O‘zbekiston zamonaviy buyuk ipak yo‘lida transport, logistika va hamkorlik aloqalari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	41.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

O‘zbekiston zamonaviy buyuk ipak yo‘lida transport, logistika va hamkorlik aloqalari

Купить

MAVZU: O’ZBEKISTON ZAMONAVIY BUYUK IPAK YO’LIDA:
TRANSPORT, LOGISTIKA VA HAMKORLIK ALOQALARI
MUNDARIJA
KIRISH .
1-BOB. O’ZBEKISTONDA HOZIRGI DAVRDA BUYUK IPAK YO’LI
AN`ANALARININING TIKLANISHI.
1.1. Buyuk ipak yo’li: tarixi
1.2. Z амо n а viy Buyuk ipak yo’lining tiklanishi va unda O’zbekistonning
o’rni.

2-BOB . MUSTAQIL O’ZBEKISTON НИНГ ZAMONAVIY BUYUK IPAK
YO’LIDAGI TRANSPORT V А LOGISTIKA А L О Q А L А R И .
2.1. Buyuk Ipak yo’liga ting bo’lgan Xitoy bilan tuzilg Transport va Logistika
aloqalari.
2.2. Buyuk Ipak yo’lning davomchsi bo’lgan Avg’oniston, Pokiston,Va
Hindiston temir yo’lining qurilish loyhasi.
3-B О B. O’ZBEKISTONNING ХО RIJIY МАМ L АКАТ L А R BILAN
IPAK YO’LIDA HAMKORLIGI.
3.1. Markaziy osiyo davlatlari bilan ipak yo’lni tiklashda Qirg’iziston,Tojikiston,
Avg’oniston va Qozoqiston bilan hamkorligi
3.2. Kavkaz va Eron davlatlari bilan ipak yo’lini tiklashda hamkorlik.
3.3.Yeropa davlatlari bilan ipak yo’lini tiklashda O’zbekiston bilan hamkorlik
XULOSA .
ADABIYOTLAR RO’YXATI.

Kirish
Mavzusining dolzarbligi . Ipak yo ʻ li o ʻ zi o ʻ tgan mamlakatlarning siyosiy ,
iqtisodiy , madaniy tuzilishining shakllanishiga katta ta ʼ sir ko ʻ rsatdi . Bu yerda bir
necha marta bosqinchilik va o zaro urushlar bo lib o tgan, buyuk davlatlar vaʻ ʻ ʻ
kichik davlatlar vujudga kelgan va parchalanib ketgan, sobiq poytaxtlar o rnini
ʻ
yangilariga bo shatib bergan.
ʻ Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar xalqlari o‘z
tarixining ildizlarini o‘rganishga, ma’naviyatning kelib chiqishini, jahon
madaniyatiga milliy daxldorligini tushunishga intilmoqda. Bunday imkoniyat
diplomatiya, madaniyat, ilm-fan, savdo va turizm sohalarida chuqur xalqaro
hamkorlikning eng muhim kanali sifatida Buyuk Ipak yo‘lini barcha ko‘p
qirraliligi bilan qayta tiklash to‘g‘risidagi qaror bilan ta’minlanadi. U 1993 yilda
Indoneziyada bo lib o tgan BMT Bosh Assambleyasida qabul qilingan.
ʻ ʻ Jahon
hamjamiyati bu jarayonga katta ahamiyat bermoqda 1
.
Hozirda YUNVTO dunyoning asosiy mintaqalarida 5 ta dastur, jumladan,
“Buyuk ipak yo‘li” transkontinental loyihasini amalga oshirmoqda.
1998-yil 8-sentabrda Ozarbayjon poytaxtida bo lib o tgan Buyuk ipak yo lini qayta
ʻ ʻ ʻ
tiklashga bag ishlangan xalqaro konferensiyada Respublikamiz Prezidenti Islom
ʻ
Karimov ishtirok etdi. Anjumanda dunyoning 32 davlati vakillari, shuningdek,
BMT, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Jahon banki vakillari ishtirok
etdi. Boku konferensiyasida uning ishtirokchilari TRASEKA loyihasini amalga
oshirish bo‘yicha komissiya tuzish taklifini ma’qulladilar 2
.
O‘zbekiston “Buyuk ipak yo‘lidagi turizm” loyihasining vatani
hisoblanadi. 1994 yildan buyon ushbu loyihaga 20 dan ortiq davlat qo'shildi.
Ipak yo'lini qayta tiklash loyihasi yangilarini yaratishni nazarda tutadi
Markaziy Osiyo davlatlarining, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasining tashqi
siyosati uchun mintaqaviy va jahon bozorlarida raqobat uchun yangi imkoniyatlar
ochadigan, iqtisodiy farovonlikni ta’minlaydigan, aholi turmush darajasini
oshiradigan institutsional asos sharoitlarini aniqlash va optimallashtirish zarur.
1
Ortiqov A. TACIS-TRACECA: rivojlanish istiqbollari. // Iqtisodiyot va statistika. 2019 yil. №
2.
2
Asqarov A.A. O zbekiston tarixi (qadimdan milodiy 5-asrgacha) - T .;
ʻ O'zbekiston, 2017 yil.

aholini ichki siyosatda ommaboplik va jamoatchilik tomonidan qo'llab-quvvatlash
kafolati sifatida, shuningdek, tashqi siyosatda samarali ta'sir vositalarini
ta'minlaydi. Jahon logistika tizimlariga alohida mamlakatni kiritish, uning
hududida transport kommunikatsiyalarini kengaytirish bilan tranzit savdosining
yangi imkoniyatlari bilan bog'liq omillarning butun majmuasini ilmiy-siyosiy tahlil
qilish aniq amaliy ishlarni ishlab chiqishdan kam emas. bunday tahlilga asoslangan
tavsiyalar.
O’zbekiston siyosatshunosligi uchun hayotiy manfaatlar sohasi bo'lgan
O’zbekiston uchun ushbu chegara mintaqasidagi geostrategik vaziyatning
evolyutsiyasi jarayonida Ipak yo'li transport kommunikatsiyalarining rolini
o'rganish ham juda dolzarb ko'rinadi.
Tadqiqotning metodologik asosini siyosiy hodisalarni bilishning fanlararo
tamoyillari va usullari majmui tashkil etadi, ular bizni siyosat va iqtisodni o‘zaro
chambarchas bog‘liqlikda va o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqishga majbur
qiladi. Tarixiy va qiyosiy usullarning sintezi Ipak yo‘li doirasidagi transport
yo‘laklarini qayta tiklash loyihasida ishtirok etayotgan ayrim mamlakatlar
o‘rtasidagi munosabatlar dinamikasini samarali baholash, hamkorlikda mavjud
bo‘lgan motivlarning uzluksizligini aniqlash imkonini berdi. oldingi davrlar va
hozirgi bosqichda namoyon bo'ladi.
Tarkibiy va funktsional tahlilning uslubiy vositalari, shuningdek, mintaqaviy
xalqaro siyosiy hamkorlikning barqarorligini alohida ishtirokchi mamlakatlarning
muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun nisbatan teng sharoitlarni ta'minlash bilan
bog'lash imkonini beradigan tizim usulining imkoniyatlaridan foydalanildi.
pirovardida, umumiy demokratik asoslarni mustahkamlash asoslari bo'yicha o'z
iqtisodiyotlarining asosiy ko'rsatkichlarini moslashtirish va siyosiy hayotni bir
xillashtirish. Qisqa muddatli va uzoq muddatli tendentsiyalar doirasidagi asosiy
hamkorlik dasturlarining muammoli va faktik tahlili strategik tadqiqotlarning
siyosiy maktablari nazariyalaridan foydalanish bilan to'ldiriladi.
Ushbu tadqiqotni o'tkazishda globallashuv va o'zaro bog'liqlik nazariyasi
doirasida qo'llaniladigan kontseptual apparat va tadqiqot usullaridan foydalanish

muhim rol o'ynadi. “Ipak yo lini qayta tiklash” loyihasining kommunikatsionʻ
resurslari va uning Markaziy Osiyo, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi va Yevropa
davlatlarining iqtisodiy, siyosiy, diplomatik, gumanitar, madaniy, ilmiy
hamkorligiga ta sir darajasi tahlil qilinganda, tahliliy vositalari global boshqaruv
ʼ
nazariyasi va mintaqaviy ishonch makonini shakllantirish konsepsiyalaridan
foydalanildi.
Asarda manba sifatida keng doiradagi hujjatli materiallardan
foydalanilgan. Rasmiy manbalar “Ipak yo lini qayta tiklash” loyihasining siyosiy
ʻ
tarkibiy qismini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega edi. Ular orasida BMTning
tegishli rezolyutsiyalari va deklaratsiyalari, Yevropa Ittifoqining turli institutlari,
xalqaro iqtisodiy va moliyaviy tashkilotlarning hujjatlari, hukumat qarorlari va
manfaatdor mamlakatlar parlament institutlarining bayonotlari, shuningdek, tashqi
ishlar va savdo vazirliklarining rasmiy bayonotlari, shu jumladan, Internetdagi
rasmiy veb-saytlarda joylashtirilgan. Mintaqani rivojlantirish bo'yicha BMT
hujjatlari asos bo'ldi
Dissertatsiya tadqiqotining maqsadi – umuman transport
kommunikatsiyalari va “Ipak yo‘li”ni qayta tiklash loyihasi, xususan, zamonaviy
xalqaro munosabatlarning yangi tizimini shakllantirishda ham mintaqaviy, ham
Markaziy Osiyo, ham global miqyosdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlashdan iborat.
Ushbu maqsadni amalga oshirish quyidagi tadqiqot vazifalarini hal qilishni
o'z ichiga oladi:
-so'nggi yillarda paydo bo'lgan va xalqaro munosabatlarning mintaqaviy darajasiga
ta'sir ko'rsatgan globallashuv jarayonining eng sezilarli ko'rinishlarini aniqlash;
-Markaziy Osiyodagi vaziyatni yirik davlatlarning tashqi siyosat strategiyasiga
kiritish va jahon siyosatining eng muhim geostrategik mintaqalaridan biriga
aylantirish nuqtai nazaridan tahlil qilish;
-o'sib borayotgan global o'zaro bog'liqlik va jahon bozorlarining o'zaro bog'liqligi
sharoitida transport-kommunikatsiya tizimlarining yangi rolini kvalifikatsiya
qilish, shuningdek, aloqa tizimini modernizatsiya qilishning siyosiy jihatlarini
tavsiflash;

-Ipak yo‘lini qayta tiklash, u o‘tadigan mamlakatlar bilan savdo va transport
hamkorligini rag‘batlantirish g‘oyasiga jahon hamjamiyatining qiziqishi
sabablarini o‘rganish;
Buyuk Ipak yo‘lining tiklanishi masalasi bugungi kunda juda dolzarb bo‘lib,
shuning uchun ko‘plab mualliflar bu masalaga katta e’tibor berishadi. Buyuk Ipak
yo‘lining tiklanishi O‘zbekiston hayotida muhim o‘rin tutadi, chunki O‘zbekiston
dengiz yoki okean bilan o‘ralgan emas. O‘z yuklaringizni Buyuk Ipak yo‘li
bo‘ylab boshqa mamlakatlarga tashish dengizga qaraganda qulay va arzonroq. Shu
bois O‘zbekistonda Buyuk Ipak yo‘lining tiklanishiga katta ahamiyat
berilmoqda. O‘zbekiston ham Yevropa-Kavkaz-Osiyo-TRASEKA xalqaro
transport koridoriga qo‘shildi.
Ushbu mavzu bo'yicha Radkevich BA, Ozerova N.G., Petrov A.M.,
Rtveladze E.V. kabi mualliflar ishlagan. , Petrov L.M. , Lubo-Lesnichenko E.I. ,
Grigoryev V.V. va boshqalar.
Tadqiqot ob'ekti: Buyuk Ipak yo'li va O'zbekistonning tiklanishdagi o'rni.
Tarixiy tahlil predmeti: zamonaviy sharoitda Buyuk Ipak yo‘lining
tiklanishida O‘zbekistonning o‘rni va roli.
Tadqiqot usullari: tarixiy-qiyosiy, muammoli-xronologik va retrospektiv
usullar tadqiqot usullari sifatida xizmat qildi. Ushbu mavzuni tayyorlashda
muammoni yangi tarixiy tafakkurning konseptual pozitsiyalaridan tushunishga
alohida e'tibor berildi.
Tadqiqot natijalarini aprobatsiya qilish. Ishning asosiy qoidalari
O’zbekiston, Rossiya va boshqa mamlakatlardagi O’zbekistonning yetakchi
nashriyotlari va ilmiy jurnallarida chop etilgan monografiya va maqolalarda bayon
etilgan, Diplomatikaning zamonaviy xalqaro muammolari instituti Kengashining
kengaytirilgan yig'ilishlarida mualliflarning nutqlarida sinovdan o'tgan.
O’zbekiston Tashqi ishlar vazirligi akademiyasi, shuningdek, xalqaro transport
kommunikatsiyalarini rivojlantirish bo'yicha rus va xorijiy ekspertlar ishtirokidagi
forumlar davomida.

Ish tuzilishi. Ish kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat
1-BOB. O’ZBEKISTONDA HOZIRGI DAVRDA BUYUK IPAK YO’LI
AN`ANALARININING TIKLANISHI.
1.1. Buyuk ipak yo’li: tarixi

Ta’kidlash joizki, O‘rta Osiyo va Qadimgi Sharq hududida Buyuk Ipak yo‘li
shakllanishidan ancha oldin urush va tinchlik maqsadlariga xizmat qilgan yo‘llar
mavjud bo‘lgan. Katta qo'shinlar va kichik otryadlar ular bo'ylab oldinga siljishdi,
qonli janglar avj oldi, ular bo'ylab joylashgan shaharlarga hujum qilindi; Tinchlik
davrida bu yo'llar siyosiy, savdo va madaniy hayotning bog'lovchi iplari bo'lib
xizmat qilgan. Ularning mana shu vazifasini xalqlar doimo qadrlab kelgan 3
.
Eng qadimgi yo'llardan biri - "lapis lazuli" - miloddan avvalgi 3-2 ming
yilliklarda shakllangan. Pomir tog laridan boshlanib, Eron orqali G arbiy Osiyo vaʻ ʻ
Misrga o tgan.
ʻ Pomirda (Badaxshonda) Amudaryoning yuqori mintaqasida qazib
olingan yarim qimmatbaho tosh lapis lazuli (lapis lazuli) Shumer (Mesopotamiya)
va Misr kabi qadimgi Sharq davlatlari zargarlari tomonidan yuqori
baholangan. Qabrlarni qazish jarayonida ulardan Badaxshon lapis lazulidan
yasalgan buyumlar topilgan. Boshqa yo'l - Ahamoniylarning mashhur "qirollik
yo'li" - VI - IV asrlarda bog'langan. Miloddan avvalgi. Kichik Osiyo Efes va Sardis
shaharlari O'rta er dengizi sohilida Eron poytaxtlaridan biri va Suza shahri
bilan. Yana bir yo l Erondan Baqtriya, So g diyona, Toshkent vohasi va
ʻ ʻ ʻ
Qozog iston hududi orqali Oltoyga olib borgan.
ʻ
Ipak yo li ming yildan ortiq vaqt mobaynida Xitoy va O rta yer dengizi
ʻ ʻ
o rtasidagi materikning bepoyon hududidagi madaniy markazlarni bog lab turgan
ʻ ʻ
karvon yo llari tizimidir.
ʻ Bu atamaning o zi birinchi marta XIX asrning 70- ʻ
yillarida nemis geografi va geologi V.Rixtofen tomonidan ilmiy muomalaga
kiritilgan. Uzoq Sharq va G'arb dunyolari o'rtasidagi aloqalarni belgilash uchun va
juda muvaffaqiyatli va umumiy qabul qilingan bo'lib chiqdi. 2-asrdan
boshlab AD ipak xitoy savdogarlari uzoq mamlakatlarga olib boradigan asosiy
tovarga aylandi.
Shunday qilib, Buyuk Ipak yo‘li G‘arb va Sharq o‘rtasidagi munosabatlar
ramzi bo‘lgan. U insoniyat tarixida birinchi marta O rta yer dengizidan Tinch
ʻ
okeanigacha bo lgan bepoyon kengliklarda turli mamlakatlar va xalqlarni bog ladi,
ʻ ʻ
ularning moddiy, badiiy va ma naviy madaniyatini bog ladi.
ʼ ʻ Ko'p asrlar davomida
3
Axmetshin N.X. Ipak yo'li sirlari. M., 2022 yil

bu yo'lda g'oyalar, texnologiyalar, hunarmandchilik va e'tiqodlar almashinuvi
amalga oshirildi.
BUYUK IPAK YO LI – II asrdan boshlab bog langan karvon savdo yo llariʻ ʻ ʻ
tizimi. Miloddan avvalgi. 15-asrgacha. Evroosiyo mamlakatlari - G'arbiy
Evropadan Xitoygacha.
“Buyuk ipak yo‘li” atamasi tarix faniga 19-asr oxirida, nemis tarixchisi
K.Rixthofenning 1877-yilda “Xitoy” kitobi nashr etilgandan so‘ng kirib keldi. Bu
karvon savdo yo li kapitalizmdan oldingi davrda eng uzun (7 ming km dan ortiq)
ʻ
bo lgan.
ʻ U turli tsivilizatsiya mamlakatlari va ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar o'rtasidagi
bog'lovchi rolini o'ynadi. Ipak yo li o z taraqqiyotida bir qancha bosqichlarni bosib
ʻ ʻ
o tdi.
ʻ Karvon aloqalarining yagona Trans-Evroosiyo tizimi 2-asr oxiridagina
shakllangan bo lsa ham.
ʻ Miloddan avvalgi, uning ba'zi segmentlari ancha oldin
paydo bo'lgan.
Bu yo l tarixida uch qisqa davr bo lib, u deyarli to liq bir davlat tasarrufida
ʻ ʻ ʻ
bo lgan: VI asrning oxirgi uchdan birida Turk xoqonligi, XIII asrning ikkinchi
ʻ
choragida Chingizxon imperiyasi. va 14-asrning oxirgi uchdan birida Temur
(Tamerlan) imperiyasi. Biroq marshrutlarning uzunligi tufayli ularni yagona
boshqaruv ostida birlashtirish nihoyatda qiyin edi. Ko'pincha bir nechta yirik
davlatlar o'rtasida "dunyoning bo'linishi" sodir bo'ldi.
Ipak yo'li bo'ylab nafaqat tovarlarning o'zi, balki ularning ishlab chiqarilishi
va mavjudligi haqidagi ma'lumotlar ham tarqatilgan. Dastlab, ipak faqat Xitoyda
ishlab chiqarilgan, lekin allaqachon 1-2-asrlarda. AD ipakchilik Sharqiy
Turkistonga 5-asrda kirib kelgan. - Eronga. 6-asrda. Vizantiya imperatori
Yunonistonda ipakchilikni yo'lga qo'yishga muvaffaq bo'ldi va afsonaga ko'ra,
sayohatchi rohiblarni unga yashirincha ichi bo'sh tayoqda ipak qurti tuxumlarini
olib kelishga ko'ndiradi. Sharqdagi savdogarlardan birinchi qog'oz sotib olgan
evropaliklar ham 13-asrdan bo'lgan. uni o'zingiz qiling.
Manbalar va arxeologik ma'lumotlarga ko'ra, miloddan avvalgi birinchi
asrlarda - yangi davrning birinchi asrlarida G'arb va Sharq uchta asosiy
transkontinental yo'llar bilan bog'langan: Janubiy, dengiz, Misrdan Hindistonga

olib borilgan. U Qizil dengizdagi Mios Hormos va Berenitsa portlaridan boshlanib,
Arabiston yarim orolini aylanib o tib Hindistonning g arbiy qirg og ida joylashganʻ ʻ ʻ ʻ
uchta asosiy portga olib bordi: Indus deltasidagi Barbarikon, Narmada daryosidagi
Barigaza va janubdagi Mimirika bandargohi. yarim orolning - Nildan
Suvayshgacha bo'lgan kanal bo'ylab kemalar O'rta er dengiziga va undan keyin
Rimga chiqdi. Kengligi 45 m bo lgan bu kanal fir avn Nexo davrida (miloddan
ʻ ʼ
avvalgi 610-595) qurilgan va keyin Doro I buyrug i bilan qayta tiklangan. Yo llar
ʻ ʻ
Hindiston portlaridan Hindiston yarim orolining chuqur qismiga va shimolga,
Baqtriyaga o tib ketgan.
ʻ Hindistondan dengiz yo'li yarim orolni aylanib o'tib,
Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga o'tdi. Ikkinchi yo l – Buyuk Ipak yo lining
ʻ ʻ
o zi Rimdan boshlanib, O rta yer dengizi orqali Suriyaning Ieropol shahriga, u
ʻ ʻ
yerdan Mesopotamiya, Shimoliy Eron, O rta Osiyo orqali Sharqiy Turkiston
ʻ
vohalariga, undan keyin esa Xitoyga olib bordi. Yo‘lning Markaziy Osiyo qismi
Arey shahridan boshlandi. Areiadan yo l shimolga burilib Antioxiya
ʻ
Marg iyonaga, bu yerdan janubi-g arbga Baqtriyaga, so ngra ikki yo nalishda –
ʻ ʻ ʻ ʻ
shimolga va sharqqa ketardi. Shimoliy yo l Termiz (qadimgi Tarmita) hududidagi
ʻ
Oks (Amudaryo)ni kesib o tgan va keyin u ham ikki tomonga ajralib ketgan:
ʻ
Termiz va Sho robdan, Chushka-G uzor va Sherobod daryosi vodiysi bo ylab
ʻ ʻ ʻ
Qoraqamar o tish joylaridan Temir darvozalar G arbiy Hisorda, Darbant (Derbent)
ʻ ʻ
qishlog idan 8 km shimoli-g arbda joylashgan
ʻ ʻ 4
.
G arbiy Hisor – qudratli tog tizimi, jumladan, Ko gitang va Boysuntov kabi
ʻ ʻ ʻ
ko plab kichik va katta tizmalar, Baqtriya va So g d o rtasidagi, ikki qadimiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
dehqonchilik vohasi – Surxondaryo va Qashqadaryo o rtasidagi tabiiy chegara
ʻ
bo lgan.
ʻ Qadim zamonlardan tog dovonlari bo ylab karvon yo llari va so qmoqlar ʻ ʻ ʻ ʻ
dovonlar va daryo vodiylari bo ylab o tgan bo lib, savdo karvonlari va harbiy
ʻ ʻ ʻ
tuzilmalarining asosiy va mohiyatan yagona yo li Osiyoning markaziy
ʻ
mintaqalaridan Baqtriya – Toxariston va Hindistonga, aksincha, O zbekistondan
ʻ
o tgan. Hindiston Baqtriya, So'g'd, Buxoro va Chochga.
ʻ Ushbu eng muhim
strategik yo'l bir qator muhim nuqtalarda kuchli istehkomlar bilan
4
Babadyasanova T.I. O‘zbekistonning qadimiy shaharlari orqali. - M: Profizdat, 2018 yil.

mustahkamlangan. Ulardan biri Sherobodning shimoliy chekkasida, XVIII asr
boshlarida joylashgan. Hozirgi Sherobod nomi bilan atalgan Qo ng irotʻ ʻ
qabilasidan Sheralixon qal a qurdirgan.
ʼ Bu yerda, baland lyossli tepaliklarda, ilk
Kushonlar davridayoq Nondaxona tog darasidan tashqariga chiqadigan daryo
ʻ
bo ylab o tuvchi yo lni to liq boshqaradigan kuchli istehkomga ega yirik
ʻ ʻ ʻ ʻ
Kofirqal a (kofirlar qal asi) aholi punkti bo lgan. tekislikka.
ʼ ʼ ʻ Keyinchalik,
Kofirqal’adan 4 km shimolda qoyalar shu qadar bir-biriga yaqinlashadiki, tor
yo‘lakda faqat daryo uchun joy va uning bo‘ylab tor yo‘l bor. Daryoning sharqiy
tomonida, baland qoyada qadimiy istehkom bor. Uning asosiy xususiyati
shimoldan Sherobod daryosiga tik cho'zilgan qoyaning eng chekkasida joylashgan
kuchli Nondahana qal'asidir. Nondahana tog darasidan tekislikka
ʻ
chiqqan. Keyinchalik, Kofirqal’adan 4 km shimolda qoyalar shu qadar bir-biriga
yaqinlashadiki, tor yo‘lakda faqat daryo uchun joy va uning bo‘ylab tor yo‘l
bor. Daryoning sharqiy tomonida, baland qoyada qadimiy istehkom bor. Uning
asosiy xususiyati shimoldan Sherobod daryosiga tik cho'zilgan qoyaning eng
chekkasida joylashgan kuchli Nondahana qal'asidir. Nondahana tog darasidan
ʻ
tekislikka chiqqan. Keyinchalik, Kofirqal’adan 4 km shimolda qoyalar shu qadar
bir-biriga yaqinlashadiki, tor yo‘lakda faqat daryo uchun joy va uning bo‘ylab tor
yo‘l bor. Daryoning sharqiy tomonida, baland qoyada qadimiy istehkom
bor. Uning asosiy xususiyati shimoldan Sherobod daryosiga tik cho'zilgan
qoyaning eng chekkasida joylashgan kuchli Nondahana qal'asidir.
O'tish joyidan o'tib, Sherobod daryosi bo'ylab yo'l shimolga, so'ngra Derbent
qishlog'i hududida g'arbga burilib ketdi. Bu yerda, qishloqdan to rt kilometr
ʻ
g arbda butun Sherobod vodiysi bo ylab qoyali tizmalar o tgan, uning tepasida
ʻ ʻ ʻ
Kushonlar davrida kengligi 6,5 m, uzunligi 2 km.ga yaqin bo lgan g ishtdan devor
ʻ ʻ
qurilgan bo lib, janubiy qismida tugaydi. kuchli qal'a.
ʻ Bu Kushon podsholigining
chegara devori bo lib, uni Kangyuydan ajratib turardi.
ʻ Keyinchalik, yo'l Temir
darvozalarga yaqinlashdi - turli nomlar bilan qayta-qayta tilga olingan tog'li dovon:
Dar-iAxaniy, Babaal-Hadid., Temur-kapig, O'rta asr arab-fors yozma manbalarida
va turkiy runik yozuvlarda Temur-kahalga.

Temir darvozadan yo l o rta asrlarda So g dning Kendek qishlog iʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
joylashgan Aqrabotga olib borar, so ngra shimolga burilib, Uryadaryo vodiysini
ʻ
kesib o tadi, Qoraxoval qishlog i va Qamdareaza darasi bo ylab Kesh viloyatiga
ʻ ʻ ʻ
(zamonaviy Shahrisabz va Kitob) va undan keyin qadimgi Maroqandagacha. Bu
Toxaristondan Samarqandgacha bo lgan eng qisqa yo l edi.
ʻ ʻ Maroqandadan Och
dasht orqali Choch viloyatiga (hozirgi Toshkent vohasi), Farg onaga va Terek-
ʻ
Davon dovoni orqali Sharqiy Turkistonga borgan.
Bu yo lning Tarmitadan Surxondaryo vodiysi bo ylab yana bir yo nalishi
ʻ ʻ ʻ
komediyachilar yashaydigan tog li o lkaga borgan bo lib, u bir qator olimlarning
ʻ ʻ ʻ
taxminiga ko ra, Dushanbedan shimoli-sharqda joylashgan Karategin viloyatida
ʻ
joylashgan. Keyinchalik, yo'l Tosh minorasi deb ataladigan joyga yaqinlashdi va
undan savdogarlar to'xtash joyiga bordi.
Savdogarlar to xtagach, Buyuk Ipak yo li shimol va janub tomondan keng
ʻ ʻ
Takla-Makan cho llarini aylanib o tgan.
ʻ ʻ Yo lning janubiy qismi Yarkend, Xo tan, ʻ ʻ
Niy, Miran vohalaridan, Dunxuan viloyatida esa ilgari Qizil, Kucha, Turfon
vohalarini kesib o tgan shimoliy qismi bilan bog langan.
ʻ ʻ Keyinchalik, yo'l Buyuk
Xitoy devori bo'ylab sharqqa borib, Samoviy imperiyaning poytaxti Chang'anga
yaqinlashdi. Yozma manbalarda aniq ko‘rsatma bo‘lmasa-da, Buyuk Ipak yo‘li
Koreya va Yaponiyagacha davom etgan va bu davlatning qadimiy poytaxti Narada
tugagan degan taxmin mavjud.
Bu yo lning yana bir O rta Osiyo tarmog i boshqa yo nalishga ega bo lgan:
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Antioxiya Marg iyonadan – qadimgi Marvdan Qoraqum qumlari orqali o tib,
ʻ ʻ
Oxusni kesib o tgan, so ng Buxoroga, u yerdan Maroqanda, Choch, Farg ona va
ʻ ʻ ʻ
undan keyin vohalarga borgan. Sharqiy Turkiston.
Nihoyat, Buyuk Ipak yo‘lining uchinchi yo‘li – Cho‘l yo‘li O‘rta Osiyo
shimolidan o‘tdi. Bu bizning eramizning birinchi asrlarida Bosfor qirolligi va Rim
imperiyasi hukmronligi ostida bo'lgan Shimoliy Qora dengiz mintaqasi
shaharlarida boshlangan. Bu mintaqaning asosiy shaharlari: Tira, Olbiya,
Xersones, Pantikapaeum, Fanagoriyalar O'rta er dengizi, skif va sarmat qabilalari
mamlakatlari va, ehtimol, uzoqroq hududlar bilan jonli savdo aloqalarida bo'lgan.

Qoradengiz va O rta Osiyo o rtasidagi savdo va madaniy aloqalarda sarmatʻ ʻ
qabilalari, ayniqsa, Orol dengizi va Qora dengiz oralig idagi ulkan hududni
ʻ
egallagan aorlar va alanlar katta rol o ynagan.Dasht yo li, ehtimol,
ʻ ʻ
yuqoridagilardan o tgan bo lsa kerak. - zikr etilgan shaharlar Donning quyi
ʻ ʻ
oqimida joylashgan yirik qadimiy Tanais shahri orqali janubiy rus dashtlarini,
Quyi Volga bo'yi, Orolbo'yi bo'ylab o'tgan, so'ngra janubiy Qozog'iston orqali
Oltoy va Sharqiy Turkistonga o'tgan. Ehtimol, Buyuk Ipak yo‘lining asosiy yo‘li
bilan bog‘langan. Bu yo lning Shimoliy Orol dengizidan Xorazm orqali o tadigan
ʻ ʻ
tarmoqlaridan biri So g diyonaga, keyinroq janubga o tgan.
ʻ ʻ ʻ
Buyuk Ipak yo lining shimoliy yo lidan o tish qiyinroq edi, chunki u ko p
ʻ ʻ ʻ ʻ
o nlab kilometrlar davomida shahar va aholi punktlari bo lmagan suvsiz
ʻ ʻ
dashtlardan o tgan, u yerda hech kimning hokimiyatini tan olmagan turli qabilalar
ʻ
savdo karvonlariga bostirib kirgan. janubiy yo'llar - bu Parfiya yoki Kushon
davlatlarining nazorati ostida edi.
Buyuk Ipak yo‘li nafaqat savdo karvonlari, balki etnik migratsiya yo‘li ham
bo‘lgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan boshlab Sharqdan G'arbga
ko'chmanchi qabilalarning son-sanoqsiz oqimlari: skiflar, sarmatlar, xunlar,
avarlar, bolgarlar, majyarlar, pecheneglar va "ularning soni yo'q".
Buyuk Ipak yo lining uchta asosiy yo lidan tashqari, bu uch yo lning
ʻ ʻ ʻ
hammasi bir-biri bilan bog langan boshqa yo llar ham bo lgan.
ʻ ʻ ʻ Xullas,
Hindistonning g arbiy sohilidagi dengiz portlaridan bir qancha yo llar shimolga
ʻ ʻ
olib bordi va Xaybar dovoni orqali Baqtriyaga olib bordi va u yerda Buyuk Ipak
yo lining asosiy yo li bilan tutashdi.
ʻ ʻ So'g'd poytaxti - qadimgi Marakanda Kavkaz
ipak yo'li boshlandi, u Xorazmga borib, Kaspiy dengizi etagini kesib o'tdi,
Shimoliy Kavkaz dashtlarini kesib o'tdi va keyin Darvin yo'li deb ataladigan yo'l
bo'ylab tizma dovonlariga yaqinlashdi: Kluxor. va Marux va Tsxumi shahriga
tushdilar. Bu yerdan savdo karvonlari Qora dengiz orqali Vizantiya imperiyasining
poytaxti Konstantinopol shahriga o tgan.
ʻ Kavkaz ipak yo li 6-asrning 2-yarmida ʻ
alohida ahamiyatga ega bo ldi.
ʻ reklama,

Quyi Volga bo yidan Kaspiy dengizining g arbiy qirg og i bo ylab Kaspiyʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Temir darvozalari – Darband janubidan qadimgi Albaniya va Parfiyagacha bo lgan
ʻ
muhim yo l Buyuk ipak yo lining shimoliy va asosiy yo nalishlarini
ʻ ʻ ʻ
bog lagan.
ʻ Aynan shu yo'l bo'ylab Hindiston va Misr tovarlari Shimoliy Kavkaz va
janubiy rus dashtlariga etib kelgan. Ehtimol, shuning uchun Misr tumorlari bu erda
juda ko'p miqdorda topilgan. Taxminlarga ko'ra, bu tumorlar Misrning Iskandariya
va Naucratis shaharlarida qilingan.
Eng qadimgi yo'llardan biri - "lapis lazuli" - miloddan avvalgi 3-2 ming
yilliklarda shakllangan. Pomir tog laridan boshlanib, Eron orqali G arbiy Osiyo va
ʻ ʻ
Misrga o tgan.
ʻ Pomirda (Badaxshonda) Amudaryoning yuqori mintaqasida qazib
olingan yarim qimmatbaho tosh lapis lazuli (lapis - azure) Shumer (Mesopotamiya)
va Misr kabi qadimgi Sharq davlatlari zargarlari tomonidan yuqori
baholangan. Qabrlarni qazish jarayonida ulardan Badaxshon lapis lazulidan
yasalgan buyumlar topilgan. Boshqa yo'l - Ahamoniylarning mashhur "qirollik
yo'li" - VI-IV asrlarda bog'langan. Miloddan avvalgi. Kichik Osiyo shaharlari Efes
va Sardis, O'rta er dengizi sohilida, Eron poytaxtlaridan biri va Susa shahri. Yana
bir yo l Erondan Baqtriya, So g diyona, Toshkent vohasi va Qozog iston hududi
ʻ ʻ ʻ ʻ
orqali Oltoyga olib borgan.
Iskandar Zulqarnayn so‘nggi Ahamoniylar shohi Doro qo‘shinini mag‘lub
etdi. Miloddan avvalgi 329 yil bahorida O'rta Osiyo chegarasida paydo
bo'ldi. Kuchli qarshiliklarga qaramay, Aleksandr Makedonskiy bu yerda o z o zini
ʻ ʻ
o rnatadi.Zamonaviy arxeologiya ma lumotlariga ko ra, miloddan avvalgi 3
ʻ ʼ ʻ
ming. "lapis lazuli yo'li" faoliyat ko'rsatgan, bu yo'lda yarim qimmatbaho tosh lapis
lazuli Pomir etaklaridan (zamonaviy Tojikiston hududidagi Badaxshon
viloyatidan) g'arb va janubga juda uzoq masofalarga, mamlakatlarga olib kelingan.
Yaqin Mesopotamiya (Ur, Lagash) va Hindiston (Harappa, Mohenjo-
Daro). Miloddan avvalgi 2 ming yillikning oxiridan. "jade path" ishlay boshladi
Miloddan avvalgi 1 ming yillik o'rtalarida. bu ikki karvon yo li qo shila boshladi:
ʻ ʻ
Badaxshon lapis lazuli Xitoyga yo l topadi, Xitoy ipakidan tikilgan kiyimlar Fors
ʻ
va Hind vodiysida yoyiladi. Biroq, savdo uzoq vositachilar zanjiri orqali o'tdi,

shuning uchun xitoylar va O'rta er dengizi xalqlari bir-birining mavjudligi haqida
tasavvurga ega emas edilar.
Buyuk Ipak yo li faoliyatining boshlanishi miloddan avvalgi 2-asrning ikkinchiʻ
yarmiga to g ri keladi, diplomat va razvedkachi Chjan Tszyan birinchi marta
ʻ ʻ
xitoyliklar uchun G arbiy hududni – O rta Osiyo mamlakatlarini kashf
ʻ ʻ
etgan. Shunday qilib, ikkita buyuk yo'l bir butunga bog'landi. Ulardan biri
G arbdan O rta er dengizi bo yidagi mamlakatlardan O rta Osiyoga yurish qilib,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Iskandar Zulqarnayn va salavkiylar sarkardasi Demodamusning Jaksart —
Sirdaryogacha bo lgan yurishlari paytida ellinlar va makedoniyaliklar tomonidan
ʻ
o rganilib, o tgan.
ʻ ʻ Sharqdan, Xan imperiyasidan Markaziy Osiyoga olib boradigan
yana biri Chjan Jian tomonidan o'rganilib, shimoldan janubga Davan, Kangyu,
So'g'd, Baqtriya orqali o'tgan.
Buyuk Ipak yo'lining dastlabki kashfiyoti mashhur xitoylik sayohatchi,
diplomat, saroy qo'riqchisi ofitseri - Chjan Jian nomi bilan bog'liq. Chjan Jianning
ekspeditsiyalari Xan sulolasi hukmdori Vudi tomonidan jihozlangan. Uning davlati
chegaralari Xiongnu (xunlar) tomonidan doimo hujumga uchragan. Ularning
bosqinlari 176-206 yillarda boshlangan. Miloddan avvalgi 221 yilda Qin Shi-
Xuangdi. bu ko'chmanchi qabilalardan himoya qilish uchun Buyuk Xitoy devorini
quradi.
Osmon o‘g‘li Vu-Di asirga olingan xunlardan yue-chih xalqini mag‘lub
etganliklarini bilib oladi. Ikkinchisi g'arbga - Taklamakan orqali qochib, u erda
joylashdi. Vu-Di Xiongnularga qarshi kurashish uchun Yue-Chjada ittifoqchilar
topishga qaror qildi. Yue-chji bilan harbiy shartnoma tuzish uchun u miloddan
avvalgi 138 yilda yo'lga chiqadi. 100 kishilik karvon bilan Chjanqyan. Hozirgi
Gansu provinsiyasi hududida Xiongnularning ko'plab tuzoqlaridan qochishga
muvaffaq bo'lgach, u asirga tushadi. U 10 yil davomida asirlikda qoldi, lekin shu
bilan birga o'z mavqeining belgisini (yoqoqning dumini) saqlab qolishga muvaffaq
bo'ldi, qochib qutuldi va o'z missiyasini davom ettirdi. Nihoyat, u yangi
hukmdorlar sulolasiga asos solgan, o'z davlatini yaratgan va Xiongnulardan o'ch
olishni istamagan Yue-chih (Kushon) oldiga borishga muvaffaq bo'ldi. Chjan Jian

yil davomida bu hududdagi yue-chzhalar va boshqa qabilalar haqida ma'lumot
to'plagan. Xitoyga qaytib, u yana qo'lga olindi, yana qochib ketdi va nihoyat, 13
yildan so'ng, u Vu-Di shahriga etib keldi va unga olgan ma'lumotlarini taqdim
etdi. Uning Buxoro, Farg‘ona, Samarqand, Balx, Fors va Rimdagi saltanatlar
to‘g‘risida to‘plagan bu harbiy, siyosiy, geografik, iqtisodiy ma’lumotlari unga
Xan saroyida vakolat bergan. Lekin, eng muhimi, Vu Dini “qonli terlagan”
farg‘ona otlari haqidagi xabar qiziqtirdi. Xitoyliklarning harbiy ambitsiyalari
uchun bu otlarning topilishi bebaho edi. Bular katta, baland bo'yli, kuchli tuyog'li
otlar edi - zirh kiygan chavandozni orqalarida ko'tarishga qodir haqiqiy jangovar
otlar. Bungacha xitoyliklar faqat mahalliy ot zotlarini bilishgan - kichik va past
bo'yli, tuyog'i yomon (va ular hali ham otlarni qanday oyoqqa kiyishni
bilishmagan), zamonaviy Prjevalskiy otini eslatadi.
Uning Buxoro, Farg‘ona, Samarqand, Balx, Fors va Rimdagi saltanatlar
to‘g‘risida to‘plagan bu harbiy, siyosiy, geografik, iqtisodiy ma’lumotlari unga
Xan saroyida vakolat bergan. Lekin, eng muhimi, Vu Dini “qonli terlagan”
farg‘ona otlari haqidagi xabar qiziqtirdi. Xitoyliklarning harbiy ambitsiyalari
uchun bu otlarning topilishi bebaho edi. Bular katta, baland bo'yli, kuchli tuyog'li
otlar edi - zirh kiygan chavandozni orqalarida ko'tarishga qodir haqiqiy jangovar
otlar. Bungacha xitoyliklar faqat mahalliy ot zotlarini bilishgan - kichik va past
bo'yli, tuyog'i yomon (va ular hali ham otlarni qanday oyoqqa kiyishni
bilishmagan), zamonaviy Prjevalskiy otini eslatadi. Uning Buxoro, Farg‘ona,
Samarqand, Balx, Fors va Rimdagi saltanatlar to‘g‘risida to‘plagan bu harbiy,
siyosiy, geografik, iqtisodiy ma’lumotlari unga Xan saroyida vakolat
bergan. Lekin, eng muhimi, Vu Dini “qonli terlagan” farg‘ona otlari haqidagi
xabar qiziqtirdi. Xitoyliklarning harbiy ambitsiyalari uchun bu otlarning topilishi
bebaho edi. Bular katta, baland bo'yli, kuchli tuyog'li otlar edi - zirh kiygan
chavandozni orqalarida ko'tarishga qodir haqiqiy jangovar otlar. Bungacha
xitoyliklar faqat mahalliy ot zotlarini bilishgan - kichik va past bo'yli, tuyog'i
yomon (va ular hali ham otlarni qanday oyoqqa kiyishni bilishmagan), zamonaviy
Prjevalskiy otini eslatadi. Fors va Rim haqida unga Xan saroyida hokimiyat

berdi. Lekin, eng muhimi, Vu Dini “qonli terlagan” farg‘ona otlari haqidagi xabar
qiziqtirdi. Xitoyliklarning harbiy ambitsiyalari uchun bu otlarning topilishi bebaho
edi. Bular katta, baland bo'yli, kuchli tuyog'li otlar edi - zirh kiygan chavandozni
orqalarida ko'tarishga qodir haqiqiy jangovar otlar. Bungacha xitoyliklar faqat
mahalliy ot zotlarini bilishgan - kichik va past bo'yli, tuyog'i yomon (va ular hali
ham otlarni qanday oyoqqa kiyishni bilishmagan), zamonaviy Prjevalskiy otini
eslatadi. Fors va Rim haqida unga Xan saroyida hokimiyat berdi. Lekin, eng
muhimi, Vu Dini “qonli terlagan” farg‘ona otlari haqidagi xabar
qiziqtirdi. Xitoyliklarning harbiy ambitsiyalari uchun bu otlarning topilishi bebaho
edi. Bular katta, baland bo'yli, kuchli tuyog'li otlar edi - zirh kiygan chavandozni
orqalarida ko'tarishga qodir haqiqiy jangovar otlar. Bungacha xitoyliklar faqat
mahalliy ot zotlarini bilishgan - kichik va past bo'yli, tuyog'i yomon (va ular hali
ham otlarni qanday oyoqqa kiyishni bilishmagan), zamonaviy Prjevalskiy otini
eslatadi. yaxshi tuyog'li baland bo'yli kuchli otlar zirh kiygan otliqni orqalarida
olib yurishga qodir haqiqiy jangovar otlardir. Bungacha xitoyliklar faqat mahalliy
ot zotlarini bilishgan - kichik va past bo'yli, tuyog'i yomon (va ular hali ham otlarni
qanday oyoqqa kiyishni bilishmagan), zamonaviy Prjevalskiy otini eslatadi. yaxshi
tuyog'li baland bo'yli kuchli otlar zirh kiygan otliqni orqalarida olib yurishga qodir
haqiqiy jangovar otlardir. Bungacha xitoyliklar faqat mahalliy ot zotlarini bilishgan
- kichik va past bo'yli, tuyog'i yomon (va ular hali ham otlarni qanday oyoqqa
kiyishni bilishmagan), zamonaviy Prjevalskiy otini eslatadi.
Vu-Dining bu g'ayrioddiy Farg'ona otlariga kirishga urinishlari bilan Ipak yo'lida
savdo boshlanadi. Xitoyliklar bu otlarni sotib ololmadilar. Keyin Vu-Di Qo‘qonni
qamal qilish uchun Farg‘ona vodiysiga katta qo‘shin yuboradi. Qo‘qon aholisi
otlar bilan birga shahar devorlari ortiga yashirinib, otlarni va shaharni yoqib
yuborishga va’da berishdi, ammo mohir xitoylik diplomatlar qo‘qonliklarni qonli
ter to‘kkan bir necha o‘nlab otlarni tovon puli va tovon puli shaklida berishga
ko‘ndirishdi. Vu-Di armiyasi orqaga chekindi. Vu-Di o'z mulkini G'arbga
kengaytirishga kirishdi. U Sichuan va Turkiston mamlakatlari orqali Baqtriyaga
savdo yo llarini davom ettirishni rejalashtirgan.ʻ Xunlar ustidan g'alaba

qozongandan so'ng, Xitoy hukumati shimoli-g'arbiy mamlakatlar bilan aloqa
o'rnatish uchun Tsyuan (vino manbai) provinsiyasini tashkil etdi. Shu maqsadda
Ansi, Gyaochi va boshqa mamlakatlarga yangi elchilar yuborildi. Vataniga
qaytgan xitoy elchilari o zlari bilan O rta Osiyodan, eng avvalo, ot olibʻ ʻ
kelishgan. Sovg'a sifatida ular o'zlari bilan tovarlarning eng qulayi bo'lgan ipakni
olib ketishgan, chunki ish haqi va soliqlar ipakda to'langan, bundan tashqari,
hukumat metall pullarni mamlakat tashqarisiga olib chiqishni xohlamagan.

1.1. Z амо n а viy Buyuk ipak yo’lining tiklanishi va unda O’zbekistonning
o’rni.
G arbiy o lkalarda ipakdan tashqari qurol-aslaha ham katta talabga egaʻ ʻ
edi. Ikkala marshrutni nazorat qilish, ya'ni. "jannat tog'lari" (Tyan-Shan) va "piyoz
tog'lari" (Pomir) orqali o'tadigan "janubiy yo'l", shuningdek, boshidan "shimoliy
yo'l". 60-lar Xitoy qo'lida. Hatto g'arbiy erlarga komendant tayinlangan, uning
vazifalariga qo'shnilarni hushyorlik bilan kuzatish kiradi.
Antik davrda Buyuk Ipak yo li bo ylab aloqalar 1—2-asrlar bo yida ayniqsa
ʻ ʻ ʻ
katta taraqqiyotga erishdi. 105-115 yillarda. Vu-Di Parfiya bilan aloqa
o'rnatdi. Parfiyaliklar xitoy ipaklarini bajonidil sotib oldilar. Rimliklar ham uning
mavjudligini parfiyaliklardan bilishgan. Tarixchi Florusning ta'rifiga ko'ra,
rimliklar ko'rgan birinchi ipak - bu miloddan avvalgi 53 yilda Mark Licinius
Krassni qattiq mag'lubiyatga uchratgan parfiyaliklarning oltin bilan tikilgan
bayroqlari.
Xan imperiyasi agressiv ekspansionistik siyosat olib bordi va o'ziga tegishli
bo'lgan Xuanxe daryosi va Yantszi o'rtasidagi kichik hududdan tashqariga
chiqishga intildi. Bu tendentsiya ayniqsa imperator Vu-di (miloddan avvalgi 140-
86 yillar) davrida kuchaydi, u g'arbiy hududlarga ko'proq e'tibor qaratdi, u erda
xitoylar kuchli harbiy kuch - Hunlar bilan to'qnash keldi. Shanyuey Mod
boshchiligida xunlar yuechjilarni mag lub etib, ularning ko pchiligini So g d va
ʻ ʻ ʻ ʻ
Baqtriyaga qochishga majbur qiladilar. Xunlarga qarshi ittifoqchi qidirayotgan
xitoyliklar e tiborini yuechjilarga qaratdi va ular bilan diplomatik aloqalar
ʼ
o rnatish va harbiy ittifoq tuzish uchun Chjan Szyan boshchiligidagi Xitoy
ʻ
missiyasi yuborildi. Uzoq yillar hunlar asirida bo‘lgan Chjan Jian O‘rta Osiyoga
kirib borishga muvaffaq bo‘ldi va u yerda tegishli muzokaralar olib bordi. Chjan
Jianning 128 yoki 126 yillarda G'arbiy hududni kashf etishi Miloddan
avvalgi. munosabatlarning turli shakllari, jumladan, diplomatik munosabatlar
o‘rnatilishiga olib keldi. Xitoy bilan birinchi aloqa o'rnatgan davlat Davan-
Farg'ona bo'ldi. Qolaversa, davlatlar o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlarning asosiy

sabablaridan biri Farg‘onaning “samoviy otlari” edi. Shizi ma lumotlariga ko ra,ʼ ʻ
Vu-di Davan hukmdoriga 100 lan oltin va bir oltin ot bilan maxsus elchi yuborib,
bu sovg alar evaziga Davan argamaklarini jo natishni iltimos qilgan.
ʻ ʻ Ammo Davan
hukmdori Xitoy elchisining iltimosini rad etib, otlardan voz kechishni istamay,
uzoqda bo lganligi sababli Xitoy Davanga o z qo shinlarini jo nata olmaydi, deb
ʻ ʻ ʻ ʻ
hisoblaydi. Bu elchini g'azablantirdi va u qo'pollik bilan javob berdi. Zamonaviy
tilda janjal kelib chiqdi va elchi o'ldirildi (o'sha paytda diplomatik immunitet
tushunchasi yo'qligi aniq), va uning mol-mulki Davan hukmdori foydasiga
musodara qilindi. Bunga javoban Xitoy imperatori qo mondon Li Kuan-li
ʻ
boshchiligida Farg onaga 100 mingga yaqin qo shin yuboradi.
ʻ ʻ Xitoy-Davan urushi
boshlanib, 4 yil davom etgan va Davanning mag'lubiyati bilan yakunlangan. Li
Guan-li buyrug'i bilan qatl etilgan sobiq egasi Muguaning o'rniga Motsay
oqsoqollaridan biri ekilgan va xitoylar 3000 ta ot olib, qaytib ketishgan. 1 yildan
so'ng Davan oqsoqollari Motsayni xitoyparastligi uchun o'ldirdi va uning kenja
o'g'li Chanfenni taxtga o'tirdi, u Xitoy bilan tinchlik shartnomasi tuzdi (bu Xitoy va
Markaziy Osiyo davlatlaridan biri o'rtasidagi birinchi shartnoma edi) o‘g‘lini
garovga oldi va har yili Xitoyga bir juft “samoviy zotli” ot jo‘natishni o‘z
zimmasiga oldi. Bunga javoban imperator saroyi Davan bilan tinch-totuv
munosabatlarni mustahkamlash maqsadida bu yerga hadyalar bilan elchi
yubordi. Xitoy elchisi qaytib ketayotib Davandan jo‘nab ketayotib, o‘zi bilan uzum
va Mu-su o‘simligining urug‘larini olib ketgan, keyinchalik Xitoy imperatori
tomonidan katta maydonda saroyda yetishtirilgan. Shunday qilib, Xitoy birinchi
marta uzum va beda kabi muhim qishloq xo'jaligi ekinlari bilan tanishdi.
Davan-Xitoy urushi tugagandan so'ng Xitoyning g'arbiy mintaqadagi
diplomatik faolligi tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda. “Xan oqsoqollari tarixi”ga
ko‘ra, imperator Vu-di davrida O‘rta Osiyoning turli davlatlariga har yili kamida
10 ta elchixona yuborilgan.
II asr oxirida. Miloddan avvalgi 111-105 yillar oralig'ida Miloddan
avvalgi. Xitoy imperator Vu-di tashabbusi bilan birinchi marta Parfiya qirolligi
bilan diplomatik aloqalar o'rnatdi, xitoy manbalarida Ansi deb ataladi. Xitoy

elchisini sharqiy chegarada 20 ming otliq askari bilan harbiy boshliqlar tantanali
ravishda kutib oldilar va Parfiya davlati poytaxtiga kuzatib qo‘ydilar. Qaytishda
Xitoy elchixonasi Xitoy imperatoriga sovg'a sifatida tuyaqush va sehrgarlarning
tuxumlarini va Lichanni (Misrdagi Iskandariya) olib kelgan Parfiya elchisi bilan
yo'lga chiqdi.
Bu elchiliklar va G arbiy hududning ochilishi natijasida Buyuk ipak yo liʻ ʻ
vujudga keldi. Xan Xitoyi va O rta Osiyodagi Kangyu davlati o rtasidagi
ʻ ʻ
diplomatik aloqalar biroz boshqacha rivojlandi. Muhim harbiy kuchga ega bo'lgan
Kanju Xitoydan mustaqil siyosat olib bordi, diplomatik munosabatlarda
xitoyliklarning ustunligini tan olmadi. Shunday qilib, "Xan oqsoqollari uyi tarixi"
ga ko'ra, Xitoy elchilari Kanju hukmdori bilan qabullarda usunlardan pastroq joyni
egallagan va kechki ovqat ularga usun shahzodalari va oqsoqollariga qaraganda
kechroq berilgan. Biroq, G'arbiy hududda erishilgan shon-shuhratni yuqori
baholagan Xitoy, har qanday holatda ham, bunday vaziyatga chidab, bu erda o'z
mavqeini saqlab qolishga harakat qildi. Xitoyni suveren sifatida tan olmaslik,
masalan, Usun,
Xitoyliklar bu Kangjuning Xitoy bilan savdo-sotiqini rivojlantirishga yordam
beradigan ayyor bahona deb hisoblardi. Chjan Tszyan Baqtriyaga borganida
yuechjilar Xinnularga qarshi Xitoy bilan harbiy ittifoq tuzish to g risidagi taklifni
ʻ ʻ
aftidan rad etgan bo lsalar ham, ular o rtasidagi diplomatik munosabatlar rivojlanib
ʻ ʻ
bordi.
Bu munosabatlarning eng muhim yutuqlaridan biri buddizmning Xitoyga
kirib borishi bo‘lib, bunga Yuechjilarning Xitoydagi elchixonalari va Xitoyning
Baqtriyadagi elchixonalari yordam berdi. u imperiyaga shimoldan hujum qilgan
Xiongnu ko chmanchilariga qarshi kurashda ularni Xitoy Xan imperiyasining
ʻ
ittifoqchisi bo lishga ishontirish uchun yuechji ko chmanchilari oldiga xavfli
ʻ ʻ
diplomatik missiyaga boradi. Chjan Tsyan Markaziy Osiyoga - So'g'd va
Baqtriyaga (hozirgi O'zbekiston, Tojikiston va Afg'oniston hududlarida) tashrif
buyurgan birinchi xitoylik bo'ldi. U yerda xitoylik tovarlarga qanchalik talab katta
ekanligini bilib oldi va xitoyliklar hech qanday tasavvurga ega bo‘lmagan ko‘p

narsalarni ko‘rdi. Miloddan avvalgi 126-yilda Xitoyga qaytib, u imperatorga Xitoy
va O rta Osiyo davlatlari o rtasidagi to g ridan-to g ri savdoning afzalliklariʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
haqida ma ruza taqdim etadi.
ʼ
Chjan Tsyan Xinnularga qarshi kurashda Baqtriyani nazorat qilgan yuechjilardan
harbiy yordam ololmasa ham, u to plagan ma lumotlar nihoyatda muhim deb
ʻ ʼ
e tirof etilgan.
ʼ Miloddan avvalgi 123-119 yillarda Xitoy qo'shinlari mustaqil
ravishda Xiongnu ustidan g'alaba qozonib, Xitoydan g'arbga yo'lni
ta'minladilar. Bu 2-asrning oxiridan. Miloddan avvalgi. Buyuk Ipak yo‘lining
qadimgi dunyoning barcha buyuk sivilizatsiyalarini – Xitoy, Hindiston, Yaqin
Sharq va Yevropani bog‘laydigan o‘tish yo‘li sifatida faoliyat yuritishi haqida
gapirish mumkin. Karvon yo'llarining bu ulkan tizimi bir yarim ming yildan
ko'proq vaqt davomida mavjud bo'lgan - boshqa uzoq masofali quruqlikdagi savdo
yo'llariga qaraganda ancha uzoqroq (masalan, "Varangiyaliklardan yunonlarga"
yo'l).
Ipak yo lining yo nalishlari o zgargan bo lsa-da, Sharq va G arbni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bog lovchi ikkita asosiy yo nalishni ajratib ko rsatish mumkin:
ʻ ʻ ʻ
- janubiy yo'l - Xitoy shimolidan O'rta Osiyo orqali Yaqin Sharq va Shimoliy
Hindistonga;
- shimoliy yo'l - Xitoyning shimolidan Pomir va Orol dengizi orqali Quyi Volga va
Qora dengiz havzasigacha.
Janubiy va shimoliy yo'llar o'rtasida bir nechta tutashtiruvchi va oraliq yo'llar
mavjud edi. Vaqt o'tishi bilan aloqa tarmog'i tobora zichlashdi, jumladan, ko'proq
va ko'proq filiallar. Asosiy yo'llar shimoliy yoki janubiy yo'lga o'tdi.
Ipak yo'li bo'ylab nafaqat tovarlarning o'zi, balki ularning ishlab chiqarilishi va
mavjudligi haqidagi ma'lumotlar ham tarqatilgan. Dastlab, ipak faqat Xitoyda
ishlab chiqarilgan, lekin allaqachon 1-2-asrlarda. AD ipakchilik Sharqiy
Turkistonga 5-asrda kirib kelgan. - Eronga. 6-asrda. Vizantiya imperatori
Yunonistonda ipakchilikni yo'lga qo'yishga muvaffaq bo'ldi va afsonaga ko'ra,
sayohatchi rohiblarni unga yashirincha ichi bo'sh tayoqda ipak qurti tuxumlarini
olib kelishga ko'ndiradi.

I bob xulosa
Buyuk ipak yo ‘ li va Sharq mamlakatlari faoliyati davomida ko ‘ plab yangi
tovarlar bilan tanishdik . Xitoy sayyohi Chjan Tsyan O rta Osiyodan qaytgach,ʻ
Farg ona argamaklari — Xitoyda misli ko rilmagan baland otlar haqida ma lumot
ʻ ʻ ʼ
olib keladi. Ipak yo li rivojlanishining dastlabki bosqichida xitoyliklar O rta
ʻ ʻ
Osiyodan otlardan tashqari beda urug lari (otlar uchun yem o t) va uzum
ʻ ʻ
madaniyati (ilgari Xitoyda na uzum, na uzum sharobi ma lum bo lmagan)
ʼ ʻ
olgan. . Keyinchalik xitoyliklar karvon savdosi hisobiga yana bir qancha qishloq
xo jaligi ekinlarini – loviya, piyoz, bodring, sabzi va boshqalarni o zlashtirdilar.
ʻ ʻ
Rossiyada ipak qurtlarini ko'paytirishga birinchi urinishlar Tsar Mixail
Fedorovich (1596-1645) davrida amalga oshirildi. Keyinchalik qirol farmoni bilan
Moskva yaqinida, Izmailovo qishlog'ida tut plantatsiyalari (ipak qurti uchun em-
xashak o'simliklari) ekilgan. Pyotr I mavjud plantatsiyalarni yo'q qilishni taqiqladi
va Astraxan va Axtubada yangilarini yaratishni buyurdi. Ketrin II va Pol I
sudlarida ipakchilik bilan shug'ullanishga urinishlar qilingan.
Hujjatlar asosidagi butun tarixdan oldingi va haqiqiy ipakchilik tarixi
afsonalar, taxminlar va murakkab Buyuk Ipak yo‘lidagi qiyinchiliklar va
sarguzashtlarning romantik ta’riflari bilan birga keladi – Xitoyni G‘arbiy Osiyo
bilan Markaziy Osiyo orqali bog‘laydigan savdo karvon yo‘li shunday nomlangan.
va undan keyin Evropaga.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. _ O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining materiallari
1. Karimov I. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning BMT Bosh
Assambleyasida so’zlagan nutqi. // Xalq so'zi. - Toshkent, 2000 yil, 12 sentyabr.
2. Karimov I. Tenglar orasida teng: 2-mart O‘zbekiston Respublikasi BMTga a’zo
bo‘lgan kun. // Xalq so'zi. - Toshkent, 1999 yil, 2 mart.
3. Karimov I. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida. Xavfsizlikka tahdidlar, taraqqiyot
shartlari va kafolatlari. Toshkent, 1997 yil.
II . Ilmiy monografiyalar, maqolalar
1. Ortiqov A. TACIS-TRACECA: rivojlanish istiqbollari. // Iqtisodiyot va
statistika. 2019 yil. № 2.
2. Asqarov A.A. O zbekiston tarixi (qadimdan milodiy 5-asrgacha) -ʻ
T .; O'zbekiston, 2017 yil.
3. Axmetshin N.X. Ipak yo'li sirlari. M., 2022 yil
4. Babadyasanova T.I. O‘zbekistonning qadimiy shaharlari orqali. - M: Profizdat,
2018 yil.
5. Berezikov E. O‘zbekiston afsonalari va sirlari. T.: Ed. adabiyot va san'at. G.
Gulyama, 2021 yil.
6. Bichurin N.Ya. O rta Osiyoda qadimda yashagan xalqlar haqidagi ma lumotlar
ʻ ʼ
to plami – M: 1950.t.
ʻ 1-3.
7. Sharqiy Turkiston antik va ilk o‘rta asrlarda M: Nauka. 1988 yil
8. «O‘zbekiston biznes hamkori» gazetasi 1999 yil 9 sentyabr
9. «Xalq so‘zi» gazetasi 1999 yil 21, 22, 23 sentyabr.
10. Grigoryev V.V. Sharqiy yoki Xitoy Turkistoni. -- Sankt-Peterburg: 1873 yil.

11. Buyuk Ipak yo‘lining yo‘llari. /Tuz. Qusanboyev B.M. -- T.: Akula. 1996 yil.
12. Zelinskiy A.N. Pomir va Buyuk Ipak yo'li NAA. 1976 yil №5

O‘zbekiston zamonaviy buyuk ipak yo‘lida transport, logistika va hamkorlik aloqalari

Купить