Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 163.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekiston tarixi va madaniyatini o‘rganishda ilk o‘rta asr tangalarining

Купить
Mavzu: O’zbekiston tarixi va madaniyatini o’rganishda ilk o’rta asr tangalarining ahamiyati. Reja: 1. «O`zbekiston xalqlari madaniyati tarixi»ga oid o`rta asrlar davri madaniyati. 2.Qadimgi xalqlar madaniy darajasining rivojlanishida qadimgi yozuvlarning ahamiyati. «O‘zbekiston xalqlari madaniyati tarixi»ga oid o‘rta asrlar davri madaniyati” mavzusini о ‘tishda dastlab о ‘lkamiz hududida shaharsozlik madaniyatining shakllanishi xususida s о ‘z yuritiladi. Bronza davrida aholining o‘troq dehqonchilikka о ‘tishi va keng vohalar b о ‘ylab yoyilishi, hunarmandchilik ishlab chiqarishining rivojlanishi bilan bog‘liq, iqtisodiy va madaniy aloqalar, savdo-sotiqning taraqqiy etishi hamda tabiiy- geografik va harbiy-strategik shart-sharoitlar natijasi о ‘laroq, mustahkam manzilgohlar о ‘rni va atroflarida (masalan, Sopollitepa, Afrosiyob, Jarq о ‘ton, Nomozgoh, Qiziltepa, Yerqo‘rg‘on, Uzunqir) dastlabki shahar madaniyati shakllanib rivojlanganligi haqida xulosa chiqariladi. Ilk shaharlar paydo bo‘lishi esa dastlabki davlatchilik shakllanishida eng muhim va asosiy omil bo‘lib, bu ikkala jarayon uzviy holda kelganligiga talabalar diqqati qaratiladi. O‘zbekiston xududidagi dastlabki davlat uyushmalari haqidagi yozma manbalar zardushtiylikning muqaddas diniy kitobi «Avesto», ahamoniylar davri mixxat yozuvlari, yunon-rim tarixchilarining asarlari hisoblanadi. «Avesto»da Markaziy Osiyo, Ozarboyjon va Eron hududlarida yashagan xalqlarning qadimgi davrlardagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam haqidagi tasavvurlari, urf-odatlari , manaviy madaniyati о ‘z aksini topgan. Dastlab «Avesto» 21 ta kitobdan iborat bo‘lgan.Bizgacha «Avesto»ning Yasna («Qurbonlik keltirish»), Visprat («Xamma hukmronlar»), Yasht («Qadrlash»), Videvat («Devlarga qarshi qonun») qismlari saqlanib qolgan. «Avesto» O‘rta Osiyoda miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda harbiy-demokratik tuzilishga ega bo‘lgan davlatlar, xususan, Xorazm, Sо‘g‘diyona, Baqtriya davlatlari haqida ma’lumot beradi. Umuman, «Avesto» qadim о‘lkamizda buyuk davlat, buyuk ma’naviyat va madaniyat bо‘lganligidan guvohlik beruvchi tarixiy manba ekanligi, uning 2700 yilligi 2001 yili mamlakagimizda keng nishonlantanligiga ypg‘y berib о‘tish lozim. O‘rta Osiyoning katta qismi (Farg‘ona vodiysi va Toshkent vohasidan tashqari) miloddan avvalgi VI-IV asrlarda Eron ahamoniylari tasarrufida bo‘lgan Ahamoniylar davlati sarhadlari Misrdan to Shimoli-G‘arbiy Hindistongacha cho‘zilib, turli xalqlar va elatlarni bosib olib birlashtirish yо‘li bilan tashkil topgan edi. Markaziy Osiyo xalqlari ahamoniylarning madaniy yodgorliklarini bunyod etishda muhim xissa qо‘shganlar.Bu davr san’ati ayrim xususiyatlarining ma’lum qismini mahalliy ustalar tomonidan tayyorlangan mashhur Amudaryo xazinasidagi buyumlar ochib beradi. Shu davrdagi Naqshi Rustam, Behistun tasvir yozuvlarinish paydobo‘lishiham Eron va Markaziy Osiyo xalqlari san’ati bilan bog‘lik namunalarning vujudga kelishiga sababchi bо‘lgan. Mazkur davrda о‘lkamiz aholisi ilk marta zarb qilingan tanga pullar bilan tanishdilar va muomala qildilar. Miloddan avvalgi 329 yilda makedoniyalik Iskandar boshchiligida Yunon-Makedon qо‘shinlari yurtimizga bostirib keladi. U faqat miloddan avvalgi 327 yildagina og‘ir janglardan keyin Baqtriya, Sо‘g‘diyona, Marg‘iyona va boshqa hududlarni egallay oldi. Markaziy Osiyo xalqlari bosqinchilarga qarshi uch yil davomida mardonavor kurash olib bordilar. Ular yunonlar о‘ylaganidek, «varvarlar» va madaniyatdan orqada qolgan emas, balki о‘z davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega ekanliklarini namoyish etdilar. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo janubiy viloyatlarining ellinistik davlatlar tarkibiga kirishi о‘sha davrda bu xududlarning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida muxim о‘zgarishlarga olib keldi. Bu yerga Ellin (Ellada) madaniyati kirib keldi.Bu о‘zgarishlar shaxarsozlik, me’morchilik va amaliy san’atda о‘z ifodasini topdi.Yunon yozuvi tarqaladi.Ayniqsa, miloddan avvalgi 250 yilda Markaziy Osiyoning katta qismida mustaqil Yunon- Baqtriya podsholigining vujudga kelishi bu jarayonni kuchaytirdi. Natijada mahalliy va yunon madaniyatlari an’analari o‘zaro omuxta bo‘la bordi. Arxeologik topilma yodgorliklar bu ma’lumotlarni tasdiqlamoqda. Mahalliy ustalar va rassomlar yasagan kulolchilik buyumlarida, tanga va taqinchoqlarda, turli ko‘rinishdagi haykallarda ham ellinistik an’analar alomatlari mavjud bo‘lgan. Sо‘ngra miloddan avvalgi III asrdan-milodniy IV asrlarigacha Markaziy Osiyoda mavjudbo‘lganQang‘, Farg‘ona (Davan), Kushon davlatlarining tashkil topishini va rivojlanishini bayon qilar ekan, Kushonlar saltanati mamlakatimiz davlatchiligi tarixida yangi davr ekanligiga alohida urg‘u beradi.]Milodning boshlarida O‘rta Osiyo qudratli Kushon imperiyasi tarkibiga kiradi. Kanishka (78-123 yillar) xukmronlik qilgan davrda Kushon qudratli davlatga aylanib, Rim, Xitoy kabi buyuk davlatlar bilan bir qatorda turadi.Kushonlar podsholigida xо‘jalik, savdo va xunarmandchilikning rivojlanishi, sug‘orish inshootlarining kengayishi xaqida to‘xtalib о‘tilgach, uning xalqaro savdo aloqalari xarakteriga talabalar diqqatini tortish maqsadida quyidagi masala ustida fikr yuritish taklif qilinadi: «Arxeologik qazilmalar natijasida olimlar Hindiston, Xitoy, Rim imperiyasida tayyorlangan xar xil buyumlar, boshqa mamlakatda zarb qilingan tanga pullar topganlar. Bu tonilmalarga asoslanib qanday xulosa chiqrish mumkin?» Ularning xulosalari tinglangach, kushonlar davrida xо‘jalikning rivojlanishi xaqidagi masalani yakunlab, Buyuk Ipak yulining sharqiy qismi kushonlar qо‘lida bо‘lganligi, bu esa tashqi savdoning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganligi qayd etiladi. Kushonlar davridagi din masalasini yoritishda, Kushon davlati hukm surgan I-IV asrlarda о‘lkamizda zardushtiylik dini bilan bir qatorda, budda dini xam xududimiz janubida tarqalganligi aytiladi. Budda ibodatxonalari va u bilan bog‘liq san’at asarlari namunalari Surxondaryoning Ko‘xna Termiz, Dalvarzintepa, Xolchayon, Ayritom, Zartepa, Fayoztepa, Qoratepa, Kampirtepa kabi yodgorliklaridan topilgan. Bu davrga mansub ko‘pgina yodgorliklar Xorazmda ham (Tuproqqal’a, Govurqal’a, Ayozqal’a, Anqaql’a) topilib, tadqiq qilingan. Shuni ta’kidlash joizki, Markaziy Osiyoning asosiy hududlarida zardushtiylik va buddaviylik ustunlik qilishiga qaramasdan , ular bilan bir qatorda yunon dinlari, moniylik ham yoyilgan edi. Kanishka tomonidan о‘sha davrda barcha dinlarga erkinlik berilishi bilan birga, buddizmga keng to‘lamda xomiylik qilingan. Kushon madaniyati to‘g‘risida talabalarda to‘liq tasavvur hosilbo‘lishiuchun yuqorida zikr qilingan yodgorliklardan topilgan tasviriy san’at namunalarining ayrimlarini olimlarimiz tomonidan nashr etilgan kitoblardagi rasmlardan foydalanib, sharxlab tanishtirish maqsadga muvofiqdir. Jumladan, yurtimiz qadimgi haykaltaroshligining ajoyib namunalaridan biri Termiz yaqinidagi Ayritomdan topilgan piramon, ya’ni ibodatxonaning yuqori qismiga yopishtirilgan xaykal xoshiyasi xisoblanadi. U mahalliy oxakgoshdan yasalganbo‘lib, unda qо‘shnay, arfa, ud, xind nog‘orasini chalayotgan uch ayol sozanda, qо‘llarida gulchambar, meva va idishlar to‘garib kslayoggan qiz-yigitlarning tasviri ishlangan. Xalqimizning qadimgi zamonlardagi san’ati namunasi sifatida Xolchayon to‘g‘risida qisqacha gapirib о‘tish mumkin. Denov shahri yaqinidagi Xolchayonda ochilgan saroy xaykal va devoriy rasmlar bilan bezatilgan. U yerdan haykaltaroshlik san’atidagi barcha talab va qonuniyatlarga javob bera oladigan darajada ishlangai bir turkum haykallar topilgan. Bu yerdagi xaykallar diniy mazmunga egabo‘lib bilan birga, ularda dunyoviy tasvirlar xam bor. Chunonchi, xarbiy kishining bosh qiyofasi tasvirlangan xaykalni olaylik. Bu xaykalda bosh skeletining tuzilishi, yuz kiyofasidagi peshona, burun, kо‘z, lab kabi a’zolarning shakllari meyoriga yetkazilgan xolda katta mahorat bilan ishlanganligi yaqqol kо‘zga tashlanadi. Devoriy tasvir va haykaltaroshlik namunalarida uzoq tarix qvridagi bobokalonlarimiz e’tiqodi, dini, mehnat va hayot tarzi aks etadi. Odamlar dunyoqarashining rang-barang ifodasi namoyon bо‘lgan, inson bosh qismining barcha anatomik tuzilishlariga tо‘liq javob bera oladigan bunday san’at asarlari sirasiga Fayoztepa va Kampirtepadan topilgan Budda, Dalvarzintepadagi boshiga toj kiygan Kushon shahzodasi, Devvoto boshi kabi haykal namunalarini kiritish mumkin. Shu о‘rinda talabalarga shunday savol beriladi: arxeologik qazilmalar natijasida topilgan haykallar, devoriy rasmlar о‘sha xalqlarning diniy e’tiqoddidan tashqari yana nimalar haqida ma’lumot beradi? Talabalarning javoblari umumlashtirilib , Markaziy Osiyo xalqlarining Kushonlar podsholari davridagi san’ati yuksakbo‘lgan, degan xulosaga olib kelinadi va uning eng muhim xususiyatlaridan biri haykaltaroshlik va rangtasviriing me’morchilik bilan uyg‘unlashuvida namoyon bo‘lganligi qayd etiladi. San’at asarlari bunday mukammal bо‘lganligini Xorazm davlatining milodning 305 yiligacha poytaxti bо‘lgan Tuproqqala yodgorligi misolida ham gapirib berish lozim. Tuproqqalning asosiy boyligi unda ochilgan devoriy rasmlar va haykallardir. Rassomlar rang-barang bо‘yoqlardan foydalanib, ssrmazmun rasmlar chizgan bо‘lishsa, xaykaltaroshlar odamlar va haykallarning jonli tasvirlarini yaratganlar. Haykallar asosan loydan, qisman ganchdan tayyorlangan.Katta haykallar, barelyeflar qurilish arxitekturasi bilan uyg‘unlashtirilgan, devor rasmlari bilan hamohang mazmunga ega.Haykallarning umumiy soni 138 ta. Qadimgi xalqlar madaniy darajasini ko‘rsatuvchi belgilardan biri yozuv hisoblanishi, arxeologik qazilmalar tufayli turli yozuv namunalari mamlakatimiz xududida topilayotganligi qayd qilib о‘tiladi/ Bular Oromiy, Xorazm, Sо‘g‘d, Kushon-Baqtriya, Kxaroshtxi, Yunon yozuvlaridir. Eng kdsimgi yozuv miloddan avvalgi IV-III asrlarga tegishli bo‘lib u Amudaryo xazinasi buyumlaridan bо‘lgan gemma (muxr)da bitilgan oromiy yozuvidir. Oromiy yozuvi asosida Sо‘g‘d, Xorazm yozuvlari vujudga kelgan va rivojlangan. Teri va taxtaga bitilgan xorazmiylar yozuvi namunasi ilk bor Tuproqqal’adan, hind alifbosiga asoslangan kxaroshtxi yozuvi kо‘xna Termizdan topilgan. 22 harfdan iborat Yunon-Baqtriya yozuvining namunalari Qoratepa, to‘xna Termiz va Ayritomdan topilib, bunda xarflar burchakli, tо‘rtburchakli va aylana shaklda bо‘lgan. O‘qituvchi yozuvlar haqidagi hikoyasini tugatib , uning turlichaligi O‘rta Osiyo xalqlari tillarining xilma-xilligi nishonasi ekanligini uqtirib о‘tadi. Shundan sо‘ng Buyuk ipak уо‘li tiklanishi va rivojlanish bosqichlari bilan tanishtiriladi. Sharq va G‘arb xalqlari о‘rtasida tarixiy-madaniy aloqalar va savdo munosabatlari taraqqiyotida Buyuk ipak уо‘li muhim o‘rin tutdi. Miloddan avvalgi II asrda vujudga kelib, 16 asrgacha harakatdabo‘lgan bu yo‘l 12 ming km. bo‘lib, Xitoydan O‘rta Yer dengizining shimoliy qirg‘oqlariga qadar chо‘zilgan. Buyuk ipak уо‘Н tashkil topmasdan oldin O‘rta osiyo va qadimgi sharq hududida savdo va madaniy ayirboshlash uchun turli-tuman уо‘llar bо‘lgan. Eron ahamoniylar saltanati davrida uning hududibo‘lib“Shoh уо ‘li” о ‘tgan. Undan ham ilgariroq O‘rta va yaqin Sharqda Badaxshon lojuvardi “la’l-tosh”ga bо‘lgan ehtiyojining ortishi natijasida “Lojuvard yо‘li” paydo bо‘lgan. Xitoydan O‘rta Osiyoga olib keluvchi уо‘1ni birinchi kashfiyotchisi ham imperiyasining elchisi Chjan Syan edi. Bu уо‘1 fanga “Ipak уо‘li” nomi bilan 1877 yilda nemis olimi Rixdgofen tomonidan kiritilgan.Ilgari u “G‘arbiy meridional уо‘1” deb atalgan.Bu уо‘1da tarixiy rivojlanishi bir tekisda ketmagan.Masalan, mо‘g‘ullar istilosi davrida harakatdan tо‘xtagach, bu yо‘lni Amir Temur qayta tiklagan. XVI asrga kelib Buyuk geografik kashfiyotlar davrida asosiy savdo уо‘1i dengizga ko‘chganidan sо‘ng Buyuk ipak yо‘lining mavqei pasayib, bu уо‘1 bo‘ylab harakat to‘xtadi. Buyuk ipak yо‘lining ahamiyati haqida gapirganda uning faqatgina Xitoyni O‘rta Osiyo orqali Sharqiy O‘rta yer dengizi mamlakatlari bilan bog‘langanligi hamda undan noyob va qimmatbaho mollar olib о‘tilganligi bilan cheklanmaslik lozim. Bu уо‘1 xalqlarni va ular madaniyatini о‘zaro bog‘lagan, ularning bir - birlariga yaqinlashuviga imkon yaratgan. O‘zbekiston hududi Buyuk ipak уо‘li chorrahasida turadi. Bu уо‘1 tufayli Markaziy Osiyo xalqlari Sharq va G‘arb mamlakatlari iqtisodiyoti va madaniyati bilan oshno bo‘lish barobarida G‘arb mamlakati xalqlari ham bizlarning ilg‘or madaniyatimizni о‘zlari uchun kashf qildilar. Shu sababli Buyuk ipak уо‘li tarixini va madaniyatini о‘rganishga bо‘lgan qiziqish keyingi yillarda butun dunyo miqyosida keng avj oldi.1987 yilda YUNESKO “Buyuk ipak уо‘li -muloqot уо‘li” dasturini qabul qildi. 1998 yili Boku shahrida bu уо‘1ni Yevropadan Yaponiyagacha qaytib tiklash masalalariga bag‘ishlangan xalqaro anjumanbo‘libо‘tdi. TRASEKA deb nom olgan bu qurilishda O‘zbekiston faol ishtirok etmoqda. Mavzuning mazmunini yoritishda Eftaliylar davlati, Turk xokonligi, Arab xalifaligining tashkil topishi, rivojlanishi hamda yurtimizning arablar tomonidan istilo qilinishiga bag‘ishlangan masalalarga ham e’tibor qaratish zarur. Eftaliylar davri madaniyatiga oid savolni о‘rganish davomida O‘zbekiston xalqlarining V-VI asrlardagi hayoti, moddiy madaniyat va san’atda oldin о‘tgan davr bilan uzviylik saqlanib qolganligini to‘rsatish zarur. Madaniyat xaqidagi savolni yoritish о ‘rganilayotgan davrning yozuvi bilan tanishtirishdan boshlanadi. Shu narsa ta’kidlanadiki, bu davrda Xorazm, Sо‘g‘d hamda Baqtriya yozuvi asosida paydobo‘lgan25 harfdan iborat eftallar yozuvi tarqalgan edi. Malumki, eftallar siyosiy jihatdan to‘p xalqlarni birlashtirganligi sababli turli e’tiqoddadagi aholi yonma-yon yashagan. Zardushtiylik va budda (shomon) kabi dinlarga e’tiqod qiluvchilar bilan birga, shaharlarda nestorian-xristian va yahudiy jamoalari ham mavjud bо‘lgan. Ayrim viloyatlarda esa Moniy va Mazdak talimotlari tarqala boshlagan edi. Bu davrda kо‘chmanchilarning tazyiqi ostida о‘йод xayotning madaniy an’analari dasht udumlari bilan omuxtalashib, ilk о‘rtaasrlarga xos madaniyat shakllana boshladi. Bu о‘zgarishlar binokorlik, me’morchilik va tasviriy san’atning ayrim jabhalarida to‘proq namoyon bo‘ldi. Ushbu davrda о‘lkamizning dehqonchilik vohalarida baland tagkursi ustiga bino qilingan to‘plab istehkomli qasrlar va feodal qо‘rg‘onlari qad ko‘tardi. V-VI asrlarda diniy e’tiqod va tasavvurlari bilan uzviy bog‘liq bо‘lgan tasviriy san’at -koroplastika-ma’budalarning sopol haykalchalarini yasash keng yoyildi. Bu davrga oid sopol haykalchalar juda to‘pligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Eftaliylar davri tarixiga oid moddiy madaniyat yodgorliklari Buxoro viloyatidagi Poykand, Varaxsha shahar xarobalaridan, Surxondaryo viloyagining Angor tumanida joylashgan Bolaliktepa ko‘rg‘onidan, Xorazmning qadimiy Kat (Beruniy yaqinida) shahridagi Fir- qal’adan topilgan. Shuni ta’kidlash joizki, VI-VII asrlarda O‘zbekiston xududida tasviriy san’at yuksak cto‘qqiga ko‘tarildi. Bularning namunalaridan biri sifatida Bolaliktepa va Varaxsha rang-tasvir san’ati haqida so‘zlab o‘tish o‘rinli. Bolaliktepa yodgorligidan topilgap xashamatli saroyga о‘xshash bino devorlarining ttrtala tomoni xam turli k о‘rinishdagi rangdor tasvirlar bilan to‘ldirilgan bo‘lib, odamlarning о‘tirgan xolatdagi kо‘rinisЫari aks ettirilgan. Gilamchalarga о‘xshash tо‘shamalar ustida sharqona tiz cto‘kib, chordona qurib, yonboshlagan holda juft-juft bо‘lib о‘tirgan erkak va ayollarning obrazlari diqqatga sazovor. Erkaklar egnidagi kamzulga о‘xshash kiyimlar uzun, yoqasi uchburchak shaklda keng qaytarmali kо‘rinishga ega. Bellarida ingichka tasma va unga о‘tkazilgan xanjar tasvirlari aniq kо‘rinib turibdi. Ayollarning liboslari esa о‘ta rang-barang. Quloq, bo‘yinva barmoqlariga serbezak taqincholdar taqilgan. K о ‘zgu ushlab turgan bu ayollar chiroyi sharqona ko‘rinishga yanada joziba kiritgan. Bolaliktepa rangtasvir san’atida odamlarning kayfiyati, o‘zaromunosabatlari, xarakterlari rassom tomonidan о ‘ta ustalik bilan tasvirlangan.Orqa tomondan esa qomati deyarli to‘liq tasvirlangan xizmatkorlar yelnig‘ich ushlab turishibdi.Odamlarning q о ‘llarida qadahlarning tasvirlanishi, bir-birlariga b о ‘layotgan samimiy iltifotlar t о ‘ydagi bazmi jamshidni ifodalaydi. Devorlarda xammasi bо‘lib 47 kishining rasmi tasvirlangan. Varaxshadan xam devorlari suratlar bilan bezatilgan xashamatli saroy qoldiqlari topilgan.Devoriy rasmlarning birida fil mingan o‘rta yoshli kishi obrazi bir oyog‘i uzangida, bir oyog‘i esa bukilgan holda tasvirlangan.Bundan tashqari, rasmda arslonga о‘xshash xaybatli xayvonni filga xamla qilgan xolatidagi tasviri ham aks ettirilgan. Umuman, Varaxsha saroyi me’morchilik, xaykaltaroshlik va rassomchilikning ajoyib namunasi xisoblanadi. Turk xoqonligi , ya’ni arablar istilosigacha bо‘lgan davrdagi madaniy xayot xaqida gapirilganda, yurtimizda me’morchilik, xat-savod, diniy e’tiqlar, tasviriy san’at ravnaq topganligi ta’kidlanadi.Shuningdek, san’atning musiqa, raqs, qо‘shqchilik, qiziqchilik, dorbozlik kabi soxalari xam kamol topganligi Xitoy manbalarida qayd etilganligiga tо‘xtalibо‘tgiladi. Ilk bor Yevrosiyo saltanatini barpo etgan turk xoqonlari xukmronlik qilgan davrda turkiy xalqlariing siyosiy va madaniy merosi Sharqiy Turkiston, Markaziy Osiyo va Janubi-Sharqiy Yevropa tarixiga jiddiy ta’sir kо‘rsatganligi ta’kidlanadi. Ayniqsa, u Markaziy Osiyo aholisining yuqori darajadagi dehonchilik madaniyati bilan uyg‘unlashib Turon о‘lkasining ilk о‘rtaasr madaniyatini qiyomiga yetkazgani aytiladi. Buning ayrim namunalaridan biri sifatida Afrosiyobda kovlab ochilgan mashhur devoriy rasmlardan kо‘rsatilib, mazmunini quyidagicha izohlash mumkin: Devoriy rasmda qandaydir tantanali holat tasvir etilgan.Oldinda oq fil ustida taxtiravonda malika, fil sag‘risida joriya taxtiravonni tutib bormoqda. Fil ortidan qorabayir, tо‘riq va saman mingan uchta ayol, ulardan birinchisining bilagidan pastrog‘igacha sо‘g‘dcha «malikaning yangasi» degan sо‘zlar yozilgan. Ayollarni tuya mingan ikki nafarqkurollangan erak kuzatib bormoqda. Ular boshlarini peshanabog‘ bilan bog‘lab olganlar, qо‘llarida esa mutabarlik ramzi sifatida gurzi bor. Erkaklardan birining yoshi kattaroq bо‘lib, soch va soqollariga oq oralagan, ikkinchisi esa yoshroqdir. Ikkala erkak xam uzun dich bilich bilan qurollangan.Ularning belbog‘larigta katta xanjar ilingan.Dastalarida yovvoyi qushlar boshining tasviri solingan. Yuqoriroqda ot yetaklagan kishi hamda to‘rtta oqqush haydab borayottan о^тиш^ surati chizilgan. Ularning og‘zi va burunlari oq mato bilan bog‘langan. Devorning markazida boshq rasmlardan ikki barobar kattalashtirilgan otliqlar qurshovidagi suvoriy tasviri chizilgan.Xonaning g‘apbiy devorida shohona liboslarda, qimmatbaho tuxfalar to‘targan 3 kishi tasvirlangan.Devorda 16 qator sо‘g‘d yozuvi bitilgan.Unda hozirgi Surxondaryo viloyatida joylashgan Chog‘aniyon davlati elchisiniig Samarqand hokimiga topshirgan xati bayon etiladi. Talabalar diqqatini rasmning qanchalik mahorat bilan chizilganligiga qaratish kerak.Unda har bir detalning aniq chiqishiga katta e’tibor bsrilgan. Turk xoqonligida oromiy, sо‘g‘d, xorazm yozuvi bilan bir qatorda «Turk-run yozuvi», «Urxun-Enasoy yozuvi», «Ko‘k turk yozuvi» kabi yozuvlar qо‘llanilgan. Turk xoqonligi haqida bitiktoshlar, ayniqsa, qimmatli ma’lumotlar bsrishi aytib о‘Ш8&. Arab xalifaligi VIII asr boshlarida Movarounnahrni zabt etishga munaffaq bo‘ladi.Arablar mahalliy din namoyandalarini quvg‘in qilib, sо‘g‘d yozuvida bitilgan kitoblarni hamda sanamlarni gulxanda yoqib, уо‘q kilib tashlaydilar. Bosib olingan yerlarda islom dini yoyilib , mahalliy xalqlarning ijgimoiy-iqtisodiy va ma’naviy hayoti arab xalifaligining tartib - qoidalariga buysundirildi. Movarounaxrda arab tilining davlat va fan sifatida joriy etilishi bilan uni о ‘zlashtirishga ko‘p intilish ortdi. Natijada arab tili va yozuvini ona tilidek bilib olgan bilimdonlar paydo bo‘ladi. Markaziy Osiyolik olimlar о‘sha davrda о‘z asarlarini arab tilida yozganlar. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Marv, Urganch, Xiva kabi shaharlar madaniyat markazlari sifatida mashhur bo‘lgan.Bu yerlarda savdo-sotiq, ijtimoiy-siyosiy xayot bilan bir qatorda, madaniy aloqalar, bilim о‘choqlari rivoj topdi. Bunday iqdisodiy- madaniy markazlar ulkan musulmon Sharqining turli о‘lkalarini, Fapb va Sharq, Shimol va Janub mamlakatlarini bog‘lab turuvchi qadimgi «Ipak уо‘li» an’analarini davom ettirgan holda aloqa о‘choqlari sifatida dovrug‘ taratdi. Mahalliy olimlar о‘zga mamlakatlarga borib ilm olish, xam-kasblari bilan yaqindan muloqot qilish imkoniyatiga egabo‘lgan. Bu davrda Markaziy Osiyodan ulkan olimlar yetishib chiqdiki, ular o‘z ijodlari, sarlari bilan о‘z xalqlarini dunyoga mashxur qildilar. Kishilik tarixida ko'p asrlar davomida iqtisodiy munosabatlar vositasi rolini bajargan tanga pulning o'rni bo'lakcha. Miloddan oldingi ming yillik boshlarida ilk bor O'rta er dengizi qirg'oqlarida yaratilgan tanga yasash texnikasi Eron, Hindiston, Xitoyda, keyinchalik Markaziy Osiyoda ham tarqaldi. Qadimgi Turon — Turkiston, shu jumladan, bugungi O zbekiston davlatchiligiʻ tarixini yoritishda tanga pullarning o ziga xos o rni bor. Ko plab arxeologik ʻ ʻ ʻ topilmalarning guvohlik berishicha, O zbekiston — Markaziy Osiyo tarixida ʻ nafaqat ilk shaharsozlik madaniyati va davlatchilik an analari vujudga kelgan ʼ hududlardan biri‚ balki mintaqadagi miloddan avvalgi ming yillikning IV-III asrlarida dastlabki mahalliy tanga pullar zarb qilina boshlangan mintaqadir. Tovar ayirboshlashning eng qulay vositasi bo lmish tanga zarb qilish an anasi Turonda ʻ ʼ ikki ming yillik o tmishga ega. ʻ Turli qimmatbaho metallar — mis, kumush va oltindan tanga yasash ishlari ilk bor miloddan avvalgi III-II asrlarda Baqtriyada, keyinchalik Kushonlar saltanati (mil. I-III asrlar) davrida, milod boshlaridan So g d va Xorazmda, IIIIV asrlarda esa ʻ ʻ Choch vohasida yo lga qo yiladi. Ilk o rta asrlarda birin-ketin Farg ona, ʻ ʻ ʻ ʻ Ustrushona, O tror va Yettisuvdagi sulolalar o z tangalarini chiqara boshlaydilar.ʻ ʻ Bu davr tangalarining aksariyati so g diy yozuvda, boshqalari qadimgi xorazm, ʻ ʻ boxtar, pahlaviy (o rta fors) va qadimgi turk-run yozuvidadir. ʻ Tangalarni tarixiy manba sifatida o rganishning ahamiyati shundaki, birinchidan, ʻ turonlik hukmdorlar ismi va unvonlarining xitoy, yunon, arabfors va boshqa tillardagi yozma manbalarda uchrab, ushbu tillarga moslashtirib yuborilgan va asli qanday bo lgani tushunarsiz bo lib qolgan mahalliy shaklini tanga yozuvlariga ʻ ʻ tayanib tiklash imkoniyati bo lsa, ikkinchidan, tangalardagi yozuv, tasvir va turli ʻ belgilar orqali o sha davr madaniyati bo yicha muayyan tasavvur hosil qilish ʻ ʻ mumkin. Ilk o rta asrlarda mintaqa xalqlari davlatchiligida yuz bergan tub o zgarishlar pul ʻ ʻ munosabatlarida ham o z aksini topgan bo lib, bu davrda kuchli saltanatlarga asos ʻ ʻ solgan eftaliylar (420-565), Turk hoqonligi (552-744) bilan bir vaqtda Choch, O tror, Farg ona, Ustrushona, So g d, Buxoro, To xoriston, Xorazm, Marv singari ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ vohalar hukmdorlari ham o z tangalarini zarb qilgan. Asosan mis, qisman ʻ kumushdan yasalgan tangalarda ko pincha ularning aynan qaysi hokimlikka ʻ tegishli ekanini bildiruvchi joy nomi, boshqaruvchisining ismi va unvoni bilan birga hokimiyat va davlatchilik an analarini aks ettiruvchi belgilar — tamg a, o q- ʼ ʻ ʻ yoy, ilohiy timsollar, taxt tasvirlari bor. Turon tangalari bo yicha XX-XXI asr boshlarigacha amalga oshirilgan ʻ izlanishlarda anchagina ilmiy yutuqlar qo lga kiritilgan. Shu bilan birga, ko plab ʻ ʻ tanga yozuvlari o nlab yillar davomida o qilmasdan qolgani yoki ularning qaysi ʻ ʻ hukmdorlikka tegishliligi masalasi yechilmasdan kelganini ham aytib o tish kerak. ʻ Shuningdek, ayrim tangalar bo yicha noto g ri talqinlar bildirilib, mamlakatimiz ʻ ʻ ʻ tarixining ayrim davrlariga nisbatan asossiz tushunchalar kelib chiqqanini ham e tibordan qochirib bo lmaydi. ʼ ʻ Ilk o rta asrlar tangalarining tarixiy manba sifatida o rganilishi davomida ko plab ʻ ʻ ʻ yutuqlar qo lga kiritilganiga qaramay, bir qator muammolar ham bor. Ayrim ʻ tadqiqotlarni istisno qilsak, bu soha dunyo, xususan, G arb tarixshunosligida o zʻ ʻ o rnini yetarlicha topgani yo q. Mintaqamizning islomdan oldingi tarixi bo yicha ʻ ʻ ʻ Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya va Fransiyada o nlab yirik mutaxassislar ʻ yetishib chiqqaniga qaramay, ularning ishlarida tangashunoslik bo yicha ilmiy ʻ yangiliklar o z ifodasini deyarli topmagan. ʻ Holbuki, Turonning janubiy hududlari va unga tutash tarixiy o lkalar — Shimoliy ʻ Afg oniston, Xuroson va Shimoliy Hindistonda ilk o rta asrlarda zarb qilingan ʻ ʻ boxtariy, pahlaviy (o rta fors) va qadimgi hindcha yozuvli xioniy (xun), eftaliy va ʻ ashinaliylar sulolasiga tegishli yuzlab tangalar topilgan. XX asr ilk choragida ularni o rganishga keng ko lamda kirishilishi natijasida yuzlab maqola va o nlab ʻ ʻ ʻ asarlar yozilgan. Biroq mintaqaning so g diy, xorazmiy va qadimgi turk-run yozuvli tangalari ʻ ʻ o rganilishi borasida bunday deyish qiyin. To g ri, mustaqillikdan oldin bunday ʻ ʻ ʻ tangalarni to g ridan-to g ri o rganish imkoniyati bo lmagan, shu bois ham dunyo ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tangashunoslari bu masalada e tiborni janubiy hududlarga qaratgan bo lishlari ʼ ʻ mumkin. Ammo bugungi kunga kelib ahvol o zgardi, chet ellik tadqiqotchilarning ʻ yurtimizga kelib, ilmiy adabiyotlar va muzeylardagi tangalar bilan to g ridan- ʻ ʻ to g ri tanishish barobarida arxeologiya qazishmalarida qatnashishlari uchun yo l ʻ ʻ ʻ ochildi. Mustaqillik yillarida o zbek tangashunosligi o zining yangi bosqichiga ʻ ʻ qadam qo ydi. ʻ Xususan, mazkur mavzuda 1990-yillardan bugungi kungacha yuzlab maqola va asarlar chop etilishi bunga dalil bo la oladi. “Numizmatika Sentralnoy Azii” jurnali ʻ nashr qilinib kelinayotgani ham diqqatga sazovor. Shuningdek, O zbekiston Milliy ʻ banki to plamida saqlanayotgan tangalar fihristi 4 jildda o zbek, rus va ingliz ʻ ʻ tillarida nashr qilindi. Yaqin yillargacha aksariyat tadqiqotlarda VIVIII asrlarga taalluqli tangalarning bir bo lagini “Qadimgi turk tangalari” guruhi tashkil ʻ qilishiga urg u berilsa-da, ularning qaysi hukmdor yoki sulolalarga tegishliligi ʻ masalasi hal qilinmagan. Hatto “hoqonlik tanga zarb qildirganmi yoki yo qmi” ʻ mazmunidagi fikr deyarli o rtaga tashlanmagan. Ko pchilik tadqiqotchilarda ilk ʻ ʻ turkiy tangalar Turgash hoqonligi tomonidan chiqarilgan, degan qarash shakllangan. Qariyb yigirma yillik izlanishlar natijasida Turk hoqonligining mamlakatimiz va jahon tangashunosligi xabardor bo lmagan bir necha o nlab turdagi tangalariʻ ʻ aniqlanib, ilmiy muomalaga kiritildi. Bugungi kunda asosan Toshkent, Farg ona, ʻ Surxondaryo viloyatlaridagi islomdan oldingi davrlarga tegishli shaharlar qoldiqlaridan topilayotgan yuzlab tangalar sinchiklab o rganilganda, ularning ʻ hoqon, xotun, jabg u, jabg u hoqon, tegin, tutuq, tarxon kabi o nlab turkiy ʻ ʻ ʻ unvonlar bilan zarb etilgani aniqlandi. Ushbu tangalarning sezilarli qismi to g ridan-to g ri hoqonlik, bir qismi esa hoqonlik bilan aloqador sulolalar ʻ ʻ ʻ ʻ tomonidan zarb etilgan. Jumladan, VI–VIII asrlarda Choch (Toshkent) vohasida zarb etilgan mis tangalarning kattagina qismi g arbiy ashinaliy hoqonlarga tegishli bo lib, old ʻ ʻ tomonida qadimgi turklarga xos qiyofadagi hukmdor tasviri va teskari tomonida so g diy yozuvda jabg u, jabg u hoqon kabi unvon va vasflar, hukmdorlarning ʻ ʻ ʻ ʻ Tardu hoqon, Yelbi Ishbara jabg u hoqon, Ilohiy Tun jabg u hoqon singari ismlari ʻ ʻ va hoqonlikning etnosiyosiy nomi sifatida Turk hoqon iborasi uchrashi ularning aynan hoqonlikka tegishli tangalar bo lganidan darak beradi. Shu o rinda aytib ʻ ʻ o tish kerak, Turk xoqon unvoni bilan zarb etilgan tangalar o ziga xos jihatlari ʻ ʻ bilan boshqalaridan birmuncha ajralib turadi. Birinchidan, ular Chochning ko pincha 2 sm. o lchamli bo lgan boshqa ʻ ʻ ʻ tangalaridan yirik ekani (4 sm.) hukmdor tasvirining ustomonlik bilan chizilgani, salmog i ham ancha og irligi (4 gr.) bilan diqqatni tortadi. Ikkinchi tomondan, ʻ ʻ barcha turkiy ellarni birlashtiruvchi nom bo lgan turk etnonimi — elat nomi yozma ʻ yodgorliklar orasida ilk bor tangalarda uchraydi. Bungacha ushbu atama aynan shu ko rinishda milodiy VIII asrning ilk o n yilliklariga tegishli O rxun-Enasoy ʻ ʻ ʻ bitiktoshlari va VII asr o rtalarida yaratilgan xitoy yilnomalarida uchrab, uning ʻ ko plab tillardagi yozma manbalarda keng o rin ola boshlashi o rta asrlarga to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ kelar edi. Demak, aytib o tilgan Choch tangasining VI asrning so nggi o n ʻ ʻ ʻ yilliklariga to g ri kelishi esa turk etnonimi qadimiyatini yana bir-ikki asrgaʻ ʻ uzaytiradi. Yaqin yillarda aniqlanib, ilmiy muomalaga kiritilgan tangalar qatoriga VI-VIII asrlarda Samarqandda zarb qildirilgan Turon hukmdori unvonli tangalarni ham kiritish mumkin. O ng tomonida qadimgi turklarga xos uzun sochli hukmdor ʻ tasviri, teskari tomonida esa islomdan oldingi Samarqand hukmdorlariga tegishli tamg a va yozuv o rin olgan ushbu tangalarning ilk nusxalari allaqachon topilib, ʻ ʻ ilm ahliga tanitilgan bo lsa-da, ulardagi so g diy yozuv turlicha o qilgan va bu ʻ ʻ ʻ ʻ tangalarning hoqonlik bilan bog liqligi to g risida bir og iz so z aytilmagan edi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Ushbu tanga yozuvlarida Turon atamasi uchrashi yurtimiz nomining o sha ʻ chog lardayoq Turon — Turkiston deb atalganini yana bir bor tasdiqlamoqda. ʻ Endilikda “Turon va Turkiston atamalari o zaro bog liq emas”, deb jar solib kelgan ʻ ʻ ayrim xorijlik izlanuvchilarning o y-xayollari chippakka chiqdi, deya olamiz. ʻ Demak, bundan ming yil oldin buyuk ota-bobolarimiz Abu Abdulloh al-Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy va Yusuf Xos Hojib yozib qoldirgan Turon — turklar yurti, Mazduron asli Marzi Turon, turk o lkalarining chegarasi demakdir” mazmunidagi ʻ ma lumotlar ushbu tangalar orqali o z tasdig ini top moqda. O zbekiston ʼ ʻ ʻ ʻ numizmatikasida qo lga kiritilgan yutuqlardan yana biri mustaqillik yillariga ʻ to g ri kelib, qariyb bir asrdan beri yozuvlari to liq o qilmasdan, qaysi sulolaga ʻ ʻ ʻ ʻ oidligi aniqlanmay kelayotgan Choch tangalaridan sezilarli bir qismining Choch teginlari sulolasi (605-750-y.y.) tomonidan zarb qilinganining aniqlanishi bo ldi. ʻ Ushbu tangalarda o ng tomonida qadimgi turklarga xos uzun sochli, dumaloq ʻ yuzli, biroz qisiq ko zli hukmdor tasviri, teskari tomonida sulolaviy tamg a va ʻ ʻ uning tegrasida “Choch hukmdori teginning puli” jumlasi o rin olgan. Shu tariqa ʻ Xitoy yilnomalarida Shi-go van Dele (Choch davlati hukmdori tegin) shaklida uchrab, 605750-yillar orasida vohani boshqargan sulola nomi Choch teginlari bo lgani va ular o z tangalarini zarb qilgani ayon bo ldi. Tangashunosligimizda ʻ ʻ ʻ yutuqlar bilan birga qator muammolar ham bor. Birinchidan, bu sohada izlanishlar olib boruvchi yosh mutaxassislar ancha kamchilikni tashkil etsa, ikkinchi tomondan, jahon tangashunoslarining bu sohaga jiddiy e tibor bermasligidir. Misolʼ uchun, bugungi kunda yuzlab nusxalari topilayotgan xorazm tangalari bilan shug ullanuvchi tadqiqotchilar deyarli yo q. ʻ ʻ Shuningdek, osori-atiqa to plovchilar tomonidan turli yo llar bilan yig ilayotgan ʻ ʻ ʻ tangalarning ko pi chet ellik to plovchilar qo liga borib tushayotgani ularni ʻ ʻ ʻ tariximizning qimmatli va zarur manbasi sifatida o rganish imkoniyatini ʻ qiyinlashtiryapti. Tangalardan o rin olgan har bir yozuv, tasvir, belgi va boshqalar ʻ o z davrining ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy turmushi — tarixiy voqeliklar bilan ʻ chambarchas bog liq. Yangi tangalar topilishi va ulardagi yozuvning to laqonli ʻ ʻ o qib chiqilishi esa shu paytgacha qorong u bo lib qolayotgan masala va ʻ ʻ ʻ mavzularni yoritishga xizmat qilishi kerak. Biroq mamlakatimiz o tmishi bilan shug ullanayotgan izlanuvchilarning ʻ ʻ ko pchiligi tangashunoslar tomonidan qo lga kiritilayotgan ilmiy yangiliklardan ʻ ʻ yetarlicha xabardor emas yoki ulardan manba sifatida foydalanishga unchalik oshiqmaydi. Bu holat ilk o rta asrlar tarixi, xususan, eftaliy va ashinaliylar tarixiga ʻ doir, shuningdek, Choch, Farg ona, So g d, To xoriston va shunga o xshash ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ vohalar hukmdorliklari tarixi bo yicha izlanishlar olib borayotgan ko pchilik ʻ ʻ tadqiqotchilarning ishlarida ko zga tashlanadi. ʻ Shu bilan birga, ayrim ilmiy nashrlarda bir vaqtlar yanglish o qilib, noto g ri talqin ʻ ʻ ʻ qilingan tangashunoslik ma lumotlaridan foydalanish bilan cheklanish, ular ʼ bo yicha yaqin yillarda bildirilgan fikrlarni inobatga olmaslik, “obro li” ʻ ʻ mutaxassislarning qarashlariga bog lanib qolish kabi holatlar davom etayotgani ʻ milliy tangashunoslik maktabining muammo va kamchiliklari sirasiga kiradi. Tanga, tangalar (turkiy "tam/a" so zidan) — metall (oltin, kumush, mis; hozirgi ʻ vaqtda misning turli krtishmalari, nikel va alyuminiy)dan yasalgan pul birligi, muomala va to lov vositasi. Tuxumsimon yoki dumaloq shakli foydalanish uchun ʻ qulay. Tangalar aversi (yuzi) va reversi (orqa tomoni) va gurti (cheti) orqali bir- biridan farklanadi. T.lar deyarli bir vaqtda (mil. av. 8— 7-asr) Lidiya davlati (Kichik Osiyo)da va Egina o. (Yunoniston)da paydo bo lgan. T. pultovar munosabatlarining rivojlanishiʻ bilan yuzaga kelgan va tovar ayirboshlashda ekvivalent rolini o ynagan boshqa ʻ buyumlar (chorva mollar, don, chig anoq, mato va boshqalar)dan farq qilib, ʻ universal to lov vositasi vazifasini bajargan. Qadimgi T.lar tasvir (hukmdorning ʻ tasviri, unvoni, ismi, gerbi) va izohlar (tanga chiqqan davlat va shaharning nomi, yili) bilan zarb qilingan. O zbekiston hududida dastlabki metall T.lar mil. av. 6-asrda Doro I davrida zarb ʻ etilgan, og irligi.8,4 g ni tashkil etgan "darik" deb nomlangan tilla tangalar, deb ʻ taxmin qshAnadi. Mil. av. 3— 1-asrlarda va undan keyingi davrda zarb etilgan T.lar namunalari hrzirgacha saklanib qolgan. Ular jumlasiga Antiox 1 (mil. av. 281 —261 yillar), Yevtidem 1 (mil. av. 235—200 yillar), Demetriy I (mil. av. 200— 185 yillar), Yevkratid I (mil. av. 171 —155 yillar), Mitridat 11 (mil. av. 124—88 yillar) va Germey (mil. av. 75—55 yillar) Tlari kiradi. 8-asrning o rtalarida O rta ʻ ʻ Osiyoda arablar hukmronligi boshlanganidan so ng savdo muomalasini amalga ʻ oshirish uchun vazni 4,3 g bo lgan oltin dinor, maosh va soliqlar to lovi uchun ʻ ʻ vazni 2,8 g . bo lgan kumush dirhamlar va kundalik savdosotiq uchun mis tangalar ʻ — fuluslar zarb etilib, muomalaga chiqarilgan. Amir Temur davrida Samarqandda T.lar zarb etiladigan maxsus zarbxonalar tashkil etilgan, birinchi marta turkiy nom, ya ni "tanga" deb atalgan, vazni 4,5—4,7 g bo lgan kumush T.lar, vazni 2 g ni ʼ ʻ tashkil etgan oltin dinorlar va vazni 1,8 g bo lgan va kumushdan tayyorlangan ʻ mirilar zarb etila boshlagan. 1. Amir Temur mis fulusi. Samarkand, 1383 y., og irligi 4, 132 g . 2. Amir Temur ʻ va Sulton Mahmud kumush miri, 1388 y., og irligi 1,59 g . 3. Sulton Shoxruh ʻ kumush tangasi, Samarkand. 1435 y., og irligi 5,06 g . ʻ 19-asrning 2yarmida Xiva, Buxoro, Qo qon xonliklarida oltindan "tilla", ʻ kumushdan "tanga", misdan "pul" (chaqa) deb ataladigan T.lar zarb qilingan. Qog oz pullar paydo bo lishi bilan muomalada T.ning roli keskin pasaydi, asosan,ʻ ʻ 20-asrdan boshlab T. qog oz pullarni maydalash va mayda to lov vositasi yoki ʻ ʻ mamlakat asosiy pul birligining muayyan qismini (dollaraa sent, lirada chentezimo, dlila tiyin va boshqalar) ifodalaydigan pul birligi vositasi sifatida ishlatila boshladi, oltin va kumush T.lar chikarilishi to xtatildi (maxsus esdalik va ʻ yubiley oltin, kumush, platina T.lar bundan mustasno). O zbekiston Respublikasi o z milliy valyutasi — so mni muomalaga kiritgandan ʻ ʻ ʻ keyin jezdan yasalgan va qiymati 1, 3, 5, nikel bilan krplangan 10, 20, 50 tiyin bo lgan T.lar chiqarildi. ʻ Respublika tarixldan muhim sanalarga bag ishlab esdalik va numizmatik ʻ ahamiyatga ega bo lgan ko plab yubiley T.lar zarb etildi. Dastlab 1994 yilda ʻ ʻ Mustaqillikning 3 yilligiga bag ishlab 10 so mlik, Ulug bek tavalludining 600 ʻ ʻ ʻ yilligiga bag ishlab 1 so mlik, 1996 y. 1 sentyabrda Amir Temur tavalludining 660 ʻ ʻ y.ligi munosabati bilan oltin va kumushdan 100 so mlik hamda 1998 yilda Alisher ʻ Navoiy, keyinchalik esa, Abu Ali Ibn Sino, Ahmad Farg oniy, Abu Rayhon ʻ Beruniy, Muso AlXorazmiy kabi buyuk allomalar portretlari tushirilgan yubiley T.lar zarb etildi. T.larni numizmatika fani o rganadi. ʻ O zbekiston Respublikasi Markaziy banki muomalaga chiqargan tangalar: 1. ʻ Qiymati 50 tiyinlik; 2 . 5 so mlik; 3. Yuso mlik; 4. 50 so mlik tangalar. ʻ ʻ ʻ 1 .O zbekiston RespublikasidaUlug bekning 600 yillik yubileyiga chikarilgan ʻ ʻ yubiley tangasi, qiymati 1 so m, oltin suvi yuritilgan; 1994. 2. O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi mustaqilligining 5 yilligiga chiqarilgan yubiley tangasi; qiymati 50 so m, oltin suvi yugurtirilgan; 1996.3. Amir Temurning 660 yillik yubileyiga ʻ chikarilgan yubiley tangasi, qiymati 100 so m, oltin suvi yugurtirilgan; 1996. ʻ Dunyo xalqlari hayotida pul katta ahamiyatga ega. U ming yillar davomida insonlarga ayirboshlash vositasi bo‘lib xizmat qilib kelmoqda. Kishilik tarixida pul bo‘lmagan davrlar ham bo‘lgan. Ular dastlab iste’mol qiladigan barcha narsalarni o‘zlari ishlab chiqarganlar. Vaqtlar o‘tishi bilan dehqonchilikdan chorvachilik va hunarmandchilikning alohida faoliyat turi bo‘lib ajralib chiqishi savdosotiqning kuchayishiga olib kelgan. Endi ular ishlab chiqargan mahsulotlarini o‘zaro ayirboshlashga o‘tganlar. Shu tariqa bir-birlarining hojatlarini chiqara boshlaganlar. Savdo aloqalarining tobora o‘sib borishi, shaharlarning esa ko‘payib borishi foydalanish uchun eng qulay bo‘lgan ayirboshlash vositasi — pulning yaratilishini zaruriyatga aylantirib qo‘ydi. Metall (mis, kumush va oltin)dan ishlangan dastlabki pul – tanga shu tariqa paydo bo‘ldi. Tanga (turkiy – tamg‘a so‘zidan olingan) – maxsus ramzlar tushirilgan va ma’lum og‘irlikka hamda qiymatga ega bo‘lgan metalldan yasalgan pul. Arxeolog olimlar tanga dastlab miloddan avvalgi VIII–VII asrlarda Lidiya (Osiyoda) davlatida paydo bo‘lganligini aniqladilar. Lidiya hududida oltin ko‘p bo‘lgan. Bu davlatda oltindan zarb etilgan tanga starter deb atalgan. Eron podshosi Doro I davrida esa o‘sha davrning mashhur «darik» deb ataluvchi tanga puli joriy etildi. Bu tanganing har biri 8,4 gramm sof oltindan yasalgan. Tangalar tarixdan guvohlik beradi Tangalar, avvalo, o‘zining qanday metalldan yasalganligiga qarab shu tangani zarb etgan davlatlar, ularning yerosti boyliklari haqida guvohlik beradi. Ikkinchidan, tangalarning og‘irligi va uning zarb etilish usuli, shuningdek, sifati haqida guvohlik beradi. Yunon-Baqtriya davlati tangalari Uchinchidan, davlatning nomi, hukmdorining ismi, uning taxtga o‘tirgan vaqti va hukmronlik qilgan yillari haqida guvohlik beradi. To‘rtinchidan, u yoki bu davlat tangasining boshqa davlatlar hududidan ham topilishiga qarab bu davlatning qaysi davlatlar bilan savdo aloqalari olib borganligi, tashqi savdoda qaysi davlatning puli katta rol o‘ynaganligi haqida ham ma’lumot olish mumkin. Qadimgi va zamonaviy tangalarda ramzlarning aks etilishi Qadimgi davrlarda tangalarga turli ramzlar va hukmdorlarning tasviri tushirilgan. Shuningdek, hukmdorning unvoni, ismi va tamg‘asi hamda tangani chiqargan davlatning yoki shaharning nomi, zarb etilgan yili yozilgan. Xususan, Lidiya podsholigining tanga puli – starterning bir tomoniga lidiyaliklar uchun muqaddas hisoblangan tulki tasviri tushirilgan. Ayni paytda, tulki lidiyaliklarning bosh xudosi – Bassareyning ramzi ham hisoblanardi. O‘zbekistonning yubiley tangalari Qator davlatlar hukmdorlari nomlarini abadiylashtirish maqsadida tangalariga o‘z tasvirlarini tushirganlar. Masalan, Doro I makedoniyalik Aleksandr, Rim hukmdori Yuliy Sezar, Yunon-Baqtriya hukmdori Yevkratid va boshqalar zarb ettirgan tangalar buning dalilidir. Zamonaviy tangalarda ham turli ramzlarni aks ettirish an’anasi davom etib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasining pul birligi – so‘m 1994-yilning 1-iyulidan muomalaga kiritildi. 10, 25 va 50 so‘mlik tanga pullar ham zarb etildi. Bu tangalarning yuz qismiga uning necha so‘m ekanligi, orqa tomoniga esa «O‘zbe kiston Respublikasi» yozuvi va davlatimiz gerbi tasviri tushirilgan. O‘zbekistonda mashhur allomalarimiz yubileylari munosabati bilan ham ularning tasviri tushirilgan tanga pullar zarb etilgan. Masalan, 1996-yilda buyuk bobomiz Amir Temur yubileyining 660 yilligi munosabati bilan, 2009-yilda esa Toshkent shahrining 2200 yilligiga atab 100 so‘mlik tanga puli zarb etilganligi buning dalilidir. Adabiyotlar: Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kelajak” Toshkent 1998yil Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch” Tashkent 2008 yil Elizavetin. G. “Pulnoma” Toshkent 1979 yil Pidaev. Sh. “Tangalar davr ko’zgusi” Toshkent 1984yil To’xtaev. I. “Tangalar tilga kirganda” Toshkent 1989yil To’xtiev. I. “Amir Temur va temuriylarning moliya-pul siyosati” Toshkent 2006 yil .MurodovA. O‘rta Osiyo xattotlik san’ati tarixidan. T., Fan, 1993. Xо‘jamovM., R.Mulladjanova., M.Lapasov. Tarixiy о‘lkashunoslik va turizm.T., Mumtoz sо‘z, 2014.

O‘zbekiston tarixi va madaniyatini o‘rganishda ilk o‘rta asr tangalarining

Купить