gan qarorlar soni o‘zgarib turgani bois, to‘plam sonlarining hajmi va tarkibi ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, 1991-yilning 9-sonida № 233–249- son qarorlar mavjud (jami 17 ta qaror), 12-sonida esa № 304-318-son qarorlar (jami 15 ta qaror), 2017-yilining 10-sonida № 782–885-son qarorlar (jami 103 ta qaror) matnlari bayon qilingan. Qarorlar davlatimiz va jamiyatimiz hayotining turli sohalarini qamrab olgani ularning nomi va mazmunida aks etadi. Masalan, 2017-yilgi 10-sonli to‘plamda № 809-son qaror – “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarining harbiy tayyorgarlik o‘quv bo‘linmalari to‘g‘risidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi Qaror, № 825-son qaror – “Qadimiy Buxoro” turizm zonasini qurish” loyihasini amalga oshirishga doir chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qaror, №885-son qaror – “O‘z R VMning “Toshkent shahrini obodonla shtirish ishlarini tashkil etishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2010-yil 11-noyabr 251- son qaroriga o‘zgartirishlar kiritish haqida”gi Qaror. I.A. Karimov asarlari mustaqillik davri tarixini aks ettirishi bilan bir qatorda, O‘zbekiston tarixini o‘rganishda ham muhim metodologik ko‘rsatmalarni o‘z ichiga olgan manba hisoblanadi. Islom Karimovning yirik asarlari ingliz, fransuz, ispan, nemis, hind, xitoy, arab kabi o‘nlab turli xorijiy tillarga tarjima qilinib, chet ellarda bir necha bor chop etilgan. Respublikamizda esa I.A. Karimovning alohida kitoblari hamda asarlarining 23 jildi nashr qilingan. I.A. Karimov asarlari, nutqlari asosida jamlangan yigirma uch jilddan iborat asarlar to‘plami uning davlat rahbari sifatida 24 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari. 1991-yil. 22 amalga oshirgan siyosatini o‘rganishda muhim adabiyot hisoblanadi. Jildlarda ma’lumotlar davriy ketma-ketlikda, muayyan mavzular bo‘yicha tizimli tarzda joylashtirilgan 25 . Ushbu tizimni quyidagicha tasnifl ash mumkin: 1. Iqtisodiyot, davlat dasturlari mavzusi (masalan, 1-jildda: “O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li”, “O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga xos yo‘li”, 7-jildda: “O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda”, 9-jildda: “Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz”, 16-jildda: “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod Islom Abdug‘aniyevich Karimovning dasturi”). 2. Siyosiy muammolar, yurt tinchligi, jahonda, mintaqada xavfsizlik masalalari (masalan, 2-jildda: “BMT Bosh assambleyasining 48-sessiyasidagi ma’ruza, 10-jildda: “Tinchlik uchun kurashmoq kerak”, 19-jildda: “BMT sammiti Mingyillik rivojlanish maqsadlariga bag‘ishlangan yalpi majlisdagi nutq”). 3. Demokratiya mezonlari, mustaqillik mavzusi (masalan, 1- jildda: “Adolat mezoni buzilsa”, 11-jildda: “O‘zbekistonda demokratik o‘zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo‘nalishlari”, 23-jildda: “Bizning maqsadimiz – erkin va farovon, demokratik hayot qurish”). 4. Xalqaro aloqalar va hamkorlik masalalari (masalan, 2-jildda: “O‘zbekiston yo‘li – jahon hamjamiyatiga qo‘shilish yo‘lidir”, 8-jildda: “Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkilotining Istambul sammitida so‘zlagan nutq”, 23-jildda: “Orol dengizi mintaqasidagi ekologik ofat oqibatlarini yumshatish bo‘yicha hamkorlikni rivojlantirish”) 26 . O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimovning “ “O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida” nomli asarida O‘zbekiston mustaqilligi e’lon qilingandan keyin o‘tgan to‘rt yillik davr mobaynida amalga oshirilgan ishlarga yakun yasalgan, sodir bo‘lgan ijtimoiy siljishlar, iqtisodiy islohotlar, kishilar ongida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar tahlili keltirilgan (T.: “O‘zbekiston”, 1995. – 270 b.). Ma’lumki, ushbu yillarda yangi tashkil topgan 25 Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. – Toshkent.: «O‘zbekiston», 1993. 26 Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1–23 jildlar. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1996–2015. 23 davlat – O‘zbekiston Respublikasining davlat va xo‘jalik qurilishining yangi nazariyasi hamda amaliyoti jahondagi yetakchi iqtisodchilar, siyosatshunoslarning e’tiborini tortdi 27 . Islom Karimov qalamiga mansub koʻpgina asarlar mustaqillik davriga oid muhim manbalar boʻlib hisoblanadi. Bu asrlarda Mustaqillik davri tantanasi, yoshlarga boʻlgan ishonch, har bir fuqoroning Vatan oldidagi burchi, davlat qonun- hujjatlari o'z aksini topgan. Aynan bu turdagi manbalarda davlat boshqarish tizimi va prinsiplari belgilab berilgan. Ular quyidagilar: "O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida 28 " , “O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida 29 : xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”, “Olloh qalbimizda, yuragimizda 30 " va "Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch 31 " Shavkat Mirziyoyev tomonidan ham mustaqillik davri va bugungi kun tarixini aks ettiruvchi bir qancha asarlar yaratilgan. Bu asarlarda asosan qonun ustuvorligiga asoslangan jamiyat qurish, davlat va uning qonunlari fuqarolar manfaatlariga xizmat qilishi va har birimiz mustaqillikni qadriga yetishimizga chaqiruvchi g'oyalar ustuvorlik qiladi. Aynan bu asarlarga quyidagilarni misol qilib keltirishimiz mumkin: " Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz" , "Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak", "Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash– yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi" va " Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz 32 " 27 Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. – Toshkent.: «O‘zbekiston», 1993. 28 Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. – Toshkent.: «O‘zbekiston», 1993. 29 Karimov I.A. “O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1997. – 328 b. 30 . Karimov I.A. “Olloh qalbimizda, yuragimizda”. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1999. 31 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent.: «Ma’naviyat», 2008. 32 Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1–23 jildlar. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1996–2015. 24 2.2. Davriy matbuot materiallari. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillari tarixini yoritishda kundalik hayotda sodir bo‘layotgan voqelikni o‘zida muntazam aks ettiradigan manbalarning alohida o‘rni bor. Bu o‘rinda davriy matbuot nashrlarini qayd etish lozim. Davriy nashrlarga gazeta, jurnal, jurnal tipidagi nashrlar (byulletenlar, ilmiy axborotlar va b.) kiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, hozirgi davrda O‘zbekistonda 700 dan ziyod gazeta, 250 dan ortiq jurnal, 20 ga yaqin axborotbyulletenlar nashr etiladi. Gazetalar, o‘z navbatida, bir qancha turlarga bo‘linadi – umumsiyosiy va ixtisoslashgan; mutaxassisligiga ko‘ra – hukumat idoralari, xalq harakatlari, partiyalar, uyushmalar, jamg‘armalar, tijorat, reklama-tijorat, diniy tashkilotlar va boshqa, shuningdek, xususiy gazetalar; hududiy yo‘nalishga qarab – markaziy (mamlakat miqyosida), viloyat, shahar, tuman, quyi matbuot organlari bo‘ladi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, gazetalarga mafkuraviy yakkahokimlik barham topdi 33 . Shundan so‘ng gazetalar o‘z siyosiy yo‘nalishini, mazmun- mohiyatini tubdan o‘zgartirdi. Ayrimlarining nomi ham o‘zgardi. Gazetalar o‘zbek, rus, qozoq, tojik, qoraqalpoq, koreys, ingliz va b. tillarda chiqadi. O‘zbekistonning yetakchi gazetasi – “Xalq so‘zi” va “Народное слово” O‘zR OM va VMning nashridir. Bu gazetalar haftasiga 5 marta chop etiladi. Mazkur davrda O‘zbekistondagi oshkoralik va demokratiya muhitida yuzaga kelgan yangi partiyalar ham o‘z gazetalarini nashr eta boshladilar (“O‘zbekiston ovozi”, “Milliy tiklanish”, “Adolat”, “Fidokor”). Bundan tashqari turli hukumat idoralari, xalq harakatlari, uyushmalar, jamg‘armalar muassisligida nashr etilayotgan gazetalar – “Birlik” – “Единство”, “Hurriyat”, “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati”, “Mulkdor”, “Mening mulkim” – “Частная собственность”, “Sog‘lom avlod”, “Savdogar” va b. ham chiqadi 34 . Bozor iqtisodiyoti sharoitida ko‘plab reklama-tijorat, xususiy gazetalar paydo bo‘ldi. “Darakchi”, “Tasvir”, “Бизнес-вестник Востока”, “EKO”, “Sado”, “7x7”, “Zakovat” kabi gazetalar shular jumlasidandir. Jurnallar mohyatiga ko‘ra – ijtimoiy- 33 Pidayev T. Matbuot – millat chirog‘i. – Toshkent., 1999. B 218. 34 Milliy tiklanish jurnali. 10.06.1995- yildagi № 1(1066) 25 siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy, adabiy-badiiy, tabiiy-ilmiy, qishloq xo‘jaligiga oid va sh.k.; yo‘nalishiga qarab – bolalar, yoshlar, xotin-qizlar uchun va b. nashrlarga bo‘linadi. Muassisligiga ko‘ra – hukumat idoralari, nodavlat tashkilotlar, xususiy jurnallar ham chiqmoqda. O‘zbekiston davlat mustaqilligi e’lon qilingach, keng ommaga mo‘ljallangan mavjud jurnallar faoliyati qayta tashkil qilindi. Respublikada jami 165 jurnal nashr etiladi (2002- y.), ularning yillik o‘rtacha adadi 704,7 ming nusxa. Yangi ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishda, milliy ongni o‘stirishda ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifi y va adabiy-badiiy jurnallar yetakchilik qilmoqda. Bu turkumga mansub “Sharq yulduzi”, “Guliston”, “Saodat”, “Muloqot”, “Fan va turmush”, “Yoshlik”, “Mushtum” jurnallari qatoriga istiqlol davri jurnallari “Tafakkur”, “Sog‘lom avlod uchun”, “Jahon adabiyoti” qo‘shildi 35 . Bulardan tashqari yangi ijtimoiy, iqtisodiy, moliyaviy munosabatlarni aks ettiruvchi maxsus jurnallar – “Bozor, pul, kredit”, “Menedjer”, “Оптовик”, “Jamiyat va boshqaruv”, “Buxgalter kutubxonasi”, “Tijorat” ham tashkil topdi. O‘zbekistonda ilmiy jurnallarning keng tarmog‘i mavjud. O‘zbekistonda FA ilmiy tadqiqot institutlari tomonidan 12 ta ilmiy akademik jurnal nashr qilinadi (2002- y.). Ularda mamlakat olimlarining nazariy va amaliy tadqiqotlari, tajribalari yakunlari yoritiladi. “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi ma’ruzalari” jurnali ilmiy akademik nashrlarning yetakchisi hisoblanadi. Jurnal sahifalarida fanning barcha sohalariga oid tadqiqotlar natijasining qisqa mazmuni e’lon qilinadi. “O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar”, “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnallari ijtimoiy fan sohalari, “Informatika va energetika muammolari”, “Mexanik muammolari”, “Узбекский химический журнал” nashrlari aniq va tabiiy fanlar tarmog‘idagi ilmiy yutuqlarni aks ettiradi. Istiqlol yillarida mamlakatimizda matbuot erkinligini ta’minlashga imkoniyat yaratilib, o‘ndan ziyod qonunlar, qator huquqiy-me’yoriy hujjatlar qabul qilindi. “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”, “Axborot olish erkinligi va kafolatlari to‘g‘risida”, “Noshirlik faoliyati to‘g‘risida”, “Muallifl ik va turdosh 35 Abdug‘afforov Shavkat Xudoyberganovich. O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tizimi va normativ-huquqiy hujjatlar. Toshkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi, 2017. B 221. 26 huquqlar to‘g‘risida”, “Reklama to‘g‘risida”, “Axborot olish prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunlar shular jumlasidan. O‘zbekiston davlat matbuot qo‘mitasi O‘zbekiston matbuot va axborot agentligiga aylantirildi. Bu agentlikning vazifalaridan biri OAVlarining mustaqil faoliyatiga doir konstitutsiyaviy huquqlar – qonunchilikning so‘zsiz bajarilishi, so‘z va matbuot erkinligi kafolatlarini ta’minlash monitoringini olib borish deb belgilandi. Mustaqillik yillarida tashkilotlar, partiyalar, uyushmalar, ayrim jamoalar, fuqarolar ham matbuot nashrlarini ta’sis etish huquqiga ega bo‘ldilar. “Bugun O‘zbekiston barcha sohalarda taraqqiyotning yangi bosqichiga qadam qo‘ymoqda 36 . Ularning mazmuni turli sohada olib borilgan islohotlar samarasini tadqiq etishda alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Mustaqillik Deklaratsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari, Prezident asarlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalari Axborotnomalari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari to‘plamlari, O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va qonunosti hujjatlari to‘plamlari, boshqa huquqiy-me’yoriy hujjatlar, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlari, statistik to‘plamlar, davriy matbuot nashrlari materiallari O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik, barqaror demokratik taraqqiyoti, huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurish yo‘lidagi tarixiy voqealarni aks ettiruvchi hujjatlar bo‘libgina qolmasdan, “O‘zbekiston tarixi manbashunosligi” fani, ixtisosligining ishonchli va muhim birlamchi manbalari hisoblanadi 37 . Davriy matbuot materiallari – bu vaqtincha oraliqlarda, ya’ni har kuni, har hafta, har oy yoki har chorakda muntazam chop etiladigan va jamoatchilikni siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy hamda madaniy sohalardagi voqea-hodisalar bilan tanishtiruvchi bosma yoki elektron nashrlar yig‘indisidir. Ular turli shakl va mazmunda bo‘lib, o‘z vazifasiga ko‘ra ijtimoiy ongni shakllantirish, axborot berish, 36 Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun.O‘zbekiston Respublikasi qonuni, 15.01.2007 yildagi O‘RQ-78- son. 37 Toshpulatov Alisher Sodiqovich. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va uning huquqiy asoslari. Toshkent: Adabiyot, 2015. 27 targ‘ibot va tahlil qilish, muammolarga e’tibor qaratish hamda huquqiy ong va madaniyatni yuksaltirish kabi mas’uliyatli vazifalarni bajaradi. Davriy matbuotga quyidagilar kiradi: gazeta, jurnal, axborotnoma, byulleten, maxsus nashrlar. Ularning har biri o‘zining nashr muddati, mazmun yo‘nalishi va o‘quvchilarga taqdim etish shakliga ko‘ra farqlanadi. Gazetalar kundalik yoki haftalik voqealarning yoritilishi, dolzarb masalalar, rasmiy xabarlar va ommaviy fikr ifodasi vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Jurnallar esa chuqur tahliliy maqolalar, ilmiy-amaliy yondashuvlar va o‘quvchi e’tiborini uzoq muddat ushlab turadigan mavzularni o‘z ichiga oladi 38 . Masalan, “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi” va “O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami” davlat tomonidan qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlarni yoritishda muhim manba hisoblanadi. Bugungi kunda davriy matbuot faqat bosma shaklda emas, balki elektron ko‘rinishda ham keng tarqalgan. Internet saytlari, mobil ilovalar va ijtimoiy tarmoqlar orqali elektron gazeta va jurnallar o‘qilmoqda. Bu esa aholining matbuotdan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirdi. O‘zbekiston Respublikasi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan matbuot faoliyati muvofiqlashtirilib, jurnalistika sohasi uchun huquqiy asoslar takomillashtirib borilmoqda 39 . Ayniqsa, mustaqillik yillarida axborot maydonining ochiqligi va erkinligi natijasida jurnalistika faoliyatining salohiyati sezilarli darajada oshdi. Bugungi kunda bosma nashrlar bilan bir qatorda elektron va raqamli shakldagi matbuot materiallari ham keng tarqalgan bo‘lib, ular internet platformalarida muntazam chop etiladi. Shuningdek, rasmiy nashrlar – masalan, “O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami”, “Oliy Majlis Axborotnomasi”, “Yuridik axborot byulleteni” kabilar davlat tomonidan qabul qilingan huquqiy hujjatlarni, qonun va qarorlarni ommaga yetkazishda muhim manba sanaladi. Ushbu nashrlar huquqshunoslar, davlat xizmatchilari, ilmiy xodimlar, tadqiqotchilar va keng jamoatchilik uchun axborot olishning ishonchli vositasidir. Ayniqsa, zamonaviy davrda davriy matbuot 38 39 Mustafayev Baxtiyor Sobirjonovich. Mustaqillik davrida O‘zbekistonning huquqiy islohotlari. Toshkent: Hukumat nashriyoti, 2018. B 321. 28 materiallari faqatgina informatsion manba emas, balki ijtimoiy bahs- munozara, fikr almashuv, jamiyatda faol pozitsiyani shakllantirish vositasi sifatida ham e’tirof etiladi. Har bir fuqaroga yurtimizda kechayotgan o‘zgarishlar haqida to‘g‘ri, haqqoniy va ishonchli ma’lumot yetkazish – davriy matbuotning eng asosiy vazifalaridan biridir. Shu sababli, matbuot erkinligi, jurnalistlar huquqlarini himoya qilish, so‘z va axborot erkinligini ta’minlash O‘zbekiston Respublikasida davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Davriy matbuot materiallari tarixiy jarayonlarning guvohi va aks ettiruvchisi sifatida ham alohida o‘rin tutadi. Tarixiy jihatdan qaralganda, gazeta va jurnallar orqali muhim siyosiy, iqtisodiy, madaniy voqealar yoritilgan, o‘z davrining ruhini, ijtimoiy hayotini ifodalab bergan. Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda matbuot erkinligi yo‘lida sezilarli o‘zgarishlar amalga oshirildi. Natijada, davriy nashrlarning soni ortdi, ularning mavzulari kengayib, turli ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini ifoda etadigan turlar vujudga keldi 40 . Hozirda mamlakatimizda yuzlab gazeta va jurnallar faoliyat yuritmoqda. Ular orasida keng ommaga mo‘ljallangan umumiy axborot nashrlari, yoshlar, bolalar, ayollar, pensionerlar, tadbirkorlar yoki muayyan kasb egalari uchun mo‘ljallangan ixtisoslashgan nashrlar ham mavjud. Masalan, “Xalq so‘zi”, “Yangi O‘zbekiston”, “Narodnoye slovo” kabi gazeta va jurnallar davlat siyosatini, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni, qonunlar va farmonlarni keng jamoatchilikka yetkazadi 41 . Shuningdek, hududiy va tarmoq gazetalarining faoliyati ham muhim ahamiyat kasb etadi. Viloyat, tuman va shahar miqyosida chop etiladigan bunday nashrlar mahalliy hayot voqeliklarini, muammolar va ularning yechimlarini ko‘tarib chiqadi. Bu orqali aholining davlat boshqaruvida ishtirok etish imkoniyati oshadi, ochiqlik va shaffoflik ta’minlanadi. Axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan davriy matbuotning shakli ham o‘zgardi. Endilikda bosma nashrlardan tashqari onlayn formatdagi gazeta va jurnallar, rasmiy veb-saytlar, mobil ilovalar orqali elektron 40 Новейшая история Центральной Азии: проблемы теориии методологии. – Москва: ИВРАН, 2018. (Отв. редакторы: А.К. Аликберов, М.А. Рахимов); 41 Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun.O‘zbekiston Respublikasi qonuni, 15.01.2007 yildagi O‘RQ-78- son. 29 ko‘rinishdagi matbuot materiallari keng ommalashgan. Bu esa axborotni tez, qulay va arzon yetkazish imkonini bermoqda. Shu tariqa, davriy matbuot bugungi kunda nafaqat an’anaviy axborot manbai, balki raqamli transformatsiyaning muhim bir bo‘g‘iniga aylangan. Davriy matbuot materiallari jamiyat hayotining har bir jabhasida faol ishtirok etadi. Ular orqali davlat va jamiyat o‘rtasidagi muloqot mustahkamlanadi, qonuniylik, ochiqlik va demokratiya tamoyillari qaror topadi. Shu bois, ularning ilmiy, tarixiy va ijtimoiy jihatdan o‘rganilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Davriy matbuot materiallari nafaqat axborot tarqatish vositasi, balki ijtimoiy ongni shakllantiruvchi kuchli targ‘ibot quroli sifatida ham xizmat qiladi. Matbuot sahifalarida jamiyatdagi dolzarb masalalar, islohotlarning mohiyati, davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari tahlil qilinadi, fuqarolarning huquqiy madaniyati va siyosiy faolligi oshiriladi. Shu bois, matbuot vositalarining tanqidiy, tahliliy ruhda faoliyat yuritishi jamiyat rivoji uchun zarurdir. Shu bilan birga, o‘zbek tilining rivojlanishi, adabiy me’yorlarning mustahkamlanishida, imlo va uslubiy qoidalarning targ‘ibida davriy matbuotning hissasi katta. Bugungi kunda matbuot erkinligi, jurnalistlar faoliyati uchun zarur qonuniy asoslar yaratilgan. "Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida", "Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘g‘risida", "Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish to‘g‘risida" kabi qonunlar matbuotning jamiyatdagi o‘rnini belgilab, uning faoliyatini tartibga soladi. Bu esa O‘zbekistonda so‘z erkinligi va demokratiya yo‘lida muhim qadam bo‘lmoqda 42 . 42 Toshpulatov Alisher Sodiqovich. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va uning huquqiy asoslari. Toshkent: Adabiyot, 2015. B 328. 30 XULOSA O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida yuzaga kelgan tarixiy, siyosiy, huquqiy va ijtimoiy jarayonlarni o‘rganishda mazkur davrga oid manbalarni ilmiy jihatdan to‘g‘ri tasniflash, baholash va ularning mazmun-mohiyatini chuqur tahlil qilish – tarixshunoslik, siyosatshunoslik va huquqshunoslik fanlarining eng muhim va dolzarb vazifalaridan biridir. Chunki mustaqillik yillarida shakllangan manbalar to‘plami nafaqat yangi davlatning shakllanishi va rivojlanishini hujjatlarda aks ettiradi, balki o‘zbek xalqining asriy orzu-intilishlari, milliy g‘ururi, qadriyatlari va o‘zlikni anglash jarayonlarining ham bevosita guvohnomasidir. Manbalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ularni turkumlashtirish masalasi faqat shakliy yondashuv bilan cheklanmay, balki ularning tarixiy kontekstdagi funksional ahamiyatini ham ochib berishni talab qiladi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi qonun”, Prezident farmonlari, parlament qarorlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar mustaqillikning huquqiy asosi sifatida, Prezident nutqlari va asarlari esa siyosiy-ideologik yo‘nalishni belgilovchi manbalar sifatida ajralib turadi. Ular o‘z mazmuni bilan zamonaviy O‘zbekistonning siyosiy-iqtisodiy modelini shakllantirishda tamal toshi vazifasini bajardi. Davriy matbuot materiallari esa mustaqillik yillaridagi ijtimoiy fikrning shakllanishi, xalqning ongini yangilash, islohotlarni ommalashtirish va ularni jamiyat ongiga singdirish borasida beqiyos rol o‘ynadi. Bu materiallar orqali zamonaviy O‘zbekistonning tarixiy taraqqiyot sur’atlari, xalqaro maydondagi o‘rni, iqtisodiy o‘sish strategiyalari, madaniyat va ta’lim sohalaridagi yutuqlar keng yoritilgan. Ayniqsa, so‘nggi yillarda elektron nashrlar va raqamli arxivlar orqali bu manbalarga kirishning yengillashgani ularning ilmiy qiymatini yanada oshirdi. Bugungi kunga kelib, O‘zbekiston Respublikasi tomonidan shakllantirilgan qonunchilik bazasi, Prezident asarlari, parlament hujjatlari, hamda mustaqillik mafkurasiga xizmat qiluvchi matbuot materiallari asosida respublika taraqqiyotining har bir bosqichini hujjatli asosda qayta tiklash, tahlil qilish va ularning tarixiy-davriy xususiyatlarini aniqlash imkoniyati mavjud. Bu esa mustaqillik tarixini qayta 31 tiklashda ilmiy ob’ektivlikni ta’minlaydi, ayni paytda huquqiy-demokratik davlat va fuqarolik jamiyati qurilishi yo‘lidagi yutuq va muammolarni tahlil qilish imkonini beradi. Shunday qilib, mustaqillik davri manbalarini izchil va tizimli o‘rganish nafaqat tarixiy voqeliklarni tushunish, balki O‘zbekiston taraqqiyotining istiqbolli yo‘nalishlarini belgilashda ham muhim metodologik manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu manbalar zamonaviy tarixshunoslik fanida “mustaqillik historiografiyasi” degan yangi ilmiy yo‘nalishni shakllantirishda, milliy davlat suvereniteti g‘oyasining huquqiy va mafkuraviy asoslarini tahlil qilishda, shuningdek, yangi O‘zbekistonning siyosiy madaniyatini chuqur anglashda tayanch poydevor sifatida baholanishi lozim. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishganidan so‘ng, davlat boshqaruvi va huquqiy tizimning takomillashuvi yo‘lida amalga oshirilgan islohotlar, ayniqsa qonun chiqarish faoliyati va huquqiy axborot tizimining rivojlanishi, mamlakatning demokratik taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Mustaqillik yillarida qonun chiqaruvchi organ – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi faoliyatining samaradorligi, qonun hujjatlari to‘plamlarining mukammallashuvi va huquqiy axborot tizimlarining rivojlanishi, jamiyatning huquqiy madaniyatini oshirishga xizmat qilmoqda. Qonun hujjatlari to‘plamlarining takomillanishi, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi va “O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami” kabi nashrlarning rivojlanishi, qonunlarning rasmiy e’lon qilinishi va ularning jamiyatda keng tarqalishi uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu nashrlar, qonun hujjatlarining to‘liq va tizimli shaklda taqdim etilishi, ularning amaliyotda qo‘llanilishini ta’minlashga yordam bermoqda. Davriy matbuot materiallari, xususan, norma huquqiy portali kabi manbalar, qonunchilikdagi yangiliklarni tezkor va aniq tarzda taqdim etish orqali huquqiy axborotning jamiyatga yetkazilishida muhim rol o‘ynamoqda. Ushbu manbalar, huquqiy axborotning ommaviyligi va shaffofligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shuningdek, huquqiy axborot tizimlarining rivojlanishi, jumladan, LexUz kabi milliy huquqiy axborot bazalarining tashkil etilishi, fuqarolar va yuridik 32 shaxslarning qonun hujjatlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilmoqda. Bu tizimlar, qonun hujjatlarining to‘liq va ishonchli manbalariga erishishni ta’minlab, huquqiy madaniyatni oshirishga yordam bermoqda. Bundan tashqari, davlat organlarining huquqiy hujjatlarni bekor qilish va yangilash bo‘yicha olib borayotgan faoliyati, huquqiy tizimning zamonaviy talablarga moslashishini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bu jarayon, huquqiy tizimning samaradorligini oshirishga va normativ hujjatlarning amaliyotga mosligini ta’minlashga yordam bermoqda. Umuman olganda, O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik davrida amalga oshirilgan huquqiy islohotlar, qonun hujjatlari to‘plamlarining takomillanishi, huquqiy axborot tizimlarining rivojlanishi va davlat organlarining huquqiy hujjatlarni bekor qilish bo‘yicha olib borayotgan faoliyati, mamlakatning demokratik taraqqiyotiga va huquqiy davlat barpo etilishiga muhim hissa qo‘shmoqda. Bu jarayonlar, fuqarolarning huquqiy ongini oshirishga va ularning davlat boshqaruvida faol ishtirokini ta’minlashga xizmat qilmoqda. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Normativ-huquqiy hujjatlar va umummetodologik qo'llanmalar. 1.Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1–23 jildlar. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1996– 2015. 2. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. – Toshkent.: «O‘zbekiston», 1993. 3. Karimov I.A. “O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1997. – 328 b. 4. Karimov I.A. “Olloh qalbimizda, yuragimizda”. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 1999. 5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent.: «Ma’naviyat», 2008. 6. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 2016. 7. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent.: “O‘zbekiston”, 2017. II. Me'yoriy- huquqiy hujjatlar 1.O‘zbekisto n Respublikas i Prezidenti Sh. Mirziyoyev. O‘zbekisto n Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. Toshkent shahar. 2017-yil 7- fevral PF-4947-son; 2017–2021- yillarda O‘zbekiston Respublikasi ni rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli Farmoniga 1–8-ilovalar / O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-y., 6-son, 70-modda, 20-son, 354- modda, 23-son, 448-modda, 37-son, 982-modda. LexUZ. 34 2. O‘zbekiston Respublikasi Mustaqillik Deklaratsiyasi. / I.A. Karimov. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2011. 3.O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi Qonun. / I.A. Karimov. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2011. 4.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent.: O‘zbekiston, 2017. 5.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Xabarnoma № 1. Press-byulleten, 2005. 6.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Xabarnoma № 8. Press-byulleten, 1992. 7.O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisining Axborotnomasi Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан. № 4. 1995. 8.O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi – Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан. 2017-yil. № 12. 9.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlari. 1991-yil. 10.№№ 9, 12. 2017-yil. № 10. III. O‘zbek tilidagi adabiyotlar 1.Pidayev T. Matbuot – millat chirog‘i. – Toshkent., 1999. 2.Saidov A. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: mustaqil va demokratik taraqqiyotning huquqiy asosi. – Toshkent.: O‘zbekiston, NMIU, 2012. 3.Buriyeva X.A. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz” asarida O‘zbekiston taraqqiyotining strategik masalalari. O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning Harakatlar strategiyasi va mamlakatning ma’naviy-madaniy taraqqiyoti. Ilmiy to‘plam materiallari. – Toshkent, 2018. 4.Zaxidova S.A. O‘zbekiston mustaqillik yillari tarixiga oid manbalar. O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning Harakatlar strate giyasi va mamlakatning ma’naviy-madaniy taraqqiyoti. Ilmiy to‘plam materiallari. – Toshkent, 2018. 5.Abdug‘afforov Shavkat Xudoyberganovich. O‘zbekiston Respublikasining huquqiy tizimi va normativ-huquqiy hujjatlar . Toshkent: O‘zbekiston Yuridik Akademiyasi, 2017. 35 6.Toshpulatov Alisher Sodiqovich. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va uning huquqiy asoslari . Toshkent: Adabiyot, 2015. 7.Mustafayev Baxtiyor Sobirjonovich . Mustaqillik davrida O‘zbekistonning huquqiy islohotlari . Toshkent: Hukumat nashriyoti, 2018. 8.Madraimov A; Fuzailova G Manbashunoslik. - Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. - B264 9.Manbashunoslik. Darslik. / O‘zbekistonning eng yangi tarixi masalalari bo‘yicha Muvofi qlashtiruvchi-metodik markaz, 2019. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2019. – B 480. IV Xorijiy tildagi adabiyotlar 1Новейшая история Центральной Азии: проблемы теориии методологии. – Москва: ИВРАН, 2018. (Отв. редакторы: А.К. Аликберов, М.А. Рахимов); V. Davriy matbuot matiriallari 1.Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun.O‘zbekiston Respublikasi qonuni, 15.01.2007 yildagi O‘RQ-78-son 2.Milliy tiklanish jurnali. 10.06.1995- yildagi № 1(1066) 36

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. MUSTAQILLIKKA DAVRIGA OID MANBALARNING TURLARI VA TAVSIFI

1.1. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillik davri manbalarini turkumlashtirishning umumiy tavsifi

1.2. Manbalarni turkumlashtirishning nazariy masalalari

II BOB. MUSTAQILLIK YILLARI DAVRI MANBALARINING TURLARI

2.1. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik to'plamlari va Prezident asarlari

2.2. Davriy matbuot materiallari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить