O‘zbekiston SSRning ma’muriy-hududiy tuzilishi

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	425.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekiston SSRning ma’muriy-hududiy tuzilishi

Купить

O‘ZBEKISTON RESUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUGʻBEK N OMIDAGI
O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI
TARIX FAKULTETI
ARX IVSHUN OSLIK Y O‘N ALISHI
O‘ZBEKISTON DAVLAT MUASSASALARI TARIX I FAN IDAN
KURS ISHI
MAVZU: O‘ZBEKISTON SSR N IN G MA'MURIY HUDUDIY
TUZILISHI
Bajardi:
Tek shirdi: -
-
Toshk e nt – 2024
1

O‘ZBEKISTON SSR N IN G MA'MURIY HUDUDIY TUZILISHI
Reja:
Kirish
I , BOB.O‘RTA OSIY O HUDUDIDA MILLIY HUDUDIY
CHEGA RA LA N ISH O‘TKA ZILISHI VA O‘ZBEKISTON SSR TA SHKIL TOPISHI
1.1.Milliy hududiy chegaralanish . O‘zbek ist on SSR t uzilishi
1.2.O‘zbek ist on SSR v iloy at larining ma'muriy hududiy t uzilishi
II , BOB.1946
-1991 Y ILLA RDA O‘ZBEKISTON SSR MA 'MURIY
HUDUDIY TUZILISHI VA Y A N GI VILOY A TLA R TA SHKIL TOPISHI
2.1.O‘zbek ist on SSR 1946-1991 y illardagi v iloy at lar ma'muriy
t uzilishidagi islohot lar
2.2. 1946-1991 y illarda O‘zbek ist on SSR hududida y angi t ashk il
et ilgan v iloy at lar
X ulosa
Foy dalanilgan adabiy ot lar
2

Kirish
Mav zuning dolzarbligi : O’zbekiston SSR ning tashkil topishi va uni
ma’muriy
birliklarga bo’linishi, ulardagi ijtimoiy ahvol yoritib berish.O’zbekiston SSR
gacha bo’lgan davrda yurtimiz hududida bo’lgan Xorazm XSR,Buxoro
XSR,Turkiston ASSR ning paydo bo’lishi va ularning ma’muriy birliklari
haqida mulohaza olib boriladi.
Mav zuning maqsad v a v azifalari: O’zbekiston SSR ning tashkil
bo’lguniga qadar mavjud bo’lgan davlatlar va ularnnig ma’muriy birliklari
bilan tanishish.Bu orqali O’zbeiston SSR hududini taqsimlashda yo’l qo’ilgan
hatolar va buning natijasida hozirda yuz berib turgan hududiy nizolar va
etnik mojarolarning sababi tarixini o’rganish va uni yoritib berish.
Kurs ishning oby ek t i: O’zbekiston SSR — O’rta Osiyoda milliy- hududiy
chegaralanish o’tkazilishi natijasida tashkil topgan va SSSR tarkibiga kirgan
milliy respublika (1925-91). Turkiston Avtonom Sovet Soеsialistik
Respublikasi, Buxoro Xalk Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet
Respublikasi hududlarining, asosan, o’zbeklar va qoraqalpoqlar
yashaydigan qismlarida vujudga kelgan. O’rta Osiyoning markaziy qismida
joylashgan. Maydoni 447 400 kilometr kvadrat. Aholisi 5 milliondan ortiq
(1926), 6,4 million. (1939), 8,3 million. (1959), 11,8 million. (1970), 15,4
million. (1979), 20 millionga yaqin (1989) kishi. O’zbekiston Sovet Sotsialistik
Respublikasida o’zbeklar (14 milliondan oshiq), qoraqalpoqlar (411 900),
tojiklar (933 600), qozoqlar (808 200), qirg’izlar (174 900), turkmanlar (121
600) yashagan (1989). Poytaxti 1925 yil Fevraldan to may oyigacha Buxoro,
1925 yil maydan to 1930 yil dekabrgacha Samarqand, 1930 yil oxiridan
Toshkent. O’zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi hududi shimol va
shimoli g’arbda Qozog’iston Sovet Sotsialistik Respublikasi, Janubi g’arbda
Turkmaniston Sovet Sotsialistik Respublikasi, Janubi Sharqda Tojikiston
Sovet Sotsialistik Respublikasi, shimoli Sharqda Qirg’iziston Sovet Sotsialistik
Respublikasi, Janubda Afg’oniston bilan chegaradosh bo’lgan.

I , BOB.O‘RTA OSIY O HUDUDIDA MILLIY HUDUDIY
CHEGA RA LA N ISH O‘TKA ZILISHI VA O‘ZBEKISTON SSR TA SHKIL
TOPISHI
1.1.Milliy hududiy chegaralanish . O‘zbek ist on SSR t uzilishi
Milliy siyosat. Bolsheviklar partiyasi bosh bo'Igan Sovet hoki-miyati
Turkiston mustaqilligi uchun kurashgan vatanparvar kuchlar harakatini daf
yetishga muvaffaq bo'lgach, endilikda bu hududda iizoqqa mo'ljallangan o'z
makkorona rejalarini amalga oshirishga kirishdi. Shu maqsadni ko'zlab, u XX
asrning 20— yillari boshlaridan bu zaminda mustamlakachilarga xos "orani
buz, hokimlik qil" qabilidagi o'z milliy siyosatini hayotga izchil tatbiq etish
yo'Iini tutdi. Aslida sovetlarning milliy siyosati chonzmning ko'p zamonlar
bu yurtda yuritib kelgan shovinistik, ulug' daviatchilik siyosatidan mohiyat
e'tibori bilan farq qilmasdi. Faqat uning shakli-shamoyili o'zgargan edi,
xolos.
1.1.1-rasm.O’zbe k ist onSSR va Tojik ist on A SSR xarit asi
Gap shundaki, chorizm hukmronligi davrida chekka o'lka xalqlari
ochiq-oshkora tarzda kamsitilar, ularning insoniy qadr-qimmati, or-nomusi,
ashy milliy qadriyatlari tahqirlanar edi. Sovet mutasaddilari esa o'zjarinins
niqoblangan soxta ishlari, yolg'on-yashiq va'dalari bilan mazlum miliai
kbhilarini o'z hukmlariga bo'ysundirishga intildilar.

Turkiston xalqlari o'z milliy davlatchiligini tiklash va rivojlantirishga
intildi. 1920— yil yanvarida bo'lib o'tgan Turkiston Kompartiyasining V o'lka
konferensiyasida Turkiston ASSR M IQ raisi T. Risqulov so'zga chiqib
"Yagona Turkiston g'oyasi"ni ilgari surdi, asosan turkiy xalqlardan iborat
Turkiston ASSRni Turk Respublikasi, Turkiston Komparliyasini Turk
kompartiyasi, deb o'zgartirishni taklif qildi. Bu takliflar konferensiyada,
shuningdek, o'lka ijtimoiy-siyosiy hayotida, RKP(b) Markazqo'mi, uning
Siyosiy byurosi, sovet hokimiyati doiralarida turli bahslarga sabab bo'ldi,
T.Risqulov takliflari millatchilik, og'machilik ruhidagi qarashlar deb
baholandi.
T.Risqulov, N.Xo'jayev va boshqalar tarkibida tuzilgan deicgatsiya
Moskvaga borib, Sovet hukumati oldiga Turkkomissiyani tugatish,
Turkistonga o'z qurolli kuchlariga ega bo'lish huquqini berish, Sharq
mamlakatlari bilan aloqa o'rnatishda Turkiston hukumatiga mustaqiHik
berish kabi talablarni qo'ydilar. Shu boisdan, "Turkiston masalasi" bir necha
bor Markazda, RKP(b) Markaziy Qo'mitasi Siyosiy byurosining 1920— yil
mart-iyun oylaridagi majlislarida muhokama qilindi. Oqibatda natija
shunday bo'ldiki, mazlum xalqlar "dohiysi" va "najotkori" Lenin, bu masalani
1920— yil 29-iyulida ko'rfb chiqqan RKP(b) Markazqo'mi Siyosiy byurosi,
turkistonlik delegatsiya iltimosnomasiga ijobiiy baho bermadi. Buning
aksicha, Sovet hukumati va partiya rahbariyati o'lkadagi vaziyatni zudlik
bilan bartaraf etish uchun shoshilinch tarzda "RKP(b)ning Turkis-tondagi
asosiy vazifalari to'g'risida" degan nom ostida bir necha qarorlar qabul qildi.
Jumladan, o'lka hayoti ustidan nazoratni kuchaytirish, sovet hokimiyati
negizlarini mustahkamlashga qaratilgan "Turkistonda hokimiyatni tashkil
etish to'g'risida" maxsus qaror qabul qilindi. Unda Turkistonda Butunrossiya
Markaziy Ijroiya Qo'mitasi, RSFSR Xalq Komissarlari Soveti va RKP(b)
Markaziy Qo'mitasining doimiy vakolatxonasi bo'lishi zarur deb ko'rsatildi.
Unda shuningdek, federal hukumat bilan Turkistonda mahalliy davlat
hokimiyati orgaiilarinirig vazifalari doirasi aniq-ravshan belgilab qo'yiidi.
Shunday qilib, o'lka xalqlarining o'z taqdirini o'zi belgilash, o'z milliy
davlatchiligini o'z xohishlaricha, huquqiy asosda tashkil qilish borasidagi

yana bir urinishi barham topdi. Hamma gap shundaki. Rossiya Sovet
Federatsiyasi hukumati Turkistonning emin-erkin rivojlanish yo'lidan
ilgarilab borishini emas, balki uni doimiy o'z nazoratlari ostida bo'lishini
xohlardilar. Oikaning mehnatsevar, jafokash 5

xalqi, lining bitmas-tuganmas boyliklari, tabiiy va mineral resurslari Markaz
foydasiga ishlashi ularning birdan-bir muddaolari edi. Hukmron Markaz
tashabbusi bilan tashkil etilgan Turkkomissiya, O'rta Osiyo Byurosi, O'rta
Osiyo Iqtisodiy Kcngashi singari nufuzli organlarning o'lka hayotining
barcha jabahalarini o'z nazoratiga olish, o'z izmlariga bo'ysindirish yo'lida
harakat etib kelganligining boisi ham mana shunda.
SSSRning tashkil etilishi Bolsheviklar boshliq Sovetlar hokimiyati sobiq
imperiyasi hududlarida vujudga kclgan mustaqil Sovet respubiikalari jiiovini
o'z qo'liga
olish maqsadi
da Sovet Respubli-
kalari Ittifoqini tuzishga, ularni RSFSR
atrofigajipslashtirishga asosiy e'tibor qaratdi. RSFSR hukumati 1918-1920—
yillarda yangi sovet respublikalariga diplomatik, siyosiy-iqtisodiy, harbiy,
moliyaviy ta'sir o'tkazib bordi.
Garchi bo'lajak ittifoq sovet respublikalarining do'stlik va tenglikka
asoslangan ixtiyoriy ittifoqi bo'ladi, deyilsa-da, biroq uzoqni ko'ra bilgan
respublikalarning qator rahbarlari bunga qarshi edilar. Masaian, Ukrainada
UKP(b) Markaziy Qo'mitasi kotiblari X.G.Rakovskiy va D.L.Pyalakov yagona
ittifoq davlati g'oyasiga qarshi chiqib, umumit-tifoq hokimiyat organlari
bo'lmagan "коnfederalsiya" tuzishni yoqlab chiqdilar. RKP(b) Markaziy
Qo'mitasi Siyosiy byurosida, bolsheviklar partiyasining syezdlari va
plenumlarida, shuningdek, sovet tashkilotlarida bu masala kcng muhokama
qilindi.
Nihoyat, RKP(b) rahbarligida joylarda uzoq vaqt olib borilgan
tashviqot-targ'ibot ishlari va ko'rsatilgan tazyiqlar o'z natijasini berdi.
Ukraina, Belorussiya, Zakavkazye Federatsiyasi Kompartiyalari, bu
respublikalar sovetlarining syezdlari RKP(b) Markazqo'mining "SSSRni tuzish
toig'risida"gi takliflarini qo'llab-quvvatlashlarini bayon qildilar. 1
1922— yil 26-
dekabrd Butunros
siya Sovetlari
ning X syezdi Sovet
respubiikalarini yagona sovet davlatiga birlashtirishni zaair deb topdi. Syezd
o'zi saylagan delegatsiyaga USSR, BSSR va ZSFSR delegatsiyalari bilan
birgalikda Sovet Sotsialistik Respubiikalari lltifoqini tashkil etish to'g'risidagi

Deklaratsiya loyihasini ishlab chiqish va Ittifoq shartnomasini tayyorlashni
topshirdi.1922— yil 29-dekabrda Moskvada to'rt respublika vakolatli
delegalsiyalarining konferenlsiyasi bo'lib o'tdi. 1
Амир Саид Олимхон. Бухоро халқининг хасрати тарихи. Т., «Фан», 1991,
11-бет. 6

Konferentsiya SSSRni tuzish to'g'risida RKP(b) Markaziy Qo'mitasi plenumi
tasdiqlagan Deklaratsiya va Shartnoma loyihasini muhokama qilib, uni
maqullaydi. 30-dekabrda uni to'rt respublikalarning vakolatli delegatsiyalari
imzoladilar.
1922— yil 30-dekabrda Moskvada Butunittifoq Sovetlarining I Syezdi
o'z ishini boshladi. Syezd RSFSR, USSR, ZSFSR va BSSR Sovetlari syezdiari
saylagan vakolatli delegatlari imzolagan SSSRni tuzish to'g'risidagi
Deklaratsiya loyihasini ko'rib chiqib, Deklaratsiya va Ittifoq Shartnomasini
tasdiqlaydi.
Syezd yangi ittifoq - SSSRning yuqori hokimiyat organlari -Markaziy
Ijroiya Qo'mitasini va hukumatini tuzdi. SSSR MIQ 4 ta rais (har bir
respublikadan bittadan) - RSFSRdan M.I.Kalinin, Ukrainadan G.I Petrovskiy,
Belorussiyadan A.G Chervyakov, ZSFSR dan N.N.Narimanovdan iborat MIQ
Rayosatini sayladi. V.I Lenin SSSR hukumati - Xalq Komissarlari Soveti raisi
etib tasdiqlandi. Shunday qilib, 1922- yil 30-dekabrda SSSR tuzildi.
Bu ittifoqqa asos solgan barcha dasturilamal hujjatlar va g'oyalar
qanchalik jimjimador ohanglarda bitilmasin va ular tenglik, barobarlik,
birodarlik tushunchalarini aks ettirmasin, biroq amalda u hukumron Markaz
uchun butun-butun xalqlarning taqdir-qismati, inon-ixtiyorini tamomila o'z
tasarrufiga bo'ysundirishga xizmat qilgan tuzoq rolini o'tab keldi.
Ma'lumki, O'rta Osiyo hududida qadim-qadimdan tili, dini, tarixi,
mada-niyati, an'analari bir-biriga juda yaqin va mushtarak qardosh va
qondosh xalqlar yashab kelganlar. Bu yerda istiqomat qilgan o'zbeklar,
turkmanlar, tojiklar, qozoqlar, qirg'izlar, qoraqalpoqlarning xo'jalik hayoti,
turmush tarzi, udumlari ham o'xshash bo'lib, shu muqaddas ona-zaminni
o'zlarining asl Vatanlari deb bilganlar.
Biroq, afsuslarbo'lsinki, pixini yorgan Sovet hokimiyati arboblari tarixan bir
yagona hududda yashab kelgan birodar xalqlarni bir-biridan ajratib
tashlash, ularning birlashib, yagona davlat tuzishlariga izn bermaslik uchun
barcha choralarni ishga soldilar. Bundan ko'zlangan bosh maqsad - o'lka
xalqlarining birlashuviga, o'z istiqlolini va istiqbolini birgalikda bunyod
etishiga yo'l qo'ymaslik va shu asosda Markazning bu yerdagi

hukmronligiga, sotsialistik qayta qurish jarayonining avj olishiga keng
maydon yaratish edi. Shu maqsadda, Turkistonni milliy o'ziga xoslik, til
birligi asosida bo'lib 7

tashlash g'oyasi ilgari surildi. Markaz irodasini bajarishga da'vat etilgan
Turkiston ishlari bo'yicha maxsus komissiya - Turkkomissiya zim-masiga
o'Ikada milliy-davlat chegaralanishini o'tkazish va shu asosda bu hududda
bir qator Sovet milliy va muxtor respublikalarini tashkil qilish vazifasi
yuklangan edi.
Markaz mo'ljallayotgan milliy siyosat mazmuni, mohiyatidan xabardor
bo'lgan Turkistonning ilg'or ziyolilari, uzoqni ko'ra bilgan donishmand
arboblari o'lka birligi, yaxlitligini, uning qardosh xalqlari jipsligini zo'r berib
himoyaqilishga urindilar. Biroq o'lka jilovini qo'lda mahkam tutgan
bolshevik mutasaddi xodimlar ularning haqqoniy fikrlarini hisobga
oimadilar. Bugina emas, yagona va mustaqil Turkiston g'oyasi uchun
kurashgan vatanparvar kuchlar, milliy ziyolilar millatchilikda,
turkparastlikda va Sovet hokimiyatiga qar-shilikda ayblandilar.
Shunday qilib, O'rta Osiyoni milliy - hududiy jihatdan alohida
respublikalarga bo'lib tashlash masalasi bir necha bor Markazda, Turkiston,
Buxoro, Xorazm
Respublikala
rida, ularning Kompartiyal
ari plenumlarid
a, shuningdek, ularning
faoliyatini muvofiq-lashtirib turuvchi organ - RKP(b) MQ O'rta Osiyo Byurosi
Plenu-mida muhokama etilib, mahalliy xalqqa kuchli bosim o'tkazib borildi.
Shu bilan birga, 1922-1923— yillarda mahalliy millatlarning bir qator
rahbar xodimlari sovet hokimiyatining Turkiston, Buxoro va Xorazm
respublikalarida olib borilayotgan milliy siyosatiga ochiqdan-ochiq norozilik
bildira boshladilar. Ammo ularning qarashlari noto'g'ri topilib, o'zlari faol
siyosiy hayotdan chetlatila boshladi. RKP(b) MQ, uning O'rta Osiyo Byurosi
Turkiston, Buxoro va Xorazm Kompartiyalari faoliyatiga tazyiq o'tkazib,
milliy - hududiy chegaralash o'tkazish siyosatini ma'qullab, qaror qabul
qilishlariga erishib bordi.
Milliy-hududiy chegaralanish masalasi 1924— yil 5-aprelda RKP(b) MQ
Siyosiy Byurosida, 2-mayda RKP(b) MQ O'rta Osiyo Byurosida ko'rib chiqildi.
Unda O'rta Osiyo respublikalarida milliy-hududiy chegaralash loyihasini
tayyorlovchi maxsus komissiya tuzildi. Loyiha RKP(b) O'rta Osiyo

Byurosining 1924— yil 2-iyundagi yig'ilishida muhokama etilib, asosan
ma'qullandi.
Bundan norozi bo'lgan mahalliy aholi vakillari, xususan, Xorazm
Respublikasining bir guruh mas'ul xodimlari, chunonchi, XKP MQ kotibi
Odinayev, 8

ichki ishlar noziri Abdusalomov, Turkiston va Buxoro vakillari: S.Xo'janov,
S.Asfandiyorov va boshqalalar yagona Turkistonni bo'lib tashlash maqsadga
muvofiq emas, deb e'tiroz bildirdilar. Shuningdek, 1924— yil 8-mayda
RKP(b) Markaziy Qo'mitasiga "Xorazmda milliy masalani hal etish to'g'risida
xat" kelib tushdi. Bu xatda ham Xorazm Respublikasini bo'lib yuborish
maqsadga muvofiq emasligi aytilgan edi. Ha, o'lka xalqlari milliy
chegaralanish siyosatiga qat'iyan qarshi edilar, biroq mahalliy xalqlarning
talab va takliflari inobatga olinmadi. Aksincha, 1924—yil 12-iyulda RKP(b)
MQ Siyosiy Byurosi "O'rta Osiyo Respublikalarida milliy chegara-lanish
to'g'risida"gi masalaga yana qaytib, uni o'tkazish to'g'risida qaror qabul
qildi.
1.1.2-rasm.O’zbe k ist on SSR ning bay rog’i
1924- yii 25-sentabrda RKP(b) MQ Siyosiy Byurosi 9 va 11-oktabrda
RKP(b) Markaziy Qo'mitasi bu masalani ko'rib chiqib, milliy chegaralanishni
rasmiylashtirishni maqsadga muvofiq deb topdi. Bu qaror 14-oktabrda SSSR
Markaziy Ijroiya Qo'mitasi tomonidan ham ma'qullandi. Shu tariqa, Sovet
hukumati, RKP(b) MQ va uning joylardagi mahalliy tashkilotlarining 1920-
1924— yillar davomida O'rta Osiyoda olib borgan, xalqqa katta va'dalar
berishni ko'zda tutgan "lenincha milliy siyosaf'ni hayotga tatbiq etish
bobidagi amaliy ishlari yakun topdi. Nihoyat, 1924— yilning 27-oktabrida

bo'lib o'tgan SSSR Markaziy Ijroiya Qo'mitasi II sessiyasida O'rta Osiyoda
milliy-davlat chegaralanishi o'tkazish tadbirlari toia ma'qullandi.
9

Shunday qilib, hukmron Markaz sa'y-harakatlari bilan O'rla Osiyoning
siyosiy jug'rofiyasi sun'iy ravishda o'zgaitirildi. O'rta Osiyo hududidagi
Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm Respublikalari oLrnida oltita milliy davlat
birlashmaiari tashkil etildi.
> O'zbekiston SSR.
> Turkmaniston SSR.
> O'zbekiston SSR tarkibida Tojikiston ASSR.
> Qirg'izlar yashagan hududlar RSFSR tarkibida Qoraqirg'iz
(Qirg'iziston) muxtor vijoyati.
> Qozoqlar yashaydigan tumanlari RSFSR tarkibida Qozog'iston ASSR.
> Qoraqalpoqlar yashaydigan hududlar Qozog'iston ASSR tarkibida
Qoraqalpoq muxtor viloyati.
Natijada, yagona Turkiston xalqlari bir - biridan sun'iy ravishda
uzoqlashlirildi. Bu hoi sovetlarga o'lkada o'z hokimiyatini mustah-kamlash
uchun katta imkoniyatlar yaratib berdi.
O'zbekiston SSR. Milliy chegaralanish natijasida O'zbekiston SSR tashkil
etildi. O'zbekiston SSR hududida butun hokimiyat O'zbekiston SSR
sovetlarining ta'sis qurultoyiga qadar Muvaqqat inqilobiy qo'mita ixtiyoriga
berildi. Sobiq Buxoro Respublikasi hukumati raisi, taniqli davlat arbobi
Fayzulla Xo'jayev O'zbekiston SSR Inqilobiy Qo'mitasi raisi etib tasdiqlandi.
O'zbekiston SSR tarkibiga quyidagi hududlar kiritildi:
> sobiq Turkiston ASSR dan 9 ta uyezd, 133 tuman va 7 qishloq okrugi;
> sobiq Buxoro respublikasining 9 ta tumani;
> sobiq Xorazm respublikasining 23 ta tumani. O'zbekiston SSR tashkil
etilgan paytda uning hududi 312394 kv.km.ni, aholisi 4 mln. 447 ming 55
kishini tashkil etaredi. 1926— yil ma'lumotlari bo'yicha milliy tarkibiga ko'ra
aholining 74,2 foizini o'zbeklar, qolganini esa boshqa xalqlar vakillari tashkil
etar edi.
1924—yil 5-dekabrda Inqilobiy Qo'mita butun O'zbekiston xalqiga
murojaat qilib, O'zbekiston SSR tuzilganligini, uning tarkibiga Tojikiston

ASSR kirganligini ma'lum qildi. Milliy chegaralanish bilan bir vaqtda
iqtisodiy bo'linish ham o'tkazildi.
10

Sobiq Turkiston, Buxoro, Xorazm Respublikalariga tegishli barcha boyliklar
yangi milliy respublikalar O'rtasida qayta taqsimlandi. Bu ishlar Sovet
hukumati tomonidan maxsus tuzilgan O'rta Osiyo tugatish komissiyasi
boshchiligida amaiga oshirildi.
1925—yil 13-fevralda Buxorodagi "Xalq uyi"da Butun o'zbek sovetlari
birinchi qurultoyi ochildi. Qurultoy «O'zbekiston Sovet Sotsialistik
Respublikasi tuzilganligi to'g'risidagi Deklaratsiya»ni qabul qiidi. Qurultoyda
davlat hokimiyati oliy organlari tuzilganligi rasmiylashtirildi. O'zbekiston SSR
Sovetlari MIQ Raisi lavozimiga farg'onalik dehqon, "Qo'shchi" uyushmasi
rahbarlaridan biri Yo'l-dosh Oxunboboyev saylandi. O'zbekiston SSR
hukumati - Xalq Komissarlari Kengashi Raisi lavozimiga Fayzulla Xo'jayev
tasdiqlandi. Samarqand shahri O'zbekiston SSRning poytaxti etib belgilandi,
1930— yilda poytaxt Toshkentga ko'chirilgan.
Milliy chegaralanish davrida O'rta Osiyoda faoliyat ko'rsatib kelgan
partiya, komsomol va xo'jalik tashkilotlarida ham bir qator tashkiliy
o'zgarishlar amaiga oshirildi. Sobiq Turkiston, Buxoro va Xorazm
kommunistik partiyalari, komsomol, va xo'jalik tashkilotlari, kasaba
uyushmalari qayta tashkil etildi.
O'zbekiston kompartiyasi 1 ta'sis syezdi 1925—yil 8-fevralda Buxoroda
ochildi. Syezdda O'zbekiston Kommunistik (bolsheviklar) partiyasi tashkiliy
jihatdan rasmiylashdi. Uning Markazqo'mi saylandi.
V.I. Ivanov va A. Ikromov (1927—yildan birinchi kotib) Markaziy
Qo'mitaning mas'ul kotiblari etib saylandilar. Shu yili O'zbekiston
komsomoli (O'z LKSM), respublika kasaba uyiishmalari, ularning rahbar
organlari ham tuzildi.
1925 - yil mayda O'zbekiston SSSR tarkibiga kirilildi. SSSR
Konstilulsiyasi, Lining asosiy qonun- qoidalari O'zbekiston SSR hududida
ishlaydigan bo'ldi. 1927— yilda qabul qilingan O'zbekiston SSRning birinchi
va 1937— yildagi ikkinchi Konstitutsiyasi ham amalda SSSR
Konstitutsiyasining ko'chirma nusxasi edi. Chunki O'zbekiston qog'ozda
"suveren" respublika bo'Hb, amalda Markazga tobe bir o'lka edi, xolos. U o'z
xalqining milliy manfaatlariga oid biror-bir dolzarb, hayotiy ahamiyatga

molik masalani ittifoq hukumatidan xoli, mustaqil hal eta olmasdi.
Binobarin, respublikaning ichki va tashqi siyosatiga daxldor barcha
masalalar faqat Markaz xohish-irodasi bilangina hal etilardi. Hatto,
O'zbekistonning ma1-muriy-hududiy luzilishiga oid 11

masalalar ham ittifoq hukumati Lasarrufidaedi. Masalan, 1929— yilda
Tojikiston ASSR O'zbekiston SSR tarkibidan chiqarilib, Tojikiston SSRga
aylantirildi hamda SSSR tarkibiga olindi. Shuningdek, 1936— yilga kelib,
awal Qozog'iston ASSR, keyin RSFSR (1932-1936— yil) tarkibida bo'lgan
Qoraqal-pog'iston muxtor viloyati muxtor sovet sotsialistik respublikasiga
aylantirilib, O'zbekiston SSR tarkibiga kiritildi. Shunday qilib, qog'ozda
suveren respublika sifatida shakllantirilgan, hukmron sovet imperiyasi
tarkibiga kirgan O'zbekiston SSR amalda Markazga to'la bo'ysunuvchi,
arzon xomashyo mahsulotlari yetkazib beruvchi o'lka bo'lib qolaverdi.
1924-yil 18-noyabrda Turkiston ASSR, Buxoro SSR va Xorazm SSR
MIKlari maxsus qoʻshma qaror qabul qildilar va shu qarorga binoan oʻz
vakolatlarini Oʻzbekiston SSR sovetlarining taʼsis qurultoyiga qadar ish
koʻruvchi F.Xoʻjayev raisligida 31-oktyabrda tashkil qilingan Oʻzbekiston SSR
Muvaqqat inqilobiy komitetiga topshirdilar. Bu komitet Oʻzbekiston SSR
tuzilishini boshqarib bordi.
1925-yil 13-fevralda Buxoroda maxsus qurilgan Xalq uyida Oʻzbekiston
SSR sovetlarining I qurultoyi ochildi. Qurultoy 17-fevralda " tashkil etish
toʻgʻrisida deklaratsiya" qabul qildi. OʻzSSR oradan koʻp oʻtmay SSSR
tarkibiga qabul qilingan (1925-yil 13 may). OʻzSSR tarkibida 1929 yilgacha
Tojikiston ASSR ham boʻlgan.
Qoraqalpoq avtonom oblasti (1925-yil 16-fevraldan) tuzilib, u dastlab
Qozogʻiston ASSR tarkibiga kirgan. Keyinchalik Qoraqalpoq avtonom oblasti
(1932-yil RSFSR tarkibiga, 1936 yildan Oʻzbekiston SSR tarkibida)
Qoraqalpogʻiston ASSR qilib qayta tuzildi
Oʻrta Osiyo xalqlari uchun bu chegaralanish va tashkil etilgan yangi
"milliy davlatchilik" ularning bundan keyingi taraqqiyotiga yangi nozik
farqlarni olib kirdi.
Oʻzbekiston SSRning tuzilishi "oʻzbek xalqining milliy davlatchiligi
tashkil qilindi", degan fikrni anglatmaydi. SSSR tarkibidagi OʻzSSR amalda
hech qanday suverenitet va mustaqillikka ega emas edi. OʻzSSR tashkil
etilayotgan vaqtlardayoq uning oldiga, asosan, Markazning manfaatlariga

xizmat qilish, SSSRning markaziy r-nlariga xom ashyo yetishtirib berish kabi
vazifalar qoʻyilgan edi. SSSR inqirozga yuz tutgan va parchalangan
paytgacha bu vazifalar oʻz kuchini yoʻqotmadi.
12

Respublikadagi dehqonlarni gʻoyaviy jihatdan birlashtirib turgan
tashkilotlardan biri „Qoʻshchi“ ittifoqi boʻlgan (1920–33-yillarda faoliyat
koʻrsatgan). 1924-yilda 200 ming kishini oʻziga birlashtirgan bu ittifoq ham
asta-sekinqishloqdagi mustabid siyosati targʻibotchisiga aylangan. Qishloq
kambagʻallarining eng qashshoq
qismini oʻzida birlashtirgan bu tashkilot
kollektivlashti
vadavrida salbiy rol oʻynadi.
Oʻzbekiston SSRda bolsheviklar tomonidan amalga oshirilgan
„sotsialistik tajriba“ mahalliy xalq tomonidan norozilik bilan qarshi olindi.
Sovet hokimiyatining dastlabki 10 yilliklarida milliy rahbar xodimlar va
ziyolilar tomonidan markazning zoʻravonligiga qarshi ochiq tanqidiy fikrlar
aytilgan. Muxolifat ayrim davlat va jamoat arboblari, yozuvchilar, shoirlar,
maorif xodimlari va huquqshunoslarni oʻzaro birlashtirgan edi.1925–29-
yillarda Oʻzbekistondaamalga oshirildi. Bu islohot joylarda shart-sharoitlar
va tayyorgarlik darajasiga qarab uch bosqichda
oʻtkazildi. Keyinchalik qishloq xoʻjaligini
kollektivlashtiris
oshirilib,vatuzildi. Biroq shoʻrolar hokimiyati oʻziga toʻq dehqon xoʻjaliklarini
“quloq” (“mushtumzoʻr”) sifatida tugatish siyosatini olib brogan.
1.2.O‘zbek ist on SSR v iloy at larining ma'muriy hududiy t uzilishi
Mamalaktimizning yaqin ikki asrlik tarixini o`rganishda bosma
matbuot nashrlarining o`rni va roli beqiyos. Ko`plab gazetalarni nafaqat
respublika balki, viloyat va tuman miqyosida chop etilishi eng chekka
hududlarning ham siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy turmushida ro`y
bergan jarayonlarni batafsil va izchil o`rganish imkoniyatini yaratadi. O`z
navbatida respublikada amalga oshirilgan ma’muriy-hududiy o`zgarishlar
ham matbuotda aks etadi. Shu bilan birga bosma matbuot nashrlarining
faoliyatiga ham ta’sir ko`rsatadi. Quyida Farg`ona viloyatida Sovet Ittifoqi
davrida amalga oshirilgan ma’muriy-hududiy o`zgarishlar va uning bosma
matbuotga ta’siri haqida to`xtalib o`tamiz.
1926-yil 1-yanvardan e’tiboran O`zbekiston SSR tarkibiga kirgan Farg`ona
viloyati Andijon, Qo`qon, Namangan va Konibodom rayonlaridan tashkil
topgan. Farg`ona viloyatida joylashgan tuman va shaharlar keyingi yillarda

ma’muriy tuzulishiga ko`ra bir necha marotaba o`zgarishga uchragan. 1
Tumanlarning birlashuv 13

jarayoni ayrim matbuot nashrlarini tugatilishiga, yangi gazetalarni tashkil
etilishiga, yoki aksincha tumanlar hududiy birlashmalari tugatilganda
nafaqat eski gazetalarni qayta tiklanishi balki yangi nom bilan yoki nomi
o`zgartirilgan holda chop etilishiga olib kelgan.
1938-yil 1-oktyabr holatiga Farg`ona viloyati takibida 30 ta tuman, 7 ta
shahar mavjud bo`lib, ularning har biri o`zlarining rasmiy siyosiy
nashrlariga ega bo`lgan. 1939-yilda Oltinko`l, Quva, Frunze tumanlari
tashkil etilishi bilan Farg`ona viloyati tarkibidagi tumanlar soni 33 taga
yetadi. 3 1941-yil 6-fevralda Farg`ona viloyati tarkibidan Andijon va
Namangan viloyatlari ajralib chiqadi. Natijada viloyat tarkibida 12 ta tuman
va 3 ta shahar qoladi.
1943-yil 13-fevralda Farg`ona viloyati tarkibida Buvayda, Vodil va
Gorskiy tumanlari tashkil etiladi. 1943-yil 2-martda Marg`ilon tumani
Ohunboboyev tumani deb qayta nomlandi. Shu yilning 8- iyunida Quvasoy
tumani tashkil etiladi va Farg`ona viloyati tarkibiga 17-tuman sifatida
kiritildi.
1920-yil fevral oyida Xiva xonligining vorisi sifatidatashkil topd
Hukmdor rasman taxtdan voz kechgach, 1920-yil 26-aprelda Birinchi
Xorazm Qurultoyi (yigʻilishi) eʼlon qilindi
1923-yil 30-oktabrda XXSR
Xorazm Sotsialistik Sovet Respublika
siga
aylantirildi. Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish munosabati bilan
Xorazm SSR tugatilishini eʼlon qildi. Xorazm SSRning oʻzbeklar yashaydigan
23 ta tumani yangidan tashkil qilingan Oʻzbekiston SSR tarkibiga Xorazm
viloyati qilib kiritildi. U 1924-
yilning kuzigacha, uning hududi (Xorazm viloyati
tarkibida), Turkmaniston SSR va Qoraqalp
ogʻiston Muxtoriyati oʻrtasida
boʻlingangacha mavjud edi.
1925—1930-yillarda va 1932—1938-yillarda Xorazm tumani tashkil
etilgan. 1938-yil 15-yanvarda alohida viloyat sifatida tashkil topdi.
da tashkil topgan . Ushbu ning
y qismida, sining oʻrta oqimisida joylashgan. Uning

chegaralari
gʻarb va viloyati, shimol va shimoli

davada ari,-dabilan
tutash. Ishtihon tumani 1943-yil 18-mayda Oqdaryo tumanining Boday,
Shayxlar,
Oʻrtaqishloq, Qatagʻon, Qoradaryo tumaninning Tallizigʻir, Sarbozor,
Oqtepa, Sugʻot, Tarvuztavoq, Gadoytopmas qishloq kengashlaridan tashkil
etilgan. Tuman tarkibiga oʻsha paytda jami 11 ta qishloq kengashi, 42 ta j/x
kiritildi.
Buxoro viloyati 1938-yil 15-yanvarda tashkil topgan. Yil oxiriga kelib
uning tarkibiga tumanlari va viloyatga,qarashlivashaharlari
qo'shilgan.
1941-yil 6-martda
Surxondaryo okrugi Buxoro viloyati tarkibidan
chiqarilib,aylantirilgan.
1943-yil 20-yanvarda Beshkent, G‘uzor, Dehqonobod, Qamashi,
Qarshi, Koson, Kitob, Chiroqchin, Shahrisabz, Yakkabog‘ viloyatlari hamda
Qarshi va Shahrisabz shaharlari Buxorodan yangitarkibiga o‘tkazilgan.
1943-yil 13-fevraldatashkil etilgan, 1943-yil 2-avgustda tarkibidan
Buxoro viloyatiga oʻtkazilgan.
Surxondary o ok rugi —tarkibida 1926—1930 va 1935—1941-yillarda
mavjud boʻlgan maʼmuriy-hududiy birlik. Surxondaryo okrugi 1926-yilda
tashkil topgan. Markazi Sherobod shahri, soʻngra Termiz shahri boʻlgan.
1929-yil maʼlumotiga koʻra, okrug 6 tumandan iborat boʻlgan: Boysun,
Denov, Jarqoʻrgʻon, Patta Hisor, Sariosiyo, Sherobod.
1930-yil 30-iyul okrug SSSRning boshqa okruglari kabi tugatildi. Okrug
tumanlari bevosita Oʻzbekiston SSR boʻysunuviga oʻtkazildi.
1926-
yilda okrug aholisi 202,2 ming kishi boʻlgan boʻlib,
shundan72,0%,19,0%,3,5%,2,7% ni tashkil etgan. Surxondaryo okrugi
Oʻzbekiston SSRning chekka tumanlarni boshqarishda oson boʻlishi 1935-yil
17-aprelda qayta tashkil etiladi. Okrug tarkibiga Termiz, Jarqo‘rg‘on,
Sho‘rchi, Denov, Sariosiyo, Sherobod va Boysun tumanlari, yana 1938-yilda
15

kiritilgan.1941-yil 6-martda okrug maqomi viloyatga oʻzgartirildi.1939-yilgi
aholini roʻyxatga olish maʼlumotiga koʻra, okrugda 315,2 ming kishi
yashagan.
Andijon okrugi —
Oʻzbekiston SSR tarkibida 1926
—1930 -yillarda mavjud
boʻlgan maʼmuriy-hududiy birlik. Andijon okrugitashkil topgan boʻlib,
Andijon shahri okrug markazi etib belgilangankelib, okrug tarkibida 12 ta
tumanga boʻlgan: Andijon, Aravon, Asaka, Baliqchi, Jalolquduq, Izboskent,
Kosonsoy, Qoʻrgʻontepa, Norin, Shahrixon, Shoʻrqoʻrgʻon, Yangiqoʻrgʻon.
SSSRning aksariyat okruglari singari Andijon okrugi ham tugatildi.
Uning tumanlari bevosita Oʻzbekiston SSR boʻysunuviga oʻtkazildi. Okrug
aholisi 1926-
yilda 794,3 ming kishi boʻlgan. Shundan
o‘zbeklar 140
nafar,46 274 nafar, qipchoqlar 27 857 nafar,18 437 nafar,15 884 nafar,14
043 nafar,2476 nafar,28 249 nafarni tashkil etgan Zarafshon okrugi — 1926
—1930-yillardaoʻnta okrugdan biri. Okrugning maʼmuriy markaziboʻlgan.
Okrug oʻz nominidaryosidan olgan
1925-yilda, yaʼnitashkil topganidan soʻng qisqa vaqt oʻtgach,
respublikada viloyat maʼmuriy birligi joriy etildi. Viloyatlar uyezdlarga, ular
oʻz navbatida volostlarga boʻlingan. Viloyatlardan biriviloyati edi. Ammo
oradan bir yil oʻtmay, 1926-yilda viloyat maʼmuriy birligi tugatilib,
respublikani okruglarga, ular esa oʻz navbatida tumanlarga boʻlinishi joriy
etildi.
1930-yilda Oʻzbekiston SSRda navbatdagi maʼmuriy-hududiy islohot
boʻlib oʻtdi, okruglar tugatilib, ularning tarkibiga kirgan tumanlar bevosita
respublikaga boʻysunuviga oʻtkazildi. Shunday qilib, respublika 71 ta
tumanga, ular 1494 ta qishloq sovetlariga boʻlingan. Shuningdek,
respublikada 9 ta respublika boʻysunuvchi shahar boʻlib, ularga yana 204 ta
qishloq Soveti boʻysunadi.
Okrug 6 tumanga boʻlingan: va
Shimoldantarkibidagi Qirgʻiziston ASSR bilan, janubdan gʻarbdanva
sharqdan Samarqand okrugi bilan chegaradosh.
16

1926-yilgi Butunittifoq aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra,
Zarafshon okrugi aholisi 278 ming kishi edi
Ulardan 246 ming 620 nafari 10 ming 476 nafari Shuningdek, tumanda
milliy ozchiliklardan(4722 kishi), (4088 kishi),(3737 kishi),(2908 kishi) va (2290
kishi) koʻp edi. Okrugda yana 30 ga yaqin millat vakillari turlicha yashagan.
X orazm ok rugi —tarkibidagi oʻnta okruglardan bir 1926—1930-
yillarda Oʻzbekiston SSR okruglarga boʻlingan. Oʻz navbatida Xorazm okrugi
ham 1932—1938-yillarda respublika tarkibda mavjud boʻlgan. Okrugning
markazi dastlab soʻngraboʻlgan.
1925-yilda O‘zbekiston SSR tuzilganidan ko‘p o‘tmay, respublikada
hududiy bo‘linish yuz beradi. Viloyatlar uyezdlarga, oʻz navbatida esa ular
volostlarga boʻlinadi. Ammo oradan bir yil o‘tmay, 1926-yili viloyat maʼmuriy
birligi tugatilib, respublikada okruglarga, okruglar tarkibida esa tumanlar
joriy etildi 1930-yilda Oʻzbekiston SSRda navbatdagi maʼmuriy-hududiy
islohot amalga oshiriladi, okruglar tugatilib, ularning tarkibiga kirgan
tumanlar bevosita respublikaga boʻysundirildi. Shunday qilib, respublika 71
ta tuman va 1494 ta qishloq sovetlaridan tarkib topdi. Bundan tashqari, 9 ta
respublika boʻysunuvchi shahar bor boʻlgan boʻlib, ularning tarkibida 204 ta
qishloq soveti mavjud boʻlgan.
1932-yil 23-aprelda Xorazm okrugi qayta tashkil etiladi. Okrug markazi
Yangi Urganch (hozirgi Urganch) shahri boʻlgan. Okrug tarkibiga Gʻazovot,
Mangʻit, vatumanlari kiritiladi. Tumanlarda 144 ta qishloq soveti
boʻlgan. 1938-yilda okrug tugatiladi.
Xorazm okrugi shimol va sharqdantarkibidagi Qozoq ASSRning
Qoraqalpoq avtonom okrugi bilan, janub va gʻarbdanbilan chegaradosh
boʻlgan. Okrug Oʻzbekiston SSRning yagonahududi boʻlgan. Okrug Xorazm
vohasining unumdor qismi hisoblangan markazini egallagan, uning
hududidanoqib oʻtgan.
17

Xoʻjand okrugi – 1926—1929-yillardatarkibidagi–
Oʻzbekiston SSR tarkibidagi
oʻnta okrugdan biri. 1929—1930-
yillarda
okrugtarkibida boʻlgan. Okrugning maʼmuriy markazi va eng yirik
shahriboʻlgan.Okrug besh tumanga boʻlingan: Asht (markazi, Isfara
(markazi Isfara),
Konibodom (markazi nomaʼlum) va
Xoʻjand (markazi Xoʻjand).
1925-yilda, Oʻzbekiston SSR tashkil topganidan keyin qisqa vaqt
oʻtgach, respublika maʼmuriy-hududiy tuzilish boʻyicha viloyatlarga boʻlinishi
joriy etildi. Viloyatlar okruglarga, ular oʻz navbatida boʻlislarga (volost)
boʻlingan. Ammo oradan bir yil oʻtmay, 1926-yilda viloyat tuzilmasi tugatilib,
respublika okruglarga, ular oʻz navbatida tumanlarga boʻlindi. Xoʻjand
okrugi Oʻzbekiston SSR tarkibida edi. 1929-yilda Tojikiston ASSR mustaqil
Tojikiston SSRga aylantirildi va Oʻzbekiston SSR tarkibidan chiqarildi. Xoʻjand
okrugini Tojikiston SSR tarkibiga oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.
1930-yil boshidaXoʻjand okrugi tarkibiga qoʻshildi. 1930-yilda okruglar
tugatilib, Tojikiston SSR viloyatlarga boʻlinishni boshladi va Xoʻjand okrugi
negizidatashkil qilindi.
Xoʻjand okrugi Oʻzbekist
on SSR tarkibida boʻlganid
a shimol va
gʻarbdan janubi-gʻarbdan Oʻzbekiston SSR tarkibida janubdantarkibida
sharqdanbilan chegaradosh boʻlgan. Okrug mustaqil Tojikiston SSR
tarkibiga oʻtkazilgandan keyin shimoldan, sharqdan va gʻarbdanbilan,
janubi-sharqdan bilan, janubdan Tojikiston SSRningbilan chegaralangan.
1926-yilgi Butunittifoq aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra
Xoʻjand okrugi aholisi 206 628 kishini tashkil qilgan. Ulardan 119 213
nafarini 79 940 nafari Shuningdek, okrugda etnik ozchiliklarni(3182 kishi)
va(1946 kishi) tashkil etgan. Okrugda 30 dan ortiq turli millat vakillari
yashagan.
18

II , BOB.1946-1991 Y ILLA RDA O‘ZBEKI STON SSR MA 'MURIY
HUDUDIY TUZILISHI VA Y A N GI VILOY A TLA R TA SHKIL TOPISHI
2.1.O‘zbek ist on SSR 1946-1991 y illardagi v iloy at lar ma'muriy
t uzilishidagi islohot lar
1943-yil 13-fevralda Farg`ona viloyati tarkibida Buvayda, Vodil va
Gorskiy tumanlari tashkil etiladi. 1943-yil 2-martda Marg`ilon tumani
Ohunboboyev tumani deb qayta nomlandi. Shu yilning 8- iyunida Quvasoy
tumani tashkil etiladi va Farg`ona viloyati tarkibiga 17-tuman sifatida
kiritildi. 1952-yil 16-aprelda Yozyovon tumani tashkil etilgan. Natijada
viloyat tarkibida tumalar soni 18 tani tashkil etgan.
1957-yilda Farg`ona viloyati tarkibidagi Kaganovich O`zbekiston,
Molotov Leningrad tumani deb qayta nomlanadi. 1960-yilga qadar
Farg`ona viloyat tarkibida bo`lgan Pop, Chust va To`raqo`rg`on tumanlari
Namangan viloyati tarkibiga o`tkazilgach, Farg`ona viloyati tarkibida o`n
beshta tuman va uchta viloyatga bo`ysinuvchi shaharlar qoldi. 1961-yilda
viloyat bo`ysinuvidagi Qo`qon shaharidan tashqari Qo`qon tumani tashkil
etildi.
Hududiy ishlab chiqarish birlashmalarini vujudga kelishi tufayli 1963-
yilda Bag`dod, Qo`qon, Kuybishev, Marg`ilon, O`zbekiston, Fag`ona Frunze
tumanlari tugatildi. Viloyat tarkibidagi tumanlar soni oltitaga qisqardi.
1963-yil 17-aprelda Kirov rayoni O`zbekiston tumani sifatida tashkil etildi.
1964-yil 22-fevralda Farg`ona, 31-dekabrda Bag`dod tumanlari qayta
tashkil etildi. 1965-yil 1- yanvarda Farg`ona viloyati tarkibidagi tumanlar
soni 9 taga yetdi. 1967-yilda hududiy ishlab chiqarish birlashmasiga qo`shib
yuborilgan Kuybishev tumani o`rnida Rishton tumani tashkil etildi. Shu yil
18-dekabrda Farg`ona viloyati tasarrufidagi Pop tumani Namangan
viloyatiga o`tkazildi. Frunze tumani esa 1970-yilda qayta tashkil etildi. 1973-
yilda Buvayda va Toshloq tumanlarining qayta tashkil etilishi tufayli viloyat
tarkibidagi tumanlar soni 12 taga yetdi. 1980-yil 17-dekabrda Yozyovon
tashkil etilgach, Farg`ona viloyati tarkibidagi tumanlar soni 13 taga, 1990-

yilda So`x tumani Rishton tumanidan ajralib chiqishi bilan esa 14 taga
yetdi. 22
Административно-территориальное деление Ферганской обл. 1938-2002 гг.
19

Farg`ona viloyatining ma’muriy hududiy tuzilishida ro`y bergan
o`zgarishlar bosma matbuot nashrlari faoliyatida ham o`z aksini topdi.
Quyida tumanlar kesimida ayrim tumanlarning nashrlarini tashkil etilishi
va tugatilish sabablari haqida batafsil to`xtalib o`tamiz.
Oltiariq tumaning ilk rasmiy nashri bo`lgan gazeta «Qurilish» nomi
bilan 1931-yil 28-oktyabrda bosmadan chiqqan. Gazetaning birinchi
muharriri Xolbek Murodov edi. 3
Oltiariq tumani gazetasi keyinchalik «Ilgariga» nomi bilan chop etilgan.
Farg`ona viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi fondida Farg`ona oblast
Oltiariq rayoni komiteti va rayon sovetining organi bo`lgan gazetaning
1949, 1954, 1957-1958-yillarda chop etilgan sonlari podshivka shaklida
saqlangan. 6 1951-yil yanvar, fevral oylaridagi 3 ta soni, 1953-yildagi 102 ta
soni mavjud bo`lib ular umumiy podshivkada saqlangan. 7 1957-yilda chop
etilgan 104 ta, 1958-yilda bosmadan chiqqan 103 ta soni umumiy
podshivkalari mavjud. 8 «Ilgariga» gazetasi mustaqillikka qadar tumanning
rasmiy nashri bo`lgan.
Bag`dod tumanining ilk nashri 1931-yil 1-iyulda tashkil etilgan. 1934-yil
boshidan tuman nashri«Kolxozlar to`lqini» nomi bilan chiqa boshlagan.
Gazetaning «Avangard» nomi bilan ilk soni 1935- yi 14-fevraldan bosmadan
chiqqan.Gazeta Bag`dod tumanining rasmiy organi hisoblangan. 1959- yil
14-dekabrda Buvayda tumani tugatilib, Bag`dod va Uchko`prik tumanlariga
qo`shib yuboriladi. Natijada shu yildan e’tiboran «Avangard» gazetasi yangi
tashkil etilgan hududiy birlikning rasmiy nashri sifatida chop etila boshladi.
«Avangard» gazetasi Bag`dod tumanining Sovet Ittifoqi davridagi nashri
bo`lgan. «Avangard» gazetasi ma’lum vaqt faqat Bag`dod tumanining emas,
u bilan birlashgan Uchko`prik, Buvayda tumanlarining ham rasmiy nashriga
aylangan. Tuman tarkibidan Buvayda va Uchko`prik alohida bo`lib ajralib
chiqib ketgandan keyin ham Bag`dod rayonining rasmiy nashri sifatida
gazetaning nomi saqlanib qolgan. Mustaqillik yillarida «Bag`dod hayoti»
nomini olguniga qadar ushbu nom ostida chop etilgan.
Farg`ona viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi fondida
«Avangard»

3 Обидов.М. Фағона журналистикаси. «Шарқ». Тошкент. 2009. –Б 128.
20

gazetasining 1954-yilda, 1957-1958-yillarda chop etilgan sonlarining
podshivkalari shuningdek, 1980-yilda chiqqan bitta soni mavjud. 4
Farg`ona viloyatida «G`alaba» nomi bilan sovet ittifoqi davrida chiqqan
ikkita rayonning rasmiy nashri mavjud.Birinchisi O`zbekiston K(b) Buvayda
rayon Komiteti va mehnatkashlar deputatlari rayon sovetining organi
«G`alaba» gazetasi;
Ikkinchisi O`z K (b) Kaganovich rayon Komiteti mehnatkashlar
deputatlari Sovetining organi«G`alaba» gazetasi;
O`zbekiston K (b) Buvayda rayon Komiteti va mehnatkashlar
deputatlari rayon sovetining organi «G`alaba» gazetasi M Mirzaboyev tahriri
ostida Qo`qon shahridagi «Yangi Farg`ona» bosmaxonasida chop
etilgan.Gazeta Buvayda tumani kengashining organi sifatida «G`alaba»
nomi bilan 1952-yildan chiqa boshlagan.
Tuman «G`alaba» gazetasining birinchi muharriri Mahkamboy Mirzayev
bo`lgan.
O`z K (b) Kaganovich rayon Komiteti mehnatkashlar deputatlari
Sovetining organi «G`alaba» gazetasi esa O` Yusupov muharrirligi ostida
«G`alaba» bosmaxonasida nashrdan chiqqan.
Farg`ona viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi fondida
saqlanayotgan «G`alaba» gazetasining podshivkalarida har ikki rayonga
tegishli gazetalar umumiy jamlangan. U yerda «G`alaba» gazetasining
1949-1953-yillarda chop etilgan 365 ta soni, 1954-yilda 260 ta soni, 1958-
yilda chiqarilgan ikki to`plamda: birinchisi 50 ta, ikkinchisi 104 ta soni
saqlanmoqda.
Buvayda tumani hududiy ishlab chiqarish birlashmasi tarkibidan
ajralib chiqib 1974-yilda qayta tashkil etilgach, shu yil sentyabr oyidan
boshlab tumanning rasmiy nashri «Olg`a» nomi bilan nashr etila boshladi.
Farg`ona viloyat tarixi va madaniyati davlat muzeyi fondida «Olg`a»
gazetasining 1974-yil 26-oktyabr shanba kuni bosmadan chiqqan bitta soni
mavjud. «Olg`a» gazetasi 1974-yil sentyabr oyidan chiqa boshlagan
bo`lsada tumandan o`ziga qadar chiqqan boshqa nomdagi gazetalarning

$vorisi sifatida ko`rsatilgan. Gazetaning birinchi sahifada 43-yil chiqishi degan yozuv qayd etilgan. 4 КП. 12270 Г. 736 \ Подшивка «Ғалаба», «Авангард» 1954-йил. 377 \\ КП. 12266 Г. 732 \ Подшивка «Авангард» 1957-йил. 104 \\ КП. 7906\7 Г. 372 «Авангард» № 112 1980-йил 21$