Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 205.1KB
Покупки 8
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

O’zbekiston tаriхini o'rganishda qadimi yonon tаriхchilari asarlari manba sifatida

Купить
O’zbekiston tаriхini o’rganishda qadimi Yonon tаriхchilari asarlari manba sifatida. Mundarija: Kirish ............................................................................................................................................... 2 I.Bob.O’zbekiston tаriхini o’rganishda qadimi yonon tаriхchilari asarlari manba sifatida. ............ 5 1.1.Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi. ........................................................................... 5 1.2.O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda Yunon tarixchilari asarlarining o`rni mavzusi bayoni bilan o`quvchilarni tanishtirish. ......................................................................................... 11 II.Bob.O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari to‘g‘risida Yunon-Rim- manbalari ........................... 22 2.1 O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda Yunon-Rim tarixchilari asarlarining o`rni mavzusining pedagogik texnologiyalar orqali o`rgatishning afzalliklari ...................................... 22 2.2.O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari to‘g‘risida Yunon-Rim- manbalari ................................ 28 Xulosa ............................................................................................................................................ 33 Foydalanilgan adabiyotlar .............................................................................................................. 35 1 Kirish Mavzuning dolzarbligi .Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy sohadagi islohotlar ta’lim tizimida ham yangilanishlar bo`lishini taqozo etmoqda. Ta’lim sohasini isloh qilishga oid davlat siyosati ta ’lim tizim i rivojlanishi strategiyasining ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi. O‘zbekistonRespublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasida qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to ‘g ‘risida»gi Qonuni va «Kadrlar t ayyorlash milliy dasturi» ta’limni tubdan isloh qilishda amaliy dastur bo‘ldi. Ta’lim sohasidagi mazkur hujjatlar Respublikada ta’limni rivojlantirish ustuvor soha ekanligi e’tirof etish bilan birga xalq ta’limi sohasining barcha yo‘nalishlarida modernizatsiyalash ishlariga katta yo‘l ochib berdi. Ta’lim islohotlaridan asosiy maqsad - xalqning boy intellektual merosi va umum bashariy qadriyatlar, zam onaviy m adaniyat, iqtisodiyot, fan va texnika, texnologiyalarning yutuqlari asosida shaxsning ma’naviy sifatlarini tarbiyalash va rivojlantirishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov ta ’kidlaganidek: «Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko‘p asrlar mobaynida yaratib kelingan g ‘oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy merosni tiklash davlat siyosati darajasiga k o ‘tarilgan nihoyatda m uhim vazifa bo`lib qoldi»1 Shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyati, jamiyatning axloqiy va ma’naviy takomiliko‘p jihatdan yoshlarning ma’naviy tarbiyasiga bog'liq. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006 yil 25 avgustdagi PQ -451-sonli «Milliy g ‘oya targ‘iboti va ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish to‘g ‘risida»gi Qarorida ko‘rsatilganidek «Vatanimiz mustaqilligining ma’naviy asoslarini mustahkamlash, milliy qadriyatlarimiz, an’ana va urf-odatlarimizni asrab-avaylash, xalqimiz, ayniqsa, yosh avlod qalbi va ongiga, ona- yurtgamuhabbat, istiqlolga sadoqat tuyg'ularini chuqur singdirish masalasi bugungi kunda tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda»2. 2 Bu vazifani hal etish uchun oliy ta’lim m uassasalari, jumladan oliy o'quv yurtlari ta ’lim -tarbiya jarayonida xalqimiz tarixi, madaniyati, ma`naviyatiga yangicha qarash, uni bugungi kun nuqtai nazaridan o'rganish, baholash va ulardan talabalarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalash va rivojlantirishda foydalanish maqsadga muvofiq. Yurtboshimiz ta’kidlaganidek, «O'z tarixini bilmaydigan, kechagi kunini unutgan millatning kelajagi yo 'q»3 Ta'lim -tarbiya tarixi boy ma’naviy merosga ega bo'lib, uni o'rganish va ta ’lim iste’moliga kiritish kadrlar tayyorlash milliy modelida ko'rsatilganidek, har tomonlama barkamol insonni tarbiyalash va rivojlantirishda, ma’naviy sifatlami tarkib toptirishda katta ahamiyat kasb etadi. "Ma’naviyat - insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuchqudratidir. U yo 'q joyda hech qachon baxt-saodat bo'lmaydi. Nafaqat ko'hna tarix balki yangi tarix ham buning k o 'plab m isollarini beradi”4. Buyuk donishmandlar Suqrot, Aristotel, Diogen, Seneka, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Qoshg'ariy, Yusuf Xos Hojib, Alisher Navoiy. Nasafiy va boshqalarning fikricha ma’naviylik insonlarning o'zaro munosabatlarida ezgulik, poklik, adolat, mehr-muruvvat, o'zaro yordam va o'zaro tushunish kabi sifatlarning yuzaga kelishida namoyon bo'ladi. «Avesto» va Sharq mutafakkirlarining pedagogik ta’limoti hamda Ma’mun akademiyasi olimlari yaratgan o'lmas asarlar dunyo fani va sivilizatsiyasiga qo'shilgan mislsiz hissadir. Ular orasida Muhammad Muso Xorazmiy (783-850 yy.), Ahmad Farg'oniy (tax. 797-865), Abu Rayhon Beruniy (973-1048), Abu Ali ibn Sino (980-1037), Abu Nasr ibn Iroq (958-1034), Abu Sahl Masihiy (977-1011), Abulxayr ibn Hammor (961-1038), Abu Ali ibn Miskavayx (vaf. 1030), Abu Mansur as-Saolibiy (961-1038), Abu Abdulloh Iloqiy (vaf. 1068), Abu Abdulloh al-Xorazmiy (vaf. 997) larning asarlari alohida o 'rin tutadi. Ma’mun akademiyasi olimlaridan o'ziga xos ma’naviv-pedagogik meros qolgan. Ularning didaktik asarlarida ifodalangan saxovatlilik, insonparvarlik, halollik, do'stlik, Vatanga muhabbat, tabiatga nisbatan ehtiyotkorona munosabat, mehnatsevarlik, sabr-qanoatlilik, 3 xushmuomalalik, mardlik, e’tiqodlilik, adolatlilik, sadoqatlilik, jonajon o`lkaga muhabbat, ijodkorlik, zukkolik, poklik, qanoatlilik, to‘g‘rilik hamda boshqa milliy va umuminsoniy sifatlarni har bir yoshning ongiga singdirish ma’naviy ta ’lim -tarbiyaning asosiy talablaridan hisoblanadi. Allomalarning merosi vositasida talabalarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalash va rivojlantirish muammosi bilan falsafa, adabiyotshunoslik, tarix, inson va jamiyat, etnografiya va boshqa fanlar namoyandalari u yoki bu darajada shug‘ullanib kelmoqdalar. Faylasuf olimlardan I.Mo'minov, J.Tulenov, M.Xayrullaev, M.Mahmudov, S.Shermuhamedov,E.Yusupov, H .Aliqulovlar yuksak shaxs tarbiyasi haqida fikr yuritar ekanlar, insonni m oddiy va m a’naviy taraqqiyotning yaratuvchisi, erkin ijodkor sifatida talqin etadilar. Kurs ishining maqsadi va vazifalari . O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda yunon-rim tarixchilari asarlarining o`rni va ahamiyatini o`rganishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish usullarini o`rganish. Kurs ishining nazariy asoslari . O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda yunon-rim tarixchilari asarlarining o`rni va ahamiyatini o`rganishda pedagogik texnologiyalar haqida pedagogik manbalardan izlanish olib borish. Kurs ishining metodologik asoslari . O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda yunon-rim tarixchilari asarlarining o`rni va ahamiyatini o`rganishda pedagogik texnologiyalar turlarini qo`llash va yaratish. Kurs ishining obyekti . O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda yunon- rim tarixchilari asarlari. 4 I.Bob. O’zbekiston tаriхini o’rganishda qadimi yonon tаriхchilari asarlari manba sifatida. 1.1. Qadimgi Yunoniston tarixi manbashunosligi. Qadimgi Yunoniston tarixiga oid manbalar ko‘pligi va yaxshi saqlanib qolganligi bilan boshqa hududlar tarixidan farq qiladi. Yunoniston tarixi manbashunosligida qadimgi tarixchilarning asarlari muhim o ‘rin tutadi. Er avVI—V asrlarda tarix fani gullab yashnagan davridir. Bu davr tarixchiligini g‘arb olimlari «Aliolida polislar tarixi» deb atashadi. Bu davrdagi ko‘zga ko‘ringan tarixchilardan: Gerodot, Fukidid va Ksenofontni olish mumkin. Makedoniyalik Aleksandming sharqqa yurishlaridan so‘ng Yunoniston tarixida yangi tarix maktabi — Arastu maktabi shakllandi. Bu davrning eng ko'zga ko'ringan asari Arastuning «Politiya» asaridir. Bu asar Arastu va uning shogirdlari tomonidan yozilgan bo‘lib, yunon polislari, O’rta yer dengizi qirg‘oqlaridagi yunon koloniyalari haqida muhim ma’lumot beradi. Asar juda ko‘p boiimlardan iborat bo‘lsa-da, uning faqat bizgacha «Afina politsiyasi» qismi yetib kelgan. Ellin davriga kelib yunon jamiyatidagi keskin o ‘zgarishlar, katta davlatlaming vujudga kelishi bilan umumiy tarixga asos solindi. Bu davrning eng ko‘zga ko'ringan tarixchilaridan biri Timey bo‘lib, u o ‘zining asarida Bolqon Yunonistoni, g‘arbiy yunon mustamlakalari haqida muhim ma’lumotlar beradi. 1 Qadimgi yunon tarixi bo‘yicha eng muhim manbalardan biri arxeologik topilmalar hisoblanadi. Arxeologlar Bolqon Yunonistoni va Egey dengizi orollaridagi qadimgi ibodatxonalar, saroylar, mudofaa inshootlarini qazib ochdilar. Ayniqsa, Krit orolida ingliz arxeologi A. Evans 40 yildan ko‘proq vaqt Knoss saroyini qazib ochdi. Kichik Osiyoda nemis arxeologi 1 Shadrikov V.D. Filosofiya obrazovaniya i obrazovateln ы ye politiki. - M.: Izdatelskaya firma «Logos», 1993. – 181 s 5 G. Shlimanning Troya xarobalarini qazib ochishi qimmatli ma’lumotlarni berdi. Me’muar asarlar. Polislarning yemirilishigacha yunonlar tarix va adabiyotga oid asarlarni me’muar shaklda yozishgan. Er avIV asrdagi eng yirik me’muar sar Ksenofontga tegishli. U asosan harbiy sohaga oid ma’lumotlarni beradi. Ellinizm davrida me’muar va avtobiografik asarlar yozish odat tusiga kirdi. Ellin davri siyosatchilaridan Pirra va Arata eng yirik tarixiy asarlar mualliflari hisoblanadilar. Ular «Axey ittifoqi» haqida keng ma’lumotlarni yozib qoldirishgan. Xatlar. Antik jamiyatda xatlar muhim o ‘rin tutgan. Ular ikki xil shaklda ochiq va yopiq shaklda yozilgan. Platon, Isokrat va Sallyustiylar yozgan ochiq xatlarida falsafiy muammolar haqida fikr yuritilgan. Yopiq xatlar davlat ahamiyatiga molik xatlar boiib, maxsus kishilar nomidan yozilgan. Ularda asosan siyosiy va maxfiy maiumotlar yozilgan. Shoirlar va ularning asarlari. Yunon she’riy adabiyotining shakllanishi er avIX—VIII asarlarga tegishli boiib, bu davmi «Gomer davri she’riyati» deyishadi. Gomer, Gesiod va dramaturglar Esxil, Sofoklning asarlari juda yaxshi saqlangan. Gesiod o‘zining «Mehnat va kunlar» asarida yunon jamiyatidagi ijtimoiy ziddiyatlar haqida yozadi. 6 Shaharlar. Yunon tarixiy manbashunosligiga shahar qoldiqlari muhim o'rin tutadi. Shaharlardagi saroylar, ibodatxonalar yaxshi saqlangan. Krit- Miken davri saroylari, inshootlari juda ko'plab topilgan. Yunon me’morchigining asosiy yodgorliklaridan bu Palestlar va Gimnasiylardir. Palestlar — bu sport inshootlari jumlasiga ki rib, u yerda asosan yosh bolalar muntazam sport bilan shug‘ullanishgan. Gimnasiy — sport inshooti boiib, bu yerda asosan kattalar sport va fan bilan shug‘ullanganlar. Bizgacha Afinaning ikki katta gimnasiyasi saqlanib qolgan. Ulardan biri qahramon Akadem bogida joylashgan, ikkinchisi likeylik Appolon dala hovlisida joylashgan. Yunonistondagi madaniyat markazlaridan yana biri bu muqaddas joylar va ulardagi haykal va inshootlardir. Sliaharlar tarixini o ‘rganishda qadimgi yoilar ha... muhim ahamiyat kasb etadi. Eng yirik yoilar xarobasi Afina va Pirey portidagi y o i boiib, dengiz ortidan keltirilgan mahsulotlar Pirey portiga tushirilib, shu y o i orqali Afinaga keltirilgan. Bu mashhur y o i Peloponnes urushi davrida Sparta va uning ittifoqchilari tomonidan buzib tashlangan. Hozirgi kunda faqat uning xarobalarigina saqlanib 7 qolgan. Pireydan tashqari Yunonistonning ikki yirik porti Samos va Iskandariya ham o ‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Mudofaa devorlari . Yunon mudofaa va harbiy tarixida himoya devorlari va boshqa fortifikatsiya inshootlari muhim o ‘rin tutadi. Yunon tarixini qadimgi davriga oid mudofaa inshootlari Troya, Mikena, Tirinf va Afinada yaxshi saqlangan. Undan tashqari Xersones, Eley, Metapont, Akrogant shaharlari devorlari asl holicha saqlanib qolgan. Yozuvlar. Yunon tarixini o ‘rganishda yozuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Asosan XIX asrning 70-yillaridan papirus topilmalarni o ‘rganish natijasida yangi «papirologiya» faniga asos solindi. Yunon jamiyatiga papirusning kirib kelishi Misr tarixi bilan uzviy bogMiqdir. Qadimgi mashhur yunon — lirik shoirlari Alkey, Sapfo, Korin, Pindara, Vakximida va mashhur fojeanavislar Sofokl va Evripid hamda mashhur hajviy asarlar muallifi Menandrlar o ‘z asarlarini papiruslarga yozishgan. Papirusga ko‘chirilgan eng yirik asar Arastuning «Afina politiyasi» asaridir. Keyinchalik qog'ozning kashf etilishi bilan papiruslar o ‘z ahamiyatini yo'qotgan, ularni faqat hukmdor saroyidagi arxivlardan topish mumkin. Tangalar. Yunoniston iqtisodiy tarixini o ‘iganishda tangalar muhim o’rin tutadi. XVIII asrda Venada o'tkazilgan qadimgi yunon tangalari ko'rgazmasida 70000 dona yunon tangalari kolleksiyasi namoyish etilgan. Qadimgi yunon tangalari iqtisod va savdo sohasidagi eng muhim ashyoviy dalildir. Arxaik davr yunon tangalari kumushdan bo'lib, uning teskari qismida shahar ramzi yoki shahar nomining birinchi harfi tushirilgan. Ellin davri tangashunosligi arxaik davr tangashunosligidan farq qiladi. Ularda asosan hukmdorning surati va teskari tomonida esa yozuv va ramzlar tushirilgan. Tangalardan tashqari tesserlar, ya’ni hozirgi kundagi chipta shaklidagi hujjatlar yaxshi saqlangan. Ular asosan sopol va metalldan tayyorlangan. 8 Tesserlar ikki xil vaziyatda ishlatilgan: harbiy sohalarda kiyimlarga taqilgan bo‘lsa, kundalik hayotda teatr va dam olish joylariga kirish uchun ruxsatnoma vazifasini o ‘tagan. Bizgacha yetib kelgan tesserlardan eng mashhuri Dionis teatriga kirish uchun ko‘rsatilgan tesserlardir. Ularda asosan yunon harflari yozilgan, har bir tesserda bitta harf uchraydi 2 . Ostrakonlar. Ular sopol parchalari bo'lib, Afina demokratiyasiga xavf soladigan siyosiy arbob, taniqli shaxslarga qarshi ovoz berishda ishlatilgan. Ular er avV asrga oid. Bizgacha yetib kelganlaridan biri Femistoklga qarshi yozilgan. Qadimgi Yunoniston tarixini o ‘rganishda logograflarning asarlari ham muhim o ‘rin tutadi. Logograflar o'sha davr voqea-hodisalarini hech qanday izoh bermay tasvirlaganlar. Ular er avVI—V asrlarda yashaganlar. Ular tarixni afsonalar bilan aralashtiiganlar. Afsonalaiga tarixiy voqealar deb qarab unga ishonganlar. Er. av . VI asrning ikkinchi yarmida yashagan logograf Miletlik Gekatey o'zining asarida Yunonistonning jug‘rofik xaritasini chizadi. Uning asarlaridan bizgacha ayrim parchalar yetib kelgan. Yunon tarixini davrlashtirish. Yunon tarixi' Qadimgi dunyo tarixining bir qismi hisoblanadi. Qadimgi yunon tarixi doirasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi havzasi, janubiy Italiya, Sitsiliya oroli va shimoliy Qora dengiz bo‘yi, Kichik Osiyoning g‘arbiy qirg‘og‘idagi qadimgi jamiyatlaming shakllanishi, gullab- yashnashi va tushkunlik davrini o ‘rganadi. Yunon sivilizatsiyasi tarixi uch bosqichga boiinadi: birinchisi — bu er avII ming yillikda Krit va Mikenada ilk sinfiy jamiyatlar va davlat birlashmalarining paydo boiishi va halokati. Ikkinchi bosqich — bu Krit-Miken sivilizatsiyasining halokatidan keyin antik Yunonistonning er avXII asrdan er avIV asrning so‘nggi choragigacha bo‘lgan taraqqiyot davrini o ‘z ichiga oladi. Qadimgi Yunon 2 История Древней Греции. Под.ред. В.И.Кузищина. М., 2005.С.17-18. 9 jamiyati taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy davlat tuzilmasi bo‘lgan yunon polislarining tug‘ilishi, yuksalishi va tushkunligi bosqichi boidi. Er avIV asrning so‘ngi choragida yunon-makedonlar tomonidan Ahamoniylar Eroni davlatining bosib olinishidan yunon tarixining uchinchi so'nggi bosqichi boshlanadi. Bu bosqich qariyb uch yuz yilni ,o‘z ichiga olib, sharq va g‘arb madaniyati unsurlarini o ‘z ichiga olgan Ellin davlatlarining tashkil topishi, ellin madani yatining rivojlanishi davridir. Bu bosqich er avI asr so‘ngida ellin davlatlarining g‘arbdan Rim, sharqdan Parfiya tomonidan bosib olinishi bilan tugaydi. Bolqon Yunonistonida davlatchilik taraqqiyotining yangi davri taxminan er avXI asrdan boshlanadi. Bu davrdan antik Yunoniston taraqqiyotining polis davri boshlanadi. U o ‘z ichiga uch davmi oladi: 1. Er avXI—IX asrlar — Gomer yoki polis arafasi («Qorongi asrlar»). Bu bosqichda Bolqon Yunonistoni hududida urug‘-qabila munosabatlari hukmron boiadi. 2. Arxaika davri (er avVIII—VI asrlar) — polisdavlatlarning shakllanishi, Buyuk Yunon kolonizatsiyasi va ilk Yunon tiraniyalari davri. 3. Klassik Yunoniston (er avV— TV asrlar.) — Qadimgi yunon polislari, ularning iqtisodiyoti va yunon madaniyatining gullab-yashnagan davri. Makedoniyalik Iskandarning Sharq yurishlaridan keyin Ellin davlatlarining tashkil topishi bilan qadimgi yunon tarixida yangi ellin davri (er avIV asrning so‘ngi choragi - er av30-yillar) boshlanadi 10 1.2.O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda Yunon tarixchilari asarlarining o`rni mavzusi bayoni bilan o`quvchilarni tanishtirish. O`zbek davlatchiligi tarixi haqida eng qadimgi manbalar “Avesto”, Eron (Behustun qoyatosh bitiklari, Suza saroyi devorlaridagi yozuvlar va hokazo), hind, Xitoy manbalari qatoriga O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarini ham kiritishimiz mumkin. Ulardan Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Polibiy, Diador, Arrian, Strabon, Pliniy, Plutarx, Kursiy Ruf, Pompey Trog va boshqa yunonlik va rimlik mualliflar qoldirgan yozma guvohliklar miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmidan boshlab o`tgan bir necha asrlik davrga oid ko`plab ma’lumotlar uchraydi. Yunon va Rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlari ma'lum darajada musulmon, shu jumladan yurtimiz olimlari Al-Xorazmiy, Al-Farg`oniy, Beruniy va boshqalarning ijodiga asos bo`lib xizmat qildi. Хо razm tari х iga о id ar хео l о gik manbalardan k е yin qadimgi yunon-rim yozma manbalari al о hida o`rin egallaydi. Yozma manbalar о rasida o`zining qadimiyligi jihatidan «Avest о » birinchi o`rinda turadi. Z о r о astrizm , о tashparastlik) dinining muqaddas kit о bi 11 (mil. avv. VI-IV asrlarda yozilgan) bo`lmish «Avest о » O`rta О siyo, Er о n, Afg` о nist о n va Хо razmning qadimgi tari х ini o`rganishda qimmatli manbaa his о blanadi. Qadimgi Yun о n va Rim tari х chilari, shuningd е k k е yingi davrlarda esa Vizantiya, Arman, Arab mualliflarining asarlarida ham Хо razm haqida qimmatli ma’lum о tlarni uchratish mumkin. Rim tari х chisi Kvint Kurtsiy Ruf (mil о dning I asri) o`zining «Buyuk Al е ksandrning tari х i» asarida Хо razm p о dsh о hi Fratafern haqida, uni massag е t va sak qabilalarining Al е ksandr zulmiga qarshi milliy о z о dlik harakatiga qo`shil-ganligi haqida hik о ya qiladi. G е r о d о t, Kt е siy va b о shqalarning yozishicha massag е tlarda ayollar yuq о ri mavq е ni egallaganlar. Massag е t qabilalari haqida ayolga hurmat kuchli bo`lgan. Shu tufayli bo`lsa k е rak, G е r о d о t asarlarida «Malika To`maris», Kt е siy hik о yalarida esa «Malika Spar е tra» b о shchiligidagi ayollar qo`shinlari to`g`risida to`lqinlanib yozadilar. “To`maris” qissasining qisqacha mazmuni shundan ib о ratki, To`maris mil о ddan avvalgi V1 asrda Massag е t xalqiga b о sh bo`lgan Хо razmga taj о vuz qilgan Er о n sh о hi Kirga qarshi mard о na kurash о lib b о rgan Malikadir. Bu ayol haqida qadimgi gr е k tari х chisi G е r о d о t o`zining «Tari х » kit о bida «Kirning massag е tlarga qarshi yurishi” d е gan sarlavha о stida hik о ya qiladi. Strabonning o`zbek davlatchiligi haqidagi ma’lumotlari qimmatli bo`lib, uning ta’kidlashicha massag е t va sak qabilalari ittifoqiga хо razmiylar ham kirgan. Aham о niylar davrida хо razmiylarning yangi to`lqini Amudaryo etaklariga janubdan k е lgan d е gan fikrlar ham mavjud. L е kin bu fikr hali ar хео - l о gik jihatdan isb о tlangan emas.G е kat е y va G е r о d о tlar хо razmiylarni O`rta О siyo janubiy ray о nlari qabilalari bilan al о qalari to`g`risida ma’lum о tlar beradilar. G е kat е y ko`rsatishicha, mil о ddan avvalgi VI asrda хо razmiylar parfyanlardan sharqda yashaganlar. Strab о n Хо razmiylarni etnik jihatdan “sak va massagetlar”ga mansubligini ko`rsatadi5.O`zbekiston hududi ham Eron, Hindiston, Mesopotamiya, Yunoniston, Rim, Misr va Xitoy singari mamlakatlar kabi ilk madaniyat o`choqlaridan hisoblanadi. Lekin, uning qadimiy madaniyati haqida ma'lumotlar juda kam saqlanib qolgan. Biz yurtimizning faqat miloddan 12 avvalgi VI asrlardan keyingi ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida ma'lum darajada yozma ma'lumotlarga egamiz. Eron, Hindiston va ayniqsa, qadimgi Yunoniston va Rim manbalarida saqlangan ma'lumotlarga qaraganda qadim zamonlarda hozirgi O`zbekiston hududida istiqomat qilgan sak, massaget va boshqa qabilalar urug`chilik tuzumini boshdan kechirganlar, chorvachilik, qisman dehqonchilik hamda hunarmandchilik bilan shug`ullanganlar. Bu davrning o`ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, miloddan avvalgi VII asrda yurtimiz hududida, masalan Balx va Xorazmda otashparastlik — zardushtiylik dini paydo bo`ldi va keng tarqaldi. Ahamoniylar va ularning mahalliy noiblari baribir aholini to`la itoatda tutib tura olmadilar. Xalqimizning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi kuchaydi. Natijada miloddan avvalgi VI asr o`rtalariga kelib Xorazm mustaqillikni qo`lga kiritib oldi. Sak va massagetlar ham o`z ozodligi uchun tinmay kurash olib bordilar. Eron huktmdorlari b ilan yurtimiz xalqlari o`rtasida uzluksiz davom etgan urushlar Ahamoniylar davlatini kuchsizlantirdi va Eronning Iskandar Zulqarnayn (miloddan avvalgi 336-323-yy.) tarafidan bosib olinishini birmuncha osonlashtirdi. Iskandar Zulqarnaynning yurishlari (miloddan avvalgi 334-324-yy.) yurtimiz ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotiga ta'sir ko`rsatdi: katta yer egalari bo`lmish mahalliy aslzodalarning mavqei yanada mustahkamlandi. 3 Ma'lumki, Iskandar Zulqarnayn vafotidan (miloddan avvalgi 323-yil 13- iyun) ma'lum vaqt (taxminan 75 yil) o`tgach, uning ulkan saltanati mayda- mayda davlatlarga bo`linib ketdi. Miloddan avvalgi taxminan 250-yili Buyuk Makedoniya saltanatining Baqtriyadagi noibi Diodot mustaqillik e'lon qildi va Yunon-Baqtriya davlatiga asos soldi. Bu davlat tarkibiga Sirdaryo bilan Ind daryosi yuqori oqimlarigacha bo`lgan yerlar va xalqlar qarar edi.Taxminan o`sha vaqtlarda Yunon-Baqtriya davlati ham o`z chegaralarini birmuncha kengaytirib oldi. Evtidern, Demetriy va Evkradit zamonida So`g`diyona, Baqtriya, Araxosiya (hozirgi Afg`onistonning g`arbiy qismini o`z ichiga olgan 3 Kaso‘mov A., Vaskin I. Osnovno‘ye napravleniya vneshney politiki Respubliki Uzbekistan. T., 1994. 13 hudud) va Ariya (hozirgi Afg`onistonning markaziy qismi), boshqacha so`z bilan aytganda hozirgi O`zbekiston, Tojikiston, Eronning sharqiy qismi hamda Afg`onistonning katta qismi Yunon-Baqtriya davlati tarkibiga kirar edi.Yunon- Baqtriya davlatining ichki ahvoli u qadar mustahkam emas edi. Mahalliy xalq bilan yunon-makedoniyalik hokimlar o`rtasidagi ziddiyat tobora chuqurlashib bordi, chet el bosqinchilariga qarshi qo`zg`olonlar kuchaydi. Xalq harakati, ayniqsa, So`g`diyonada keskin tus oldi. Natijada miloddan avvalgi II asr oxirlari va I asr boshlarida So`g`diyona mustaqillikni qo`lga kiritishga muvaffaq bo`ldi. Yunon-Baqtriya imperiyasining boshqa o`lkalarida ham mustaqillik uchun kurash kuchaydi.Tariximizning keyingi davrlarida, Yunon-Baqtriya davlati o`rnida yuechjilar (toxarlar) davlati tashkil topganligi haqida yunon va rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlarida ham qimmatli ma’lumotlar keltiriladi. Bu davlat tarixda Kushonlar davlati nomi bilan mashhurdir. Kushonlar davlatiga hozirgi O`zbekistonning katta qismi, Afg`oniston, Shimoliy Hindiston va Pokistonning shimoli-g`arbiy qismi qaragan bo`lib, ayniqsa Kanishka va uning taxt vorisi Xuvishka hukmronlik qilgan yillari kuchaydi. Lekin, milodning II asri o`rtalarida bu davlatning ham inqirozi boshlandi va IV asrga kelib mayda davlatlarga bo`linib ketdi. 4 Miloddan avvalgi II—I asrlarda Farg`onada ham mustaqil davlat bo`lgan. Xitoy manbalarida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, Farg`onada hunarmandchilik, ayniqsa dehqonchilik rivoj topgan qadimiy mamlakat bo`lib, uning 70 ga yaqin katta-kichik shaharlari Kuba-Quva, Gaushan-O`zgan, Ershi - Marhamat, Go`y-Shan - Koson va boshqalar bo`lgan. Mahalliy xalq dehqonchilik va bog`dorchilik bilan shug`ullangan, arpa, bug`doy, sholi, beda, uzum, anor, poliz ekinlari va boshqalarni yetishtirgan.O`zbekistonning antik davrdagi tarixini o`rganishda qadimgi Yunoniston va Rim tarixchilari hamda geograf olimlarning asarlari muhim manbaa bo`lib xizmat qiladi. Quyida ulardan ayrimlari haqida ma'lumotlami keltiramiz. Geradot (miloddan avvalgi 4 Sadiev A. Maktabda tarix bilimlarining hozirgi ahvoli va uni o’qitishni milliy asosga qurish.26-bet T., 1993. 14 490-480-yillar o`rtasi-425-y.) - yirik qomusiy olim, tarix fanining "ota"si, asli Kichik Osiyoning Galikarnas shahridan, 455—447-yillari Yevropa, Osiyo va Misr bo`ylab sayohat qilgan.Geradot Ellada va Sharq mamlakatlari (Liviya, Misr, Ossuriya, Vavilon, Eron va Skifiya)ning qadim zamonlardan to miloddan avvalgi 479-yilgacha bo`lgan ijtimoiy-siyosiy hayotidan hikoya qiluvchi 9 kitobdan iborat "Tarix" nomli asari bilan shuhrat topgan. Bu asar umumiy tarix yo`nalishida yozilgan birinchi kitob hisoblanadi. Shu tufayli ham Gerodot, Sitseronning (miloddan avvalgi 106-43-yy.) so`zlari bilan aytganda, tarix fanining "ota"si hisoblanadi.Geradot, garchi o`zi bayon etayotgan voqealar ustida chuqur mulohaza yuritmasa ham, ularni to`g`ri bayon etishi, o`zga xalqlar va mamlakatlar tarixiga hurmat nuqtayi nazaridan qarashi bilan ba’zi tarixchilardan ajralib turadi.Geradotning asarida O`zbekistonning qadimiy xalqlari bo`lmish agrippiylar, issedonlar, massagetlar, daylar va saklar haqida, ularning turmushi, urf-odatlari hamda qo`shni mamlakatlar bilan aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz.Gerodotning tarixiy an’analarini davom ettirgan yunon tarixshunosi Ktesiy Kichik Osiyodagi Knid shahridan bo`lgan. U miloddan avvalgi 414 yildan boshlab, ahamoniylar podshosi Artakserks II saroyida tabib vazifasini bajargan. Podsho saroyida u Sharq chegaralarida joylashgan uzoq shaharlar, davlatlar va xalqlar haqida ko`p hikoyalar eshitgan. Erondan yurtiga qaytganidan keyin Ktesiy qadimgi forslar tarixini yoritishni rejalashtirgan. Ammo to`plangan ma’lumotlar aynan forslardan tashqari keng tarix tasavvuriga asos solgan. Ktesiy keltirgan ma’lumotiga ko`ra eron podshosi Kir miloddan avvalgi VI asrda saklar podshosi Amorg`ning xotini Sparetra bilan jang qilgan. Kir shu jangda halok bo`lgan, uning o`limini To`maris bilan jangiga aloqasi yo`q deb aytib o`tgan. Bular Gerodot keltirgan ma’lumotlarga butunlay qarama- qarshi.Bundan tashqari Ktesiy Baqtriya davlati haqida ham yozib qoldirgan. U ossuriyalik podshoh Nin Belidning Baqtriyaga harbiy yurishi haqida so`zlab, Nin baqtriyalik ayol Semiramidaga uylanganini aytadi. Semiramida miloddan 15 avvalgi IX-VIII asr boshlarida Ossuriya malikasi bo`lgan. Ninning Baqtriyaga qarshi yurishida Semiramida ham qatnashgan va ular Baqtriya podshosi Aksiart bilan obdon urushganlar. Xullas, Baqtriya davlatida hukmronlik qilgan sulolalar haqida haqiqatdan ko`ra afsonalar ko`proq uchraydi.Qadimgi yunon tarixchilaridan Gekatey Milet shahridan bo`lib, (miloddan avvalgi VI-V asrlar)olimlarning fikriga ko`ra birinchi bo`lib ahamoniylar o`lkalarining ro`yhatini keltirgan va qadimgi Sharq xalqlari haqida xabar qilgan. Ular orasida O`rta Osiyo xalqlari haqida ma’lumotlar ham bor. Diodor (miloddan avvalgi 90—21-yillar) yirik tarixchi olim, asli Sitsiliyaga qarashli Argiriya shahridan. U "Tarixiy kutubxona" nomli 40 kitobdan iborat asar yozib qoldirgan. Umumiy tarix yo`nalishida yozilgan bu asar, asosan Yunoniston va Rimning qadim zamonlaridan to milodning I asr o`rtalarigacha bo`lgan tarixini o`z ichiga oladi. Unda Sharq xalqlari, shuningdek, O`zbekistonning qadimiy xalqlari skif, sak, massaget, baqtriyaliklar, yurtimizning Eron bilan bo`lgan munosabatlari haqida qimmatli ma'lumotlar bor.Diodorning mazkur asari ko`p jihatlari bilan ko`chirma-kompilyatsiya hisoblanadi. Muallif Efor, Polibiy asarlaridan keng foydalangan. Bundan tashqari, ko`p hollarda bayon etilayotgan voqealar uzviy bog`lanmay qolgan. Shunga qaramay, bu asar dalillarga boy va katta ilmiy ahamiyatga egadir. Diodorning asari to`la holda bizning zamonamizgacha yetib kelmagan. Uning faqat 15 kitobi - qadimgi Sharq xalqlarining tarixi va afsonalari haqida hikoya qiluvchi 1-5-kitoblari, Yunoniston hamda Rimning Yunon-Eron urushlari (miloddan avvalgi 500-449)da to miloddan avvalgi 301-yilgacha bo`lgan tarixini o`z ichiga olgan 11-20-kitoblarigina saqlangan, xolos.Polibiyning "Umumiy tarixi" daliliy ma’lumotlarga boyligi, voqealarning nisbatan xolisona yoritilishi bilan alohida ahamiyatga egadir.Unda Oks— Amudaryo va Yaksart — Sirdaryo haqida, Antiox 1 ning Baqtriya podshohi Eftidemga qarshi harbiy yurishi haqida muhim ma’lumotlar bor.Uning yozishicha sak podsholari Saksafar (Xorazm hukmdori), Amorg`(saklar 16 podshosi), To`maris (massagetlar malikasi), Doroga (Dorush)qarshi kurash rejasini tuzib turganlarida , ular huzuriga Shiroq ismli otboqar keladi va agar oilasi va tirikchiligidan xabar olib turishga va’da berilsa, yakka o`zi dushman xavfini qaytarishga urinib ko`rajagini aytadi. Podshohlar taklifini qabul qilib, qasam ichadilar. Shiroq afsonasi haqida biz faqat Poliyenning ma’lumoti orqaligina bilishimiz mumkin. Strabon (miloddan avvalgi 63 - milodning 23) qadimgi Yunonistonning atoqli geograf olimlaridan, asli amosiyalik (Pont podshohlarining qarorgohlaridan), nufuzli va badavlat oiladan chiqqan, mashhur yunon faylasufi Aristotelning (miloddan avvalgi 384-322) shogirdi, qariyb 80 yil umr ko`rgan.Strabonni dunyoga tanitgan uning 17 kitobdan iborat "Geografiya" nomli asarida Osiyo mamlakatlariga katta o`rin berilgan. Strabon Polibiyning "Umumiy tarix"ini davom ettirib, unga miloddan avvalgi 146—31-yillar orasida bo`lib o`tgan voqealarni qo`shgan. Afsuski, bu muhim asar bizning zamonimizgacha yetib kelmagan, lekin uning ayrim qismlari, xususan O`zbekiston tarixidan xabar beruvchi ayrim parchalar olimning "Geografiya" nomli asariga kirib qolib saqlangan.Strabonning "Geografiya"sida Girkaniya, Parfiya, Baqtriya va Marg`iyonaning tabiiy holati, shaharlari, qisman ularga borish yo`llari, Oxa (Harrirud), Oks va Yaksart daryolari haqida, O`zbekistonning qadimiy xalqlari - sak, massaget, day, atasiya, toharlar hamda xorazmliklar va ularning kelib chiqishi, bu xalqlarning turmushi, urf-odati va e'tiqodi, shuningdek Parfiya va Baqtriyaning miloddan avvalgi III asrning birinchi choragidagi ichki ahvoli va o`zaro munosabatlari haqida muhim va qimmatli ma'lumotlar mavjud. Pompey Trog ( milodgacha 1-milodning I asrlari o`rtasida yashab o`tgan) - "Filipp tarixi" asari bilan mashhur bo`lgan Rim tarixchisi. 44 kitobdan iborat bu asar afsonaviy Ossuariya podshohlari zamonidan to Rim imperatori Avgust (miloddin avvalgi 63 — milodning 14-yili) davrigacha dunyoda bo`lib o`tgan voqealarni bayon qiladi, lekin asosiy e'tibor Yunonistonning makedoniyalik 17 Filipp II (miloddan avvalgi 359— 336) va Iskandar Zulqarnayn davridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini bayon etishga qaratilgan.Mazkur asarning qimmati shundaki, u bir talay noma'lum kitoblarga suyanib yozilgan, Rim, Yunoniston kabi yirik davlatlarning paydo bo`lishi va tarixini keng yoritib bergan. Muhimi shundaki, muallif bunday davlatlarning oxir-oqibatda inqirozga uchrashini aytadi. Pompey Trog tarixni harakatga keltiruvchi kuch urf-odat va taqdir deb hisoblagan."Filipp tarixi"da skiflar, Baqtriya, Iskandar Zulqarnayn davrida Baqtriya va Sog`dda qurilgan shahar va katta imoratlar, Iskandar Zulqarnayn vafotidan keyin yuz bergan voqealar, parfiyaliklarning kelib chiqishi, ularning urf-odatlari, Parfiya podsholigining tashkil topishi, Baqtriya, Parfiya va Midiyaning o`zaro munosabatlariga oid muhim ma'lumotlar mavjud. Bu ma’lumotlar juda qimmatli hisoblanadi. Arrian Flaviy (taxminan 95—175) — yirik yunon yozuvchisi, tarixchisi va geograf olimi, asli Kichik Osiyoning Nikomadiya shahridan. U "Iskandar haqida", "Parfiyaliklar haqida", "Hindiston" va 7 jildlik "lskandarning yurishlari" nomli kitoblar muallifidir.O`zbekiston va Eronning qadimiy tarixini o`rganishda Arrianning "Iskandarning yurishlari" nomli asari muhim ahamiyat kasb etadi. Unda fotihning O`zbekiston, Eron hududlari va boshqa mamlakatlarga istilochilik yurishlari tarixi batafsil bayon qilingan. Faqat Arriangina Xorazmning hukmdori Farasman va uning mohir diplomatligi sabab, Xorazmning mustaqilligi saqlab qolinganligini yozib qoldirgan. Arrianning guvohlik berishicha miloddan avvalgi 329-yili Aleksandr Samarqandda turganida Farasman (Xorazm hukmdori) tashrif buyuradi. Xorazm hukmdori bu uchrashuv chog`ida Aleksandrga harbiy ittifoq tuzib, Qora dengiz tomon yurishni taklif qiladi. So`g`dlik Spitamen qo`zg`olonini bostirish bilan band bo`lgan Aleksandr Farsmanga tashakkur aytib, u bilan do`stlik ittifoqini tuzadi. Shu bilan birga hozir Qora dengizga hujum qilish vaqti emas, deydi. Aleksandr ishonchini oqlagan Farasman yunonliklarning keyingi harbiy rejasi Hind zaminiga yurish ekanligini ham aniqlab oladi.Asar panegrizm — 18 maddohlik ruhida yozilgan. Muallif Iskandar Zulqarnayn va uning faoliyatini ko`klarga ko`tarib ulug`laydi. U ko`p qo`lyozma manbalar va rasmiy hujjatlar asosida yozilgan bo`lib, mavzu bo`yicha muhim va asosiy manbalardan hisoblanadi.Iskandarning Spitamendan mag`lubiyatga uchragani haqida ham yozgan. 5 Arrian Flaviyning "Iskandarning yurishlari" asari nemis (Myuller Leyptsig, 1886) hamda rus (Korenkov, Toshkent, 1912 va M.E.Seigeenko M.-L., 1962) tillarida nashr etilgan. Ptolomey Klavdiy (taxminan 90—160) - mashhur qomusiy olim, Aleksandriyada yashab ijod qilgan. U astronomiya, geometriya, fizika (optika, mexanika) hamda geografiyaga oid asarlar yozib qoldirgan. Jahonga mashhur "Almagest" — "Al-majastiy" (18 kitobdan iborat, astronomiya va trigonometriya ilmlarini o`z ichiga oladi), "Optika" (5 kitobdan iborat), "Germanlar haqida tushuncha" (3 kitobdan iborat) va, nihoyat, "Geografiya" shular jumlasidandir. Lekin, olimga shuhrat keltirgan asarlari "Almagest" va "Geografiya"dir. "Geografiya"ning (8 kitobdan iborat) birinchi kitobi, aniqrog`i uning 24- bobi jahon mamlakatlarini tavsiflashga bag`ishlangan va katta ilmiy qiymatga ega. Shunisi muhimki, asarda shahar, mamlakatlar va ularning koordinatalari keltirilgan va unga 27ta xarita ilova qilingan. Ptolomeyning "Geografiya"sida Girkaniya, Marg`iyona, Baqtriya, So`g`diyona hamda skiflar mamlakatining geografik holati, Baqtriya va So`g`diyonaning mashhur shaharlari, shuningdek o`sha mamlakatlar va ular bilan tutash o`lkalar va ularning aholisi haqida asl va qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. Kvint Kurtsiy Ruf (milodning I asri) — mashhur Rim tarixchisi, Iskandar Zulqaynarning Eron, Turon va boshqa mamlakatlarga qilgan harbiy yurishlari haqida 10 kitobdan iborat "Buyuk Iskandar tarixi" nomli asar yozib qoldirgan. 5 Tashpulatov T. Gafforov Ya., Tarix o`qitish metodikasi. 102-bet T.,2002. 19 Muallif Ptolomey Lag va Iskandar Zulqarnaynning safdoshlari Onesikrit va Kallisfenning xotira va asarlaridan keng foydalanganKvint Kurtsiy Rufning asarida O`zbekiston hududining Iskandar Zulqarnayn qo`shinlari tomonidan istilo qilinishi, xalqlarning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi, xususan, Spitamen boshliq qo`zg`olon keng yoritib berilgan. Kvint Kursiy Rufning guvohlik berishicha, Iskandar miloddan avvalgi 329-yilda Oks daryosidan kechib o`tayotganda askarlarga somon to`ldirilgan meshlarni tarqatishga qaror qiladi. Ular meshlar ustida daryodan suzib o`ta boshlaydilar.daryodan birinchi bo`lib kechib o`tganlar qo`riqchilar xizmatini bajarib, boshqalarni kutib oladilar. Shu tariqa askarlar oltinchi kuni daryoning narigi qirg`og`iga o`tib olishga muvaffaq bo`ladilar. Kursiy Ruf miloddan avvalgi 327-yilda O`rta Osiyoni to`liq bosib olgach, mahalliy aholi vakillaridan viloyatlarga hokimlar tayinlagani haqida shunday deydi: “Iskandar baqtriylar viloyatini Artaboz idorasiga topshirib, bu joydagi qo`riqchilar qo`shini bilan birga ot-arava yuklarini qoldiradi. O`zi esa harakatdagi qo`shinlarga yo`lboshchi bo`lib, So`g`diyona sahrosiga yo`l oladi”, deya xabar beradi. Bundan tashqari Arrian mahalliy aholining Iskandarning harbiy harakatlariga bildirilgan munosabatlari haqida bunday yozadi: “Tanais (Sirdaryo) ortidagi skiflar (saklar)davlatining podshosi makedonlar tomonidan daryo bo`yida solingan shaharni qullik bo`yinturug`i bo`lishini sezib, uni vayron qilish va makedonlarni daryo qirg`og`idan uzoq masofaga quvib chiqarish uchun katta bir otliq qo`shinga yo`lboshchi tayinlab, o`z akasini yuboradi”. Gay Pliniy Sekund (24—79) - rimlik mashhur yozuvchi, tarixshunos olim va davlat arbobi, 79-yili mashhur Vezuviy vulqonining otilib chiqishi natijasida yuz bergan umumxalq fojiasi vaqtida halok bo`lgan. Gay Pliniy Sekund — sermahsul olim, 20 kitobdan iborat "Germanlarning urushlari", ikki jilddan iborat "Pomponiy Sekundning hayoti" va 37 kitobdan iborat "Oddiy tarix" nomli asarlar yozib qoldirgani ma'lum.Pliniyning germanlar tarafidan Reyn va Dunay bo`ylari mamlakatlarining bosib olinishi tarixidan bahs yurituvchi 20 "Germanlarning urushlari" nomli asari bizning davrimizgacha yetib kelmagan, lekin u Korneliy Tatsitning (taxminan 56—117) "Solnomalar" (imperator Oktavian Avgust vafotidan (milodning 14-yili) Neronning halok bo`lishigacha (milodning 68-yili) bo`lib o`tgan voqealarni o`z ichiga oladi) hamda "Germaniya" (unda german va boshqa qabilalarning tarixi bayon etilgan) nomli asarlari uchun birinchi manbaa bo`lgan."Pomponiyning hayoti"da Pliniy sobiq boshlig`i Pomponiy Sekundning hayoti va faoliyati haqida hikoya qiladi. 21 II.Bob.O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari to‘g‘risida Yunon-Rim- manbalari 2.1 O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda Yunon-Rim tarixchilari asarlarining o`rni mavzusining pedagogik texnologiyalar orqali o`rgatishning afzalliklari O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda yunon-rim tarixchilari asarlarining o`rni mavzusining pedagogik texnologiyalar orqali o`rgatishning afzalliklariquyidagilardan iborat: o‘quv jarayonining qayta takrorlanish imkoniyati; uzluksiz teskari aloqani ta’minlash, o‘quv jarayoniga tuzatishlar kiritish o‘rgatuvchi sikllarning mavjudligi; o‘qitish natijalarini rejalashtirish va unga erishishni kafolatlaydi. Pedagogik texnologiyaning fan sifatidagi vazifasi ta‘lim-tarbiya amaliyotida eng samarali va tejamli o‘quv jarayonlarini shaxsni kasb egasi sifatida shakllantiruvchi pedagogik, psixologik qonuniyatlarni aniqlash, shuningdek falsafa, sotsiologiya,fiziologiya, matematika, kibernetika, informatika va boshqa fanlarning qonuniyatlaridan foydalanishh yo‘llarini aniqlashdan iborat. Pedagogik texnologiya nazariyasi va amaliyoti quyidagi qonuniyat va printsiplarga asoslanadi. -ta‘lim-tarbiya jarayoni tuzilishi va mazmuni jihatidan yaxlitligi va birligi; -ta‘lim jarayonini optimallashtirish: qulay sharoit yaratib, oz vaqt, kam kuch sarflab, yuqori natijaga erishish; -zamonaviylik pedagogik amaliyotga ilmiy asoslangan didaktik yangiliklarni, yangi tartib-qoidalarni joriy etishh, ta‘lim mazmunini uzluksiz yangilab zamonaviylashtirib borish; 22 -ilmiylik: ta‘lim-tarbiyada yangi shakl vositalar, faol metodlar, didaktik materiallarni qo‘llash, uzluksiz izlanish, tadqiqot; - talaba va qo‘ituvchi faoliyatini oqilona uyushtirish: o‘qituvchi ta‘lim maqsadini, mazmunini puxta bilishi, ta‘lim usullari va texnik vositalarni yaxshi egallagan bo‘lishi; o‘quvchining manfaatdorligi, qiziqishi va intiluvchanligi; - pedagogik jarayonni jadallashtirish; axborot texnologiyasi va texnik vositalardan foydalanishh samaradorliligini oshiruvchi didaktik materiallarni ishlab chiqish va keng qo‘llash; - o‘quv jarayoni uchun zarur moddiy-texnik baza yaratishh; - pedagogik jarayon natijalarini xolisona va ob‘ektiv baholash, test usuli, reyting tizimi, talabalning bilim va kunikmalarini egallash jarayonini nazorat qilishh, baholashni avtomatlashtiri; - ta‘lim-tarbiyaning tabiatga mosligi; - ta‘lim-tarbiyaning jamiyatga moslashuvi va boshqalar. Printsip-lotincha «boshlanish” degan ma‘noni anglatadi. Pedagogik texnologiyaning o‘ziga xos xususiyatidan kelib chiqadigan uning metodikasiga qo‘yiladigan talablar, printsiplar mavjud. Ayrim tadqiqotchilar, “pedagogik texnologiyaning tamoyillari: kafolatlangan yakuniy natija, ta‘limning mahsuldorligi, teskari alokaning mavjudligi, ta‘lim maqsadining aniq shakllanganligi” kabilar deb talqin qilinadi. Pedagogik texnologiyaning printsiplari: -pedagogik jarayonni loyihalashda pedagogik tizimning optimalligi, maqbulligi; -ta‘lim-tarbiya natijasining kafolatligi; -pedagogik jarayonning bir butunligi va tarkibiy qismlarning o‘zaro bog‘liqligi; -o‘qituvchi va o‘quvchi faolligining uyg‘unligi, tarbiyalanuvchi faoliyatini tashkil qilishh; -inson va texnika resurslari, optimal vositalarni qo‘llash; 23 -pedagogik jarayonni modellashtirish kabilar. IV. Bugun O‘zbekiston demokratik huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati quris yo‘lidan izcil borayotganligi uchun kadrlar tayyorlash tizimi tubdan isloh qilindi, davlat ijtimoiy siyosatida shaxs mafaati va ta‘lim ustuvorligi qaror topdi. O‘quv-tarbiyaviy jarayonni ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan ta‘minlas zarurati ham Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ro‘yobga chiqaris sartlaridan biridir. Shu sabab biz bu pedagogik fenomenning paydo bo‘lisi va rivojlanis jarayonini o‘rganishga tarixiy yondasmoqdamiz. 1977 yilda Budapestda o‘tkazilgan o‘qitish texnologiyasi bo‘yica Xalqaro semenarda ta‘limni texnologiyalastiris jarayoni bilan bog‘liq omillar rus olimi S.G. Sapovalenko tomonidan quyidagica belgilanadi: - texnikani bilis va mukammal egallas; - audiovizual fondi bilan tanis bo‘lis; - texnik vositalardan foydalanish metodikasini egallas. Biroq bu fikrning bir yoqlamaligi yaqqol ko‘zga taslanadi. Undan farqli o‘laroq g‘oyalar su seminar istirokcilari tomonidan aytildi. Misol uchun venger olimi L. Salai o‘qitish texnologiyasi doirasini bir munca kengaytirisga urinadi: rejalastiris, maqsad tahlili, o‘quv-tarbiyaviy jarayonini ilmiy asosda tashkil etish, maqsad va mazmunga mos keladigan metodlar, vositalar va materiallarni tanlas bevosita PTni loyihalasdagi o‘qituvchi faoliyatiga xosligini ta‘kitlaydi. Sunga yaqin fikrlar, ya‘ni o‘qitish texnologiyasi o‘zida yordamci vosita va yangi tizimni qamrab olgan holda o‘quv jarayonini rivojlantirisga, uning tashkiliy sakllarini, metodlarini, mazmunini o‘zgartirgan holda o‘qituvchi va o‘qituvcilarning pedagogik tafakkurlanisiga ta‘sir ko‘rsatisi J. Tseller tomonidan ta‘kidlandi. Bu ma‘lumotlar sundan dalolat beradiki, 70-yillar oxiriga kelib chet ellarda texnika rivoji va ta‘limni kompyuterlas darajasiga bog‘liq holda PTning ikkita jihatlari alohida ajratilib ko‘rsatilgan va tadqiq qilingan: I) o‘quv jarayoniga texnik vositalarni joriy etish; 2) amaliy masalalar yecimini topisda bilimlar tizimidan foydalanish. Misol uchun, Yaponiyada bu 24 davrda olib borilgan tadqiqotlar o‘quv jarayonini texnologiyalastirisning birinci yunalisi, ya‘ni ta‘limning yangi texnik vositalarni yaratish va o‘quv jarayoniga qo‘llas vilan bog‘liq bo‘lgan (Nosinisono arou, Edicational Tecnology in Japan, Audio sal Instruction, November, 1979). Bunday holat bosqa qator davlatlar uchun ham xarakterli bo‘lib, PTning ikkinci yo‘nalisi – nazariy-didaktik jihatlari 80-yillarning bosida AQS va Angliyada tadqiqot ob‘ektiga aylandi. Cunki “texnologiya” so‘zi keng ma‘noda nazariy bilimlarni amaliyot maqsadida ko‘ciris, bu ko‘cirisning aniq yo‘llarini islab ciqish zarurati e‘tirof etildi. 6 Sunday qilib, 80-yillarda PTning mohiyatini oydinlastirga bo‘lgan urinislar yanada davom ettirildi. Bu soha Rossiyalik pedagog olimlarning diqqatini ham jalb eta boshladi. PTning rivojlanis tarixi T.A.Ilinaning ilmiy maqolalarida burjua didaktikasining yo‘nalisi sifatida talqin etilsada, u birincilar qatorida o‘z hamkasbalarini bu muammo bilan sug‘ullanisga da‘vat etadi va chet el maktablari va pedagogikasida bu sohadagi yangi va qiziqarli nasrlarning barcasini kuzatis foydali ekanligini alohida ta‘kidlaydi. Su boisdan 80-yillarning oxiri, 90-yillarda PTning nazariy va amaliy jihatlarini tadqiq qilish Rossiyada keng yo‘lga qo‘yildi. Akademik V.P.Bespalkoning 1989 yilda nasr etilgan “Slagaeme pedagogiceskoy texnologii” kitobi bu sohadagi yirik tadqiqotlarning natijasi hisoblanadi. O‘rni kelganda ta‘kidlas joizki, 80-yillardayoq Vladimir Pavlovic tomonidan PTning ilmiy maktabi yaratilgan edi va kitob muallifi ham su dargohda taxsil olganligini alohida faxr bilan tilga oladi: Ustoz g‘oyasi: “PT- amaliyotga joriy etiladigan ma‘lum pedagogik tizim loyihasidir”. Bugungi kunda ana su kontseptsiya pedagogik jamiyat tomonidan tan olindi va olimlar tomonidan ta‘limiy texnologiyalarni loyihalas va rivojlantirida foydalanib kelinmoqda. Fikrimizning dalili sifatida “Pedagogika” jurnalida chop etilayotgan qator maqolalarni keltiris mumkin. 6 Jo‘rayev N. va boshqalar... O‘zbekiston tarixi. 67-bet.T., 1998 25 Xo‘s, PT mamlakatimiz ta‘lim tizimida, qolaversa, pedagogik nashrlarda ilmiy tusuncha tarzda qachon paydo bo‘ldi? Shubhasiz, yangi soha 1997 yilda Kadrlar tayyorlashh milliy dasturida dolzabr tadqiqot ob‘ekti darajasiga ko‘tarildi va ijtimoiy buyurtma sifatida yuzaga qalqib chiqdi. Shu bilan birgalikda mustaqilikning dastlabki yillaridayoq bu muammoga qo‘l urildi, aniqrog‘i 1993 yilda “Xalq ta‘limi” jurnalida chop etilgan maqolada birinci marta PT tushunchasi mohiyati, uning ta‘rifi va ma‘lum pedagogik tizim doirasidagi talqini yoritildi. Bugun esa PT mavzusi bo‘yicha mamlakatimizda nazariy va amaliy konferentsiyalarni uyushtirish, vaqtli matbuotlarda maqolalarning tez-tez ko‘zga tashlanib turishi ijtimoiy voqelikka aylanib borayotganligi quvonclidir. 1997 yil may oyida Samarqand Davlat universittetida o‘tkazilgan “Oliy ta‘limning hozirgi dolzabr muammolari” Oliy o‘quv yurtlariaro ilmiy-metodik konferentsiyaning yalpi yig‘ilishida “Pedagogik texnologiya: kontseptual tahlil” mavzusida ma‘ruza qilindi. Ma‘ruzada ta‘limni texnologiyalastirish jarayoni ijtimoiy byuurtma mavjudligi e‘tirof etildi, PT ta‘rifi, mohiyati va tarixi hamda zamonaviy loyihasi metodologik yondashuvlar asosida tahlil qilindi. PT muammolariga oid olimlarning fikrlari vaqtli nashrlarda, “Ma‘rifat”, “Ucitel Uzbekistana” kabi ro‘znomalarda muntazam ravishda yoritilib boradi. Demak, bu mavzu nazariyasi va amaliyoti ko‘p ming sonli auditoriyaga kirib borayapti, o‘qituvchilar kunlik faoliyatlarida ulardan foydalanayotganligi ma‘lum. G.K.Selevko tomonidan PTga oid yirik metodik asar – o‘quv qo‘llanma yaratildi va unda pedagogik texnologiyalar tasnifi keltiriladi. Olim PTlarni o‘n ikki turga ajratadi: 1. Qo‘llanish darajasi bo‘yicha (umumpedagogik; xususiy predmetli; lokalli, modulli, tor pedagogik). 26 2. Falsafiy asos bo‘yicha (materializm, idealizm, dialektik, metafizik, insonparvar, noinsonparvar, antroposofiya, teosofiya, progmatizm, ekzistentsializm, stsionizm). 3. Ruhiy rivojlantirisning yetakchi omillari bo‘yicha (biogenli, sotsiogenli, psixogenli, idealistik). 4. O‘zlastirish kontseptsiyasi bo‘yicha (assotsativ – reflektorli, rivojlantiruvchi, bexevioristik, gestalttexnologiya, suggestiv, neyrolingvistik). 5. Shaxs tuzilmasiga yo‘naltirilganlik bo‘yicha (informatsion, operatsion, hayajonli – badiiy, hayajonli – ahloqiy, o‘z – o‘zini rivojlantiruvchi, evristik va amaliy). 6. Mazmuni va tuzilish xarakteri bo‘yicha(ta‘limiy va tarbiyaviy, dunyoviy va diniy, umumta‘lim va kasbga yo‘naltirilgan, gumanitar va texnokratik, turlicha sohaviy texnologiyalar, xususiy predmetli hamda mono texnologiyalar, poli texnologiyalar). 7. Tashkiliy shakllar bo‘yicha (sinf – dars, muqobilli, akademik, yakka tartibli, guruhli, jamoa bo‘lib o‘qish usullari, tabaqalashtirilgan ta‘lim). 8. Bilish faoliyatini tashkil etishh va boshqaris turi bo‘yicha (ma‘ruzali klassik o‘qitish; audiovizualli texnik vositalar yordamida o‘qitish; “maslahatchi tizim”; kitob yordamida o‘qitish; “kichik guruh” tizimi; kompyuterli o‘qitish; “repititor” tizimi; “dasturli ta‘lim” – V.P.Bespalko). 9. Bolaga yondashish bo‘yicha (avtoritar, didaktotsentrik, shaxsga yo‘nalgan texnologiyalar, hamkorlik texnologiyasi, erkin tarbiyalash texnologiyasi, ezoterik texnologiyalar). 10. Ustuvor metodlar bo‘yicha (reproduktiv, tushuntirish – ko‘rsatish, rivojlantiruvchi ta‘lim, muammoli ta‘lim, ijodiy; dasturli ta‘lim, dialogli, o‘yinli ta‘lim, o‘z-o‘zini o‘qitish ta‘limi, informatsion ta‘lim).h 11. Mavjud an‘anaviy tizimlarni yangilash yo‘nalishlari bo‘yicha (munosabatlarani insonparvarlashtirish va demokratlashtirish asosida; bolalar faoliyatini faollastirish va jadallashtirish asosida; tashkillashtirish va boshqarish 27 samaradorligi asosida; o‘quv materiallarni metodik va didaktik rekonstruktsiyalash asosida; tabiatan monandlik, muqobillik texnologiyalari; mualliflik maktabining yagona texnologiyasi). 12. Taxsil oluvchilar toifasi bo‘yicha (ommaviy texnologiya, olg‘a odimlovchi ta‘lim, to‘ldiruvchi; o‘zlashtirmovchilar bilan ishlash texnologiyalari, iqtidorlilar bilan ishlashtexnologiyalari). 7 2.2.O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari to‘g‘risida Yunon-Rim- manbalari Yunon va Rim mualliflari ma’lumotlarining to’g’rilik darajasi turlichadir . Bu ma’lumotlarning asosiy qismi tasvirlangan voqealardan ancha muddat o’tgandan keyin yozilgan manbalardan olingan . Shu sababdan antik davr mualliflari asarlarida nomlari tilga olingan ayrim jug’rofiy atamalar – daryolar , tog’lar , shahar va qishloqlarning qayerda sharxlashganligini aniqlash (lokalizatsiyalash qilish) ma’lum qiyinchiliklar tug’diradi . Ularning ayrimlari turli tortishuvlarga sabab bo’lib , hozirgacha aniqlanmagan . Antik mualliflar asarlarida real voqeliklar ba’zan afsonaviy yoki yarim afsonaviy to’qimalar bilan qorishib ketadi . Yunon va Rim tarixchilarining O’rta Osiyo haqidagi ma’lumotlari uzuq – yuluq bo’lib , ko’p hollarda bu ma’lumotlar o’zaro bog’lanmagan . Shu sababdan ular asosida qadimgi zamonlarda O’rta Osiyo istiqomat qilgan xalqlar tarixining to’la va yaxlit manzarasini tasavvur qilish amri maholdir . Shunday bo’lsada , antik mualliflar bergan ma’lumotlarni tanqidiy tahlil etish hamda arxeologik va epigrafik manbalarni jalb etish asosida qadimgi tariximizni mumkin qadar teranroq o’rganishimiz kerak . Qadimgi Yunon va Rim tarixchilarining sharqqa qiziqishi asosan 2 ta voqea bilan bog’liq , aniqrog’i , yunon – fors urushlari va Iskandar Makedoskiyning Ahamoniylar davlatiga qarshi hujumi bilan bog’liqdir . 7 Yo’ldoshev J.G. Yangi pedagogik texnologiya: yo’nalishlari, muammolari, echimlari. «Xalq talimi», 75-76-bet. 1998. N4 28 O’rta Osiyo qadimgi davrdagi tarixini o’rganishda qadimgi Yunon va Rim tarixchilari hamda geograf olimlarning asaralari muhim manba bo’lib xizmat qiladi . Gerodot garchi o’zi bayon etayotgan voqealar ustida mulohaza yuritmasa ham , ularni to’g’ri bayon etishi , o’zga xalqlar va mamlakatlar tarixiga hurmat nuqtai nazaridan qarashi bilan ba’zi tarixchilardan ajralib turadi . Gerodotning asarida O’rta Osiyoning qadimiy xalqlari bo’lmish agrippiylar , issedondar , massagetlar , daylar va saklar haqida , ularning turmushi , urf – odatlari hamda qo’shni mamlakatlar bilan aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz . Gerodot o’z asarini yozishda xilma – xil manbalardan foydalanadi , jumladan , Eron , Skifiya , Misr va boshqa mamlakatlarga qilgan sayohati cho’g’ida yiqqan ma’lumotlarni keltiradi . U O’rta Osiyoda bo’lmagan edi , lekin Kaspiy Ortidagi mamlakatlar tarixi bilan qiziqar edi . Tadqiqotchilarning fikricha , Gerodot Eronda bo’lgan chog’ida ahamoniylar davlati zodogonlari bilan suhbatlar qurib , O’rta Osiyo xalqlari hayoti haqidagi ma’lumotlari to’liq bo’lmay qolgan va ayrim hollarda o’zining noaniqligi bilan ajralib turadi . Gerodot Eron shohi Kir II ning massagetlar diyoriga hujumi , massagetlar malikasi To’maris tomonidan tor – mor etilishi va halok bo’lishi to’g’risidagi ma’lumotlarni , shuningdek , baqtriyaliklar , xorazmiylar , issedonlar , saklar haqida , ularning turmushi , urf – odatalari , harbiy kiyimlari va qurollari haqida qiziqarli ma’lumotlar keltiradi . 4 Gerodot bu xalqlarning ijtimoiy hayotida ayollarning teng huquqligi va baland maqomi haqida yozadi . Bu ma’lumotlardan kelib chiqib , o’sha davr O’rta Osiyo xalqlari hayotida matriarxt sarqitlari saqlanib qolganligini taxmin etish mumkin . Gerodot bu xalqlarda kannibalizm hollari uchrashi haqida ma’lumot beradi , urug’dagi sog’lom va nuroniy qari odamni so’yib , uning go’shtini hayvonlar go’shti bilan qo’shib pishirishlari va tannovul qayd etadi . Gerodot qadimgi ajdodlarimiz chorvachilik , baliq ovi va dehqonchilik bilan shug’ullanishlarini ta’kidlaydi . Doro I davrida O’rta Osiyo xalqlari Eronga tobe 29 bo’lganliklari va forslarga o’lpon to’lab turganliklarini aytib , Gerodot Behustun yozuvidagi ma’lumotlarni tasdiqlaydi Gerodot tarixning shunchaki xabarchisi emas , balki tarixni jonlantirib ko’rsatuvchi yetuk ijodkordir .Uning skiflar haqidagi nihoyatda bebaho qadrli . Ayniqsa skiflarning hayoti haqidagi hikoyalari , ularning urf – odatlari va udumlari haqidagi badiiy lavhalar shunday jonli va hayotiy tarzda ifodalanganki , ularni o’qigan o’quvchi bevosita hayajonga tushadi . Qadimgi O’rta Osiyo haqida ma’lumotlar yozib qoldirgan tarixchilardan biri Ktesiy (mil.avv.V – IV asrlar ) hizoblanadi . Ktesiy Eron shahanshohi Artakserks II ning shaxsiy tabibi bo’lgan . Afsuski , Ktesiy asaralarning asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan . Uning asarlaridan olingan ayrim parchalar keyingi avlod tarixchilarining kitoblarida saqlanib qolgan . Gerodot farqli o’laroq , Ktesiy faqat o’zi ko’rgan yoki eshitgan axborotlarnigina emas , balki , ba’zi uydirma ma’lumotlarni ham o’z asariga kiritgan . Shu sababdan , uning asarlaridan foydalanishda o’ta ehtiyotkorlik zarurdir . Ktesiyning Ossuriya podshosi Ninning O’rta Osiyoga qilgan harbiy hujumlari haqidagi ma’lumotlari ishonchli emas . Ktesiy o’z asarida birinchi marta Zoroastr ( Zardusht) nomini tilga oladi . U sehrgar va Baqtriya podshosi bo’lganligi ta’kidlanadi . Zardusht podsho bo’lgan emas , allbatta . Lekin uning nomi tilga olinganligi va bu nom Baqtriya bilan bog’langanligi zardushtiylik dini bu mamlakatda , ya’ni Baqtryada vujudga kelganligi to’g’risidagi taxminlarni quvvotlovchi dalillardan biridir . Ktesiy Baqtryliklarning Eron shohi qo’shini tarkibida Ossuriya tor – mor etishda qatnashganligini ma’lum qiladi . Ktesiy ham sak ayollari jasur va harbiy ishlarga moyil ekanliklarini ta’kidlaydi . Shu bilan bog’liq holda u saklar malikasi Zarineya haqidagi hikoyani keltiradi . Zarineya o’zining birinchi eri va akasi Kidrey halok bo’lganidan so’ng Parfiya viloyatining hokimi Mermerga turmushga chiqadi . Forslar bilan jangda Zarineya yaralanadi va jang maydonini tashlab ketadi . Striangey nomli fors uni ta’qib etadi va qo’lga tushiradi , lekin Zarineyaning 30 iltimosiga ko’ra uni ozod etadi . Keyingi jangda esa Zarineyaning eri Mermer Striangeyni asirga oladi va Zarineyani yalinishiga qaramay uni o’ldirmoqchi bo’ladi . Shunda Zarineya asirlarni ozod etib , ular bilan birga erini o’ldiradi va Parfiya viloyatini Eron shohiga berib , u bilan do’stona munosabat o’rnatadi . Ktesiy keltirgan bu ma’lumot naqadar to’g’ri ekanligini bilish qiyin , lekin bu hikoya Gerodotning – sakalar jamiyatida ayollar roli : yuqori ekanligini haqidagi axborotni tasdiqlaydi . Ktesiy Eron shohi Kirning halok bo’lishi to’g’risida Gerodotdan ancha farq qiladigan ma’lumotlar keltiradi . Uning yozishicha , Kir derbikalar bilan bo’lgan jangda yarador bo’lib , otdan yiqlib tushadi , shundan so’ng Kir vafot etadi . Ktesiyning bu ma’lumoti to’g’ri emas , deb aytish mumkin , chunki boshqa manbalarda bunday axborot uchramaydi . Gerodot va Ktesiydan boshqa Yunon tarixchilari ham o’z asarlarida O’rta Osiyo xalqlari to’g’risida ma’lumotlar beradilar . Ulardan Kesnofont (mil.avv.445 – 355) o’zining tarixiy – siyosiy roman janrida yozilgan “Kiropediya”nomli asarida Baqtryalikalar , saklar va girkaniyaliklarning fors shohi Kir tomonidan bo’ysundirilishi va uning qo’shini tarkibida Ossuriyani zabt etishda qatnashganliklarini ko’rsatib o’tadi . Yuqorida takidalab o’tilganidek , antik mualliflarning O’rta Osiyoga qiziqishlarining ortishiga sabab bo’lgan yana bir muhim tarixiy voqea – Iskandar Zulqarnaynning sharqqa hujumlaridir . Ko’p mualliflar Iskandar tarixini yoritish jarayonida u bosib olgan mamlakatlar haqida , shu jumladan , O’rta Osiyo to’g’risida ma’lumotlar yozib qoldirganlar . 6 Iskandar hayoti va faoliyati haqidagi tarixiy asarlarining eng muhimi – bu Arrinanning “Iskandar hujumlari” nomli asaridir . Bu asar milodiy II asrda , Iskandar davridan 5 asr o’tgandan keyin yozligan . “Iskandar hujumlari”buyuk sarkarda shaxsiga maddohlik ruhida taklif etilgan asardir . 8 8 Babanskiy Yu.K. Hozirgi zamon umumiy talim maktabida o’qitish metodlari.86-bet.T.. 1990 31 Arrian Flaviy (95-175) yirik yunon yozuvchisi , tarixchisi va geograf olimi , Kichik Osiyoning Nikomadiya shahridan . U “Iskandar haqida”, “Parfiyaliklar haqida”, “Hindiston” va 7 jildlik “Iskandarning hujumlari”nomli kitoblar muallifidir . 32 Xulosa Xulosa qilib aytganda, bilim oluvchilarning o'quv-biluv faoliyatining samaraii shakl va kutubxonasi lublarini joriy etish, ularning mustaqil ishlarini samaraii tashkil qilish kerak. O'quv-tarbiya jaryonlarini ilmiy va metodik jihatdan mukammal tashkil etish muvaffaqiyatlar garovidir. Bunda barcha turdagi mashg'ulotlar va mustaqil topshiriqlar talabalarni o'ylashga, ijodiy mehnat qilishga, har tomonlama fikr yuritishga, berilgan topshiriqlami o'z hayotiy tajribalariga asoslanib hal etishga o'rgatadi. Mashhur ingliz adibi J.Bernard shou topib aytganidek, “ Bilimga eltuvchi yagona yo'l, bu — faoliyatdir”. Ana shunday faoliyatning o'quvchi va o'qituvchi mehnati ko'rinishidagi turlari omixtalashganida kutilganidan ziyodaroq natijaga erishish mumkin bo'ladi.Kuchli bilim, kasbiy metodika va oddiy insoniy fazilatlardan iborat uchta xususiyat birlashib o'qitish jarayonining pirovard natijasini belgilaydi. Bilimsizda metodik mahorat bo'lishiga ishonib bo'lmaganidek, bularning har ikkisiga ega bo'la turib, odamiylikdan bexabar shaxsning ham o'qituvchiligidan ne foyda? Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat ham yuqorida tilga olingan uchlikning tugalligisiz sxolastika botqog'iga botib turaveradi. Ta’lim va tarbiyaning sifat va samaradorligi-juda ko'p omillarga bog'liq bo'lganligi uchun ham bu borada yagona va qudratli tavsiya yoki yo‘l- yo‘riq berib bo'lmaydi. Hattoki, zamonaviy pedagogik yoki kutubxonasi axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan ham foydalana bilishning o'ziga xos va o'ziga mos mezonlari mavjudligini unutmaslik kerak. N oan’anaviylik, innovatsiya yoki interfaollik bayrog'ini baland ko'taruvchilar ham o'qitishning ming (balki, million) yillik an’ana va tajribalari, to'plangan ulkan tajribaviy zaxirasini inkor etmasliklari lozim. Eski va yangining o'zaro munosabati, bazis va ustqurmaning mutanosibligi, an’ana va tashabbusning kelishuvchanlik tamoyillarini unutmaslik kerak. 33 O‘qituvchi(pedagog)ning mehnatiga faqat uning tasarrufidagi shaxslarning uquv, ko'nikma, malaka va bilim sifatiga qarab baho berilishi lozim. Ha, aynan bilim sifatiga (bilim darajasi ham emas, qo'yilgan reyting ballari ham emas, o'zlashtirish ko'rsatkichlari ham emas!) qarab baholash odilona ish bo'ladi. Oliy o'quv yurtlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan uyg'unlashgan holda qo'llash bo'lajak mutaxassis kadrlarning kasbiy tayyorgarlik sifatini yaxshilashga xizmat qiladi, o'quv mashg'ulotlarining samaradorligi va o'qituvchi(pedagog)lar mehnatining foydali ish koeffitsientini oshiradi. Boshqacha aytganda, bugungi kunda uzluksiz ta’lim tizimida o'qitish samaradorligini oshirishning muhim sharti-ta’lim jarayoniga tizimli yondashuv va rang-barang pedagogik faoliyatdan iborat xizmat ko'rsatish sanaladi. Ayni davrda, zamonaviy pedagogik texnologiya — tizimli yondashuvlar asosida o'qitishning shakllarini qulaylashtirish, uning natijasini kafolatlash va obyektiv baholash uchun zarur bo'lgan inson salohiyati hamda texnik vositalarning o'zaro hamkorligini namoyish qiladi. Ta’lim maqsadlarini oydinlashtirish, o'qitish va o'zlashtirish jarayonlarida qo'llaniladigan usul, metod va vositalarlami xilma-xillash, ta’lim va tarbiya jarayonlari mazmunini chuqurlashtirish-bular hammasi ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish demakdir. Vaholanki, takomillashtirishning chegarasi, ya’ni oxiri yo'q, deyiladi. Shunday bo'lgach, pedagogik texnologiyalar ham, pedagogik mahorat ham sarhadsiz tushunchalardir. Bu borada qancha ko'p izlanilsa va qanchalik tashabbuskorlik bo'lsa-shunchalik kamdek tuyulaveradi. O'qitishning eng oddiy va bosh haqiqati ham ana shundadir. O'qituvchi (pedagog) laming faqat ana shu taxlitdagi faoliyati oxir-oqibatda yuksak ijtimoiy buyurtmaning bajarilishiga olib keladi. So`nggi qisqa xulosamiz, O`rta Osiyo xalqlari tarixini o`rganishda yunon- rim tarixchilari asarlarining o`rni va ahamiyatini o`rganishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish bu ta`limning yangidan yangi qirralarini ochib bermoqda. 34 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Sh.Mirziyoev. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017. – B.35. O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 5 iyuldagi yangi tahrirdagi “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida” gi Qonuni Toshkent sh., 2021 yil 5 iyul,O‘RQ-699-son. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-60-sonli Farmoni Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 29.01.2022 y., 06/22/60/0082-son. 3. Xayrullaev M. Sharq Renessansi va Forobiy. -Fan va turmush”, Toshket. 1975, 239 –b Qo’shimcha adabiyotlar 1.ToshtemirovaSaodatAbdurashidovna. Ta’lim sifati va uni demokratlashtirish ilmiy muammo sifatida //Uzluksizta’lim.-2020.- № 1 (86). 2. Shadrikov V.D. Filosofiya obrazovaniya i obrazovateln ы ye politiki. - M.: Izdatelskaya firma «Logos», 1993. – 181 s 3. Jo‘rayev N. va boshqalar... O‘zbekiston tarixi. T., 1998. 4. Kaso‘mov A., Vaskin I. Osnovno‘ye napravleniya vneshney politiki Respubliki Uzbekistan. T., 1994. 5.Sadiev A. Maktabda tarix bilimlarining hozirgi ahvoli va uni o’qitishni milliy asosga qurish.26-bet T., 1993. 6. Tashpulatov T. Gafforov Ya., Tarix o`qitish metodikasi. 102-bet T.,2002. 7. Jo‘rayev N. va boshqalar... O‘zbekiston tarixi. 67-bet.T., 1998 8. Yo’ldoshev J.G. Yangi pedagogik texnologiya: yo’nalishlari, muammolari, echimlari. «Xalq talimi», 75-76-bet. 1998. N4 9. Babanskiy Yu.K. Hozirgi zamon umumiy talim maktabida o’qitish metodlari.86-bet.T.. 1990 35 Internet saytlar 1.www.ziyonet.uz 2.e-tarix.uz 3.https://moodle.jdpu.uz/ 4 .www.fayllar.org 36

O’zbekiston tаriхini o’rganishda qadimi yonon tаriхchilari asarlari manba sifatida.

Купить