O‘zbekiston tasviriy san’atida milliylik xususiyatlari

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	82.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O‘zbekiston tasviriy san’atida milliylik xususiyatlari

Купить

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Tasviriy san’at o‘qitishiga doir eng qadimgi va
o‘rta asr bosiilaridagi (Misr, Yunon, Qadimgi Rim) ma’lumotlar. Tasviriy san’at
o‘qitish metodikasini rivoj iantirishda Uyg'onish davri rassomlarining xizmatlari
(Chennino Chennini, Leon Alberti, Leonardo da Vinchi, Albrext Dyurer). XVII-
XIX asriarda G'arbiy Yevropada rasm chizishni o‘rgatish metodikasiga bo‘lgan
turli qarashlar. XVIII-XIX asriarda Rossiyaning pedagogika o‘quv yurtlarida
tasviriy san’at fanining o‘mi. LD. Preysler, A.G. Sapojnikov, G.A. Gipiuslaming
tasviriy san’at o‘qitish metodlarining rivojlanishidagi o‘mi. P.P. Chistyakov, D.N.
Kardovskiylaming pedagogik qarashlari va tasviriy san’at o‘qitish uslublari. Misr.
Yunoniston. Rim. Jahonda tasviriy san’atni o‘qitilishiga dastlabki ma’lumotlar
qadimgi Misr va Yunonistonda eramizdan avvalgi III asrlarga doir materiallar
mavjud. Qadimgi Misrda tog‘ qoyalariga o‘yib ishlangan haykaliar, shuningdek,
rangtasvir asarlaii o‘zining yuksak badiiyligi va ishlanish texnikasi jihatidan
kishilami hayratga solib kelmoqda.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Kishilar o‘z tajribalarini keyingi
avlodlarga turli yo‘llar bilan ibtidoiy jamoa davridan boshlab o'tkazib kelganlar.
Bunga eng qadimgi Misrda rasm chizishga o‘rgatishga doir tarixiy manbalar
guvohlik beradi. Tasviriy san’atni 0‘qitish ishi bilan odamlar qadimdan
shug‘ullanib kelganliklari ko‘proq qadimgi Misr manbalarida saqlanib qolgan.
Misr maktablarida rasm ishlashga o‘rgatish rnuntazam ravishda chizmachilik bilan
bog‘liq holda amalga oshirilgan. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda maktabni
tugallab chiqayotgan yoshlar ma’lum may don yuzasini o‘lchash va uni qog‘ozga
tushura oladigan, bino planini chiza oladigan, ariq va kanallarning sxemasini
tasvirlay oladigan bo'lishlari talab etilgan. 17 Rasm bolalarni yozish savodini
chiqarishda ham katta ahamiyatga ega boMgan. Masalan, harfni o‘rgatish uchun
narsalaming tasviri chizdirilgan.
3

I.BOB. ASOSIY QISM
1.1 Tasviriy san’at metodikasi fanining tarixi
Bolalami rasm chizishga o'rgatishda qo‘lni erkin harakat qilishiga alohida
e’tibor berilgan. Erkin, yengil, ravon chiziqlar chizish doskada yoki papirus
qog‘ozlarda bajarilgan. Shuni ham alohida qayd qilish lozimki, bu davr
maktablarida faqat bolalar o'qiganligi sababli ularga nihoyatda yuqori talablar
qo‘yilgan. Shuning uchun ham talab va ko‘rsatmalarga rioya qilinmaganda bolalar
qattiq jazolangan, hattoki, yog‘och bilan kaltaklangan. Misr maktablarida rasm
chizishga o‘rgatish nazariyasi bor-yo‘qligi ma’lum bo‘lmasa-da, ayrim rasm
chizish qoidalari qo‘llanilgan. 0 ‘qituvchilar rasm chizishni (shakl, rang, o‘lcham,
tuzilishi v.b.) tabiatni kuzatish asosida emas, ko'proq namunadan, sxemadan
ko‘chirish orqali o‘rgatganlar. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, Misrda rasm
chizishga o‘rgatish qadimgi Yunonistondan ancha avval boshlangan. Italiyalik XV
asr me’mori, artisti, yozuvchisi va olimi L.B.Alberti shunday deb yozadi:
«Misrliklaming yozishicha, rangtasvir ishlash ularda Yunonistondan 6 ming yil
avval mavjud bo‘lgan» . Rasm chizishga o‘rgatish qadimgi Yunonistonda ham
o‘ziga xos yo‘nalishda amalga oshirilgan. Ularda rasm ishlashga o‘rgatishda
tabiatni, butun borliqni o‘rganishga, unda go‘zalliklami idrok etishga alohida
e’tibor berilgan. Rasm ishlash uchun yog'och taxta ustiga asalari mo‘mi surtilgan
va uning ustini bo‘yoq bilan sidirg‘a bo'yalgan. Rasm ana shu yuza ustiga o‘tkir
metall yoki suyak bilan chizilgan. Noto‘g‘ri chizilgan rasm qo i bilan ishqalanib,
chiziqlar o‘mi to‘ldirib o‘chirilgan. So‘ngra tekis yuzaga yangi rasm ishlangan.
Eramizdan avvalgi 432-yilda yunon haykaltaroshi Poliklet inson tanasi a’zolari
0‘rtasidagi mutanosiblik, proporsionallikka doir namuna sifatida «Dorifor»
haykalini yaratdi. Keyinchalik u barcha maxsus badiiy va badiiy bo‘imagan
maktablarda o‘rgatildi. Yunon rassomlari borliqni va turmushdagi go‘zalliklami
kuzatish asosida tasvirlashni qonun va qoidalarini ishlab chiqqanlar. Ulaming
fikricha Qadimiy Yunon. Poliklet. Inson tanasining mutanosibligi. go‘zallik,
ko‘proq xushbichim, tartib, ritm va simmetriya, bo‘laklar 0‘rtasidagi mutanosiblik,
to‘g‘ri matematik munosabatlarda ifodalanadi. Keyinchalik Yunonistonda rasm
4

ishlashning bir necha o‘ziga xos maktablari paydo bo‘lgan. Ular orasida tasviriy
san’at va uni o‘qitish taraqqiyotida Sikion maktabi katta rol o‘ynagan. Bu
maktabda o‘qitish ishlari ilmiy asosda tashkil etilgan bo‘lib, bolalar ko‘proq
tabiatga, uning qonuniyatlarini bilishga qaratilgan. Bu maktabni bitirganlar orasida
Pamfildek mashhur rassomlar ham bo‘lgan. Pamfil rasm chizishning ta’lim va
tarbiyaviy ahamiyatini ko‘rsatib bergan. Bu haqda uning zamondoshi Pliniy
shunday deb yozgan edi: «Uning sa’y-harakati bilan awal Sikionda, so‘ngra
Yunonistonda hamma bolalarga rasm chizishni o‘rgatish lozimligi belgilab
qo‘yilgan. Boshlang‘ich ta’lim rasm chizishdan boshlanishi qayd qilingan edi».
Uyg‘onish davri. Uyg‘onish davrida Italiya tasviriy san’ati va uni o‘qitish metodi
katta rol o‘ynagan. Bu davrda rasm chizish umumiy ta’lim beradigan o‘quv
predmetlari qatoriga kiritildi. Mashhur 19 rassomlardan Chennino Chennini, Leon
Batista Alberti, Leonardo da Vinchilar bu borada e’tiborga loyiq ishlarni amalga
oshirganlar. Ularning asarlarida fan va san’at o‘rtasidagi aloqalar, proporsiya,
perspektiva, anatomiya masalalari asosiy o‘rinni egalladi. Ularning fikrlariga ko‘ra
naturaga qarab rasm ishlash o‘qitishning asosini tashkil etishi lozim hisoblangan.
Ayniqsa, Leonardo da Vinchi tasviriy san’atni o‘qitish metodikasi rivoj lanishiga
katta ta’sir ko‘rsatgan. U o‘zining « Книга о живописи » nomli ishida rassomlikni
jiddiy ilmiy fan sohasi deb qaraydi. U ko‘p yillar davomida anatomiya, rang, kishi
a’zolari o‘rtasidagi mutanosiblik qonuniyatlarini ishlab chiqqan. Tasviriy san’atni
o‘qitishni takomillashtirishda Uyg‘onish davrining nemis rassomlaridan
A.Dyurerning xizmatlari katta bo‘ldi. U birinchi bo'lib rasm ishlashni
yengillashtirish uchun geometrik metodni o‘ylab topdi. Uning fikricha, har qanday
buyum, narsalar asosida geometrik jism shakli yotadi. Shuning uchun u yoki bu
narsalarni tasvirlashda avval geometrik jism shaklini chizib olinishi lozim, keyin
ular umumlashtirilib, haqiqiy tasvir hosil qilinadi. Keyinchalik uning bu metodi
Dyupyui, Ashbe, Chistyakov kabilarning pedagogik faoliyatlarida keng qo‘llanila
boshlangan. Hozirgi kunlarda ham bu metod o‘z kuchini yo‘qotganicha yo‘q.
A.Dyurer. Apparat yordamida perspektivada tasvirlash. Setka orqali perspektivada
tasvirlash. 20 Uyg‘onish davri rassomlarining katta xizmatlari shundan iborat
5

bo‘ldiki, ular tasviriy san’atda anatomiya, perspektiva, yorug‘-soyaning
benihoyatda katta ahamiyatini asoslab berdilar. Natijada san’at asarlari o‘zining
yuksak badiiyligi va haqqoniyligi bilan tomoshabinlarni loi qoldiradigan bo‘Idi.
A.Dyurer. Bosh konstruksiyasini tasviri. Shon. Qalamtasvir. Shunga qaramasdan
tasviriy san’atni o‘qitish tizimini yaratish ularga nasib etmadi. Bu muammolar,
asosan, XVI asrdan boshlab yechimini topa boshlagan. Bir qator akademiyalar
tashkil etilishi ishni yengillashtiradi. Bunday akademiyalar Florensiya, Rim, Balon
kabi shaharlarda ochildi. Avvalgi vaqtlarda bunday maktablar xususiy shaxslar
tomonidan tashkil etilgan bo'lsa, endi davlat va jamoalar ham bunga o‘z ulushlarini
qo‘shaboshlagan edilar. Bu o‘quv yurtlari orasida mashhur rassom, haykaltarosh
va muallim aka-uka Karrachilar hamda uning amakivachchalari Agostino va
Annibale tomonidan ochilgan badiiy Akademiya ko‘proq iz qoldirdi. Ular yaratgan
o‘qitish tizimida o‘quv materiallarini qisqa vaqtda o'zlashtirish, o'quvchilami ilmiy
bilimlar, muntazám mashq, qonun va qoidalar asosida rasm ishlash malakalarini
hosil qilish asosiy o‘rinni egalladi. 21 S.Bottichelli. Nisbat kanoni. 0 0 F.Dyupyui
modellari. G.Golbeyn. Qoralamalar. Bu rassom-o‘qituvchilar 0‘zlaridan awal
o‘tgan rassomlaming tajribalari va yutuqlarini umumlashtirib, talabalarni shu
asosda o‘qitishga harakat qildilar. Ular o‘z faoliyatlarida yorug'-soya, kolorit, rang,
konstruksiya, anatomiya, perspektiva masalalariga alohida e’tibor berdilar. Ayrim
tarixiy va san’atshunoslik ma’lumotlariga qaraganda A.Dyurer tomonidan bir qator
nazariy va amaliy qo‘llanmalar yaratilgan. Lékin ulardan ayrimlari saqlanib
qolgan, xolos. Akademik tizimiga ko‘ra jiddiy ilmiy bilimlarsiz rasm ishlashni
o‘rganib bo'lmaydi. Bolalar rasm chizish orqali borliqni bilib boradilar. Bu sifat
har bir shaxs uchun, u qaysi sohaning mutaxassisi ekanligidan qat’i nazar zarur deb
hisoblandi. XVII-XIX asrlarda G‘arbiy Yevropa. Keyinchalik Baloni akademiyasi
ta’sirida Parijda, Venada, Berlinda, Madridda, Peterburgda, Londonda ana shunday
akademiyalar ochildi. 22 Tasviriy san’atni hamma umumiy ta’lim maktablarida
o‘qitilishining foydali ekanligi buyuk chex pedagogi Ya.A.Komenskiy tomonidan
uning «Buyuk didaktika» asarida rivojlantirildi. Umumiy ta’lim tizimida rasm
ishlashni takomillashtirishda fransuz olimi J.J.Russoning fikrlari diqqatga
6

sazovordir. U o‘zining « Емил или воспитание » nomli kitobida borliqni bilishda
naturaga qarab rasm ishlashning ahamiyati katta ekanligini isbotlab bergan. Uning
fikricha rasm chizishni ko'proq tabiat qo‘ynida amalga oshirish samaralidir.
Chunki, bolalar tabiat qo‘ynida narsalami haqiqiy rangi, perspektiv qisqarishlarini
ko‘rgazmali ravishda o‘z ko‘zlari bilan ko‘radilar, uning qonunlarini ongli ravishda
tushunib yetadilar. Yevropa pedagoglari orasida rasm chizishni umumiy ta’lim
maktablarida alohida o‘quv predmeti sifatida o‘qitilishi va uni takomillashtirishda
I.V.Gyote (Germaniya), I.G.Pestalotssi, I.Shmidt va P. Shmidt (Shvetsariya), A.
Dyupyui va F. Dyupyuilar (Fransiya) katta hissa qo‘shdiIar. Umumiy ta’lim
maktablarida rasm ishlashda natural metoddan ko‘ra geometrik metodlarni
afzalliklarini N.Pestalotssi, P.Shmidt va I.Shmidt kabi pedagoglar yoqlab chiqdilar.
Natijada, maktablarda rasm chizishga o‘rgatishda ikkita qarama-qarshi natural va
geometrik metodga asoslangan ikki oqim paydo boidi. Naturaga asoslangan rasm
chizishni ustunliklarini Ya.A.Komenskiy, J.J.Russo, I.V.Gyotelar yoqlagan
boisalar, geometrik metodni ko‘proq I.G.Pestalotssi, I.Shmidt va P.Shmidt,
F.Dyupyuilar asoslashga harakat qildilar. Lekin XIX asrning ikkinchi yarmidan
geometrik metod Yevropaning ko‘p mamlakatlarida qoilanila boshlandi. Shunday
qilib, XIX asr o‘rtalariga kelib, Yevropada rasm chizish fan tarzida umumiy ta’lim
maktablarida o‘qitilishi ancha rivoj topdi. Bu sohada rassom va muallimlardan
tashqari san’atshunoslar, pedagog, psixologlar, shifokorlar shug‘ullana boshladilar.
Rasm chizishni 0‘qitish metodologiyasiga doir bir qator adabiyotlar nashr etila
boshlandi. Bu borada Kulman, Prang, Eisner, Baumgml, Ausberg, Braunshvig,
Tedd kabilar jonbozlik ko‘rsatdilar. Bular tomonidan yaratilgan adabiyotlarda rasm
chizish qoidalari, uning metodikasida qarama-qai'shi fikrlar boisa-da, biroq natural
metod borasida bunday qarama-qarshi fikrlar ro‘y bermadi. XVIII-XIX asrlarda
Rossiya. Rasm chizish Rossiya maktablarida umumiy ta’lim o‘quv predmeti
sifatida XVIII asming boshlarida paydo boidi. Bu davrda rasm chizish Dengiz
akademiyasi, xirurgiya maktabi. 23 kadetlar maktabida, fanlar akademiyasi
qoshidagi gimnaziyada, qizlar tarbiya bilim yurtida o'qitilgan. Bu o‘quv yurtlarida
rasm chizishga o‘rgatish rassomlar tayyorlash uchun emas, balki yoshlami kasbiy
7

faoliyati va kelajak hayotlarida foydalanishlari uchun kerak bo‘ladigan soha deb
qaralar edi. A.Sapojnikov. Boshning simli modeli. 1934-yilda rus rassomi A.
Sapojnikov birinchi bor umumiy ta’lim maktablari uchun «Rasm chizish kursi»
nomli darslikni yaratdi. Mazkur darslik naturaga qarab rasm chizishga asoslangan
edi. Darslik realistik rasm ishlash asosida qurilgan bo‘lib, unda perspektiva,
yomg‘-soya qonunlari ham o‘z aksini topgan edi. Shu bilan bir qatorda Sapojnikov
sim, karton, gips kabi materiallardan narsalar tuzilishi, perspektiv qisqarishi,
hajmiga doir metodik ko‘rgazmali qurollar majmuasini ham yaratdi. Muallifning
tavsiyalariga ko‘ra har qanday natura asosiga turli hajmli va yuzali geometrik
shakllar yotishi, shuning uchun ham rasm chizishda geometrik metoddan
foydalanish maqsadga muvofiqligi bayon etilgan.
Rossiyada tasviriy san’atni umumiy ta’lim maktablarida o‘qitilishiga doir
yirik fundamental asar yaratganlardan biri G. A. Gippius bo‘1di. Uning « Очерки
теории рисования как обшего учебного предмета » nomli asarida o‘sha davrdagi
rasm chizishga o‘rgatishdagi eng ilg‘or g‘oyalar o‘z aksini topgan edi. Rossiya
maktablarida rasm chizish ommaviy tarzda o‘qhila boshlangach rassom-
o‘qituvchilaming yetishmasligi muammosi paydo bo‘ladi. Maxsus 0‘qituvchilar
tayyoriash maqsadida 1825-yilda Moskvada Stroganov nomidagi texnikaviy rasm
bilim yurtida yangi bo‘lim ochilib, unda rasm o‘qituvchilari tayyorlana boshladi.
1879-yildan esa SankPeterburg badiiy akademiyasi qoshida rasm o‘qituvchilari
tayyorlovchi kurs ochildi. Bu kurslar uchun dastur, metodik materiallar
tayyorlashda badiiy akademiya professori P. Chistyakov faoliyat ko‘rsatdi. Bu
davrda tuzilgan dastur va qoilanmalarda A.Sapojnikovning geometrik ko‘chirish
metodlari amaliyotdan chiqarilib, maktabda rasm darsi faqat natural metod asosida
rasm ishlashdan iborat ekanligi qayd qilindi. Mazkur dastur va qo‘llanmalarda
bolalar tasviriy faoliyatlariga erkinlik berish lozimligi ham belgilab qo‘yildi. Rasm
chizish muammolaiini hal qilishda XIX asr boshlarida Moskva va Peterburg
shaharlarida tashkil etilgan «Rasm o‘qituvchilari jamiyati» e’tiborga loyiq ishlami
amalga oshirdi. Bu davrda mutaxassislar orasida rasm chizishga o‘rgatish 25
masalalari katta qiziqish uyg‘otgan boMishiga qaramasdan, bu sobada] qarama-
8

qarshi g'oyalar ham kuchaydi. Ana shundaylardan biri I formalistik oqim edi. Bu
oqimning vakillaridan Kershenshteyner val Dyupyui g‘oyalarini Rossiyada
tashviqot qilishda Bakushinskiy katta rol 1 o‘ynadi. Uning fikricha badiiy
tarbiyada «Maktab» kerak emas, i bolalarni o‘qitish ham kerak emas, ular xohlagan
ishlarini bajarsinlar,! 0‘qituvchi faqat kuzatib turishi lozim. 1918-yilda Peterburgda
nashr etilgan V.I.Beyer va A.K.Voskresenskiylaming « Рисование на началной
ступени обучения в связи с лепкою и черчением » nomii qoMlanmalarida
naturaga qarab rasm ishlash, illyustrativ rasm ishlash, dekorativ rasm ishlash va
suratlarni kuzatish boiimlari mavjud edi. 1931-yil 5-sentabrdagi «0 начальной и
средней школе » nomli davlat qarori asosida maktab dasturlarida bu o‘quv
predmetining maqsad va vazifalari qayta ko‘rib chiqildi. Rus sovet badiiy
ta’limining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatganlardan biri D.N.Kardovskiy edi.
Bu badiiy ta’lim tizimi realistik san’at prinsiplariga asoslangan bo‘lib,
D.N.Kardovskiyning tashabbusi va sa’y-harakati bilan 1942-yili Moskva
pedagogika instituti qoshida badiiy-grafika fakulteti ochildi. Ш D.Kardovskiy.
Rasm chizish qoMlanmasidan. Rossiyada rasm chizish metodikasini
takomillashtirishda 1933- yilda tashkil topgan «Bolalar badiiy tarbiyasi markaziy
uylari» muhim ahamiyat kasb etdi. Bu markaz faoliyati bilan bogiiq holda
P.Ya.Pavlinovning « Графическая грамота », N.Radlovning « Рисование с
натуры », « Сборник заданий . по рисованию », Ya.Bashilov va
E.Kondaxchanlarning « Детский рисунок » va boshqa qoilanmalari chop etildi.
Rossiyada, shuningdek, sobiq Respublikalarda rasm chizishni rivojlanishida 1943-
yilda tashkil topgan Rossiya pedagogika fanlari akademiyasi katta rol o‘ynad¡. 26
Keyinchalik bu akademiya asosida 1967-yilda sobiq pedagogika lanlari
Akademiyasi tashkil topib, uning tarkibida badiiy tarbiya ilmiy tadqiqot instituti
ochildi. Bu institut umumiy o‘rta ta’lim maktablarida estetik tarbiyaga doir ilmiy-
metodik tadqiqotlar olib borishda asosiy markaz bo‘lib qoldi. Bu borada Rossiya
Maorif vazirligi tasarrufida tashkil etilgan maktablar ilmiy tadqiqot instituti va
uning tasviriy san’atni o‘qitishga oid laboratoriyasi diqqatga sazovor ishlarni olib
bordi. Rossiyada ikkinchi jahon urushidan so‘ng samarali faoliyat ko‘rsatganlardan
9

$biri E.Kondaxchan edi. U o‘zining « Методика преподавания рисунка в средней школе » nomli qo'llanmasida bu boradagi ilg‘or tajribalarga asoslanib realistik san’at va rasm chizishga o‘rgatishning asosini naturaga qarab rasm ishlash egallashi lozim deb yozdi. U Rossiyada 1925-50-yillarda keng tashviqot qilib kelingan Bakushinskiyning «Erkin tarbiya» nazariyasiga qarshi chiqib, ta’lim va tarbiyada o'qituvchining katta rahbarlik faoliyatini qattiq turib himoya qildi. U «Erkin tarbiya» nazariyasi o‘qituvchi rolini kamaytiruvchi va o'qitishda tartibsizlikni vujudga keltiruvchi «metod» deb o‘z g'oyalarini asoslashga harakat qildi. XX asrning ikkinchi yarmida o‘qitish metodikasiga doir qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borildi. Natijada, rasm chizish bo‘yicha 1963-70-yillarda I-VI sinflar uchun sinov darsliklari tayyorlanib, nashr etildi. Bu darsliklar V.V.Kolokolnikov (1 va 2-sinflar), S.A.Fyodrov, M.N.Semyonova (3 va 4-sinflar), E.E.Rojkova, E.L.Xersonskaya (5-sinf), L.L.Makoed (6-sinf)lar muallifligida tayyorlandi. Rossiya maktablarida ta’lim mazmunini isloh qilish borasida hukumat qarorlari asosida rasm chizish o‘quv predmetini maqsad va vazifalari va ta’lim mazmuni bir necha bor qayta ko‘rib chiqildi. Natijada, 1970-yilda « Рисование » o‘quv predmetining nomi «Tasviriy san’at» deb o‘zgartirildi. Bu nomda tayyorlangan dasturda estetik tarbiya vazifalari hamda rassomlar asarlarini o‘rganilishiga doir qismlar kengaytirilgan edi. V.E.Savínskiy. Qalamtasvir. 27 Rossiyada XX asrning ikkinchi yarmida «Tasviriy san’at» o‘quv predmetini o‘qitilishini yaxshilashda bir qator pedagog olim va metodistlar faollik ko‘rsatdilar. Natijada « Рисование » darsliklaridan tashqari ko'plab ilmiy-metodik va metodik adabiyotlar nashr etildi. Bunda G.V.Labunskaya, V.V.Alekseeva, V.S.Sherbakov, A.G. Shimanskaya, A.V.Karlson, G.I.Orlovskiy, R.I. Korguzalova, A.S. Brajnikova, N.N.Rostovtsev, V.S.Kuzin, E.V.Shoroxov, T.Ya. Shpikalova, B.P.Yusov kabilar samarali mehnat qildilar. Bosh tasvirining metodik bosqichi. A.Solovyev, G.Smirnov, E.AIekseyeva. « 0 ‘quv qalamtasvir» qoMlanmasidan. Rossiyada tas\ iriy san’atni o‘qitishning psixologik asoslari haqida ham ilmiy tadqiqotlai- olib borilib, bu haqda bir qator adabiyotlar nashr etildi. Rossiyada 1970-yillarga kelib, umumiy o'rta ta’lim maktablarida tasviriy san’atni o'qitish mazmunini to‘g‘ri belgilash va 10$

uni takomillashtirish borasida bir qator olim va rassomlar guruhi paydo 28 ho‘ld¡.
Bulardan biri badiiy tarbiya ilmiy tadqiqot instituti tasviriy san’at
laboratoriyasining mudiri, professor B.P.Yusov, ikkinchisi Rossiya maktablar
ilmiy tadqiqot institutining tasviriy san’at laboratoriyasining mudiri, professor
V.S.Kuzin, uchinchisi sobiq Ittifoq rassomlar Uyushmasining kotibi, uyushma
qoshidagi estetik tarbiya komissiyasining raisi rassom B.M.Nemenskiy edi. Ular
mustaqil ravishda alohida-alohida olim va metodistlar guruhini tashkil etib, tasviriy
san’atdan sinov dasturlarini yaratdilar. Birinchi va uchinchi guruh olimlari
tomonidan tuzilgan dastur «Tasviriy san’at va badiiy mehnat» deb nomlanib, u I-X
sinflarda o‘qitish uchun moijallangan edi. B.P.Yusov rahbarligida tuzilgan dastur
har bir sinfda bu o‘quv predmetini ikki soatdan o‘qitilishini nazarda tutgan edi.
V.S.Kuzin rahbarligida tuzilgan dastur esa 1-7-sinflarda haftasiga 1 soatga
moijallangan edi. Bu dasturlar 1985-yillarga qadar sobiq ittifoqining o‘ndan ortiq
maktablarida sinovdan o'tkazildi. Bu dasturlar katta ijobiy natijalar berganligiga
qaramasdan amaliyotga joriy etilmadi. Biroq, undagi ayrim ilg‘or g‘oyalar yangi
tuzilgan dasturlarda o‘z ifodasini topdi. Rossiyada 1970-2000-yillar davomida olib
borilgan ishlar mazmuni turli-tuman boidi. U estetik va badiiy tarbiyaga doir
xalqaro, federatsiya miqyosida ilmiy-amaliy anjumanlar o‘tkazish, ilmiy-metodik
to‘plamlar naslir etish, o‘quvchilaming ijodiy ko‘rgazmalarini tashkil etish
yo‘nalishlarida amalga oshirildi.
Tasviriy san’at metodikasi fanining mohiyati «Metod» yunoncha so‘z b o
‘lib, «tadqiqot yo'li», «bilish usuli» m a’nosini anglatadi. Pedagogikada o‘qitish
metodlari deganda, o’quvchilarning bilim, mahorat va malakalarini egallashda,
ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va dunyoqarashini tarkib toptirishda
o‘qituvchilarning qo‘llagan ish usullari tushuniladi. Metodika ta ’lim -tarbiya
jarayonida o ‘qituvchining o‘quvchilar bilan ishlash usullarining, mazmunining
xususiyatlarini qarab chiqadi. Ma’lumki, o'qitish jarayonida xilma-xil metodlar
qo'llaniladi. Bu yerda ta ’lim usuli, o'quv materiallarining joylashishi (o'quv rejasi,
dasturi), ta ’lim tamoyillari va o'quv-tarbiyaviy ishlarning umumiy maqsad va
vazifalari eng muhim ahamiyatga egadir. «Metodika» so'zining ma’nosi, avvalo ,
11

ta ’lim va tarbiyadagi samarali usullarining majmuyi hisoblanadi. Tasviriy san ’at
m etodikasi oldida pedagogika fanining tarm o g 'i sifatida quyidagi vazifalar
turadi:
1. Tasviriy san’at m etodikasining aniq m aqsadlari va uning fan sifatida
bilim berish ham da tarbiyaviy aham iyatini aniqlash.
2. Tasviriy san’at m etodikasining m azm uni va tuzilishini aniqlash.
3. O 'quvchilam ing chuqur bilim, ko'nikm a va m alakalam i egallashda eng
samarali uslub, vosita va shakllarini ishlab chiqishi.
4. O 'quvchilam ing bilim olish jarayonini kuzatish va tadqiqot ishlarini olib
borish.
Tasviriy san ’at metodlari deganda, o'qituvchining o'quvchilar bilan ishlash
usullari natijasida o'quv m ateriallarini yaxshi bilib olish darajasiga erishish va
o'zlashtirish darajasining oshirilishi nazarda tutiladi. H ar bir o'qitish m etodlari
o'quvchilar egallashi lozim bo'lgan bilim lar m azm uni (hajm i)ga m onand tarzda
ta ’lim maqsadiga, o'quvchilam ing yosh va fiziologik xususiyatlariga bog'liq. O
'qitish usuli — bu ta ’lim -tarbiyaning alohida qism lari hisoblanib, ularning
yig'indisi o ‘qitish m etodlariga kiradi. U m um iy yo‘nalishga qaratilgan m a’lum
bir o bqitish m etodlari va usullarining m ajm uasidan o'qitish tizim ituziladi.
Shunday qilib, tasviriy san ’at m etodikasi pedagogik ilmiy fan sifatida tajribada
sinalgan ishlarni nazariy qism larini um um lashtirib, am aliyotda sam arali
natijalar bergan o ‘qitish m etodlarini taqdim etadi. M etodika, asosan, pedagogika,
psixologiya, estetika va san'atshunoslikning tadqiqot natijalariga asoslanadi. U
tasviriy san’atni o'rgatish qonun va qoidalarini ta ’riflab bergan holda, kelajak
avlodni tarbiyalashning zam onaviy m etodlarini belgilaydi. Am aliy metodika —
ta ’lim va tarbiyaning rivojlanish jarayonini o'rganadi.
Metodika so‘zi avvalo ta’lim va tarbiyaning samarali usullarini majmui
ma’nosini bildiradi, mazkur darslik umumta’lim maktablarining boshlangich
sinflarda tasviriy san’atni o‘qitish metodikasining bir qator jihatlari ko‘rib
chiqiladi. Tasviriy san’at o‘qitish metodlari deganda o‘qituvchining o‘quvchilar
bilan ishlash usullari natijasida o‘quv materiallarini yaxshi bilib olish darajasiga
12

erishish va o‘zlashtirish darajasini oshirilishi nazarda tutiladi. Har bir o‘qitish
metodlari o‘quvchilar egallashi lozim boigan bilimlarining mazmuni (hajmi)ga
monand tarzida ta’lim maqsadiga, 0‘quvchilaming yosh va fiziologik
xususiyatlariga bogiiq. «Usul» iborasi pedagogik adabiyotlarida tez-tez uchrab
turadi. 0 ‘qitish usuli - bu ta’lim-tarbiyada alohida qismi hisoblanadi, ulaming
yigindisi o‘qitish metodlariga kiradi. Umumiy yo‘nalishga qaratilgan ma’lum bir
o‘qitish metodlari va usullarining majmuasidan o‘qitish tizimi tuziladi. Tasviriy
san’at o‘qitish metodikasi pedagogik ilmiy fan sifatida tajribada sinalgan ishlaming
nazariy qismlarini umumlashtirib, amaliyotda samarali natijalar bergan o'qitish
metodlarini taqdim etadi. Metodika, asosan, pedagogika, psixologiya, estetika va
san’atshunoslikning tadqiqot natijalariga asoslanadi. U tasviriy san’atni o‘rgatish
qonun qoidalarini ta’riflab beradi, kelajak avlodni tarbiyalashning zamonaviy
metodlarini belgilaydi. Amaliy metodika, ta’lim va tarbiyaning rivojlanish
jarayonini o‘rganadi. Pedagogik mahorat ko‘nikmalarini 0‘rganish uni egallashga
qaratilgan ma’lum iste’dod, qobiliyatlar va ishtiyoqlar (moyilliklar) mavjud
boiishini talab etadi, chunki metodika fani san’at pedagogikasining mashaqqatli
murakkab va juda mas’uliyatli sohasidir. Demak, tasviriy san’atni 0‘qitish
metodikasi fani pedagogika ilmining o‘quvchilami tasviriy san’atga o‘rgatish
mazmuni, vazifalari va metodlarini o‘qitishning mazmuni, vazifalarini va
metodlarini aniqlovchi, ijodiy ishlardagi oqilona usullarini o‘rganuvchi, ta’lim va
tarbiyaning maqsad va vazifalariga tayangan holda samarali o‘quv jarayonini
tashkil etuvchi, shakl va yo‘llarini tadqiq etuvchi sohasidir. Tasviriy san’at
metodikasi metodika fanining boshqa sohalari kabi umumiy va xususiy turiarga
ajratiladi. Umumiy metodika - o‘quv fanning nazariy qismini asoslariga qarashli
savollami va ko‘pchilik fanlarga tegishli o‘qitish usul va uslublarini
qo‘llanishlarini ko‘rib chiqadi. Bular quyidagilar: - tasviriy san’at fanining maqsad
va vazifalari; -tasviriy san’at fani dasturiarining tuzilishi va mazmuni; -
o'qitishning tashkiliy shakllari va metodlarini ishlab chiqish; - ko'rgazmali metodik
vositalami tadqiq qilish va tanlash (o‘quv ko‘rgazmali qurollar va texnik
vositalari); - tasviriy san’atning boshqa fanlar bilan bog'liqligi (adabiyot, musiqa,
13

biologiya, tarix); -tushunchalami, iboralami ta’riflash va boshqalar. Xususiy
metodiica - biron-bir o‘quv fanining o‘qitish uslubi nazarda tutiladi. - ko‘rgazmali
qurollardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar beriladi; - amaliy va ijodiy ishlaming
mazmunlari aniqlanadi va h.k. Hozirgi kundagi rasm o‘rgatish metodikasi
birdaniga kelib, shakllangan emas, bunga qadar mazkur metodika shakllanishi va
murakkab taraqqiyot yoiini bosib o‘tdi. Respublikamizda tasviriy san’atni 0‘rgatish
metodikasining shakllanishida mahalliy olimlar, metodistlaming qator izlanishlari,
o‘quv qoilanmalaming ahamiyati juda katta o‘rin tutadi. Badiiy pedagogika
metodika sohasidagi so‘nggi yutuqlari ko‘rsatilgan va talabalami pedagogik
faoliyatga tayyorlash, ulami metodik bilim va mahoratlar bilan qurollantirish,
o‘qitish san’atini egallashsga yordam berishni o‘ziga asosiy maqsad qilib qo'ygan.
14

1.2 Tasviriy san’at o’quv fani, uning maqsadi va vazifalari
Ma’lumki, Oliy va o'rta maxsus pedagogika o‘quv yurtlarida ta’lim
mazmuni kunning eng dolzarb vazifalaridan biri boiib turibdi. Bu vazifani hal etish
hozirgi davr o‘qituvchisini o‘z fani doirasida chuqur va keng bilimli, shuningdek,
ijodkor va izlanuvchan bo’lishini talab qiladi. Shu maqsadda boshlangich ta’lim va
tarbiyaviy ish ta’lim yo‘nalishida «Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi» fani
o‘qitiladi. Bu fanning asosiy maqsadi talabalarni boshlangich sinflardagi «Tasviriy
san’at» darslarini o‘qitishga tayyorlash, tabiatdagi hamda tasviriy san’at
asarlaridagi go'zallikni ko‘ra bilish va idrok etish, badiiy did, ko'rish xotirasi,
rangni sezish, fazoviy tasawur, kuzatuvchanlik va badiiy ijodiy qobiliyatiami
o‘stirishdan iborat. «Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi» kursining asosiy
vazifalari quyidagilar: - boiajak boshlangich sinf o‘qituvchilarida tasviriy san’at
metodikasi bo‘yicha bilim va malakalami hosil qilish va o‘stirish; - boiajak
boshlangich sinf o‘qituvchilariga tasviriy san’atning nazariy va amaliy asoslari
(yonig‘, soya, perspektiva, kompozitsiya) haqidagi bilimlarni puxta egallashga
yordam berish; - boiajak boshlangich sinf o'qituvchilarida rasm ishlash va badiiy
ijod bo‘yicha ko‘nikma va malaka hosil qilish; - o‘zbek va jahon xalqlari tasviriy,
amaliy va me’morchilik san’ati bilan yaqindan tanishtirish va chuqur o‘rgatish; -
tasviriy san'at o‘qitish metodikasining o‘ziga xos rivojlanishi tarixi, maqsad va
vazifalari, nazariy asoslari haqida ma’lumot berish; - talabalarni zamonaviy
pedagogik texnologiyalardan foydalanish yoilari bilan tanishtirish.
Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi mashg'ulotlarida fanning nazariyasi va
o'qitish usullari, shuningdek, tasviriy san’at asoslari hamda uning tarixi
masalalariga alohida e’tibor berilgan. «Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi» kitobi
ketma-ketlik bosqichlari asosida tasvirlar chizish, mustaqil ravishda tasviriy va
amaliy mavzularga kompozitsiyalar ishlash, loy va plastilindan har xil narsalar
haykalchalarini yasash, rang xususiyatlari bilan yaqindan tanishtirish, tasviriy
san’at tarixi asoslarini o‘rganish hamda umumta’lim maktablarining boshlang‘ich
sinflarida tasviriy san’at o‘qitish metodikasiga oid materiallami o‘z ichiga oladi.
Talabalarga ta’lim berishning asosiy shakllari: ma’ruza, amaliy mashg‘ulotlar
15

ishlari va mustaqil tayyorianish. Talabalar ma’ruzalarda tasviriy san’at fani va uni
o‘qitish metodikasining nazariy asoslari, metodlari va uning tarixiy rivojlanishini
o'rganadilar, tasviriashning nazariy asoslari, san’at tarixidan qisqacha ma’lumotlar
hamda umumta’lim boshIang‘ich maktablarining tasviriy san’at bo‘yicha dasturlari
mazmuni bilan tanishadilar. Amaliy mashg‘ulotlarda talabalar qalam yordamida
tasvirlashning oddiy asoslaridan boshlab murakkab narsalarni tasvirlashgacha
boMgan chuqur bilim va amaliy malakalami o‘zlashtiradi, rangtasvir va
kompozitsiya bo‘limlarida rang bilan ishlash xususiyatlarini amalda bajarish,
badiiy asarlarga esa illyustratsiyalar ishlashni o‘rganadilar. Shuningdek,
umumta’iim maktablarining boshlang‘ich sinf dasturlariga muvofiq talabalar
mavzuli-tasvirli rejalar, dars turlariga ishlanmalar tuzadi, ularga didaktik
materiallar tayyorlaydi hamda badiiy bezak san’ati va amaliy grafik ishlar,
haykaltaroshlik bilan shug‘ullanish nazarda tutilgan. Rasm chiza bilish va hamma
masalalarga ijodiy yondashish barcha sohalarda zarurdir. Ijodiy yondashish
butunlay yangi g‘oyalar va iasawurlami vujudga. keltiradi, shaxsni badiiy
rivojlantirishda muhim o‘rinni egallaydi. Metodika ta’lim-tarbiya jarayonida
o'qituvchining o‘quvchilar bilan ishlash usullarining mazmunining xususiyatlariga
qarab chiqadi. Ma’lumki, maktabda o‘qitishning xilma-xil metodlari qoilaniladi.
Bu yerda ta’lim usuli, o‘quv materiallarining joylashishi (o‘quv, reja, dastur),
ta’lim prinsiplari va yana (so‘ngida), o‘quv tarbiyaviy ishlarning umumiy maqsad
va vazifalari eng muhim ahamiyatga egadir. «Metod» so‘zi grekcha boiib,
«Tadqiqot yoii» «bilish usuli raa’nosini anglatadi. Pedagogik o'qitish metodlari
deganda, maktab o‘quvchilaming bilim, mahorat va malakalarini egallashida,
ulaming ijodiy qobiliyatlarini rivoj lantirishda va dunyoqarashini tarkib toptirishda
o‘qituvchilaming qoilagan ish usullari tushuniladi.
O‘qituvchi tasviriy san’at darslarining tashkilotchisi, rahbari va ilhomchisi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan o‘quv-tarbiyaviy vazifalarni amalga oshirishga dastur
asosida o‘qitiladigan tasviriy san’at mashg‘ulotlari narsaning asliga qarab tasvir
chizish; xotira va mavzu asosida tasvir chizish; dekorativ amaliy san’at va
haykaltaroshlik; san’atni idrok qilish kabi turiarda olib boriladi. Quyida biz tasviriy
16

$san’at fanning turiarini ko‘rib chiqamiz. 0 ‘qituvchi tasviriy san’at darslarida o‘quvchilami dars mavzusiga aktivlashtirish uchun dars mavzusining mazmuni, hayotdagi ahamiyati va uni chizish qoidalarini tushuntirishi zarur. Ba’zida o‘qituvchilar tasviriy san’at darslarini tashkil etish uchun o‘quvchilarga dars mavzusi yuzasidan savollar berib, unga berilgan javoblami to‘Idirish kabi vositalardan foydalaniladi. 0 ‘quvchiíar dars va darsdan tashqari vaqtlarda mustaqil ravishda bajarayotgan ishlari vositasi bilimga, malakaga, ijodiy ko‘nikmaga ega bo'ldilar, o‘qituvchining vazifasi o‘quvchilaming mustaqil ishlariga yordam berishi, rag‘batlantirish metodi asosida ilhomlantirish, yutuq va kamchiliklarini o‘z vaqtida ko‘rsatish, ulami o‘z kuchiga ishonchini mustahkamlashida rahbarlik qiladi. 1.2. Shaxsning badiiy madaniyati va ma’naviyatini rivojlanishida tasviriy san’atning o‘rni Insoniyat ma’naviy madaniyatining tarkibiy qismi san’atdir. U musiqa, teatr, kino, badiiy adabiyot, xoreografiya, tasviriy va amaliy bezak san’ati kabi boshqa turlarini o‘z ichiga oladi. San’atning har bir turi o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalarni aks ettirishda har xil vositalardan foydalanadi, masalan, adabiyot - so'zdan, musiqa - tovushlardan, tasviriy san’at - rang va chiziqlardan va hokazo. Shu bilan birga, har bir san’at turi o‘z ichida yana xillarga va janrlarga bo‘linadi. San’atni tushunish, uning kishilar hayotidagi rolini aniqlash masalasi butun madaniyat tarixi davomida keskin bahs, tortishuvlarga sabab bo'lib kelgan. San’atning eng qadimiy va keng tarqalgan turlaridan biri - tasviriy san’atdir. Odatda real borliqni badiiy obrazlarda, mavjud predmetlami tabiiy shaklini o‘ziga o‘xshatib umumlashtirib ifodalaydi hamda predmetlaming hajmi, o‘zaro fazoviy joylashuvini va hokazolarda aks ettiradi. ..\ á S.Rahmetov. Istirohat bogMda kuz. San’atkor o‘z asarida voqea, hodisa, holatning ma’lum bir zumdagi ko‘rinishini ifodalab, u tasvir orqali rivojini, mohiyatini ochib berishga intiladi, kishilaming ma’naviy qiyofasi, psixologik holati va boshqa fikrlarni ilgari suradi va tasawur qiladi. Rassom biror shaxsni rasmini ishlar ekan, u hech vaqt uni faqat o‘ziga o‘xshatishga ishtilish bilan chegaralanmaydi. Rassom shu ishlayotgan tasvir orqali awalo o'zining fikr va tuyg'ularini tomoshabinga yetkazishga harakat qiladi. Ishlamoqchi boMgan tasvirida awalom bor g‘oyasiga mos mavzu, syujet tanlaydi, 17$