Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 261.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekiston SSRning ma'muriy-hududiy tuzilishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUGʻBEK N OMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TARIX FAKULTETI ARX IVSHUN OSLIK Y O‘N ALISHI O‘ZBEKISTON N IN G DAVLAT MUASSASA LARI TARIX I FAN IDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEKISTON SSRN IN G MA'MURIY HUDUDIY TUZILISHI Тош к ент- 2024 1 REJ A : KIRISH I BOB. SIY OSI Y PA RTIY A N IN G HUQUQIY A SOSLA RI VA O ' ZBEKISTON DA PA RTIY A LA RN IN G FA OLIY A TI 1.1.Siyosiy partiya tushunchasi va uning huquqiy asoslari 1.2.O'zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyati. I I BOB. OZBEK I STONDA K OPPA RTI Y A VI Y LI K VA SI Y OSI Y PA RTI Y A LA RNI NG HOK I MI YA TNI A MA LGA OSHI RI SHDA GI O’RNI 2.1 O ' zbekistonda ko’ppartiyaviylikning rivojlanishi. 2.2. Siyosiy partiyalar huquqiy maqomi va vazifalari. 2.3.Siyosiy partiyalarning hokimiyatni amalga oshirishdagi ishtiroki. X ULOSA FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 2 K irish 1.Mavzuning dolzarbligi. Ko’ppartiyaviylik zamonaviy demokratik jamiyatlar siyosiy hayotini tashkil qilishning asosiy konstitusiyaviy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Aynan ko’ppartiyaviylik tufayli demokratiyaning siyosiy plyuralizm, qonun ustuvorligi, imkoniyatlar tengligi kabi asoskor tamoyillarini o’zida mujassam etgan siyosiy partiyalar va ularning vakillari o’rtasida doimiy muloqot ta’minlanadi. 2.Mav zuning maqsad v a v azifalari. Siyosiy partiyalar jamiyatning ovozi bo'lishni maqsad qilgan va demokratik jarayonlarda siyosiy istiqbollarni ifodalaydi. Partiyalar odatda ma'lum bir siyosat platformasiga e'tibor qaratadilar va ushbu platformani jamoatchilikka targ'ib qilish va qo'llab- quvvatlash uchun turli tadbirlarda qatnashadilar. Partiyalar hukumat siyosatini shakllantirish, qonunchilik jarayonlarida faol ishtirok etish, saylovlarda o‘z o‘rnini egallash kabi aniq vazifalarni ham o‘z zimmalariga oladilar. Siyosiy partiyalarning vazifalariga quyidagilar kiradi: 1. Jamiyatni xabardor qilish va jamoatchilikning turli siyosat va muammolar haqida ko'proq xabardor bo'lishini ta'minlash. 2. Siyosatni ishlab chiqish va fikrlarni samarali ifodalash. 3. Saylov jarayonlarida nomzodlarni aniqlash va qo‘llab-quvvatlash. 4. Hozirgi hukumat siyosatini tanqid qilish va muqobil siyosatlarni taklif qilish. 5. Qonunchilik jarayonlarida faol ishtirok etish va qonunlarni shakllantirish. 6. Jamiyatning turli qatlamlarini ifodalash va ularning manfaatlarini himoya qilish. Siyosiy partiyalar demokratik jamiyatlarda muhim rol oʻynaydi va koʻpincha hukumat siyosatini yoʻnaltirish, jamiyatni rivojlantirish va siyosiy ishtirokni ragʻbatlantirish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Shu bois siyosiy partiyalarning maqsad va vazifalari jamoatchilikka ochiq va oshkora tushuntirilishi muhim ahamiyatga ega. Mamlakat siyosiy hayotining barcha sohalarini, davlat va jamiyat qurilishini erkinlashtirishda, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy faolligini kuchaytirish va 4 insonning o’z qobiliyatini to’la ro’yobga chiqarishi uchun tegishli shart- sharoit yaratishda, odamlarning o’z xohish-irodasini erkin ifoda etish, o’z manfaatlarini ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlarini ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlar, qarama-qarshi kuchlar va harakatlar o’rtasidagi muvozanatni ta’minlaydigan samarali mexanizmni shakllantirishda siyosiy partiyalar muhim rol o’ynaydi . 3.Mav zuning o` rganilishi. Mustaqillikdan keyin siyosiy partiyalarga bo’lgan e’tiborning kuchayishi va tashkil etilgan siyosiy partiyalar. Faoliyati tugatilgan va hozirda faoliyat yuritayotgan partiyalar: O’EP, O’zMTDP, O’zXDP, “Adolat” SDP, O’zLiDeP partiyalari rivojlanishi. 4.Kurs ishining oby ek t i. Qonun hujjatlari va davlat siyosati bo'yicha ma'lumotlar organish: siyosiy partiyalar faoliyati to'g'risida O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, "Siyosiy partiyalar to'g'risida"gi qonun va boshqa tartibotlardagi qonun hujjatlari bilan tanishish, O'zbekiston davlat siyosatining asosiy yo'nalishlarini o'rganish. Siyosiy partiyalar tashqi va ichki faoliyati bo'yicha ko'p yillik plan va dasturlarni o'rganish: siyosiy partiyalar dasturlarida qancha siyosiy va tashqi faoliyatlar olib borishlari, tadbirlar, ilg'or ishlar va kadrlarni o'rganish. Siyosiy partiyalar bilan muntazam munosabatlarni o'rtganinglarning o'rganish: Davlat hokimiyati va siyosiy partiyalar o'rtasidagi munosabatlarni o'rganish, bundan sug'urib, mehmon shior va resmiy tadbirlarda hamjihat bo'lish. Siyosiy partiyalar faoliyati tarzini moliyaviy dasturlar, muntazamnoma, deklaratsiyalar va ularning siyosiy qarorlari bilan o'rganish: Siyosiy partiyalar finans faoliyatini tashkil etish va joriy qilib borish, joriy etishda ishtirokiye qilish uchun xizmatlar va xizmatlarni o'rganish. O'rganishda qanday qilib siyosiy partiyalarning faoliyati va mavzularini tartibga solish va rivojlantirish. 5 Siyosiy partiyalar faoliyati bilan bag'ri borlik shaklida amalga oshiriladigan o'rtacha talablar va takliflar to'garaklari solish. 6 I BOB. SIY OSI Y PA RTIY A N IN G HUQUQIY A SOSLA RI VA O ' ZBEKISTON DA PA RTIY A LA RN IN G FA OLIY A TI. 1.1 Siyosiy partiya tushunchasi va uning huquqiy asoslari. Siyosiy partiya O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining qarashlar, manfaatlar va maqsadlar mushtarakligi asosida tuzilgan, davlat hokimiyati organlarini shakllantirishda jamiyat muayyan qismining siyosiy irodasini ro‘yobga chiqarishga intiluvchi hamda o‘z vakillari orqali davlat va jamoat ishlarini idora etishda qatnashuvchi ko‘ngilli birlashmasidir. Siyosiy partiyani ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risidagi ariza u tushgan kundan boshlab ikki oy muddat ichida ko‘rib chiqiladi. Ko‘rib chiqish natijalariga binoan siyosiy partiyani ro‘yxatga olish yoki ro‘yxatga olishni rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi. Qaror qabul qilingach, uzog‘i bilan uch kun muddat ichida u siyosiy partiya rahbar organiga beriladi yoki pochta orqali jo‘natiladi. Siyosiy partiya ro‘yxatdan o‘tgan kundan e’tiboran yuridik shaxs maqomini oladi va u o‘z faoliyatini amalga oshirishi mumkin. Siyosiy partiyalar ustavlariga kiritilgan o‘zgartishlar va qo‘shimchalar ularning ustavlarini ro‘yxatga olish uchun ushbu moddada nazarda tutilgan tartibda va muddatlarda ro‘yxatdan o‘tkazilishi lozim. Siyosiy partiya ro‘yxatga olinganligi to‘g‘risidagi xabar ommaviy axborot vositalarida e’lon qilinadi. Siyosiy partiyalar fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalga oshirish maqsadida, xohish-irodani erkin bildirish, partiyaga ixtiyoriy ravishda kirish va undan chiqish, a’zolarining teng huquqliligi, o‘zini o‘zi boshqarish, qonuniylik va oshkoralik asosida tuziladi va faoliyat ko‘rsatadi. Quyidagi siyosiy partiyalarni tuzish va ularning faoliyat ko‘rsatishi taqiqlanadi: - konstitutsiyaviy tuzumni zo‘rlik bilan o‘zgartirishni maqsad qilib qo‘yuvchi; - O‘zbekiston Respublikasi suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarin ing konstitutsiy aviy huquq va erkinliklarig a qarshi chiquvc hi; 7 - urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ‘ib qiluvchi; - xalqning sog‘lig‘i va ma’naviyatiga tajovuz qiluvchi; milliy va diniy ruhdagi partiyalar. Siyosiy partiyaning ustavida quyidagilar ko‘rsatilishi lozim: - partiyaning nomi, maqsadi va vazifalari; - partiyaning tuzilishi; - partiya a’zoligiga qabul qilish va undan chiqish shartlari va tartibi; - partiya a’zolarining huquq va majburiyatlari; - partiya va uning tashkilotlari rahbar organlarining vakolatlari hamda ularni tuzish (chaqirish) tartibi, ularning vakolat muddatlari; - partiya rahbar organlarining faoliyatini nazorat qilish tartibi; - partiya va uning tashkilotlari mablag‘larini shakllantirish hamda boshqa mol-mulkini sotib olish manbalari; - partiya rahbar organi joylashgan manzil; - partiya ustavi va dasturini qabul qilish, ularga o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritish tartibi; partiya faoliyatini qayta tashkil etish yoki to‘xtatish tartibi. Ustavda partiya faoliyatiga oid boshqa qoidalar ham nazarda tutilishi mumkin. Agar siyosiy partiyaning ustavi, maqsadlari, vazifalari va faoliyat uslubi O‘zbekiston Respublikasi ushbu Qonunga hamda boshqa qonunchilik hujjatlariga zid bo‘lxuddi shunday nomdagi siyosiy partiya yoki jamoatchilik harakati ro‘yxatga olingan bo‘lsa, bu partiya ro‘yxatga olinmaydi. Siyosiy partiyani ro‘yxatga olish rad etilgan taqdirda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi taqdim etilgan hujjatlar qonunchilikning qaysi qoidalariga zid ekanligini ko‘rsatgan holda bu xususda partiya rahbar organining vakolatli a’zosiga yozma tarzda xabar qiladi. Ushbu siyosiy partiya rahbar organining vakolatli a’zolari ro‘yxatga olish rad etilganligi to‘g‘risida xabarnoma olingan kundan e’tiboran bir oy ichida hujjatlarni O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga va qonunchiligiga butunlay muvofiq holga keltirgan taqdirdagina 8 partiyani ro‘yxatga olish to‘g‘risidagi ariza bilan O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga takror murojaat etishga haqlidirlar. Siyosiy partiyaning faoliyati quyidagi tarzda tugatiladi: - partiyaning o‘z ustaviga muvofiq tarqalib ketishi orqali, bu haqda partiya oliy organi uch kunlik muddat ichida O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligiga xabar qiladi; - partiya ushbu Qonun 3-moddasining nazarda tutilgan xatti- harakatlarni sodir etgan hollaoliyati to‘xtatib qo‘yilganidan so‘ng bir yil muddat ichida o‘sha xatti-harakatlarni takror sodir etgan hollarda O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining yoki O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining taqdimnomasiga binoan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining qarori bilan. O‘zbekiston Respublika sining Adliya vazirligining siyosiy partiya faoliyati tugatilganligi tog’risidagi rasmiy habari ommaviy axborot vositalarida e’lon qilingan Kundan boshlab siyosiy partiyaning faoliyati tugaydi. Siyosiy partiyalar O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro‘yxatga olinadi. Siyosiy partiyani ro‘yxatdan o‘tkazish uchun ustav qabul qilingan kundan e’tiboran bir oy muddat ichida quyidagilar taqdim etiladi: - partiya rahbar organining kamida uch a’zosi imzolagan ariza; - ustav; - dastur; - ta’sis syezdi yoki konferensiyasining bayoni; - ro‘yxatdan o‘tish yig‘imi qonun hujjatlarida belgilangan miqdorda to‘langanligini tasdiqlovchi bank hujjati; 1 1 https://lex.uz/acts/-54191?OND ATE=21.04.2021%2000#edi-5450769 9 1.2 O'zbek ist onda siy osiy part iy alar faoliy at i. O‘zbekiston xalq demokratik partiyasi .1991 yil 14 sentyabrda – faollar guruhi o‘tish davrida manzilli ijtimoiy yordam va ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan aholi qatlamlari va guruhlari manfaatlarini ifoda etuvchi va ilgari suruvchi partiyani tashkil etish tashabbusi bilan chiqdi. 1991 yil 1 noyabrda – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining I Ta’sis qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Qurultoy partiya Ustavi va Dasturini qabul qildi, uning ijtimoiy-siyosiy faoliyatining ustuvor yo‘nalishlarini belgiladi. Yangi tashkil topgan partiya Markaziy Kengashining birinchi kotibi etib Mahmudjon Mo‘minovich Rasulov saylandi. Qurultoy ishida O‘zbekiston Respublikas i Prezidenti Islom Abdug‘aniyevich Karimov ishtirok etdi va so‘zga chiqdi. Haftasiga uch marta o‘zbek tilida chop etiladigan «O‘zbekiston ovozi» gazetasi artiyaning markaziy bosma nashriga aylandi. 1999 yil 8 oktyabrda O‘zbekiston XDP III qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Qurultoy mustaqil O‘zbekisto nni isloh qilish va demokra tik modernizatsiyalash borasidagi navbatdagi bosqichi vazifalarini e’tiborga olgan holda partiyaning ustuvorliklarini aniqlashtiruvchi yangi Dasturni qabul qildi. Qurultoy partiyaning ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlari manfaatlari va ehtiyojlariga yo‘naltirilganligini hamda uning mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlar ijtimoy samaradorligini oshirish ustuvorliklariga sodiqligini tasdiqladi. 10 2021 yil 1 iyul holatiga ko‘ra, partiya a‘zolarining umumiy soni 520 ming kishidan ziyodni tashkil etadi. Partiya a‘zolarining 49 foizi ayollar, 51 foizga yaqini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlardir. Partiya ko‘p millatli tarkibga ega va 47 millat va elat vakillarini birlashtiradi. Partiya tuzilishiga ko‘ra, 1 ta markaziy, 14 ta hududiy – Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 ta viloyat va Toshkent shahar hamda 22 shahar va 179 tuman tashkilotlari, shuningdek, partiya a‘zolarini ish joyi va yashash joyi bo‘yicha birlashtirgan 10 mingdan ziyod boshlang‘ich tashkilotlari mavjud. 2 Adolat sotsial-demokratik partiyasi. O‘zbekiston “Adolat” SDP 1995 yil 18 fevralda I Ta sis Qurultoyida tashkil topgan.ʼ O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1995 yil 18 fevralda 184-son bilan ro‘yhatga olingan.1995 yil 18 fevral – № O‘zbekiston “Adolat” sotsial-demokratik partiyasining I Ta sis Qurultoyi ʼ bo‘lib o‘tdi. Unda partiyaning Dasturi va Ustavi qabul qilinib, bosh shiori “Kuch – adolatda!” deb belgilandi. Qurultoy tomonidan partiyaning bosma nashri – “Adolat” ijtimoiy- siyosiy gazetasi ta sis etildi va 1995 yilning 22 fevral kuni gazetaning ilk ʼ soni nashr etildi. 2014 yil 21 dekabr – 2015 yil 4 yanvar – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari saylovida O‘zbekiston “Adolat” SDP ham munosib ishtirok etib, Oliy Majlis Qonunchilik palatasida 20 ta, mahalliy Kengashlarda esa 834 ta deputatlik o‘rinlariga ega bo‘ldi. 2 https://xdp.uz/history 11 Partiya 2007, 2015, 2016 yillardagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovida ham faol ishtirok etib, o‘z nomzodini ko‘rsatgan. 2019 yil 22 dekabr – 2020 yil 5 yanvar – O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari saylovida O‘zbekiston “Adolat” SDP ham munosib ishtirok etib, Oliy Majlis Qonunchilik palatasida 24 ta, mahalliy Kengashlarda esa 870 ta deputatlik o‘rinlariga ega bo‘ldi. Shuningdek, Oliy Majlis Senatiga 7 nafar partiya faoli senator etib saylandi. Oliy Majlis Qonunchilik palatasiga saylangan deputatlarimizning 13 nafari (54 %) hamda senatorlarning 2 nafari (28 %) xotin-qizlardir. Xalq deputatlari mahalliy Kengashlariga saylangan deputatlarning 460 nafari (55 %)ni xotin-qizlar, 51 nafari (6 %)ni yoshlar tashkil etadi. 2020 yil 1 iyul holatiga ko‘ra, partiya safiga 430 496 nafar a zolarʼ birlashgan bo‘lib, ularning 46 foizini xotin-qizlar, 39 foizini yoshlar tashkil etadi. Bugungi kunda joylarda 6250 ta boshlang‘ich partiya tashkilotlari, 204 ta tuman (shahar) Kengashlari va 14 ta hududiy partiya Kengashlari faoliyat yuritib kelmoqda. 3 O’zbekiston milliy tiklanish demokratik partiyasi. 1995 yilning 3 iyunida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida tashkil topgan. OʻzMTDP teran milliy ruh va dunyoqarashga ega boʻlgan, ruhan va qalban vatanparvarlik gʻoyalarini, siyosiy jihatdan oʻz taqdirini oʻzi belgilashga, oʻz-oʻzini boshqarishga intilayotgan, oʻzligini anglash, milliy birlik va milliy tiklanishni muhim hayotiy maqsadlari deb ifoda etayotgan fuqarolarning qarashlari va manfaatlarini birlashtiradi.3 https://adolat.uz/oz/history 12 OʻzMTDP ziyolilar, milliy taraqqiyot yoʻlidan borayotgan mulkdor va tadbirkorlar, ijodiy faoliyat bilan mashgʻul intellektual mehnat sohasi vakillari, istiqlol gʻoyasiga sadoqatli yoshlar, oʻz manfaatlarini umummilliy manfaatlar bilan uygʻunlikda koʻrayotgan fuqarolar hamda partiyaning dasturiy maqsadiga xayrixoh boshqa ijtimoiy tabaqalarga suyanadi va ularning manfaatlarini himoya qiladi. Partiyaning oliy organi Qurultoy boʻlib, partiya Markaziy kengashi tomonidan kamida 5 yilda bir marta chaqiriladi. Qurultoylar oraligʻida partiyaning doimiy ishlaydigan rahbar organi — Markaziy kengash (hayʼat)dir. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toshkent shahri va viloyatlar partiya kengashlari partiyaning mintaqaviy tashkilotlari hisoblanadi. Shahar va tumanlarda Oʻz MTDPning shahar va tuman kengashlari faoliyat yuritadi. Partiya oʻz atrofiga 50 mingdan ortiq aʼzoni birlashtirgan (2005). OʻzMTDP 1999 yil 8 dekabrda ilk bor boʻlib oʻtgan saylovlarda ishtiriborat oʻz fraksiyasini tuzdi. Fraksiya aʼzolari parlament qoʻmitalari va komissiyalari tarkibida qonunchilik faoliyatini olib bordi, barcha ish yoʻnalishlarida, nazorattahlil jarayonida, mafkudbirlarda ishtirok etdi. 2004 yil 26 dekabrda ikki palatali parlamentga oʻtkazilgan saylovlarda 11 nafar partiya aʼzosi Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi deputati etib saylandi. Partiyaning Qonunchilik palatasidagi fraksiyasiga partiya Markaziy kengashi raisi rahbarlik qiladi. 4 O’zbekiston liberal-demokratik partiyasi. 2003 yil 4-5 oktabr – bir guruh tashabbuskorlar – kichik biznes vakillari, tadbirkorlar va fermerlardan iborat ushbu tashabbuskor guruh a’zolari bilan uchrashdi. O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining Ta’sis S’ezdi bo‘lib o‘tdi. Unda partiya Dasturi va Ustavi tasdiqlandi, Siyosiy Kengash hamda Markaziy nazorat- taftish komissiyasi tarkibi saylandi. Shu kuni Toshmatov Qobiljon Fattoxovich Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati – O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasi Siyosiy Kengashi Ijroiya qo‘mitasi raisi etib saylandi. 14 tashkiloti” tanlovi bo‘yicha esa O’zLiDeP Samarqand shahar kengashi mutloq g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. 5 O’zbekiston Ekologik partiyasi. 2018 yil 14 Ekologik partiya tashkil etish tashabbuskorlari yig‘ilishida Tashkiliy qo‘mita tuzildi. Eko-partiya tuzish bo‘yicha chora-tadbirlar "Yo‘l xaritasi" ishlab chiqildi. Qonunchilikni takomillashtirish, xalqaro hamkorlik, jamoatchilik ekologik nazorati va ekologik muammolarni hal qilish amaliyotida 2008 yildan buyon faoliyat yuritayotgan O‘zbekiston Ekologik harakatining tajribasini saqlab qolish va yangi siyosiy kuchga o‘tkazishga qaror qilindi. 2018 yil 1-17 dekabr kunlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida O‘zbekiston Ekologik partiyasining ta’sis qurultoyiga delegatlar saylash bo‘yicha konferentsiyalar bo‘lib o‘tdi. 2019 yil 8 yanvarda Toshkentda O‘zbekiston Ekologik partiyasining Ta’sis qurultoyi bo‘lib o‘tdi, partiyaning Dasturi, Ustavi va ramzlari tasdiqlandi va uning boshqaruv organlari saylandi. 2019 yil 22 yanvarda O‘zbekiston Ekologik partiyasi O‘zbekiston Adliya vazirligida ro‘yxatga olindi. 27 fevral - 4 mart kunlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida O‘zbekiston Ekologik partiyasi hududiy partiya tashkilotlarini tashkil etish bo‘yicha konferentsiyalar bo‘lib o‘tdi. May-iyul oylarida viloyat va shahar konferentsiyalarida O‘zbekiston Ekologik partiyasining viloyat va shahar partiya tashkilotlari tuzildi. 5 https://uzlidep.uz/uz/about-the -party 15 2021 yil 1 sentyabr holatiga ko‘ra, Partiya 14 ta hududiy va 206 ga yaqin tuman va shahar partiya tashkilotlaridan iborat. Boshlang‘ich partiya tashkilotlari ko‘plab mahallalarda, korxona, muassasa va tashkilotlarda ishlaydi. Olti oy mobaynida 453 mingdan ziyod odam O‘zbekiston Ekologik partiyasi a’zosiga aylandi, ulardan 46.8 foizi ayollar, 39.8 foizi yoshlardir. I I BOB. O’ZBEKI STO NDA K OPPA RTI Y A VI YLI K VA SI Y OSI Y PA RTI Y A LA RNI NG HOK I MI YA TNI A MA LGA OSHI RI SHDA GI O’RNI . 2.1 O’zbek ist onda k o’ppart iy av iy lik ning riv ojlanishi. 16 Ko’ppartiyaviylik zamonaviy demokratik jamiyatlar siyosiy hayotini tashkil qilishning asosiy konstitusiyaviy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Aynan ko’ppartiyaviylik tufayli demokratiyaning siyosiy plyuralizm, qonun ustuvorligi, imkoniyatlar tengligi kabi asoskor tamoyillarini o’zida mujassam etgan siyosiy partiyalar va ularning vakillari o’rtasida doimiy muloqot ta’minlanadi. Mamlakat siyosiy hayotining barcha sohalarini, davlat va jamiyat qurilishini erkinlashtirishda, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy faolligini kuchaytirish va insonning o’z qobiliyatini to’la ro’yobga chiqarishi uchun tegishli shart-sharoit yaratishda, odamlarning o’z xohish- irodasini erkin ifoda etish, o’z manfaatlarini ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlarini ro’yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo’lgan turli manfaatlar, qarama-qarshi kuchlar va harakatlar o’rtasidagi muvozanatni ta’minlaydigan samarali mexanizmni shakllantirishda ko’ppartiyaviylik tizimi muhim rol o’ynaydi. Ko’ppartiyaviylik tizimini yanada mustahkamlash va partiyalararo raqobatni rivojlantirish uchun partiya o’z elektoratiga ega bo’lmog’i, “davlat va jamiyat qurilishining asosiy masalalari, mamlakatda yuritilayotgan ichki va tashqi siyosat bo’yicha aniq-ravshan pozisiyasi bilan, saylovda mazkur partiya uchun ovoz beradigan odamlar manfaatlarini qat’iy himoya qilishga qodirligi bilan saylovchilar o’rtasida obro” qozonmog’i eng muhim shartlardan hisoblanadi. Shuningdek, mamlakatimiz birinchi Prezidenti Islom Karimovning O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi qabul qilinganining 21 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasida ta’kidlanganidek, “ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotning aniq ustuvor yo’nalishlarini belgilab olishda siyosiy partiyalarning rolini keskin kuchaytirish, mamlakatimizni isloh etish va modernizasiya qilish bo’yicha strategik vazifalarni hal etishda ularning ishtirokini kengaytirish” izchil amalga oshirilayotgandemokratik yangilanishlarning muhim omili hisoblanadi. 17 “ Part iy a” so’zi lotincha “part” so’zidan kelib chiqqan bo’lib, “ish”, “qism” degan ma’nolarni anglatadi. Siyosiy partiya — aholining, sinfning, ijtimoiy qatlam yoki qatlamlarning bir qismi. Ilmiy nuqtai nazardan siyosiy partiyalar uchun berilgan quyidagi ta’rifni asos sifatida qabul qilish mumkin: siyosiy partiya – fuqarolarning eng faol, mushtarak mafkura asosida bog’langan, davlat hokimiyatini qo’lga kiritish, uni saqlab qolish va amalga oshirishga intiluvchi qismi, ixtiyoriy ittifoqi. Siyosiy partiyalar jamoat birlashmasi shaklida tashkil etiluvchi va faoliyat yurituvchi fuqarolik jamiyatining o’ziga xos instituti bo’lib, u muhim ijtimoiy-siyosiy va vakillik vazifalarini amalga oshiradi. Zamonaviy siyosatshunoslikda siyosiy partiyaning o’ziga xosligini ifodalovchi quyidagi bir qator jihatlari ajratib ko’rsatiladi: - har qanday partiya aholi guruhlari va aniq ijtimoiy qatlamning manfaat va intilishlarini ifoda etuvchi mafkura egasi va uning targ’ibotchisihisoblanadi; - siyosiy partiya – kishilarning tartibli va davomli birlashuvini ta’minlovchi respublika, viloyat, tuman va shahar darajasida faoliyat yurituvchi tashkilotdir; - siyosiy partiyaning maqsadi – o’zining elektorati manfaatlarini ifodalovchi dasturiy maqsadlarini ilgari surish imkoniyatiga ega bo’lish uchun davlat hokimiyati vakillik organlarida ko’pchilik o’rinni egallash hisoblanadi; - har bir siyosiy partiya o’zining xayrixohlari safini kengaytirishga harakat qiladi, ya’ni saylovlar davrida imkon qadar ko’proq saylovchilarni o’z tomoniga og’dirish bo’yicha ish olib borsa, saylovlar oralig’ida esa partiyaga tarafdorlarni jalb qilish hamda ularning tarkibidan partiya a’zolari va faollarini tanlash hamda tayyorlash chora- tadbirlarini amalga oshiradi 2.2 Siy osiy part iy alar huquqiy maqomi v a v azifalari 18 Hozirgi kunda har bir davlatda siyosiy partiyalarning huquqiy maqomi, ularning siyosiy hayotdagi roli, davlat bilan o‘zaro munosabatlarini belgilashda siyosiy partiya tushunchasini tahlil qilish va uning mohiyatini xalqimiz ongiga singdirishda siyosiy partiyalar to‘g‘risidagi maxsus qonunlar qabul qilinganligi, yurtimizda va xorijda ko‘plab olimlarimizning bu borada ilmiy tadqiqot olib borganligi va bu jarayon davom etayotganligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan nafaqat respublikamiz, butun dunyodagi demokratik davlatlarda faoliyat yuritayotgan siyosiy partiyalarning zamonaviy konstitutsiyaviy- huquqiy asoslari qabul qilindi va siyosiy partiya tushunchasining huquqiy termin sifatida yuridik qoidasi yaratildi. Biz qonunchilik hujjatlarida va olimlarning ilmiy tadqiqotlarida siyosiy partiya tushunchasiga berilgan ta’riflarni o‘rganish va qiyosiy tahlil qilishdan oldin siyosiy partiya so‘zining lug‘aviy-etimologik jihatiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, bu tushuncha o‘ziga xos ma’no-mazmunga ega ekanligini kuzatamiz. Siyosiy partiya so‘zining lug‘aviy ma’nosini tahlil qilar ekanmiz, bu ikki so‘z bir nechta tildan kelib chiqqanligini ko‘rishimiz mumkin. Siyosiy so‘zi arabcha ““ ) يــسایس siasiun), ya’ni “boshqarish” ma’nosini, partiya so‘zi esa lotin tili va fransuz tilida “pars”, “particium”, ya’ni “qism”, “bo‘lak” degan ma’nolarni anglatadi. Ularni umumlashtirsak, “boshqaruvchi bo‘lak”, “boshqaruvchi qism” degan tushunchalar hosil bo‘ladi. Bu tushuncha barcha davlatlarda turlicha nomlar bilan atalgan va demokratik prinsiplar va tendensiyalar rivojlanishi bilan ularning nomlanishi, maq sad va vazifalari hamda faoliyat mexanizmi ham o‘zgarib borgan. Masalan, birgina yurtimizda XX asrda “sho‘ro” deb nomlangan siyosiy guruhlar bugungi kunda siyosiy partiya sifatida ijtimoiy hayotimiz va davlatchiligimiz siyosiy hayotida muhim o‘rin egallagan. 6 Siyosiy partiya tushunchasining huquqiy ta’rifi nafaqat milliy qonunchiligimiz, balki boshqa mamlakatlar qonunchiligida turlicha aks etgan. Buni bir nechta mamlakatlar qonunchiligi bilan milliy qonunchiligimizni qiyosiy tahlil qilgan 6 Risqiyev T.T Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. - T.:Yangi asr avlodi. 2001.79-b 19 holda, ularga birma-bir to‘xtalib, tadqiqotimiz doirasida o‘z fikrlarimizni asoslab o‘tamiz. 1. Avvalo, O‘zbekiston Respublikasining “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi qonunining 1-moddasiga ko‘ra, “Siyosiy partiya O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining qarashlar, manfaatlar va maqsadlar mushtarakligi asosida tuzilgan, davlat hokimiyati organlarini shakllantirishda jamiyat muayyan qismining siyosiy irodasini ro‘yobga chiqarishga intiluvchi hamda o‘z vakillari orqali davlat va jamoat ishlarini idora etishda qatnashuvchi ko‘ngilli birlashmasidir” (O‘zbekiston Respublikasi “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi qonuni. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son, 15.10.2021- y., 03/21/722/0960- son), deb belgilangan. Xorijiy mamlakatlardan biri Moldaviya Respublikasining siyosiy partiyalar to‘g‘risidagi qonunchiligida siyosiy partiyaga quyidagicha ta’rif berilgan: “Siyosiy partiya – bu Moldaviya Respublikasi fuqarolarining siyosiy manfaatlari va irodasini ifoda etuvchi va amalga oshiradigan, ixtiyoriy, o‘zini o‘zi boshqaradigan, qat’iyatli a’zolik asosida tuzilgan jamoat birlashmasidir” . Barcha sohada rivojlanib, yetakchi davlatlardan biriga aylanib borayotgan yana bir xorijiy mamlakatlardan biri Gruziya Respublikasining “Fuqarolarning siyosiy birlashmalari to‘g‘risida”gi qonunining 1-moddasida siyosiy partiyaga quyidagicha ta’rif berilgan: “Fuqarolarning siyosiy birlashmasi umumiy g‘oyaviy va tashkiliy asosda tuziladi. Ushbu qonunda belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tgan va amalga oshiradigan fuqarolarning ixtiyoriy mustaqil birlashmasidir. U Gruziya Konstitutsiyasi va qonunchiligi doirasida faoliyat olib boradi” Yevropa qit’asining eng demokratlashgan davlatlaridan biri Germaniya Federativ Respublikasi qonunchiligida partiyalar – Federatsiya yoki davlatlardan birida doimiy ravishda yoki uzoq vaqt davomida siyosiy iroda shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadigan va Bundestag yoki Landtaglardan birida xalqning vakolatxonasida ishtirok etishni istagan fuqarolarning birlashmalari, agar ular bunday niyatlarning jiddiyligini yetarli darajada kafolatlasa, ularning masalaga haqiqiy munosabatining umumiy xususiyati va xususan, tashkilotning soni va barqarorligi, a’zolari soni va faol ijtimoiy faoliyati erkindir. Faqatgina shaxslar partiya a’zosi bo‘lishi mumkin . 20 Siyosiy partiya tushunchasi Makedoniya Respublikasi qonunchiligida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va boshqa huquqlar hamda e’tiqodlarni amalga oshirish va himoya qilish hamda ishtirok etganda, siyosiy qarorlarni qabul qilish jarayonida ishtirok etish maqsadida tashkil etilgan fuqarolarning ixtiyoriy tashkiloti hisoblanadi. Siyosiy partiyalar o‘zlarining maqsadlariga siyosiy irodani shakllantirish va ifoda etish hamda saylovlarda qatnashish hamda boshqa demokratik yo‘llar bilan erishadilar . Mamlakatimizga qardosh bo‘lgan davlatlardan biri Ozarbayjon Respublikasi qonunchiligida siyosiy partiyalar fuqarolarning umumiy siyosiy g‘o yalar va maqsadlarga ega bo‘lgan, mamlakat siyosiy hayotida qatnashadigan birlashmalari deb ta’kidlangan. Siyosiy partiyalar Ozarbayjon Respublikasi fuqarolarining siyosiy irodasini shakllantirishda o‘zlarining vazifalari va maqsadlaridan kelib chiqib, Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiq ravishda faol qatnashadi 7 O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasida siy osiy part iy alarning maqomini , ularning fuqarolik jamiyati hayotidagi roli va o’rnini belgilab beruvchi quyidagi eng muhim me’yorlarni ajratib ko’rsatish mumkin: - fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o’z vakillari orqali ishtirok etish huquqi - fuqarolarning kasaba uyushmalariga, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqi - demokratik prinsiplar asosida siyosiy partiyalarni tashkil etish va faoliyat yuritish kafolati - siyosiy partiyalarning turli tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalashi va o’zlarining demokratik yo’l bilan saylab qo’yilgan vakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etishi - partiya faoliyatidagi cheklovlar: konstitusiyaviy tuzumni zo’rlik bilan o’zgartirishni maqsad qilib qo’yuvchi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va 7 Shodmonov M.M”Siyosiy pa rtiyaning huquqiy mohiyati va uning nazariy- huquqiy tahlili” -T.:TDYU Tipografiya. 2021.176-b 21 xavfsizligiga, fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi chiquvchi, urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ’ib qiluvchi, xalqning sog’lig’i va ma’naviyatiga tajovuz qiluvchi, shuningdek harbiylashtirilgan birlashmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jamoat birlashmalarining tuzilishi va faoliyati ta’qiqlanadi - siyosiy partiyalar saylovlarda ishtirok etishi va saylovchilarning xohish-irodasini shakllantirishda ko’maklashadi. Ko’pgina boshqa demokratik mamlakatlar singari O’zbekistonda ham siyosiy partiyalar deputatlikka nomzodlarni ilgari suruvchi, saylov yakunlari bo’yicha parlamentda va mahalliy hokimiyat vakillik organlarida o’z vakillariga ega bo’luvchi hamda ularga partiyaning doimiy elektorati manfaatlarini ifoda etish va dasturiy ustuvorliklarini amalga oshirish uchun amaliy imkoniyatlar yaratuvchi asosiy institut hisoblanadi. Shunday ekan, fuqarolik jamiyati instituti hisoblanuvchi siyosiy partiya, birinchi navbatda, vakillik demokratiyasining muhim bo’g’ini bo’lib, quyidagi vazifalarni amalga oshiradi: - saylovlarda fuqarolarning ongli va faol ishtirokini ta’minlash; - turli ijtimoiy guruhlar manfaatlarini ifoda etishda davlat hokimiyati va fuqarolik jamiyati institutlari o’rtasida vositachilik qilish; - o’z elektoratining tegishli manfaatlarini himoya qiluvchi konsepsiya, loyiha va dasturlarni ishlab chiqish va ilguri surish. Mazkur vazifalarni amalga oshirishlari uchun partiyalarga qonunchilikda quyidagi huquqlar belgilangan: - o’z faoliyati to’g’risidagi axborotni erkin tarqatish, o’z g’oyalari, maqsadlari va qarorlarini targ’ib qilish; - saylab qo’yiladigan davlat organlaridagi o’z vakillari orqali tegishli qarorlarni tayyorlashda ishtirok etish; - qonunda belgilab qo’yilgan tartibda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti, davlat hokimiyati organlari saylovlarida ishtirok etish; 22 - partiya faoliyati bilan bog’liq yig’ilishlar, konferensiyalar va boshqa tadbirlarni o’tkazish; - qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda ommaviy axborot vositalari ta’sis etish va boshqa ommaviy axborot vositalaridan foydalanish; - O’zbekiston Respublikasining siyosiy partiyalari bilan ittifoq (blok) tuzish, ular bilan va boshqa jamoat birlashmalari bilan shartnoma munosabatlari o’rnatish Partiya o’z nizomi asosidagi faoliyatida ushbu huquqlardan foydalanish jarayonida quyidagi ijtimoiy-siyosiy vazifalarni ham bajaradi: - fuqarolarning siyosiy va huquqiy madaniyatini rivojlantirish, ularda mas’uliyatli fuqarolik axloqini shakllantirishga ko’maklashadi; - partiya o’zining tadbirlari, ijtimoiy loyihalari orqali (xususan, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan hamkorlikda), shuningdek, yuqori bilim va saviyaga ega bo’lgan fuqarolarni partiya ishiga jalb qilish orqali fuqarolarning ijtimoiy va siyosiy hayotda faol ishtirok etishiga ko’maklashadi; - partiya doimiy elektoratini o’ylantirayotgan dolzarb iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni aniqlash, ularni samarali hal qilishga yo’naltirilgan loyiha va dasturlarni ishlab chiqish hamda saylab qo’yiladigan hokimiyat organlarida o’zining vakilligi orqali ularni ilgari suradi. Siyosiy partiyaning mohiyati partiyaning ijtimoiy tarkibi va ijtimoiy negizi; partiya rahbariyatining tarkibi, manfaatlari va maqsadlari; tashkilotning dasturiy qoidalari; uning siyosiy xatti-harakatlarining obyektiv yo’naltirilganligi kabi xususiyatlarga chambarchas bog’liqdir. Siyosiy partiya mohiyatining eng muhim ko’rsatkichi uning oxir- oqibatda kimning va qanday kuchlarning manfaatlari hamda qarashlarini ifoda etishi, himoya qilishi va o’z kundalik faoliyatida amalga oshirishidir. 8 8 Karimov I.A “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.: “Ma’naviyt”, 2008.125-b 23 Siyosiy partiyaning jamiyatdagi funksiyalari hayotdagi masalani o’rganish uning siyosiy taraqqiyotdagi o’rni va rolini tushunib yetish, maqsadlarini yaxshiroq tasavvur etishga yordam beradi. Jamiyat siyosiy tizimida siyosiy partiyalar quyidaga asosiy funksiyalarni bajaradilar: - siyosiy maqsadni belgilash. Mafkurani va dasturlarni ishlab chiqarar ekan, partiyalar strategiyani belgilashga, fuqarolarni muqobil va boshqa xatti- harakatlarning ham mumkinligiga ishontirishga intiladilar; - ijtimoiy manfaatlarni ifoda etish va saralash. Manfaatlarni guruhlar ham ifoda etishlari mumkin, lekin faqat partiyalargina ularni markaziy davlat organlarining qarorlariga ta’sir ko’rsatadigan shaklda bir butun qilib birlashtira oladilar; - fuqarolarni safarbar qilish va ijtimoiylashtirish. Partiyalar o’z faoliyatining uzoq muddatli ijtimoiy va g’oyaviy-psixologik asosini yaratadilar, ommaviy axborot vositalaridan foydalangan holda tegishli ijtimoiy fikrni shakllantiradilar; - hukmron elitani shakllantirish. Hokimiyatning mahalliyorganlarini, hukumatning avval yashirin, so’ngra esa real tarkibini shakllantiradilar; hokimiyatning vakolatli organlari bilan jamiyat o’rtasidaga aloqalarni ta’minlaydilar; boshqa siyosiy institutlar bilan birga davlat boshqaruvi va ijtimoiy boshqaruv mexanizmini shakllantiradilar, hukumat tuzilmalari va mexanizmlarining barqarorligini ta’minlaydilar; - siyosiy rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish. Siyosiy partiyalar faoliyatining asosiy yo’nalishlari orasida dasturiy qoidalarni, ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy strategiyani ishlab chiqishni alohida ajratib ko’rsatish lozim bo’ladi. Hozirgi zamon strategiyasini ishlab chiqishga malakali kadrlar jalb etiladi. Partiyalarning fuqarolarni ijtimoiylashtirish borasidagi faoliyati ularning pirovard maqsadlari va ularga vakolat bergan ijtimoiy guruhlarning manfaatlari bilan bog’liq. Hukmron partiyalar ular himoya qilayotgan qadriyatlarning ijobiy 24 qabul qilinishini, ular tutayotgan yo’lning keng ijtimoiy qo’llab- quvvatlanishini ta’minlaydigan ijtimoiylashuvni amalga oshirishga intiladilar. 9 Har bir partiya uchun tegishli ijtimoiy birlashmalarning manfaatlarini himoya qilish vakolati juda muhimdir. Ushbu funksiyaning mazmunini mazkur manfaatlarni ifodalashning siyosiy vositalarini ta’minlash, ularni maqsadlar va ideallar shaklida bayon qilish hamda siyosatning boshqa subyektlari bilan o’zaro ta’sir jarayonida himoya qilish tashkil etadi. Manfaatlarni ifoda etish vakolati funksiyasi turli qatlamlar va guruhlarning o’ziga xos manfaatlarini muvofiqlashtirish asosida ijtimoiy birliklarning umumiy manfaatlarini jamlash yo’li bilan hamda davlat organlarini egallash va ular ustidan nazorat o’rnatish yoki siyosiy qarorlar qabul qilish va amalda hukmronlik qilish jarayonida ushbu organlarga tazyiq o’tkazishning turli shakllari vositasida amalga oshiriladi. Partiya saflarining birligi va hamjihatligini ta’minlash, partiya a’zolari va tarafdorlarini o’zaro yaqinlashtiruvchi qadriyatlar va me’yorlarni ishlab chiqish, rahbarlikni amalga oshirish va partiya faoliyatini boshqarishga qaratilgan partiya ichki faoliyati juda muhimdir. Siyosiy partiyalar faoliyatining muhim yo’nalishlari quyidagilardan iborat: Ø tegishli ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini aniqlash, bayon qilish va asoslash, ularni faollashtirish va integrasiyalash; Ø siyosiy doktrinalar va dasturlar yaratish; Ø davlatda hokimiyat uchun kurashga va davlatning faoliyat dasturlarini yaratishda, davlat hokimiyatini amalga oshirishda ishtirok etish; Ø umuman, jamiyatni yoxud uning bir qismini siyosiy jihatdan tarbiyalash, ijtimoiy fikrni shakllantirish; Ø davlat apparati, kasaba uyushmalari, jamoat tashkilotlari uchun kadrlar tayyorlash va ularni yuqori mansablarga ko’tarish; Ø partiya ichidaga tashkiliy faoliyat. 9 Karimov I.A Tarixiy xotirasiz – kelajak yo’q, - T.: “Sharq”, 1998 25 2.3 Siy osiy part iy alarning hok imiy at ni amalga oshirishdagi isht irok i. Siyosiy partiyalar, Konstitutsiyaning 56-moddasiga binoan, jamoat birlashmalari tizimiga kiruvchi jamoat birlashmalaridan biridir. 26 Konstitutsiyaning 60-moddasida siyosiy partiyalarning maqo- mi konstitutsiyaviy asosda mustahkamlab qo'yilgan. Unga asosan: "Siyosiy partiyalar turli tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydilar va o'zlarining demokratik yo'l bilan saylab qo'yilganakillari orqali davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etadilar. Siyosiy partiyalar o'z faoliyatlarini moliyaviy ta'minlanish man- balari haqida Oliy Majlisga yoki u vakil qilgan organga belgi- langan tartibda oshkora hisobotlar berib turadilar". Bu moddaning mazmunidan kelib chiqsak. siyosiy partiyalar: -mamlakatdagi turli tabaqa va guruhlarning siyosiy irodasini ifodalaydi (demak, bu siyosiy tashkilot); -demokratik saylovlarda ishtirok etadi; -demokratik saylov natijasida turli organlarga (Oliy Majlis- ning Qonunchilik palatasi, mahalliy kengashlar) saylangan vakil- lari orqali davlat hokimiyatini amalga oshirishda tuzishda (huku- matni) ishtirok etadi. Siyosiy partiyalar davlat hokimiyatini tuzishda ishtirok etar ekan, o'z-o'zidan ularning shu organlar faoliyatida ishtirok etishi, ularning faoliyatini nazorat qilishda ishtirok etishini vujudga keltiradi. Siyosiy partiya mamlakatdagi kuchli tuzilmalardan bo'lib, jamiyat taraqqiyotiga ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun, ularning faoliyatini moliyalashtirish ochiq, ixtiyoriy bo'lishi kerak. Siyosiy partiyalar faoliyatidan mamlakat dushmanlari foydalanishi, ularni noto'g'ri yo'lga boshlashi mumkin. Bu, asosan, siyosiy partiyalar- ning faoliyatini moliyalashtirish asosida amalga oshiriladi. Shu- ning uchun, Konstitutsiyada siyosiy partiyalar faoliyatini moli- yalashtirish ahvoli, yo'llari haqida Oliy Majlisga hisob berib turish belgilangan. Konstitutsiya normalaridan tashqari siyosiy partiyalar faoliyati haqida bir necha joriy qonunlar mavjud. Jumladan, "Siyosiy partiyalar to'g'risida", "Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish to'g'risida"' qonunlar. 27 "Siyosiy partiyalar to'g'risida"gi Qonunning 1-moddasida siyosiy partiyalarga shunday ta'rif berilgan: "Siyosiy partiya O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining qarashlar, manfaatlar va maqsadlar mushtarakligi asosida tuzilgan, davlat organlarini shakl- lantirishda jamiyat muayyan qismining siyosiy irodasini ro'yobgachiqarishga intiluvchi hamda o'z vakillari orqali davlat va jamiyat ishlarini idora etishda qatnashuvchi ko'ngilli birlashmasidir". Qonun siyosiy partiyalarni tuzish, faoliyat ko'rsatish prin- siplarini, unga a'zolik masalasi, faoliyat kafolatlarini, faoliyatini to'xtatish, tugatish, siyosiy partiyalarning huquqlarini, vakillik organlari tarkibida fraksiyalar (guruhlar) tuzish, siyosiy partiyalar- ning mulki masalalarini batafsil tartibga soladi. Siyosiy partiyalarning Prezident, vakillik organlariga saylov- larda ishtirok etish huquqlari tegishli organlarga saylov to'g'risidagi qonunlarda belgilangan. Siyosiy partiyalarning davlat hokimiyatidagi ishtirokining eng muhimlaridan biri Prezidentlikka, vakillik organlariga deputatlik- ka nomzod ko'rsatishdir. Siyosiy partiyalarning hokimiyat ishla- rida ishtirokining yana bir shakli Qonunchilik palatasi tarkibidagi partiya fraksiyalari, mahalliy Kengashlardagi partiya guruhlari faoliyati orqali ko'rinadi. 2008-yil 1-yanvardan kuchga kirgan "Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish handa mamlakatni mo- dernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to'g'risida"gi Konstitutsiyaviy qonun mamlakat hayotida ham, siyosiy partiyalar hayotida ham muhim voqea bo'ldi. Qonunning 2-moddasida Qonunchilik palatasida siyosiy par- tiyalarning fraksiyalarini tuzish, ro'yxatga olish tartibi, fraksiya tuzishdan maqsad, fraksiyalar mavqei (ko'pchilik), bloklar tuzish. parlamentda o'zini muxolifat deb e'lon qilish, muxolifatchilarning huquqlari belgilab qo'yildi. Qonunning 3-moddasida siyosiy partiyalar fraksiyalarining Qonunchilik palatasi Spikeri o'rinbosarlarini saylashdagi roli (nomzod ko'rsatishi, har bir fraksiya o'z vakiliga ega bo'lishi) belgilangan. 28 Qonunning 4-moddasida siyosiy partiyalar fraksiyalarini Bosh vazirni lavozimiga tayinlashdagi ishtiroki mustahkamlangan'. Bu keyinchalik o'zgardi. Qonunning 5-moddasida Bosh vazirni muddatidan avval lavozimidan ozod qilishdagi partiya fraksiyalari ishtiroki belgilandi. Unga asosan, Qonunchilik palatasidagi siyosiy partiyalar frak- siyalarini O'zbekiston Respublikasi Prezidenti ko'rib chiqishi uchun taqdim etgan tashabbusiga binoan, agar bunday tashabbusni pala- tadagi yetakchi partiya fraksiyasi qo'llab-quvvatlasa hamda maz- kur tashabbus Prezident tomonidan Oliy Majis palatalariga ovozga qo'yilganda deputatlar va senatorlarning umumiy sonining uchdan ikki qismidan ko'prog'ining ovozini olsa, Prezident Bosh vazirni lavozimidan ozod etish to'g'risida qaror qabul qiladi. Qonunning 6-moddasida viloyat va Toshkent shahar hokimi lavozimiga nomzod tegishli Kengashga tasdiqlash uchun Prezident tomonidan Kengashdagi siyosiy partiya guruhlari bilan maslahat- lashib taqdim qilish tartibi belgilandi. Qonunning 7-moddasiga ko'ra viloyat va Toshkent shahar Kengashlari deputatlari guruhlari hokimning qoniqarsiz faoliya- ti ustidan O'zbekiston Respublikasi Prezidentiga asoslantirilgan xulosalar taqdim etish huquqiga ega bo'ladi. Bunday tashabbus yetakchi partiya guruhi tomonidan qo'llab-quvvatlansa, Prezident bu tashabbusni xalq deputatlari Kengashi muhokamasiga kiritadi va muhokama natijalariga muvofiq qaror qabul qiladi. 10 Prezident konsepsiyasidagi qonunchilik tashabbusiga binoan Konstitutsiyaga o'zgartirish kiritildi. "O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ayrim moddalariga qo'shimchalar kiritish to'g'risida (78, 80, 93, 96 va 98- moddalarida)gi qonunga asosan (2011-yil 18-aprelda Prezident tomonidan imzolangan), Konstitutsi- yaning 98-moddasi yangicha tahrirda bayon qilindi. Unga asosan Bosh vazir nomzodi Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga say- lovda eng ko'p deputatlik o'rnini olgan siyosiy partiya yoki teng miqdordagi eng ko'p deputatlik o'rinlarini qo'lga kiritgan siyosiy partiya tomonidan taklif etiladi. 10 O’zbekiston Respublikasi Oliy M ajlis faoliyatini tartibga soluvchi qonun hujjatlari to’plami.-T.:-322-324-betlar 29 Amaldagi Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik votumi bildi- rilib, u iste'foga chiqqanda yangi Bosh vazir nomzodi Prezident to- monidan Qonunchilik palatasidagi barcha siyosiy partiyalar fraksi- yalari bilan maslahatlashuvlar o'tkazilgandan so'ng Oliy Majlisga ko'rib chiqish va tasdiqlash uchun taqdim etiladi. Bunday tartiblarning o’rnatilishi siyosiy partiyalarning rolini oshirib, ularning hokimiyatni amalga oshirishdagi ishtirokini kengaytiradi. 11 X ulosa Xulosa o'rnida shuni aytish kerakki, O'zbekistonda siyosiy tizimi zamonaviy siyosiy munosabatlar shart-sharoitlari va omillariga moslashish hamda 11 Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq.Darslik. –Toshkent:H-89 Adolat, 2013 -552b. 30 uyg'unlashish sifatlariga ega bo'lib bormoqda. Siyosiy partiyalarning islohatlar jarayonidagi jamiyatni yangilash va modernizasiya qilish, fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishdagi roli va ahamiyati kuchaytirish, ijro hokimiyati ustidan jamoatchilik, saylab qo'yiladigan hamda vakolatli organlar nazoratini kuchaytirish, taraqqiy topgan demokratik davlatlar tajribasi asosida yurtimizda haqiqiy ko'ppartiyaviylik muhitini qaror toptirishga qaratilgan hayotiy zarur huquqiy qoidalar o'z aksini topdi. Bularning barchasi siyosiy partiyalarning keng ko'lamda ijtimoiy-siyosiy faoliyat yuritishini ta'minlaydigan mustahkam qonunchilik bazasi yaratilishiga va ularning jamiyatimizdagi o'rni va nufuzi va mavqeini, vakolatlarini yanada kengaytirishga xizmat qiladi. Bizga ma'lumki, yangi qonun loyihalarini tayyorlash tashabbusi deputatlarning to'g'ridan-to'g'ri birlamchi vazifalaridan biridir. Zamon talablari, jamiyatimiz shartsharoitlari, aholimiz tub ehtiyojlarining mazmunidan kelib chiqqan qonun loyihalari borasida tashabbuslar siyosiy partiyalar fraksiyalari vakillari tomonidan muntazam ravishda ilgari surilishi zarur. Siyosiy partiyalar mamlakat fuqarolarining eng faol, dunyoqarashi, maqsadi, fikrlari mushtarak boʻlgan muayyan qismini oʻz safida birlashtirgan va umumxalq manfaatlari yoʻlida siyosiy hokimiyat uchun kurashadigan siyosiy tashkilot boʻlgani bois fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan ajralib turadi. Foy dalanilgan adabiy ot v a manbalar ro’y xat i. 1. 2008. Karimov I.A “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.: “Ma’naviyt”, 31 2. Karimov I.A Tarixiy xotirasiz – kelajak yo’q, - T.: “Sharq”, 1998 3. Risqiyev T.T Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. - T.: “Yangi asr avlodi”.2001. 4. Shodmonov M.M”Siyosiy partiyaning huquqiy mohiyati va uning nazariy-huquqiy tahlili” -T.:TDYU Tipografiya. 2021 5. Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq.Darslik. –Toshkent:H-89 Adolat, 2013 -552b. kipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_Milliy_tiklanish_demokr Ilov a 32 33

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Siyosiy partiyaning huquqiy asoslari va O'zbekistonda partiyalarning faoliyati

1.1. Siyosiy partiya tushunchasi va uning huquqiy asoslari

1.2. O'zbekistonda siyosiy partiyalar faoliyati

II BOB. O‘zbekistonda ko‘ppartiyaviylik va siyosiy partiyalarning hokimiyatni amalga oshirishdagi o‘rni

2.1. O'zbekistonda ko‘ppartiyaviylikning rivojlanishi

2.2. Siyosiy partiyalar huquqiy maqomi va vazifalari

2.3. Siyosiy partiyalarning hokimiyatni amalga oshirishdagi ishtiroki

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить