Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda 1917-1990-yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O’ZBEKISTONDA 1917-1990 YILLARDA TASHKIL ETILGAN MUZEYLAR FAOLIYATI. BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 Mavzu: O’zbekistonda 1917-1990 yillarda tashkil etilgan muzeylar faoliyati. REJA: Kirish I-bob. O’zbekiston tarixini o’rganishda muzeylarning ahamiyati va tutgan o’rni. 1 .1 Sovet hukumatini muzeylar sohasidagi chora-tadbirlari. 2.1 O’zbekistonda 1917-1990 yillarda tashkil etilgan muzeylar tarixi. II- bob. Muzeylar qadim tarixdan habar beradi. 2.1 Muzey turlari.O’zbekiston tarixi davlat muzeyi va faoliyati. 2.2 I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpog’iston san’at muzeyi tashkil etilishi va faoliyati. Xulosa. Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar. Ilovalar. 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Vatanimizda milliy qadriyatlarni asrab-avaylashga alohida e’tibor berilmoqda.Muzeylar jamiyat va inson hayotidagi o’rni beqiyosdir.O’tmishni, tarixtajribasini o’rganishda ajdodlar yaratgan betakror moddiy va ma’naviy merosini asrashda hamda targ’ib etishda muzeylar faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. O’lkashunoslik manbalari orasida ilmiy va madaniy-ma’rifiy muassasaga aylanib qolgan muzeylarning o’rni va ahamiyati kattadir.U moddiy va ma’naviy yodgorliklarning asl nusxalarini (arxeologiya, etnografiya, toponomikaga oid materiallarni) to’playdi,saqlaydi va ilmiy asosida o’rganib tahlil qiladi hamda ularni ekspozitsiya sifatida ommalashtiradi. Bugungi kunda viloyat, shahar, tuman markazlarida, xalq ta’lim tizimida 1200 dan yillarda respublikadagi yigirmadan ortiq tarix va o’lkashunoslik muzeylari foaliyat ko’rsatgan.Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimidagi muzeylar soni ko’paydi. XX asrning 60-80-yillarida o’lkashunoslik muzeylari markaziy muzeylar fondlaridan olingan ashyo, buyum va hujjatlarni hisobiga boyib bordi.Bu davrda muzey tarmoqlarini qayta tashkil etish va kengaytirish ishlari davom etdi va ma’lum struktutaviy o’zgarishlar sodir bo’ldi. Asosiy o’rinni tarixiy va memorial muzeylar egalladi.Mavjud tarixiy va o’lkashunoslik nuzeylarining barchasida yangi tuzum yutuqlarini namoyish etib, uning g’oyalarini keng ommaga singdiruvchi ekspozitsiyalar paydo bo’ldi. O’lkashunoslik muzeylarining tipologik tizimi ishlab chiqildi.Asosiy e’tibor tomoshabinlarning siyosiy va ma’naviy ongini oshirishga qaratildi. “Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi, o’ziga xos urf-odat va an’analar, hayotiy qadriyatlardan ayrim holda ta’savvur etib bo’lmaydi” O‘zbekistonning barcha muzeylarida millionlab maftunkor va qiziqarli eksponatlar ko‘rgazmaga qo‘yilgan bo‘lib, ular orasida qadimiy sivilizatsiyalardan to hozirgi kungacha bo‘lgan davrlarga oid jahonga mashhur va qimmatli san’at durdonalari ko‘p, shuningdek, yuzlab millionlab eksponatlar mamlakatimizdagi barcha muzeylar fondlarida saqlanmoqda, ular har bir tarix bilimdoni uchun katta qiziqish uyg‘otadi. Ushbu muzey eksponatlari Markaziy Osiyo xalqlarining turli tarixiy davrlardagi madaniyati, she’riyati, savdo-sotiq, ilm-fan va tarixi sohalariga tegishli. O zbekistonda muzeylar mavjud: tarix, ekologiya, tabiat, tabiiy fanlar,ʻ san at, o lkashunoslik, geologik, arxeologik, transport, texnik, harbiy, ilmiy, ʼ ʻ adabiy, memorial, badiiy galereyalar, aholi punktlari muzeylari, uy muzeylari va albatta, ochiq osmon ostidagi muzeylar mavjud. Muzeylar madaniy-ma'rifiy muassasa hisoblanib, uning vazifasi tarixiy hujjatlar, madaniy va ma'naviy yodgorliklarni to‘plash, tabiiy boyliklardan namunalar jamlash va saqlashdir. Mavzuning o’rganilish darajasi. O’lkamiz hududida tashkil etilgan muzeylar va uning faoliyati to’g’risida ma’lumotlarni topish va tahlil qilish.Muzeylarning tariximizda tutgan o’rnini o’rganish va manbalar asosida tahlil qilishdir. Muzeylarning tashkil etilishi va chora-tadbirlar haqida.Mazkur masalalarni tahlili orqali muzeylarning shakllanishi haqida to’laroq tasavvurga ega bo’lish mumkin.1917-1990-yillarda muzeylar faoliyati va muzeylarning ilk shakllanish tarixini chuqurroq o’rganishdir. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi 1917-1990 yillar davomida hududimizda tashkil etilgan muzeylar tarixi va faoliyati, shakllanishi va rivojlanishi munosabatlarini mavjud ilmiy adabiyotlardagi -ma’lumotlar asosida tahlil qilish va yoritishdan iborat.Bu maqsad asosidan esa quyidagi vazifalar kelib chiqadi: -Mavzuga oid manbalarni tahlil qilish va ularni o’rganish. -1917-1900- yillardagi muzeylarning tariximizda tutgan o’rnini o’rganish. -Muzeylarning tarixi va ulardagi eksponantlarning tarixdagi o’rni. Mavzuning davriy chegarasi. Mavzuning xronologik doirasi 1917-1990- yillar qilib belgilangan. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kur ishi materiallari tarixiylik,ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilinadi.Shuningdek, tarixiy-qiyosiy tahlil, qadriyatlar uyg’unligi kabi tamoyillarga amal qilinadi.Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va ularni taqqoslash usuli qo’llaniladi. Kurs ishining strukturasi .Kurs ishi ikki bob, to’rt paragrif, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar. I-bob. O’zbekiston tarixini o’rganishda muzeylarning ahamiyati va tutgan o’rni. 1.1 Sovet hukumatini muzeylar sohasidagi chora-tadbirlari. 1 1917-yil Oktyabr Peterburgdagi Lenin boshliq bolsheviklar davlat to’ntarilishi yo’li bilan hokimiyat tepasiga keldilar va o’zlarining hokimiyat organlarini o’rnata boshladilar.Oradan ko’p vaqt o’tmasdan bu holat Rossiyaning mustamlakasi bo’lgan Turkistonda ham ro’y berdi.Ya’ni Toshkentda ham kelgindi bolsheviklar hokimiyatni o’z qo’liga oldilar.O’zlarini kambag'alparvarlar deb e'lon qilgan sho'rolar hukumati mamlakatdagi barcha moddiy-madaniy va ma’naviy boyliklarda da’vogarlik qila boshladilar.Natijada oradan ko’p vaqt o'tmasdan milliylashtirish shiori ostida butun mamlakat bo'ylab moddiy va madaniy boyliklarni qonuniy egalaridan zo'ravonlik yo'li bilan tortib olish va qarshilik ko’rsatgan mulkdorlari qatag'on qilishga kirishildi. Bu xol muzeylar sohasida ham ro'y berdi.Bolsheviklar hukumati quyidagilami nazarda tutuvchi tadbirlarni ishlab chiqildi:-hozirda amal qilib turgan muzeylarni ro'yxatga olish va tarqalib ketgan muzeykolleksiyalarini yig’ish ancha mashhur bo'lgan xususiy jamg'armalari, yaxshi hovli-joylarni, machitlarni xususiy egalaridan tortib olish va ularni muzeyga aylantirish;-ozmi, ko'pmi mashhur bo'lgan barcha xususiy kolleksiyalarni ro’yxatga olish, qadimiy qo'rg'onchalarni nazoratdan o'tkazish, (ko'zdan kechirish) tarixiy ahamiyatga ega bo'lgan masjidlami ajratish, ularga har qanday o'zgartirish kiritishni ta'qiqlash, joylarda o’g`rilik maqsadlarida olib boriladigan arxeologik qazishmalarga qarshi kurashish, muzeylarni ommaviy ma'rifiy organlarga aylantirish, ularni har xil muzeyga daxli bo'lmagan ortiqcha materiallardan tozalash, ularning har birining roli va ishining mazmunini aniq belgilash.Sovet hokimiyati paydo bo’lgandan keyin muzeylarga rahbarlik qilish vazifasi maorif XKS ga ya'ni uning qoshida tashkil qilingan “Muzey ishlari va qadimgi yodgorliklar hamda san'atni asrash bo'yicha Butunrossiya kollegiyasi”ning zimmasiga yuklatildi. Keyinchalik 1918 yilning mayida bu kollegiya maorif XKS ning muzey bo'limiga aylantirildi va unga barcha muzeylarni birlashtirish va ularga 1 Bobir Boltayev. Muzeyshunoslik fanidan uslubiy – qo‘llanma. “Durdona” nashriyoti, Buxoro. 2016. rahbarlik qilishqilish vazifasi topshirildi.Shunga muvofiq bo'limlar va bo’limchalar tashkil qilindi. Respublikadagi Maorif XKS lari qoshida ham bunday bo'limlar tashkil qilindi. Muzey ishiga tashkiliy va ilmiy rahbarlik qilish shu tariqa ta'minlandi. Ma'lumki, 1918 yilning 23 mayida dinni davlatdan ajratish to’g’risida qonun (dekret) qabul qilindi. Shundan keyin maxsus dekretlar asosida hukmdorlarning sobiq saroylari, yirik ommaviy va xususiy muzeylar, pomeshchiklar qo'rg'onlaridagi badiiy kolleksiyalar zo'ravonlik bilan tortib olindi. Ana shu boy kolleksiyalar asosida yangi tashkil qilingan muzeylarning fondlari to’ldirildi. 2 Shu davrda milliylashtirish ishlari Turkistonda ham boshlandi. Jumladan Turkiston Respublikasi XKS ning 1918 yil 19 apreldagi dekreti bilan Toshkentdagi knyaz Nikolay Romanoyning majmualari davlat mulki deb e'lon qilindi. Uning dang’illama hovlisi xalq muzeyiga aylantirildi. Shu tariqa Turkistonning yangi hukumati XKS 1921 yilning 31 iyulida Turkiston Respublikasi xalqlarining madaniy xazinasining yo'qolib ketishi xavfini tug'diruvchi qadimiy va san'at buyumlarini hamda ilmiy kolleksiyalari chetga olib chiqib ketishni ta'qiqlovchi qaror qabul qildi. Shu qarorga muvofiq ekspert komssiyasiga xalqning maishiy turmushiga oid antiqa buyumlarni bozor va do'konlarda sotilishini nazorat qilib turish topshirildi. 1918 yil 5 oktabrida RSFSR XKS «xususiy shaxslar, jamoalar va tashkilotlar egalik qilib kelayotgan san'at va qadimiy yodgorliklarni registratsiya qilish, hisobga olish va qo'riqlash to’g’risida» dekret chiqardi. Shu dekretga binoan barcha madaniyat yodgorliklari kimga tegishli bo'lishidan qat'iy nazar davlat muhofazasiga o'tkazildi. O'z navbatida 1921 yilning 31 iyulida TASSR XKS “Turkrespublikasidagi ayrim shaxslar va jamoalar ixtiyoridagi san'at va tarixiy yodgorliklarni registratsiya qilish, hisobga olish va muhofaza qilish to’g`risida”qaror qabul qildi. Shu qarorga muvofiq muzey organlari zimmasiga quyidagi ma'suliyatli vazifa yuklatildi: “Barcha monumental va ashyoviy san'at asarlari hamda qadimiy yodgorliklari dastlabki davlat registratsiyasidan o'tkazish, ular kimning ixtiyorida bo'lishidan qat'iy nazar hamda yaxlit to’plam shaklida, ham alohida predmet shaklida ro'yxatdan o'tkazish. 2 Kuryazova D. Muzey ishi tarixi va nazariyasi. O‘quv qo‘llanma. – T.2007 y. Qarorda ko'rsatilgandek ro'yxatdan o'tgandan keyin Turkomstaris hisobida qoldirilgan to'plamlar va alohida san'at yodgorliklari davlat nazorati ostida bo’ldi. Shundan keyin ularni sotish va chetga olib chiqib ketish, bir shaxsdan ikkinchi shaxsga o'tkazish ta'qiqlandi. Ularni ta'mirlash, tuzatish uning joylardagi organlarining zimmasiga yuklandi va ular tomonidan qayd qilib borildi. Bu qaror asosan xususiy egalarning ixtiyorida bo'lgan yodgorliklarni nazarda tutar edi. Ularning egalari qaror qabul qilingandan boshlab uch oy muddat ichida o'zlarining to'plamlari haqida ma'lumot berishlari shart edi. Badiiy,ilmiy yoki tarixiy jihatdan o'ta qimmatli bo’lgan yodgorliklar agar ularning muhofazasi xavf ostida qolgan, egasi ayamasdan munosabatda bo'layotgan yoki zaruriy choralar ko’rishga egasining imkoni bo'lmagan hollarda majburiy ravishda egasidan tortib olinib davlat muhofazasiga o’tkazilishi ko'zda tutilgan edi.Agar qimmatbaho buyumlar sotiladigan bo'lsa, Turkomstarisga ularni maxsus ekspert komissiya baholagan imtiyozli narxlarda sotib olish huquqi berildi. Shu maqsadda uning qoshida maxsus pul fondi tashkil qilindi. Bundan tashqari Turkomstaris xususiy shaxslarga tegishli bo'lgan to'plamlar va kolleksiyalarni ko'rgazmaga qo’yish hamda nashr qilish huquqini ham oldi. Muzey predmentlarini aniqlash maqsadida ilmiy-badiiy ekspert komissiya tashkil qlindi. 3 Komissiyaning raisligiga Tukomstaris muzey seksiyasining mudiri A. M. Mironov tayinlandi. Komissiyaning qizg'in faoliyati natijasida Turkomstarisning muzey fondi qisqa vaqt ichida ko'plab badiiy va tarixiy ahamiyatiga ega bo’lgan predmetlar bilan to'ldirildi. Mustabid sovet hukumatining madaniy merosini asrash tadbirlari jumlasiga arxeologik yodgorliklarni muhofaza qilish va o’rganish borasidagi ishlar ham kirgan. Hali 1918 yiliyoq muzey ishlari va qadimiy yodgorliklar, san'at va tabiatni asrash boyicha RSFSR Bosh qo`mitasi tuzilgan edi. 1921 yilning 23 mayida esa Turkomissiya va TASSR XKS Maorif xalq komissarligi qoshida “Muzeyishlari, qadimiy yodgorliklar, san'at va tabiatni muxofaza qilish bo'yicha qo’mita” tashkil qildilar. Turkomsataris-Turkestanskaya komissiya po oxrane pamyatnikov starinoi iskusstva-qadimiy san'at yodgorliklarini, tabiami qo'riqlash bo'yicha Turkiston 3 Каримов И. И. Музей тарихига бир назар // Маданият.– Тошкент, 2019 йил, 12 сентябрь.– №37 komissiyasi edi. 1921-yil 22-mayda Turkiston Respublikasi XKS Maorif xalq komissarligi tarkibida Turkomstaris-muzey ishlari, qadimiy yodgorliklari, san’at va tabiatni qo'riqlash ishlari bo’yicha komissiya tuzish to'g'risidagi nizom tasdiqlanadi. Komissiyaning zimmasiga Turkiston Respublikasidagi barcha muzeylarni birlashtirish va boshqarish, qadimiy yodgorliklarni, san'at va tabiatni qoriqlash va tamirlash funksiyasi yuklatildi.Biz ko’rib chiqayotgan davrda sovet muzeylari oldiga qo'yilgan vazifalar mehnatkashlarni birinchi besh yillik topshiriqlarini bajarishga safarbar etish, savodsizlik va chalasavodlikni tugatish, ishlab chiqarish tajribalarini tashviq qilish, qishloq xo jaligini kollektivlashtirishʻ masalalarini yoritish, mehnatkashlarning madaniy va professional saviyasini oshirishdan iborat edi. 4 Muzeylar oldiga qo'yilgan vazifalar BMIK va RSFSR XKS ning 1928 yil 20 avgustda M. I. Kalinin imzo chekkan «Muzey qurilishi haqida»gi qarorida o'z ifodasini topgan edi. Bu qarorda muzeylar tarmog'ining notekis taqsimlanganligi munosabati bilan milliy o'lkalarda muzeylarni keng miqyosda tashkil qilish, tarixiy inqilobiy muzeylarni barpo etish, o'lkashunoslik muzeylarida tarixiy inqilobly bo’limlari tashkil etish masalasi qo’yildi, eksponatlarning xarakteri yig'uv faoliyatini kuchaytirish va kolleksiyalarini qayta taqsimlash muammosi ko'tarildi.Bundan tashqari, muzeylarning moddiy ahvolini yaxshilash, xodimlar maoshini oshirish, kapital qurilish, jihozlar sotib olish uchun mablag'larni ko'paytirish, noshirlik faoliyatini kuchaytirish, ekspeditsiya ishlarini kengaytirish, kolleksiyalarni komplektlashtirish nazarda tutildi.1928 yil 7 aprelda Sredazkomstaris tugatilib, uning muassasalari-O'rta Osiyo Bosh muzeyi, Markaziy badiiy muzey, hayvonot bog'i va Inqilobiy muzey O'z SSR Maorif xalq Komissariati Bosh fan bo`limi ixtiyoriga o'tkazildi. XX asrning 30-yillarida muzey qurilishida ro’y bergan o’zgarishlar kun tartibiga malakali kadrlar tayyorlash masalasini qo’ydi.1929-yili Maorif Xalq Komissarligi qaroriga ko’ra, Markaziy oliy o’quv yurtlari qo’shida muzey xodimlari malakasini oshirish bo’yicha 9 oylik kurslar tasgkil qilindi.Bundan tashqari, 1932-yili muzeysgunoslik va san’atshunoslik sohasi bo’yicha ikki gruppa aspirantlar tanlanib olindi. 1934-yil 4 O ’ sha joyda b -87 kuzida RSFSR Maorif XK tomonidan oliy muzey kurslari tashkil etilib, keyinchalik doimiy oliy muzey o’quv yurtiga aylandi.Kurslar ikki turkumdan tabiiy-tarixiy va tarix turkumlaridan iborat edi.Kurslarni bitiruvchilar kamida 5 yillik stajga ega bo’lsalar va dissertatsiya talablariga mos asarlarni taqdim etsalar, ularga ilmiy daraja ham berilar edi. Lekin bu kurslar yetishtiradigan kam sonli mutaxassislar butun mamlakat uchun yetrali emas edi. 5 Shuning uchun ham 1937- 1940-yillarda qisqa muddatli muzey kurslar tashkil etila boshlandi.1930-yildan boshlab bunday kuslar milliy respublikalarda, jumladan bekistonda ham tashkil qilina boshlandi.Bu kurslar 6 oyga mo’ljallangan edi.Samarqanddagi Markaziy davlat muzeyi qoshida ham shunday kurslar tashkil qilindi. 1939-yili O’zbekiston Maorif Xalq Komissarligi muzey xodimlari uchun yarim yillik muddatga mo’ljallangan oliy malaka oshirish kurslarini tashkil etish haqida qaror qabul qilindi.Ammo darstur qayta ko’rib chiqilgach, o’qish muddati 4 oyga qisqartirildi.Toshkent muzeylari qoshida respublika viloyatlari uchun mutaxassislar tayyorlana boshlandi.Mutaxassislarni oliy o’quv yirtlari orqali tayyorlash ham davom ettirildi.Jumladan O’zbekiston muzeylari mutaxassis kadrlar bilan Andijon, Buxoro, Samarqand, Toshkent, Farg’ona pedagogika insitutlarining tarix fakultetlarini bitirib chiqqanlar hisobiga ham to’ldirila bordi.Shuni alohida ta’kidlash kerakki, muzey ishi qanchalik ilmiy asosda rivojlantirilmasin, baribir sovet davlati mafkurasini targ’ib qiluvchi markazga aylandi va ular siyosatlashtirildi. 5 Tarixiy o ’ lkashunoslik Ochildiyev F . B . Toshkent “ Donishmand ziyosi ” 2020 186 b 1.2. O’lkamiz hududida tashkil etilgan ilk muzeylar tarixi. Ushbu davrda respublikada yigirmadan ortiq tarix va o’lkashunoslik muzeylari faoliyat ko'rsatgan. Shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tizimidagi muzeylar soni ko‘paydi. XX asming 60-80-yillarida o‘lkashunoslik muzeylari markaziy muzeylar fondlaridan olingan ashyo, buyum va hujjatlar hisobiga boyib bordi. Bu davrda muzey tarmoqlarini qayta tashkil etish va kengaytinsh ishlari davom etdi va ma’lum strukturaviy o‘zgarishlar sodir boidi. Asosiy o‘rinni tarixiy va memorial muzeylar egalladi. Mavjud tarixiy va o’lkashunoslik muzeylarining barchasida yangi tuzum yutuqlarini namoyish etib, uning g‘oyalarini keng ommaga singdiruvchi ekspozitsiyalar paydo boidi. O’lkashunoslik muzeylarining tipologik tizimi ishlab chiqildi. Asosiy etibor tomoshabinlaming siyosiy va ma’naviy ongini oshirishga qaratildi. Namangan viloyati o‘lkashunoslik muzeyi - 1920-yili Namanganda o’lkashunoslik muzeyi ochildi. 6 Muzey ochilishida Namangan shahridagi 1-rus o‘rta maktabining fizika o‘qituvchisi Vladimir Ivanovning xizmati katta bo’ldi. U 1919-yilda Xalq ta’limi nozirligiga yozgan xatida o‘quvchilarga puxta bilim berish maqsadida Namangan shahar maktablaridagi barcha fizika o‘quv asboblarini bir joyga yig‘ishni va yagona fizika kabineti, tashkil qilishni taklif etdi. Bu taklif xalq ta’limi nozirligi tomonidan qabul qilindi. Shuning negizida o’lkashunoslik muzeyi ochildi. Namangan o’lkashunoslik muzeyi fondlari eksponatlar sotib olish hisobiga boyidi. Namangan oikashunoslik muzeyidan Moskvadagi Tretyakov galereyasi va Sankt-Peterburgdagi Ermitaj muzeylariga bir necha asarlar yuborilgan. Shuningdek, fondlarni boyitish uchun muzey xodimlari Farg‘ona vodiysini qamrab oluvchi tematik ekspeditsiyalar uyishtiradilar. Shu zaylda muzey fondlari etnografik, tabiatshunoslik, arxeologik eksponatlar bilan boyidi. Urush 6 Мирзаалиев Э. Наманган вилоят ўлкани ўрганиш музейи : кеча ва бугун. – Фарғона. Фарғона нашриёти, 2010. – Б. 10. yillarida O‘zbekistonda muzey tarmoqlari vaqtinchalik qisqardi. Bu jarayon Namangan o’lkashunoslik muzeyiga ham ta’sir qildi. Eksponatlar vaqtinchalik viloyat o‘rta maktablariga taqsimlandi. Natijada ko‘pgina muzey eksponatlari yo'qolib ketdi. 1961-yili O'zbekiston rassomlari uyushmasi qoshidagi O‘zbekiston Badiiy ko‘rgazmalar direksiyasi Namangan viloyati o’lkashunoslik muzeyiga 50 ta tasviriy san’at asarlanni sovg'a qildi. О‘zbekiston davlat san’at muzeyi. Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining 1918-yil 19-apreldagi dekreti bilan knyaz N. Romanovning Toshkentdagi majmualari davlat mulki deb e’lon qilindi. Uyi esa muzeyga aylantirildi. Knyaz to‘plagan tasviriy va amaliy san’at namunalari asosida Markaziy badiiy muzey tashkil etildi. 1941-yildan bu muzey O‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyiga qo‘shib yuborildi. 1945-yili alohidagi muzey sifatida O‘zbekiston davlat san’at muzeyi nomi bilan atalib, faolivat ko'rsata boshlaydi. Mazkur muzey juda boy eksponatlar to‘plamiga ega bo’ldi. Ibtidoiy jamoa tuzumi davridan to zamonaviy davrgacha bo’lgan tasviriy va amaliy san’atning noyob namunalari, muzey ekspozitsiyasidan joy oldi. Buxoro viloyati o‘lkashunoslik muzey i . Buxoro muzeyi ilk bor 1922-yilda tashkil etilib, ba’zi sabablarga ko‘ra yopiladi. Buxoroda qayta muzey ochish taklifi Zarafshon viloyati prezidiumi va eski Buxoro shahar qo‘mitasi yig’ilishida ilgari suriladi. Mazkur yig’ilish mazmuni 1926-vil 7-dekabrda 37-sonli bayonnomasida o‘z aksini topgan. Muzeyning dastlabki ekspozitsiyasi arxeologiya, etnografiya va zoologiya bo’limlaridan iborat bo’lib, ularda mingdan ziyod buyumlar bo’lgan. Ekspozitsiyaning birinchi bo’limida, Buxoro okrugi qadimiy obidalarning fotosuratlari, Sayfiddin Boxarziy (XIV asr) qabriga qo‘yilgan yog‘och sag‘ana, Bahovuddindagi amirlar sag‘anasidan olib kelinib, badiiy ishlov berilgan ikkita qabrtosh, 7 Buxoro va Samarqand me’moriy obidalarining sirli koshinlaridan lavhalar, Afrosiyobdan topilgan ossuariy bo’laklari va sirli idish parchalarini namoyish etilgan edi. Etnografiya bo’limida qadimgi mehnat qurollari, cholg‘u asboblari, yozuv anjomlari, ot-ulov aslahalari, 7 https://uz.wikipedia.org/wiki/O zbekiston_davlat_san at_muzeyiʻ ʼ kiyim-boshlar, Kitob, Hisor, Qarshi, Buxoro, Nurota choponlari, zargarlik va kashtachilik buyumlari va hokazolar yi’gilgan. Shuningdek, numizmatika bo’limida qadimgi tangalardan tortib sovet davrigacha bo’lgan qog‘oz pullar namoyish qilingan. Zoologiya bo’limi eksponatlarining soni kamroq bo’lib, to‘qsonga yaqin mahalliy fauna vakillarining nusxalari bo’lgan. Muzey xodimlari qanchalik og’ir sharoitda ishlamasin, ilmiy safarlar tashkil etib turganlar. Ular ilmiy muassasalar bilan aloqa boglab, muzey uchun eksponat to‘plashgan. Masalan. 1934-yilning birinchi yarmida muzeyning ilmiy xodimi Goncharova Moskva va Leningradga ikki oyga yuborilgan. Muzey xodimi u yerda markaziy muzeylar faoliyati bilan tanishgan, fondlami hisobga olish, saqlash, ekspozitsiya tuzish ishlarini o‘rgangan. Muzeyda o’lkashunoslik ixtisosligi 1945-yili shaharning qadimiy me’moriy obidasi Arkka ko‘chirilganidan so‘ng to’la shakllanadi. Bu bino 300 yil davomida Buxoro hukmdorlarining qarorgohi vazifasini o‘tagan. 1948-yili Sitorayi Mohi Xosa filialida tarixiy maishiy bo’lim amaliy san’at bo’limiga aylantiriladi. Toshkent tabiat muzeyi . 8 Toshkent tabiat muzeyi Toshkentning eski shahrida 1926-yilning 1-yanvarida ochildi. Mazkur muzey 1921-yilning 1-mayidan boshlab Toshkentning eski shahar qismida ish olib borgan.Eski shahar muzeyi asosida tashkil etiladi. U qishloq xo‘jaligi yo‘nalishida bo’lib, respublikada birinchi tarmoq muzey hisoblanar edi. 1930-yili muzeyning geologiya, geografiya, botanika, zoologiya, antropologiya bo’limlari O‘rta Osiyo tabiati va ishlab chiqarish kuchlari muzeyiga aylantirtladi. 1935-yildan esa umumiy tabiat ixtisosligidagi O‘zbekiston Davlat tabiat muzeyi sifatida qayta tashkil etiladi. 1945-yili muzey O‘zbekiston Fanlar akademiyasi muassasalari tizimiga о’tkaziladi va “ O‘zbekiston Fanlar akademiyasning tabiat muzeyi” deb ataladi. 1963-yili Madaniyat vazirligi tasarrufiga o‘tkazildi. Qo‘qon shahar o‘lkashunoslik muzeyi . Qo‘qon shahar o’lkashunoslik muzeyi 1924-yili qishloq xo‘jaligi ko‘rgazmasi asosida tashkil etiladi. Muzey binosi uchun sobiq Qo‘qon xoni Xudovorxonning saroyi ajratiladi. Mazkur bino 8 Tarixiy o’lkashunoslik Ochildiyev F.B. Toshkent “Donishmand ziyosi” 2020 186 b 1871-yili qurilgan bo’lib, noyob tarixiy me’moriy obida hamda muzey vazifasini o‘taydi. Barcha o‘lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylar singari, Qo'qon o’lkashunoslik muzeyi ekspozitsiyasi ham qadimgi Qo‘qon tarixini yoritib beruvchi ekspozitsion materiallardan iborat edi. Inqilobdan keyingi davr siyosatiga oid eksponatlar, qishloq xo’jaligi faoliyatini, sanoatdagi rivojlanish va o’lka tarixini, flora-faunasining turli jabhalarini o'zida aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey ekspozitsiyasidan joy olgan edi. Tasviriy san’at asarlari uchun ham bir bo’lim ajratilgan.Qo‘qon shahar o’lkashunoslik muzeyini «muzey ichidagi muzey» deb bejiz aytishmagan. Chunki yuqorida aytib o’tilganidek, muzey binosi sobiq xon saroyi bo’lgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasi о‘lkashunoslik muzeyi . Qoraqalpog’iston Respublikasida ham boshqa qo‘shni viloyatlardagi kabi rus olimlari va mahalliy aholi o'lka tarixini har tomonlama o'rganishgan. Mana shu tadqiqotlar negizida 1927-yili 9 To‘rtko‘l shahrida birinchi o’lkashunoslik muzeyi tashkil etiladi. Ammo ba’zi bir sabablarga ko‘ra uning ishi to‘xtatiladi va 1929-yili muzey o‘z faoliyatini davom ettiradi. Muzey ilk tashkil etilganida uning ekspozitsiyasida tabiat, inqilobgacha bo’lgan o'tmish va zamonaviy davr bo’limlari hamda suratlar galereyasidan iborat bo’lgan. Keyinchalik ekspozitsiya kengaytirilib, uchta bo’limga ajratiladi. Birinchisi o’lkaning umumiy fizik-geografik xarakteristikasini ochib beradi. Ikkinchi bo’lim o’lkaning qadimgi va inqilobdan oldingi davrini o‘zida aks ettiradi. Uchinchi bo’limda qizil imperiyaning tashkil etilishiga oid ekzpozitsiya namoyish etilgan. Andijon viloyati o ‘Ikashunoslik muzeyi . Andijon shahrida 1934-yili qishloq xo’jaligi yutuqlari ko’rgazmasi uyushtirildi. Ushbu ko‘rgazma asosida viloyat о‘Ikashunoslik muzeyi tashkil etildi. Eksponatlar orasida ibtidoiy jamoa tuzumi davrining mehnat qurollari, rang-tasvir, grafika, haykaltaroshlik asarlari, fotohujjatlar va hokazolar mavjud edi. Andijon viloyat o’lkashunoslik muzeyi 1935-1941-yillardan viloyat hududida o‘tkazilgan ilmiy safar va ekspeditsiyalar jarayonida arxeologiya, etnografiya hamda o’lka tabiiy boyliklari kolleksiyalar 9 O zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) ʻ umumlashtirildi. 10 Muzey eksponatlari Andijon viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, Farg‘ona vodiysi xalqlarining etnografik o‘ziga xosliklarini, dehqonchilik, chorvachilikning rivojlanishini, o’lkaning manbalarini har tomonlama o'rganishga imkoniyat yaratadi. Surxondaryo viloyat o‘Ikashunoslik muzeyi . Surxondaryodagi muzey ham qishloq xo‘jaligi ko'zgazmasi asosida 1933-yili tashkil etilgan. Dastlab u Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi deb atalgan. 1935-yilda viloyat muzeyi, 1964-yildan boshlab esa o’kashunoslik muzeyi deb atala boshlangan. 1933-yilda respublika viloyatlari muzeylarini yiriklashtirish maqsadida ularning ishini qayta ko‘rib chiqish boshlangan. Xususan, Surxondaryo okrug ijroya komiteti qarori bilan Termizdagi Surxondaryo tumanlararo davlat muzeyi okrugi va shahar ahamiyatiga ega bo‘lgan muzeyga aylantirildi. Sherobod tumani o’lkashunoslik muzeyi esa uning filiali bo’lib qoldi. Shu yili muzeyda jonli tabiat burchagi tashkil etilib, keyinchalik u Termiz hayvonot bog’i sifatida muzeydan ajralib chiqdi. Surxondaryo okrug muzeyi ekspozitsiyasi tabiat, inqilobgacha bo’lgan o'tmishi va zamonaviy davr tarixi bo’limlariga bo’lingan. Birinchi bo’limda viloyatning hayvonot va nabotot dunyosi o'rin oldi. Madaniy voha zonasida ingichka tolali paxtaning turli navlari hamda shakarqamish namoyish qilindi. Ikkinchi bo’limda Teshiktosh va Machay g’orlaridagi arxeologik topilmalar, Zarautsoy va Bitik Chashma devoriy naqshlari, ro‘zg‘or buyumlari, haykalchalar, saroy devorlaridagi naqsh parchalari, Xonaqatepa va Xayrobodtepa haykaltaroshligi va qadimgi Ayritom frizi fotonusxalari joylashgan edi. Uchinchi bo’limda hujjatlar, suratlar orqali zamonaviy davr tarixi namoyish qilingan. O‘zbekiston xalq amaliy san’ati muzeyi . 11 O‘zbekiston xalq amaliy san’ati muzeyi 1937-yilda hunarmandlar ishlagan buyumlar ko‘rgazmasi asosida vujudga keldi. 1938-yili muzey uchun podsho amaldori A.A.Polovsevning XIX asr oxirida qurilgan sobiq qarorgohi binosi ajratild. A. A. Burmeister binoning qayta qurish 10 „В Ташкенте презентовали альбом об истории ремесленничества и музее прикладного искусства“ ( ru ). fergana . media . 2023- yil 2- iyunda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi : 2023- yil 2- iyun . 11 O ʻ zbekiston xalq amaliy san ʼ ati , 2 jildli , T ., 2004. Direktor : Yusupov Ismat Iskandarovich . me mori edi.Bu bino juda kо'rkam bo’lib, me’moriy yodgorlik sifatida ham qarashʼ mumkin. Muzey cksponatlari ko‘p marotaba Polsha, Hindiston, AQSH, Fransiya, Daniya, Shvetsiya, Belgiya va boshqa davlatlarda bo’lib o’tgan ko‘rgazmalarda namoyish etilgan. 1937-yili Parijda o‘tkazilgan xalqaro ko’rgazmalarda xonatlas va beqasam yaratuvchi ustalari oltin medalga sazovor bo’ganlar. Shu yili Parijda o‘tkazilgan Butun dunyo ko'rgazmasida kashtachilik namunalari ham oltin medalga sazovor bo’lgan. 1939-yili Nyu-Yorkdagi ko’rgazmada muzey eksponatlar oliy mukofot sovrindori bo’lib qaytgan. Muzey haqida "O zbektelefilm"da „Amaliy san at muzeyi“ (2003), „Amaliy san at muzeyi ʻ ʼ ʼ ekspozitsiyalari bo ylab sayohat“ (2004) filmlari ishlangan.Bino 1941 va 1961- ʻ yillarda qayta tiklandi va 1960-yilda „O zbekiston amaliy san atining doimiy ʻ ʼ ko rgazmasi“ nomini oldi.1997-yilda muzey O zbekiston Respublikasi Madaniyat ʻ ʻ vazirligi tasarrufiga o tib, „Davlat amaliy san at muzeyi“ maqomini oldi. 1970- ʻ ʼ yilda muzey binosini rekonstruksiya qilish boshlandi. Muzeyning ko rgazma ʻ kolleksiyalarida O zbekiston bezak san ati tarixini ochib beruvchi 4 mingdan ortiq ʻ ʼ eksponatlar mavjud. Masalan: Yog och o ymakorligi, kulolchilik, bo rtmachilik, ʻ ʻ ʻ zargarlar, zardo zlik tikuvchilar, kashtachilar san ati, mahalliy sanoatning ʻ ʼ ommaviy ishlab chiqarish namunalari. Muzey – madaniy-ma rifiy, ilmiy muassasa ʼ hisoblanadi. 1937-yilda Toshkent shahrida ochilgan hunarmandlik ko rgazmasi ʻ zaminida amaliy san at (hunarmandchilik) muzeyi tashkil qilingan. 1960–1997- ʼ yillarda O zbekiston Mahalliy sanoat vazirligi tarkibida bo lib, „O zbekiston ʻ ʻ ʻ amaliy san at asarlari doimiy ko rgazmasi“ deb atalgan, 1997-yildan hozirgi ʼ ʻ nomini olgan hamda O zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi ʻ ixtiyorida. 12 Muzeyda ekskursiyalar, ko rgazmalar, xazina, ilmiy metodika ʻ bo limlari, kutubxona (internet tarmog iga ulangan) bor. Muzey xazinasida XIX ʻ ʻ asrning 1-yarmidan to hozirgi kungacha bo lgan davrda o zbekistonlik ustalar ʻ ʻ tomonidan yaratilgan amaliy san at durdonalari yig ilgan. Ularni badiiy jihatdan 3 ʼ ʻ guruhga ajratish mumkin: qadimiy an analarda yaratilgan har bir hududning o ziga ʼ ʻ xosligini aks ettirgan san at asarlari, XX asr 2-yarmidan xalq ustalari an anaviy ʼ ʼ 12 Об истории «Дома Половцева» в Ташкенте“. 2010-yil 11-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 22-aprel. uslubni yo qotmagan holda o z ijodi bilan rivojlantirib yaratilgan san at asarlari vaʻ ʻ ʼ bugungi kun amaliy san at taraqqiyotidan kelib chiqib zamonaviy san at talablari ʼ ʼ darajasida yaratilgan yetuk san at asarlari. ʼ 13 Ular 20 ta nomdagi (kulollik, chinnisozlik, shishasozlik, kashtado zlik, do ppi, matoga gul bosish – chitgarlik, ʻ ʻ badiiy mato, milliy kiyim, gilamchilik, yog och o ymakorligi, naqqoshlik, lokli ʻ ʻ miniatyura, zargarlik, kandakorlik, pichoqchilik va boshqalar) to plamda saqlanadi ʻ va muzey ekspozitsiyasi ham shu nomlar bo yicha namoyish etiladi. Muzey ilmiy ʻ muassasa sifatida amaliy san at bo yicha keng ko lamda ilmiy tekshirish ishlari ʼ ʻ ʻ olib boradi, buyumlarni sotib oladi, ilmiy yoritadi, ekspozitsiyalarida namoyish etadi, buklet, kataloglar nashr etadi, ko rgazmalar, ekskursiyalar, ilmiy anjumanlar ʻ uyushtiradi. Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi. 14 Alisher Navoiy tug’ilgan kunining 500 yilligi munosabati bilan 1941-yili Toshkentda Adabiyot muzeyi tashkil etildi. Muzey zallarida o‘zbek klassik adabiyoti namoyandalarining asarlari joylashgan. Mazkur zallarda o'zbek xalqining ulug' shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning davri, hayoti va ijodi, zamondoshlari faoliyati yoritilgan. Ana shu zallarda faqat Navoiy va uning zamondoshlari haqidagi ko‘rgazmalargina namoyish etilib qolmay, XV asrda O‘rta Osiyo madaniyati va san’atining badiiy namunalari - kitobot, tasviriy san’at, xattotlik, naqqoshlik, musiqa va me’morchilik asarlari ham ko‘rsatilgan. II- bob. Muzeylar qadim tarixdan xabar beradi. 13 O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil ʻ 14 Tarixiy o’lkashunoslik Ochildiyev F.B. Toshkent “Donishmand ziyosi” 2020 184 b 2.1.o’zbekiston tarixi davlat muzeyi tarixi va faoliyati. Muzey – xalq tarixining ko’zgusi ekanligini nazarda tutsak, u shu xalqning farzandlari – kelajak avlod qalbida faxr-iftixor tuyg’usini uyg’ota olishi kerak.Bizning vazifamiz esa buyuk tariximizni mana shunday ma’rifiy maskanlar yordamida avlodlarimizga to’laligicha yetkazib berishdan iborat. 15 Asrimizning boshlarida, ya’ni 20-yillardan keyin bu muzey Eaqiqiy ilmiy va madaniyma’rifiy muassasa bo’lib qoldi. Muzey jamoasi O’zbekiston xalqlarining qadim zamonlardan buyongi tarixini o’rganish yuzasidan ilmiy tekshirish ishlari olib borilmoqda. Muzey fondi respublikaning hamma viloyatlariga yuborilib turiladigan arxeologiya, etnografiya ilmiy safarlarining materiallari bilan doimiy ravishda boyitilmoqda. Hozirgi vaqtda muzeyda 40 mingdan ortiq arxeologiyaga oid eksponatlar, 44 ming qadimgi pul nusxalari, 10 mingdan ortiq turli-tuman etnografiyaga oid buyumlar, 2 mingdan ortiq noyob yodgorlik buyumlari mavjud. 16 Muzey fondidagi materiallar orasida qo’shni respublikalar - Turkmaniston, Tojikiston va Qirg’izistonga taalluqli ma’lumotlar ham ko’p. Muzey turlari. Respublikamiz hududida uch turdagi muzeylar mavjud bo’lib birinchi turdagi muzeylarga ilmiy-taqiqot va madaniy-ma’rifiy ishlarni olib boradigan muzeylar kiradi. Ular bir vaqtning o’zida ilmiy-taqiqot va madaniy-ma’rifat ishlarini olib boradi. Ikkinchi turdagi muzeylarga faqat bir soha bo’yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini olib boradigan muzey laboratoriyaga ega bo’lgan maxsus muzeylar (masalan, O’zbekiston fanlar akademiyasi qoshidagi bakteriologiya va minerologiya muzeyi) kiradi. Uchinchi turdagi muzeylarga faqat o’quv turdagi muzeylar kiradi. Bu muzeyning asosiy maqsadi o’quv jarayonini yaxshilashdan iborat. Muzey turlari ko’p jihatdan unda saqlanayotgan kolleksiya fondlarining xarakteriga va ular faoliyatining yo’nalishiga bog’liqdir. Shuningdek, turli fan sohalariga bo’lingan muzeylar ham bor. Bu muzeylar orasida ko’proq ma’lum bo’lganlari yoki faqat o’sha soha mutaxassislarigagina ravshan bo’lgan ma’lum tarmoqni aks ettiruvchi muzeylar ham mavjud. Masalan, Toshkentdagi M.T.Oybek 15 Karimov I.A Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.. "Muloqot" N° 5. 1998 yilʻ 16 TARIXIY O’LKASHUNOSLIK fanidan O’QUV-USLUBIY MAJMUA A.A.Erqo’ziyev Namangan - 2023 37- 43 b nomli O’zbekiston tarixi muzeyini, tasviriy san’at muzeyini, Alisher Navoiy nomli adabiyot muzeyini, Turkiston harbiy okrugi muzeyini ko’pchilik omma yaxshi biladi, ammo arxeologiya, etnografiya, harbiy-tarixiy, memorial, regional, san’atshunoslik, texnik muzeylari ko’proq o’sha soha mutaxassislari biladilar. Muzey zallari. 17 Muzey zallari tomoshabinlarni O’zbekiston tarixi muzeyi ekspozitsiyasida bo’lgan moddiy madaniyat yodgorliklari bilan tanishtirishni nazarda tutadi. Muzey fondlari asosan to’rt katta davrga bo’lingan bo’lib, ular quyidagicha nomlangan. «Ibtidoiy jamoa va quldorlik tuzimi davri», «Fedalizm davri», «Turkiston chor Rossiyasi tarkibida», to’rtinchi bo’lim «O’zbekiston tarixzining 1917-1990 yillardagi davri» deb nomlanadi. Ibtidoiy jamoa va quldorlik tuzimi davri deb nomlangan birinchi bo’lim ibtidoiy jamoa odamlarining yashagan makonlariga ta’rif berish bilan boshlanadi. Ibtidoiy odamlar chaylalarda, g’orlarda yashaganlar. 1938 yilda Boysuntovning Teshiktosh g’orida qadimiy tosh davrida odam yashaganligi aniqlandi. Forning ichi keng, balandligi 21 metr keladi. For ichida gulxan oldiqlari, toshdan yasalgan mehnat qurollari, yovvoyi qush va hayvonlar: ayiq, kiyik, tog’ echkisining suyak qoldiqlari topildiki, bu hol Teshiktoshdan yasalgan odamlar ovchilik bilan kun kechirganliklaridan dalolat beradi. Yuqoridagi ta’rifga binoan Teshiktosh g’ori (maketi) qo’yilgan. «Ibtidoiy odam sinantrop ovda. Eramizdan 600-400 ming yil ilgari» deb nomlangan maketi xuddi jonliday qilib ishlangan. T.Sodiqov tomonidan chizilgan «malika To’maris qasos olmoqda» nomli suratga quyidagicha ta’rif berilgan: miloddan oldingi VI asrda O’rta Osiyoga forslar hukm qilganlar. Miloddan oldingi 529 yilda bosqinchilar massagetlar tomonidan tor-mor qilinadi. Podshoh Kir esa o’ldiriladi. Afsonaga talqin qilinishida, massagetlar malikasi To’maris Kirning boshini qon to’ldirilgan meshga tashlar ekan. Miloddan oldingi 521 yilda podshoh Doro boshchiligida forslar bostirib keladi. Shiroq degan cho’pon yo’l ko’rsataman deb ularni jazirama cho’lu-biyobonda adashtiradi. Tilka- pora qilinayotgan shiroq: «Men g’alaba ildim, xalqimni xalokatdan qutqardim», deb mardona xitob qiladi. Miloddan oldingi 329 yilda Aleksandr Makedonskiy 17 Yakubov A.S. Muzeyshunoslik va arxivshunoslik. Ma’ruza matni. – Samarqand. 2003 y. qo’shinlari O’rta Osiyoga bostirib kirgan. Xalq bosqinchilariga qarshi bosh ko’tarib chiqqan. Rassom M.Nabiyev chizgan rasmda Spitamen chavandozlarining Marakonda atrofida Makedoniyaliklar hujumi tasvirlangan. Quldorlik davrida savdo-sotiq ishlari rivoj topadi. A.Makedonskiy hukmronligi zamoniga Yunon- Baqtriya va Kushon podsholigi davriga oid tanga pullar shohlar, tangrilar tasviri, hukmdorlarni madh etuvchi yozuvlar zarb etilgan ekan. Zargarlik buyumlari, kumush zeb-ziynatlar zodagon jangchilar hayotidan manzaralar chizilgan. Diniy e’tiqodlar bilan bog’liq bo’lgan terrakotik haykalchalar - hosildorlik ma’budasi Anaxita, erkaklar va chavndozlar tasvirlangan haykalchalar juda ajoyibligi bilan diqqatni o’ziga jalb etadi. Endi O’zbekiston tarixi muzeyidagi «Feodalizm davri» deb nomlangan ikkinchi bo’limga qisqacha to’xtalib o’tamiz. Bu bo’lim Samarqanddagi «Ishratxona» manetini tanishtirish bilan boshlanadi. Bu yerda VVI asrlarga oid Bolaliktepadan topilgan rasm ham qo’yilgan. Rasmlardan birida feodallarning ziyofati tasvirlanadi. 18 Bu bo’limda turk askarlari qabriga qo’yiladigan tosh haykalchalar ham bor. Bu yerga VIIVIII asrlarga oid bo’lgan voqealarni olis ettiruvchi ana shunday «Turk tosh haykalchasi»ning asl nusxasi qo’yilgan. Panjikent so’g’dlarning ilk feodal muhri bo’lib, uni arablar xarob qilganlar. Rossiya FAning arxeologiyasiga oid ilmiy safari ko’p yillar mobaynida bu yerga qazish ishlari olib bordi. Natijada muhtasham qo’rg’on va saroylar, turar joylar, hunarmandchilik ustaxonalari, kattakichik do’konlar, qatorlashgan ko’chalar ochildi. Buxorodan 40 km g’arb tomonda qadimiy Varaxsha shahrining xarobalari bor. Bu shaharda asrlarda Buxoro vohasining hukmdorlari yashaganlar. Varaxsha shahar - qo’rg’onining ikki qavatli hashamatli inshoatini V.A.Nilin asosidagi rasmda ko’rish mumkin. VI asrning 80 yillarida hozirgi Buxoro viloyati hududida istiqomat qilgan turk kambag’allari turk haqoniga va mahalliy feodallarga qarshi qo’zg’alon ko’targanlar. Qo’zg’alonga turk shahzodasi Abruy boshchilik qilgan. 585 yilda qo’zg’alon shavqatsizlik bilan bostirilgan. Bu yerda V.I.Kaydalov chizgan 18 TARIXIY O’LKASHUNOSLIK fanidan O’QUV-USLUBIY MAJMUA A.A.Erqo’ziyev Namangan - 2023 37-43 b «Abro’y qo’zg’aloni» deb nomlangan rasm qo’yilgan. 1200 yillik kitob (Usmon Mus’hafiydan ko’chirma)dan ko’chirma nusxa berilgan. Qur’on Samarqanddagi Hoji Ahror masjidida saqlangan. O’rta Osiyoning hunarmand ustalari XI-XIII asr boshlarida ajoyib sopol va shisha idishlar yasaganlar. Bu davrda hunarmandchilik juda taraqqiy etgan. XI-XII asrlarda ajoyib gullar solib ishlangan sopol idish- tovoqlarning eng nafislari muzeydan joy olgan. Feodalizm davrida O’rta Osiyoda me’morchilik va binokorlik yanada rivoj topadi. Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi (X asr), Minorai Kalon (XII asr), Termiz shohlar saroyi, Xorazm shohlar saroyi (XII asr) me’morchilikning ajoyib na’munalaridandir. Muzeyda musavvir M.Nabiyev yaratgan ana shu buyuk siymo - Abu Ali ibn Sinoning rasmi turibdi (980-1037 yy). M.Nabiyevning buyuk olim - A.Beruniyning rami chizilgan portreti ham muzey ekspozitsiyalari ichidan o’rin olgan. 1219 yilda Mo’g’ullar istilosi davri boshlanadi. 1238 yilda ularga qarshi Buxoroda Tarob boshchiligida qo’zg’alon bo’lib o’tdi. Musavvir V.Nechayev tomonidan chizilgan «1365 yil, Samarqandda bo’lib o’tgan sarbadorlar qo’zg’oloni» deb nomlangan surat diqqatga sazovor. Undan tashqari, «Ulug’bek jahonning mashhur astronomlari orasida» degan (XVII asr) gravyura ham qo’yilgan. 19 Muzeyda A.Abdullayev chizgan u lug’ o’zbek shoiri A.Navoiy (1441-1501 yy)ning rasmi ham bor. Navoiyning asarlari o’sha vaqtning eng yaxshi rassomlari, jumladan, «Sharq miniatyurasining piri» Behzod miniatyuralari bilan bezalgan. «Turkiston chor Rossiyasi tarkibida» deb nomlangan uchinchi bo’lib «O’yg’ongan Sharq» fotolavhasi bilan boshlanadi. O’rta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olingandan so’ng bu chekka o’lkaning tabiiy boyliklari tarixi madaniyatini o’rganish uchun o’zgacha sharoit tug’ildi. Bu yerga Rossiyaning jasur va iste’dodli olimlari N.A.Seversov, A.Fedchenko, I.Mushketov, V.Bartold boshchiligida ilmiy ekspeditsiyalar yuborildi. Bosmaxona va litografiyaning paydo bo’lishi mahalliy aholining madaniy hayotida muhim voqea bo’ldi. Toshkentda, Qo’qonda ko’plab gazetalar chop etila boshlandi. Ularda xalqning siyosiy faol bo’lishi ta’kidlandi. Dastlabki besh yilliklar mobaynida (S.I. toshni topganidan so’ng) o’zbek xalqi sanoatni rivojlantirishda katta 19 O'sha joyda 39-41 b muvaffaqiyatlarga erishdi. O’zbekistonda gaz nonlari asosan Buxoro, Xiva, Farg’ona va Surxondaryo rayonlarida joylashgan. Muzeyda gazoprovod o’tkazish tasvirlangan rasmi bor. Urush yillari davridagi o’zbekistonliklarni jonbozlikni ifodalovchi: 20 «O’zbekiston delegatsiyasi harbiy fronta», «General-leytenant L.A.Govorov O’zbekistonning birinchi prezidenti Yo’ldosh Oxunboboyev bilan» degan panno muzeyga qo’yildab, uning tagiga L.A.Govorovning vatanparvarlik haqidagi nutqi yozilgan. 1943 yil 24 sentyabrda urush qiyinchiliklariga qaramay, O’zbekistonda FA tashkil etildi. Unga 23ta ilmiy tadqiqot institutlari kirdi. Muzeyga xalq komissarlari sovetining O’zbekiston fanlar akademiyasini tashkil etish haqidagi fotosuratni qo’yilgan. 21 Toshkent chinni zavodi o’zining xilma-xil mahsulotlari bilan shuhrat qozondi. Juda ajoyib va nozik did bilan ishlangan Toshkent chinni zavodi mahsulotlaridan na’munalar muzeyda o’z aksini topgan. O zbekiston tarixi davlat muzeyiʻ – O zbekiston Fanlar Akademiyasining ʻ yirik ilmiy tekshirish va madaniy-ma rifiy muassasalaridan biri. 1876-yilda ʼ Toshkent muzeyi nomida tashkil etilgan. 1883-yil Turkiston ommaviy kutubxonasi bilan birlashtirildi. Etnografiya, arxeologiya, numizmatika, harbiy tarix bo limlari ʻ bo lgan (1903). 1918-yil Turkiston o lka xalq muzeyiga, 1922-yildan Turkiston ʻ ʻ Bosh muzeyiga, 1925-yildan O rta Osiyo Bosh muzeyiga aylantirildi. 1943-yildan ʻ O zbekiston xalqlari tarixi muzeyi deb nomlangan. 1969-1992-yillar Oybek ʻ nomidagi O zbekiston xalqlari tarixi muzeyi deb atalgan. 1992-yil 21-apreldagi ʻ O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 203-sonli qaroriga muvofiq, bir ʻ necha muzeylarni birlashtirish asosida hozirgi nomi bilan qayta tashkil etildi.Muzey Toshkent shahrida joylashgan bo lib, O zbekiston Davlat Tabiat ʻ ʻ muzeyi singari Markaziy Osiyo va Toshkentdagi eng qadimiy muzey hisoblanadi. U avval Turkiston xalq muzeyi deb nomlangan. Muzey ko rgazmasida O rta ʻ ʻ Osiyoda o tmishda yashab o tgan xalqlarning tosh davridan to hozirgi kungacha ʻ ʻ bo lgan tarixiy taraqqiyotini kuzatish imkonini beruvchi ashyolar taqdim ʻ 20 O’sha joyda - 2023 40-42 b 21 Karimov I.A Tarixiy xotirasiz kelajak yo q.. ʻ " Muloqot " N ° 5. 1998 yil etilgan.Muzey O zbekiston va O rta Osiyo xalqlarining moddiy va ma naviyʻ ʻ ʼ obidalarini saqlash va o rganish bo icha mamlakatda yirik ilmiy tekshirish markazi ʻ ʻ hisoblanadi. Hozirgi kunda uning zaxirasida 250 mingga yaqin tarixiy, san at va ʼ madaniyat yodgorliklaridan iborat osori atiqalar saqlanadi. Buning 60 mingdan ortig ini arxeologiya, 80 mingdan ziyodi numizmatika va 16 mingdan ortig ini ʻ ʻ etnografik yodgorliklari tashkil etadi. Unda mahalliy o lkashunoslar, o tmish bilan ʻ ʻ qiziquvchi havaskorlardan to plangan o lka tarixiga oid numizmatika, arxeologiya, ʻ ʻ uy-ro zg or buyumlari va fotosuratlardan iborat kolleksiyalar ham mavjud. ʻ ʻ Arxeologiya fondida arxeologik yodgorliklardan topilgan ashyolar, devoriy tasvirlar, uyro zg or buyumlari, mehnat qurollari, qadimiy yozuvlar tasvirlangan ʻ ʻ ashyolar va boshqalar buyumlar saqlanadi. Muzey eksponatlari orasida O zbekistonning Surxondaryo viloyatida olib borilgan qazishmalarda arxeologlar ʻ tomonidan topilgan hayvon haykalchalari bilan bezatilgan yirik bronza sak qozoni miloddan avvalgi IV–V asrlarga va Budda haykali eramizning I asriga oid ekanligini ta kidlash lozim. Muzeyda qadimiy kulolchilik va to qimachilik ʼ ʻ buyumlari namunalarining yaxshi to plami, ko plab qadimiy tangalar, shuningdek, ʻ ʻ tarixiy hujjatlar va san at asarlari kolleksiyalari mavjud. Muzeyning arxeologik, ʼ etnografik va numizmatik kolleksiyalari ko plab tarixchi va arxeologlar nuqtai ʻ nazaridan noyobdir. O zbekiston hududidan topilgan muzey eksponatlari, shuningdek, uning ʻ fondlarida saqlanayotgan nodir arxiv materiallari, qo lyozmalar, ʻ 22 tarixiy hujjatlar va fotomateriallar muzeyga tashrif buyuruvchilarga nafaqat Sharq sivilizatsiyasining eng qadimiy markazlaridan biri bo lmish Markaziy Osiyoni, ʻ balki o zbek xalqi va hozirgi O zbekiston hududida yashovchi boshqa xalqlar ʻ ʻ tarixining eng muhim bosqichlari bilan tanishishimkonini beradi.Muzeyda temuriylar davriga oid eksponatlar ushbu hududda yashagan xalqlarning o rta asr ʻ sivilizatsiyasining gullab-yashnashi, ilm-fan va she riyat, san atdagi yutuqlarini ʼ ʼ to liq namoyish etish imkonini beruvchi eksponatlar shubhasiz qiziqish uyg otadi. ʻ ʻ 22 Society . „СОБРАНИЕ ГОСУДАРСТВЕННОГО МУЗЕЯ ИСТОРИИ УЗБЕКИСТАНА (ЧАСТЬ 1)“ (ru). Society. 2023-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 30-may. Numizmatika fondida esa eng qadimiy davrlardan to shu kungacha zarb etilgan oltin, kumush, mis tangalar, pullar, oltin va kumush medallar va podsho sulolalarining muhrlari jamlangan.Muzeydagi etnografiya fondi esa nihoyatda qimmatli buyumlardan iborat bo lib, xalqimizning uyanjomlari, kiyimkechaklari,ʻ zargarlik buyumlari, xalq hunarmandchiligining hamma sohasiga oid ish qurollari va mahsulotlaridan namunalar – har bir etn. hududning o ziga xos xususiyatlari ʻ bilan ajralib turadi. Shulardan 10 mingdan ortig i o zbek xalqining ijtimoiy ʻ ʻ hayotiga oid bo lsa, 6 minggi O zbekiston hududida yashovchi boshqa millatlarga ʻ ʻ taalluqlidir. Muzeyning yangi ekspozitsiyasi O zbekistonni jahon sivilizatsiyasi ʻ taraqqiyotiga qo shgan hissasini, shu bilan birga O zbekiston hududidagi ʻ ʻ tarixiymadaniy jarayonlarning eng qadimiy davrlardan boshlab hozirga qadar bo lgan taraqqiyotini o zida aks ettirgan. Yunon-Baqtriya, Kushon, Ko hna ʻ ʻ ʻ Xorazm, Naxshab, Buxoro va Chochda zarb qilingan tangalar alohida diqqatga sazovor. Bu tangalarda mahalliy hukmdorlarning qiyofasi, boshqalarida esa qabila belgilari yoki tamg alari zarb qilingan. Muzey ekspozitsiyasida O rta Osiyoda ʻ ʻ hukmronlik qilgan, somoniylar, qoraxoniylar, temuriylar, Buxoro, Xiva va Qo qon ʻ xonliklariga mansub tangalar namoyish etilgan. Muzey arxiv va kutubxonaga ega. Muzey faoliyati davomida olimlar tomonidan ilmiy asarlar, ilmiy va ommabop kitoblar, albom, buklet va turli ko rsatkichlar hamda maktab o quvchilari va ʻ ʻ talabalar tarbiyasi uchun ilmiy-metodik qo llanmalar nashr etib kelgan. Ular ʻ orasida keyingi yillarda nashr etilgan „Temuriylar sulolasining tangalari“ (1996), „Katalog metallicheskix i keramicheskix izdeliy Uzbekistana XVI–XIX yy“ (2000), „O zbek milliy kiyimlari“ (2002), „Farg ona vodiysidagi milliy ozodlik ʻ ʻ kurashlari“ (2003); „Toshkentning yangi shahar qismi tarixi“ (2004) kabi nashrlar bor. 23 Muzeyda 4 ta fan doktori va 4 ta fan nomzodi faoliyat olib borgan. 2003-yil aprelda muzey qoshida ilmiy-metodik kengash tashkil qilingan.Muzey 1964-yildan 1887-yilgacha qurilgan sobiq Turkiston davlat palatasi binosida faoliyat yurgizgan. 1992-yil aprel dan sobiq Lenin muzeyi binosiga ko chib o tdi. Mazkur bino (1970, ʻ ʻ me mori Y. Rozanov, V. Shestopalov va boshqalar) shahrining markazida Sharof ʼ 23 Society. „СОБРАНИЕ ГОСУДАРСТВЕННОГО МУЗЕЯ ИСТОРИИ УЗБЕКИСТАНА (ЧАСТЬ 2)“ ( ru ). Society. 2023-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 30-may. Rashidov ko chasida joylashgan. Bino murabba tarhli, 20 ta zal (umumiyʻ ekspozitsiya maydoni 3,2 ming kv.m), ma ruzalar (500 kv.m) hamda konferensiya ʼ (170 kv.m) zallari, ustaxonalar, fond, ish xonalaridan iborat. An anaviy panjara ʼ uslubida ishlangan quyosh nuridan saqlovchi to siqlar oddiy geometrik shakldagi ʻ binoga jozibadorlik baxsh etgan. Keng yo lka (pandus) bino oldi maydoniga olib ʻ borib, 2 qavat vestibyuli bilan bog lanadi. Bino 1999–2003-yillarda qayta ʻ ta mirlandi (me mor R.Iskandarov va boshqalar), ichki tuzilishi o zgartirildi, yangi ʼ ʼ ʻ dizaynda zamonaviy texnika bilan jihozlandi. Ustaxonalar, fond hamda xodimlarning ish xonalari 1-qavatda joylashgan.Bino interyeri milliy an analarda ʼ (ganchkorlik – M. Usmonov va boshqalar, yog och o ymakorligi – K.Haydarov va ʻ ʻ boshqalar) ziynatlangan, ta mirlash davrida mahobatli devoriy rasmlar (rassom A. ʼ Ikromjonov, A. Aliqulov) bilan bezatilgan. O zbekiston Davlat tarixi muzeyi 1876- ʻ yil 12-iyulda Turkiston xalq muzeyi sifatida tashkil etilgan. Muzey 1876-yilda Toshkentda Moskva tabiatshunoslik, antropologiya va tabiatshunoslik ixlosmandlar jamiyatining Turkiston bo limi a zolari bo lmish, rus olimlari ʻ ʼ ʻ tashabbusi bilan tashkil etilgan. Muzey yaratilganidan beri qisqa vaqt ichida nafaqat asosiy ko rgazmasini, balki bir qator xalqaro ko rgazmalarni tayyorlashga ʻ ʻ ham muvaffaq bo lgan. Parijda (1900-yilda) va Milanda (1906 yilda) bir qator ʻ xalqaro ko rgazmalar tashkil etgan. O zbekiston Davlat tarixi muzeyi Samarqand ʻ ʻ (1896) va Farg onada (1899) muzeylarining ochilishiga ham hissa qo shgan. 1919- ʻ ʻ yil fevral oyidan boshlab muzey Turkiston davlat muzeyi va keyinchalik O rta ʻ Osiyo bosh muzeyi nomini oldi.XX asr davomida muzey o z nomini va joyini bir ʻ necha bor o zgartirdi. ʻ 24 Hozirda O zbekiston tarixi davlat muzeyi Toshkentda ʻ 1970-yilda Lenin muzeyi uchun maxsus qurilgan Rashidov ko chasidagi binoda ʻ joylashgan. 2019-yilda O zbekiston madaniy merosini o rganish, asrash va ʻ ʻ ommalashtirish bo yicha Butunjahon jamiyati Vasiylik kengashi raisi Baxtiyor ʻ Fozilov, Ilmiy kengash raisi Edvard Rtveladze hamda Butunjahon jamiyati boshqaruvi va „O zbekiston madaniy merosi“ xalqaro loyihasi rahbari Firdavs ʻ Abduxoliqov muzey direktori Jannat Ismoilova bilan birgalikda va O zbekiston ʻ 24 O’sha joyda 34 b Fanlar akademiyasi prezidenti Behzod Yo ldoshev ko magida „O zbekistonningʻ ʻ ʻ madaniy merosi“ loyihasini tayyorlash va nashr etishga qaror qilindi. 25 To plam ʻ O zbekiston tarixi davlat muzeyi kolleksiyasiga bag ishlangan „O zbekiston ʻ ʻ ʻ madaniy merosi jahon to plamlarida“ turkumidan edi (mos ravishda XXVI va ʻ XXVII jildlar). Kitob mualliflari Abduxoliqov va Ismoilovadan tashqari muzey xodimlari va o zbekistonlik olimlar, jumladan Otabek Aripjanov, Vazgen ʻ Minasyants, Alfiya Musakayeva va Larisa Levteyevalar edi. Birinchi jild arxeologiya va numizmatikaga bag ishlangan. Xronologik jihatdan albomda ʻ taqdim etilgan arxeologik artefaktlar to plami ilk paleolit davridan (miloddan ʻ avvalgi 1,5 million yil) XV asrgacha bo lgan davrlarni qamrab oladi. Eksponatlar ʻ orasida noyob asbob-uskunalar, bronza va temir quyish buyumlari, shisha va yog ochdan yasalgan buyumlar, Afrosiyob, Ko ktepa , Xolchayon va ʻ ʻ Dalverzintepa, Termiz aholi punktlaridan olingan kulolchilik buyumlari, tosh, loy va ganch haykaltaroshlik namunalari, devor rasmlari kabilar o rin olgan. ʻ Fayoztepa va Qoratepa budda ibodatxonalari ham shular jumlasidan. Fondning numizmatik kolleksiyasi O rta Osiyoning qadimgi va ilk o rta asrlardagi deyarli ʻ ʻ barcha davlat tuzilmalarining tangalari bilan ifodalangan. Xronologik jihatdan ularning muomalasi antik davr va ilk o rta asrlardan to hozirgi kungacha bo lgan ʻ ʻ davrni qamrab oladi. Ular orasida Somoniylar, Qoraxoniylar, Xorazmshohlar, Chag atoylar, Temuriylar, Shayboniylar sulolalari zarbxonalari, shuningdek, ʻ keyingi sulolalar Ashtarxoniylar tangalari va uchta xonlik davridagi: Qo qon, ʻ Buxoro, Xiva xazinalari bor. Ikkinchi jild muzeyning etnografik kolleksiyasiga bag ishlangan bo lib, xususan, kulolchilik, chinni va sopol buyumlar, ovchilar va ʻ ʻ zargarlik san ati buyumlari, shuningdek, kashtachilik, matolar, milliy liboslar ʼ namoyish etilgan. Ikkala kitob-albom ham 2019-yil avgust oyida Toshkentda „O‘zbekiston buyuk yo‘llar va sivilizatsiyalar chorrahasi“ madaniy meros haftaligi doirasida bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, asrash va ommalashtirish bo‘yicha Butunjahon jamiyatining III Xalqaro kongressida taqdim etilgan. Mukofotlari: O zbekiston tarixi davlat muzeyiga 1977-yilda „Hurmat ʻ 25 O’zbekiston Milliy Ensklopediyasi 1 Jild Toshkent 2000 y. Belgisi“ ordeni taqdim etilgan. Muzeyda 250 mingdan ortiq qadimiy buyumlar, topilmalar va artefaktlar mavjud bo‘lib, ular O‘zbekiston hududida yashagan O‘rta Osiyo xalqlarining tosh asridan to hozirgi kungacha bo‘lgan tarixini bilib olishga imkon beradiUnda Surxondaryo viloyatidan topilgan I-asrga tegishli Budda haykali, bronzadan yasalgan, hayvonlar haykallari bilan bezalgan saklar echkisi (miloddan avvalgi IV-V asrlar),qadimiy kulolchilik mahsulotlari, matolar, tangalar, san at asarlari, tarixiy hujjatlar, fotosuratlar va boshqa turli-tuman eksponatlarʼ bilan bezatilgan. Muzey tashrif buyuruvchilarga Sharqning qadimiy sivilizatsiyasi bilan tanishish va mintaqamiz tarixining eng muhim davrlari haqida ma lumot ʼ olish imkonini beradi. O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi yurtimiz tarixi va buguni jo bo‘lgan ana shunday ma'rifat o‘chog‘idir. Ushbu muzeyni mamlakatdagi eng yirik ma'naviyat va ma'rifat maskanlaridan biri, deb aytish mumkin. 26 Uning zaxirasida 300 mingdan ortiq bebaho osori-atiqa, arxeologiya, numizmatika, etnografiya, tasviriy san'at namunalari va hujjatlar saqlanmoqda. O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi yurtimiz tarixi va buguni jo bo‘lgan ana shunday ma'rifat o‘chog‘idir. Ushbu muzeyni mamlakatdagi eng yirik ma'naviyat va ma'rifat maskanlaridan biri, deb aytish mumkin. Uning zaxirasida 300 mingdan ortiq bebaho osori-atiqa, arxeologiya, numizmatika, etnografiya, tasviriy san'at namunalari va hujjatlar saqlanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 21 apreldagi qaroriga muvofiq mustaqil ilmiy-tadqiqot muassasasi sifatida qayta tashkil etilgan bu maskanga 1994 yili davlat muzeyi maqomi berildi. Muzeyda 250 mingdan ortiq eksponat jamlangan. Shundan 60 mingtasi arxeologiya, 80 mingdan ziyodi numizmatika va 16 minggi etnografiyaga doir. Muzeyda 100 mingga yaqin arxiv hujjati, kitoblar saqlanadi.Muzey kolleksiyalari asosida yaratilgan elektron ma'lumotlar muzey eksponatlari bilan tanishish, muzey ekspozitsiyasi, ko‘rgazmalar faoliyatini rivojlantirish, muzey fondidagi ashyolar haqidagi ma'lumotlardan foydalanish imkonini beradi.XVIII – XIX asrlarda hunarmandlikning yuksak darajada rivojlanganligi ekspozitsiyadagi sopol, kandakorlik mahsulotlari, baxmallar, adraslar va zardo‘zlik san'ati 26 Ведомости Верховного Совета СССР. – М.: Издание Верховного Совета СССР, 1977. – № 1 (5 января). – 16 с. – [Статьи 1 – 33].“. 2022- yil 24- dekabrda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi : 2022- yil 24- dekabr namunalarida o‘z aksini topgan.O‘zbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyi Samarqand davlat tarixiy-me’moriy birlashmasi va badiiy muzeyi tuzilmasiga kiradi. Muzey 1896 yil tashkil topgan bo‘lib, O‘zbekistonning qadimiy muzeylaridan biri hisoblanadi. Muzey faoliyati davomida uning fondidan alohida madaniy va tarixiy qiymatga ega o‘n minglab noyob eksponatlar o‘rin olgan. Samarqanddagi O‘zbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyi o‘z ichiga beshta mavzuviy bo‘limlarni olgan: tarix, san’at, doimiy va ko‘chirma ko‘rgazmalar, arxeologiya fondi, etnografiya, tasviriy san’at, numizmatika va marketing bo‘limlari.Bu yerda bronza davriga tegishli zargarlik buyumlari, zoroastr ossuariyalari va ibodat buyumlari, VIII asr shaxmati, XX asr boshlariga tegishli rassomlarining bir necha ming noyob suratlar, shuningdek, 1941 yil Ikkinchi jahon urushi davrida suratga olingan M.Qayumovning “Amir Temur qabrining ochilishi” mashhur fojiaviy video tasmasi ham saqlanadi. Muzeyda juda yaxshi qadimiy va o‘rta asr koshinlar, metall hamla oynalar, shuningdek, ganch o‘ymakorligi to‘plami ham mavjud. O‘zbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyining numizmatika fondida nafaqat ilk Markazik Osiyo davlatlari, balki Qora dengiz, Qadimiy Yunoniston va Qadimiy Rim davlatlariga tegishli 30 mingga yaqin tangalar to‘plangan. Noyob eksponatlar safida Samarqandning Chelak shaharchasidan topilgan V-VI asrga tegishli uchta kumush qadahi ham bor..Etnografik to‘plami o‘z ichiga XIX-XX asrlarga tegishli 20 mingta milliy liboslar, tilla ipda tikilgan buyumlar, gilamlarni olganlar. Samarqand muzeyi XIX asrning xojikentlik ma’rifatparvari Xoji Yusuf Mirfayozovga tegishli globusi bilan faxrlanishadi. 27 1978 yildan 2010 yilga qadar O‘zbekiston madaniyati tarixi davlat mВедомости Верховного Совета СССР. – М.: Издание Верховного Совета СССР, 1977. – № 1 (5 января). – 16 с. – [Статьи 1 – 33].“. 2022-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-dekabr.uzeyi mashhur Registon maydonida maxsus qurilgan bino ichida joylashgan. Hukumat buyrug‘i bilan m2010 yildan Ulug‘bek ko‘chasiga olib o‘tilgan 28 .2014 yilning 1 sentyabrida . 27 Музей Ленина в Ташкенте был закрыт после 1991 года. 28 До 1991 года этот проспект носил название Проспект Ленина. 2.2 I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpog’iston san’at muzeyi tashkil etilishi va faoliyati. Nukusdagi Savitskiy muzeyi haqida hech bo‘lmaganda bir marta eshitmagan, balki bir necha bor tashrif buyurmagan o‘zbekistonlik bo‘lmasa kerak. Butun dunyodan kelgan san'atshunoslar bu joyning qadr-qimmatini alohida qayd etib, uni Luvrga tenglashtiradilar. Bugungi kunda I. V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi davlat san’atmuzeyi O‘zbekistondagina emas, balki butun dunyoda mashhurdir. 29 Ko‘plab taniqli xorijlik san’atshunos mutaxassis va sayyohlar aynan shu muzeyni ko‘rish uchun keladilar. Bu muzeyni ko‘rish orzusidagilar esa undan ham ko‘p I. V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘istonRespublikasi davlat san’at muzeyi mana necha yildirki O‘zbekistonning sayyohlik yo‘nalishlaridagi o‘ziga xos asosiy manzilga aylangan. Bugungi kunda bu muzeyni «Saxrodagi Luvr», «Osiyo marvaridi», «Zamonaviy san’at Makkasi» deb atashadi. Bu tom ma’noda muzey tarixi, xorijning boshqa mashhur muzeylari ichida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan betakror to‘plamigamunosib bahodir. Qoraqalpog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyi Qoraqalpog‘iston Respublikasi hukumatining qarori bilan 1966 yilning fevralida tashkil topgan.Uning birinchi direktori moskvalik rassom Igor Vitalevich Savitskiy bo‘lgan, u Moskvani tashlab, Nukus shahriga ko‘chib kelgan va o‘zining hayoti va ijodi taqdirini butun umrga Qoraqalpog‘iston bilan bog‘lagan edi. Mazkur o‘lkaning madaniyati bilan tanishgan ilk kunlardanoq I. V.Savitskiy Xorazmning qadimgi va o‘rta asrlardagi arxeologiya topilmalariga, qoraqalpoq xalqi va shu yerda yashab o‘tgan boshqa tarixiy xalqlarning amaliy-bezak san’atiga qattiq mexr ko‘ygan va keyinchalik Turkiston va rus avangardi dunyosini o‘zi uchun kashf etgan. Muzeyning o'ziga xosligi shundaki, uning asoschisi Igor Savitskiy "barcha qarashlar va qoliplardan" voz kechib, o'sha davrda hech narsaga o'xshamaydigan muzey yaratgan. Ko‘rgazma nimalardan iborat, nima uchun u “Cho‘ldagi Luvr” deb nomlangan. Savitskiy nomidagi Qoraqalpog iston san at muzeyiʻ ʼ Qoraqalpog istonning eng jozibali joyi hisoblanadi. U Xorazm arxeologik- ʻ 29 И.В.Савицкийнинг музей архивидаги шахсий варақасидан таржимаи ҳоли. 32 B etnografik ekspeditsiyasining tarkibida Qoraqalpoqistonga ilk bor kelgan, uning asoschisi va birinchi direktori — I.V.Savitskiy nomi bilan atalgan. Igor Vitaliyevich Savitskiy 1915-yil 4-avgustda Kiyevda advokat oilasida tug ilgan.ʻ Uning otasi polyak va yahudiy millatiga mansub bo lgan (bobosi polshalik oilada, ʻ buvisi yahudiy oilasida tug ilgan). Uning ona tomondan bobosi Timofey ʻ Dmitriyevich Florinskiy mashhur rus slavyanshunos, Kiyev universiteti professori, Rossiya Fanlar akademiyasining muxbir a zosi, ko plab tadqiqotlar muallifi bo lib, ʼ ʻ ʻ o zining ilmiy maktabini yaratgan. ʻ 1934-yildan Igor Savitskiy Moskva poligrafiya institutining grafik fakultetida o qishni boshladi, so ngra 1905-yil xotirasiga ʻ ʻ bag ishlangan Moskva rassomlik maktabida o qishni davom ettirdi. 1938—1941- ʻ ʻ yillarda u Rassomlar malakasini oshirish institutida Lev Kramarenko ustaxonasida tahsil oldi, u bilan birga Qrim va Kavkazga eskiz chizish uchun sayohat qildi.1941- yilda u Moskva davlat rassomlik institutiga o qishga kirdi. Kasallik tufayli ʻ armiyaga chaqirilmadi. Bu yerda u dastlab Markaziy Osiyo xalqlarining noyob va qiziqarli madaniyati bilan tanishdi, shuningdek, Robert Falk va Konstantin Istomin kabi taniqli rassomlar bilan uchrashdi, 30 Nikolay Ulyanovdan rassomlik saboqlarini oldi. 1946-yil dekabr oyida Igor Vitaliyevich institutning grafik bo limini ʻ tugatdi.1950-yilda T. A. Danko taklifiga binoan u SSSR Fanlar akademiyasining Sergey Pavlovich Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik va etnografik ekspeditsiyasi tarkibida ishlash uchun O rta Osiyo va Qoraqalpog istonga keldi. T. ʻ ʻ A. Danko rahbarligida qoraqalpoq xalq amaliy san ati buyumlarini o rganib, ʼ ʻ to plagan. San at asarlari: Qoraqalpog iston manzaralari o zining yorqin aksini ʻ ʼ ʻ ʻ topgan: „Oq qal a. Umumiy ko rinish“ (1954); „Qoraqumda“, „Chimboy ʼ ʻ oqshomi“, „Kegeyli kanali“ – hammasi 1956; „Qayrag ochlar“ (1959). Savitskiy ʻ asarlari O zbekiston san at muzeyi, O zbekiston xalqlari tarixi muzeyi, ʻ ʼ ʻ Qoraqalpog iston san at muzeyida saqlanadi. Rassomning sa yharakatlari ʻ ʼ ʼ natijasida tashkil topgan Qoraqalpog iston san at muzeyiga Savitskiyning nomi ʻ ʼ berilgan. I. V. Savitskiyning serqirra faoliyatida kamida oltita asosiy yo nalishni ʻ ajratib ko rsatish mumkin: rassom, badiiy buyumlarni yig uvchi, restavrator, ʻ ʻ 30 O ’ sha joyda 39 b an anaviy qoraqalpoq san atining san atshunos-tadqiqotchisi, muzey ijodkori vaʼ ʼ ʼ boshqaruvchisi, pedagog va o qituvchi. Uning harakatlari ko lami bilan V. F. ʻ ʻ Voyno-Yasenetskiy, S. V. Starodubtsev, V. A. Uspenskiy, E. E. Romanovskaya, A. F. Kozlovskiy, S. P. Tolstov, I. A. Raykova va boshqalar, ya ni taqdir taqozosi ʼ bilan O rta Osiyoga kirib qolgan va butun umrini shu ilm-fan va madaniyatga ʻ xizmat qilishga bag ishlagan. Aynan shu kishilarning sa y-harakati bilan sobiq ʻ ʼ Ittifoqning O rta Osiyoning hozirgi mustaqil davlatlarida ilk ilmiy maktablar ʻ yaratilib, yangi madaniy an analarga asos solindi va ular bugungi kungacha o z ʼ ʻ ahamiyatini saqlab kelmoqda.1966-yilda Igor Vitaliyevich Savitskiy mutlaqo noyob muzey ochdi. 31 U yerda Volkovning rasmlari yorqin alanga bilan porladi. Ushbu yangi san at avangard deb nomlangan. U to plagan muzey kolleksiyasi ʼ ʻ san at nazariyasi haqidagi sotsialistik realistik hukmlarni inkor etadi. Dissident ʼ asarlari yer ostidan, surgundan, lagerlardan va unutilishdan qutqarilgan post- avangard maktabi rassomlarini hayotga qaytaradi.Ekspeditsiyada ishlagan yillarida Savitskiy rassom sifatidagi bevosita mas’uliyatidan tashqari, xalq amaliy san ati ʼ namunalarini to plash maqsadida Qoraqalpog iston qishloqlariga sayohatlarda ham ʻ ʻ qatnashdi. Bu faoliyat uni shu qadar hayratga soldiki, keyinchalik u Amudaryoning quyi oqimidagi cho llarda yashovchi kichik xalq – qoraqalpoqlarning ilgari kam ʻ ma lum bo lgan san ati bilan jiddiy qiziqa boshladi.Xalqlarning-amaliy san ati ʼ ʻ ʼ ʼ buyumlarini to plagan Savitskiy, butun umrga Qoraqalpog istonga “oshiq” bo lib ʻ ʻ ʻ qoldi. Uning tashabbusi bilan 1966-yilda San at muzeyi tashkil etilib, ushbu ʼ muzeyga Savitskiy umrining ohirigacha yangi durdona asarlarni izlagan va topgan. Savitskiy, vafotidan so ng, 2002-yilda O zbekiston Respublikasi birinchi ʻ ʻ prezidenti I.Karimov tomonidan “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlangan. Muzey Nukus shahrining markazida joylashgan. Uning kollektsiyasida yuz mingga yaqin eksponat mavjud. Ko rgazmalar uchta asosiy ʻ bo limlar: tasviriy, Qoraqalpog iston xalq-amaliy san ati va Qadimgi Xorazm ʻ ʻ ʼ san atidan iborat. Muzeyda 100 000 ga yaqin XIX-XX asrlarga tegishli xalq- ʼ amaliy san ati buyumlari saqlanadi. Bular: uy ro zg or buyumlari, gilam ʼ ʻ ʻ 31 Савицкий И. В. Коракалпок халқ амалий санъати. Ёғоч ўймакорлиги. – Тошкент: «Фан», 1965. – С. 23. mahsulotlari, ot anjomlari, yog och mahsulotlari, milliy kiyimlar va zargarlikʻ buyumalari, shuningdek, qoraqalpoqlarning mashhur milliy bosh kiyimlari (tobelik va saukele)lardir. Bundan tashqari, muzeyda qoraqalpoqlar, o zbeklar, qozoqlar, ʻ turkmanlarning zargarlik buyumlari keng namoyish etilgan. Muzeyda XIX-XX asr 32 oxirigacha bo lgan xalq amaliy san atining 10 mingga yaqin ashyolari saqlanadi. ʻ ʼ Bular: uy-ro zg or buyumlari, gilamlar, ot jabduqlari, yog ochdan yasalgan ʻ ʻ ʻ buyumlar, milliy kiyim-kechak va taqinchoqlar, jumladan, mashhur tobelik va saukele - qoraqalpoqlarning an anaviy bosh kiyimlari. ʼ 33 Qoraqalpoqlar, o zbeklar, ʻ qozoqlar va turkmanlarning zargarlik buyumlari boy ifodalangan. 15000 dan ortiq arxeologik to plam Qoraqalpog iston madaniyati tarixining asosiy bosqichlari: ʻ ʻ Bronza davri va qadimiy davlatlarning vujudga kelishidan boshlab (ularning orasida eng taniqlisi Qadimiy Xorazm), O rta asrlarning boshlari va Xorazm ʻ Temuriylar Imperiyasi tarkibiga kirgan XIV asrning ohirlarigacha bo lgan davrni ʻ o zida aks ettiradi. Ushbu to plam o z ichiga: spool, alebaster, tosh, suyak, ʻ ʻ ʻ yog och, teri va matodan tayyorlangan badiiy va uy ro zg or buyumlarini o z ʻ ʻ ʻ ʻ ichiga oladi. Muzeydagi eng qadimiy eksponat qoyaga o yib yozilgan rasmlarning ʻ namunasi-Bukantau tog tizmasining qoyatoshi bo lagidagi ikki o rkachli tuyaning ʻ ʻ ʻ tasviri (mil.av.II asr) hisoblanadi. Arxeologik to plamdagi eng birinchi terakotta ʻ namunasi miloddan avvalgi V asrga tegishli hisoblanadi. U ko ylagi tovonigacha ʻ tushgan, usti yopinchiq bilan o ralgan tiara-sifat bosh kiyim kiygan, o tirgan ayolni ʻ ʻ tasvirlaydi. Yana bir VII-VIII asrlarga oid Tuya-Muyun oti haykali ham diqqatga sazovor. Tasviriy san at namunalari, orasida XX asrda ijod qilgan Turkiston va ʼ Rossiya avangard ijodkorlari bo lgan minglab asarlarni o z ichiga oladi. Shu ʻ ʻ jumladan, bu bunday ijodkorlar qatoriga: L.Popova, A.Shevchenko, A.Nikolayev (Usto Mumin), V.Lisenko, G.Nikitin, R.Falk, V.Pestel, M.Le Dantu, R.Mazel, A.Volkov, P.Benkov, M. Kurzin, N.Karaxan, E.Korovay, U.Tansikbayev va boshqalarning ijod namunalarini keltirish mumkin. Muzeyning ana shunday noyob to plamga ega bo lishi dunyo hamjamiyatining keng qiziqishlariga sabab bo ldi. ʻ ʻ ʻ 32 Tatyana Aleksandrovna Jdanko – yavlyalas rukovoditelem otdela etnografii narodov Sredney Azii i Kazaxstana v Institute etnografii . V . A . Bochin „ DOROGI , MOSTI I PYeRYeVALI ISTORIKA S . KAMALOVA “, Mejdunarodniy istoricheskiy jurnal № 18 2002 g 33 G.Nikitinning “Alisher Navoiy Portreti” asari qiziqarli tarixga ega. 34 Rassomning vafotidan so ng, bu asar deyarli yo qolib ketish bo sag asida bo lgan. Savitskiyʻ ʻ ʻ ʻ ʻ rassomning bevasidan ushbu asarni unga berishini o tinib so ragan hamda asarni ʻ ʻ moskvalik restavratorlarga qayta tiklash uchun topshirgan. Rasmlar to plamida, ʻ shuningdek, mahalliy rassomlar: K.Saipov, K.Berdimuratov va J.Kuttimuratovlarning ham ishlari o rin olgan. I.V.Savitskiyning o zining asarlari ʻ ʻ to plami muzey uchun katta ahamiyatga ega. Muzeyning kutubxonasi: tarix, ʻ etnografiya, arxeologiya, san at tarixi, shuningdek, turli ma lumotlar beradigan ʼ ʼ yordamchi adabiyotlarni o z ichiga olgan 10,000ga yaqin ilmiy adabiyotlardan ʻ iborat. Muzeyning kutubxona fondida tarix, etnografiya, arxeologiya, san’atshunoslikka oid 10 mingga yaqin ilmiy kitoblar hamda turli ma’lumotnoma nashrlari mavjud. Muzey va uning to plamlari Qoraqalpog istonning darhaqiqat ʻ ʻ “marvaridi” hisoblanadi. Bejizga muzey, “dunyoning eng ajoyib muzeylaridan biri” (Guardian nashri) va “Albatta borish lozim bo lgan joy” (New York Times ʻ jurnali) deb e tirof etilgan. ʼ Muzeyning “tashrif qog’ozi” — “Buqa” rasmi haqida. “Vasiliy Lisenkoning „Buqa“ kartinasi muzeyimizning o ziga xos eksponatlaridan biridir. Sovet davrida ʻ muzeyga bir necha bor tashrif buyurgan san’atshunoslar ushbu rasmga alohida e’tibor qaratishgan. U boshqa san’at asarlariga qaraganda yaqqol ajralib turardi. Rassom Vasiliy Lisenkoning o’zi ajoyib shaxs bo’lgan, uning tarjimai holini muzeyimiz direktorlaridan biri Veronika Babanazarova tiklagan. Vasiliy Lisenko Kazimir Malevichning shogirdlaridan biri hisoblanadi va uning 8−10 ga yaqin asarlari saqlanib qolgan. Bu asarlarning aksariyati bizning muzeyimizda. „Ushbu rasmda nima tasvirlangan?“ degan savol atrofida turli qarashlar bo’lgan, - deydi, I.V. Savitskiy muzeyi direktori Tigran Mkrtichev. Uning so’zlariga ko’ra, muzeyda restavratsiya pasportlari mavjud bo’lib, unda ushbu kartina “Fashizm bostirib kelmoqda” deb nomlangan. Gap shundaki, 70-yillarda toshkentlik san’atshunoslar rasmda “antisovet davatlarini” ko’rgan va bu katta tanqidiga sabab 34 Ведомости Верховного Совета СССР. – М.: Издание Верховного Совета СССР, 1977. – № 1 (5 января). – 16 с. – [Статьи 1 – 33].“. 2022-yil 24-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-dekabr bo’lgan edi.“Shundan so’ng, Igor Vitaliyevich Savitskiy bu rasm „antifashistik“ ekanligini aytgan. Bu ajoyib hayvon, aslida uchib ketayotgan „fantastik buqa“. 35 Mendan bu asar nima haqida, deb so‘rashganda? Moskvadagi hamkasblarimdan birining so‘zlari esimga tushadi: har bir rasm sirli va jumboqlarga boy. Shuning uchun, uning asl mohiyatini tushuntirish juda qiyin. Lekin men sizning e’tiboringizni ba’zi narsalarga qaratmoqchiman: ahamiyat bersangiz, buqa uchmoqda. U go’yo rasmdan tashqariga chiqib ketayotgandek. Uning ko’zlari ko’pincha o’q iziga qiyoslanadi. Shuningdek, shoxlarga e’tibor bering. Ulardan biri tabiiy rangda, ikkinchisi esa mozaika va turli mamlakatlar bayroqlariga o’xshab bo’yalgan. Ammo biz yana bir narsani eslashimiz lozim — Lisenko Malevichning shogirdi bo’lgan va bu suprematizmga ta’zimdek qabul qilinsa yaxshi”, — deya qo’shimcha qildi Tigran Mkrtichev. Ba’zi ekspertlar Vasiliy Lisenko uslubiga e’tibor berishlari va uni syurrealizm sifatida baholashlari bejiz emas. “Bu j I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston davlat san'at muzeyi - respublikadagi yirik muzeylardan; Nukus shahrida 1966 yilda tashkil topgan, 1984 yildan N.V.Savitskiy nomi bilan ataladi. Muzeyga I.Savitskiyning sa'y-harakati va u to‘plagan qoraqalpoq xalq amaliy san'ati asarlari negizida asos solingan. Muzeyning umumiy maydoni 6,9 ming kv.m. Muzey xalq amaliy san'ati, qadimiy va o‘rta asrlar Xorazm san'ati, 1920-30-yillar o‘zbek va rus tasviriy san'ati, qoraqalpoq zamonaviy rang-tasviri va haykaltaroshligi, ilmiy-ma'rifiy bo‘limlar, kutubxona (10 ming dona asar), fond hamda ta'mirlash usta-xonasiga ega. Fondida 85 mingdan ortiq eksponat mavjud (2004). Muzey fondida 1920- 1930-yillarda avangard rassomlar yaratgan asarlar to‘plangan. Qoraqalpoq xalq ustalari tomonidan yaratilgan zargarlik, yog‘och o‘ymakorligi, kashtado‘zlik, to‘qimachilik (ayniqsa, o‘tov jihozlari) va boshqa asarlar amaliy san'at bo‘limida jamlangan.Qadimiy Xorazm san'ati bo‘limi muzeyning arxeologik guruhlari tomonidan qo‘lga kiritilgan topilmalar hisobiga yanada boyib bormoqda. Tasviriy san'at bo‘limi to‘plami, ayniqsa, serqirra: to‘plamni qoraqalpoq rassomlari 35 Бабаназарова М. Игорь Савицкий (художник, собирател, оснаватель музея). – Нукус : «Silk Road Publishing House». – С . 34. (I.Savitskiy, K.Soipov, J. Quttimurodov, D.To‘raniyozov va boshqalar.), O‘rta Osiyo rassomligining keksa avlodi A.Volkov, M.Qurzin, A.Nikolayev (Usta Mo‘min), N.Karaxan, O‘.Tansiqboyev va boshqaning katta ahamiyatga ega asarlari tashkil etadi. Shuningdek, 1920-30-yillarda faol ijod etgan rus rassomlari A.Shevchenko, R.Falk, V.Muxina, I.Grabar asarlari bilan bir qatorda ijodi deyarli o‘rganilmagan.R.Mazel, K.Redko, A.Safronov va boshqaning asarlari ham qo‘yilgan, unda murakkab rasm, uning atrofidagi jumboqlar, sirli jihatlar va rassomning qayta tiklangan tarjimai holi juda ko’p e’tiborni tortadi”, — dedi muzey direktori. Igor Savitskiy Moskvadan Nukusga ko chib kelgach,ʻ qoraqalpoqlarning arxeologik tadqiqotlari va etnografiyasida faol ishtirok etdi. Shuningdek, Qoraqalpog iston bo yicha etnografik materiallar to plamini to pladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Shu bilan bir qatorda, Savitskiy sovet siyosiy rejimida taqiqlangan avangard asarlarni yig ishni yaxshi ko rardi. Shunday qilib, u muzeyni yaratish uchun asos ʻ ʻ bo lgan ko plab san at asarlarini to plashga muvaffaq bo ldi. Rassomlikka ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ishtiyoqi baland bo lgan Savitskiy qoraqalpoq rassomlaridan saboq olgan. Badiiy ʻ muhitdagi muloqot unga san at muzeyini yaratish g oyasini berdi. 1966-yilda Igor ʼ ʻ Savitskiy shahar hokimiyatini bunday muzey yaratish zarurligiga ishontirdi. 36 Xuddi shu yili shahar hokimiyati muzey uchun bino ajratdi. Direktor bo lgan ʻ Savitskiy o z mablag lari hisobidan binoni ta mirladi va unchalik taniqli ʻ ʻ ʼ bo lmagan rassomlarning asarlarini sotib olib, kolleksiyani tashkil qila ʻ boshladi.Asarlari muzeyga kiritilgan birinchi mualliflar: A. Isupov, L.Kramarenko, N. Ulyanov, R. Falk, M.Voloshin, R. Mazel, A. Volkov, M. Kurzin, N. Karaxan, U Tansiqboyev, V. Ufimtsev va boshqalar. Bir necha yil ichida Savitskiy muzeyga rus va Turkiston avangard tasviriy san atining eng to liq to plamlaridan birini, ʼ ʻ ʻ shuningdek Qoraqalpog istonning eng muhim dekorativ-amaliy san ati ʻ ʼ to plamlarini va noyob arxeologik to plamni yig ishga muvaffaq bo ldi. 1984-yilda ʻ ʻ ʻ ʻ I. V. Savitskiy vafot etdi va muzey direktori I. V. Savitskiyning do sti, qoraqalpoq ʻ olimi M.Nurmuhamedovning qizi Marinika Maratovna Babanazarova bo ldi. ʻ 2003-yil sentabr oyida muzey xalqaro tashkilotlar tomonidan muzey ashyolarini 36 И.В.Савицкийнинг музей архивидаги шахсий варақасидан таржимаи ҳоли. saqlash va namoyish etish bo yicha zamonaviy talablar asosida jihozlangan uchʻ qavatli yangi binoga ko chdi.2010-yil dekabr oyida ʻ 37 Sharq xalqlari san ati davlat ʼ muzeyida I. A. Savitskiyga bag ishlangan „O zbekiston durdonasi“ hujjatli filmi ʻ ʻ va uning sharafiga qo yilgan Davlat san at muzeyining taqdimoti bo lib ʻ ʼ ʻ o tdi.2015-yilda Babanazarova muzey kolleksiyalaridan asarlar yo qolganlikda ʻ ʻ ayblangan. Bundan avval O zbekiston davlat muzeylaridan shaxsiy kolleksiyalarda ʻ paydo bo lgan rasmlarning yo qolishi haqidagi shov-shuvli hikoyalar paydo bo ldi. ʻ ʻ ʻ Biroq, tekshiruvlarning hech birida o g irlik faktlari aniqlanmadi va ʻ ʻ Babanazarova baribir ishdan bo shatildi, bu esa jahon madaniy hamjamiyatida ʻ to plam uchun xavotir uyg otdi. 2016-yilning fevral oyida direktor lavozimiga ʻ ʻ O zbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpog iston bo limining Gumanitar fanlar ʻ ʻ ʻ ilmiy-tadqiqot institutiga avval rahbarlik qilgan Maqset Karliboyev tayinlangan edi. 2016-yilda O zbekiston madaniy merosini o rganish, asrash va ommalashtirish ʻ ʻ bo yicha Butunjahon jamiyati Vasiylik kengashi raisi Baxtiyor Fazilov, Ilmiy ʻ kengash raisi Edvard Rtveladze hamda boshqaruv raisi ishtirokida Jahon jamiyati va "O zbekiston madaniy merosi" loyihasi rahbari Firdavs Abduxoliqov ʻ „O zbekiston madaniy merosi jahon kolleksiyalarida“ turkumidan Savitskiy ʻ nomidagi san at muzeyi kolleksiyasi haqida kitob-albom yaratish ishlarini ʼ boshladi. Maqolalar yozishda Firdavs Abduxoliqov, Kamola Oqilova, Marinika Babanazarova, shuningdek, muzeyning o sha paytdagi direktori Maqset ʻ Karliboyev ishtirok etdi. Kitob-albom 2017-yilda Toshkent va Samarqand shaharlarida bo lib o tgan „O zbekiston madaniy merosi – xalqlar va mamlakatlar ʻ ʻ ʻ o rtasidagi muloqotga yo l“ I Xalqaro ilmiy-madaniy kongressida taqdim ʻ ʻ etilgan.2017-yilning fevral oyida muzeyga O zbekiston Badiiy akademiyasi ʻ Qoraqalpog iston bo limining sobiq raisi, rassom Jollibay Izentayevning qizi ʻ ʻ Gulbahar Izentayeva rahbarlik qilgan.2018-yil iyul oyida muzeyning yong indan ʻ himoya qilish tizimi to satdan ishga tushdi. Sprinkler buzildi va natijada avangard ʻ rassomi Aleksandr Shevchenkoning 1914-yildagi „Chelakli ayol“ kartinasi olti soat 37 Gosudarstvennsh muzey iskusstv Kara-kalpakskoy ASSR, M., 1976; Avangard, osta-novlennsh na begu, L., 1989; Avangard XX veka. Iz sobraniya Gosudarstvennogo muzeya iskusstv Respubliki Karakalpakstana, T., 2003. Marinika Babanazarova. davomida suv ostida qoldi. Rasmni qayta tiklash Moskvadan kelgan mutaxassislar tomonidan amalga oshirildi.2019-yil boshida kartinaga zarar yetkazganlikda ayblangan Izentaeva ishdan bo shatilib, O zbekiston madaniyati va san atiniʻ ʻ ʼ rivojlantirish jamg armasi muzey direktori lavozimiga tanlov e lon qilgan edi. ʻ ʼ 38 2019-yil iyul oyida Tigran Mkrtichev muzey direktori lavozimini egallash bo yicha xalqaro tanlov g olibi bo ldi. Babanazarova Mkrtychev nomzodini ʻ ʻ ʻ qo llab-quvvatladi va yangi tayinlanishdan mamnunligini bildirdi. Mkrtychev ʻ 2021-yil yanvar oyidan boshlab muzey direktori lavozimiga kirishdi. 2022-yilda Mktychev Mizdaxqonning qadimiy inshootlari arxeologik majmuasi muzey filiali va ochiq osmon ostidagi sayyohlik yodgorligiga aylanishini e lon qildi. ʼ Shuningdek, muzeyning birinchi binosini rekonstruksiya qilish, to rtinchi va ʻ beshinchi binolarni qurish haqida ham ma lum qilindi. Muzeyning zamonaviy ʼ kolleksiyasida 90 000 dan ortiq turli eksponatlar mavjud. Ular orasida rus avangardining asarlari, o zbek rassomlarining rasmlari, shuningdek , ʻ Qoraqalpog iston xalq amaliy san ati va Qadimgi Xorazm san ati obyektlari bor. ʻ ʼ ʼ Muzeyning arxeologik kolleksiyasi asosiy kolleksiyadagi 9 mingdan ortiq ilmiy va yordamchi fondlarda 32 ming 579 ta omborni o z ichiga oladi. Unga kulolchilik, ʻ ganch, tosh, suyak, yog och, metall, shisha, charm va gazlamalardan yasalgan ʻ badiiy va uy-ro zg or buyumlari kiradi. Ular orasida ossuariylar, haykaltaroshlar, ʻ ʻ 39 devor rasmlari parchalari, me moriy bezaklar (poytaxtlar va figurali ustunlar, ʼ sirlangan koshinlar, turli xil kulolchilik buyumlari, barcha turdagi zargarlik buyumlari, o q otish qurollarining alohida namunalari, shuningdek, kumush va ʻ misning keng kolleksiyasi) 3–18-asrlarga oid tangalar bo’lgan. Unday bo‘lsa siz Nukusdagi afsonaviy Savitskiy nomidagi san at muzeyiga albatta tashrif ʼ buyurishingiz kerak. Museum named after Savitsky Muzey asoschisi Igor Vitaliyevich Savitskiy birinchi marta 1950 yilda Qoraqalpog‘istonga kelgan va tashrifining birinchi kunlaridan boshlab bu notanish yerni sevib qolgan. U 1966 yilda ochilgan muzeyda taqdim etgan to‘plamlari orqali Qoraqalpog‘iston 38 Gosudarstvennsh muzey iskusstv Kara-kalpakskoy ASSR, M., 1976; Avangard, osta-novlennsh na begu, L., 1989; Avangard XX veka. Iz sobraniya Gosudarstvennogo muzeya iskusstv Respubliki Karakalpakstana, T., 2003. Marinika Babanazarova. 39 стория музея на официальном сайте“. 2012-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan tabiatiga, uning tarixi, madaniyati va odamlariga mehrini izhor etdi. O‘shandan beri u o‘z hayotini muzey eksponatlarini to‘ldirishga bag‘ishladi, ular orasida nafaqat taniqli rassomlar, balki notanish rassomlarning ham rasmlari bor.Exhibit at the Savitsky Museum Nima uchun muzey ikkinchi «Luvr» deb nomlangan? Chunki uning to‘plami Osiyo mintaqasidagi eng yaxshi badiiy to‘plamdir va rus avangardining ikkinchi eng muhim va eng katta asarlar to‘plamiga ega hamda 2001- yilda ingliz "The Guardian" gazetasi uni "dunyodagi eng chiroyli muzeylardan biri" deb atagan. Igor Vitalevich Savitskiy 1926-1930-yillari Moskvada yetti yillik maktabni tamomlagan. 1930-1931-yillarda esa rassomlik kurslarida o‘qigan. Shu bilan birga, 1931-1933-yillari o‘sha davrgamos ravishda (ya’ni o‘zining «proletar mandati»ni namoyish qilish uchun) – u «O‘roq va«Bolg‘a» zavodi qoshidagi Kechki o‘qish fakulteti (KO‘F) maktabida elektr montajchisi ixtisosligini oldi. Shu yillarda Vera Ivanovna bolaligida Savitskiyning badiiy iste’dodini payqab,uning o‘qishni bor kuchi bilan qo‘llab-quvvatladi va nevarasiga juda bog‘langan Igorning buvisi unga barcha narsalar to‘liq yetib kelmasa ham, Fransiyadan rasm qog‘ozi va boshqa materiallarni yuborib turadi. 40 1932 yil 28 dekabrda yangi yil tabrigida «Senda rasm chizishga qobiliyat bor, unirivojlantirib borishing kerak. Shuning uchun o‘qishingni tashlama, talantingni yerga ko‘mish kerak emas», - deb yozadi u nevarasiga. Bir vaqtning o‘zida, buvisining qistovi bilan rassomlar Yelena Saxnovskaya va Mark Shagalning «sinfdoshi» Ruvim Mazellardan rassomlik sirlarini o‘rganishda davom etgan. Ayni shu vaqtlarda Mazel dunyoga mashhur arxeolog S.Tolstov bilan birga Qoraqalpog‘iston va Turkmanistonni o‘rganish uchun bu o‘lkalarga safar qilgan. Bu Osiyoning ekzotik mamlakati haqidagi hikoyalar yigitcha qalbini rom etgani mutlaqo tabiiy hol. Buvisi Igorga Fransiyadan rasm chizish uchun materiallar jo‘natib, uning musavvirlik iqtidorini har qanday yo‘llar bilan rag‘batlantirib turgan. 1934-1941-yillarda I. Savitskiy Poligrafiya institutining grafika bo‘limida, 1905 yil nomidagi rassomlik bilim yurtida, rassomlar malakasini oshirish institutida tahsil olgan. Bu yillarda u o‘qituvchisi Lev Kramarenko oilasi bilan 40 Society. „СОБРАНИЕ ГОСУДАРСТВЕННОГО МУЗЕЯ ИСТОРИИ УЗБЕКИСТАНА (ЧАСТЬ 2)“ (ru). Society. 2023-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 30-may. yaqinlashgan. Uning rafiqasi, rassom Irina Jdanko, ayniqsa singlisi, taniqli etnograf Tatyana Jdanko I. Savitskiy hayotida keskin burilish yasaganlar. Ularning har uchalalari Markaziy Osiyo, ayniqsa, O‘zbekistonga o‘zlarining benazir ijod namunalarini bag‘ishlaganlar. Bundan tashqari I. Jdanko keyinchalik Nukus muzeyiga qator eksponatlarni topshirgan, ular orasida «rus avangardlari amazonkasi» Lyubov Popovaning grafik ishlari nihoyatda qimmatli hisoblanadi. 1941 yili Igor Savitskiy Surikov nomidagi rassomlik institutiga o‘qishga kirgan. Shubhasiz, moskvalik rassom Valeriy Volkov musavvir I.Savitskiyga bergan bahosida haqli edi: 41 «Qoraqalpoq tabiatini bu qadar go‘zal ifodalagan yagona inson Savitskiy bo‘lgan. Uning ijodi asosi esa tabiatning o‘zi». Xorazm ekspeditsiyasi fotografi Georgiy Argiropulo ham bu fikrlarni qo‘llab-quvvatlaydi. «Tog‘ yoki dengizlarga nisbatan sahroga muhabbat qo‘ygan kishi kam uchraydi, Igor Vitalevich esa cho‘lga adadsiz mehr qo‘ygan va shuning uchun uning asarlari bu munosabatni yaqqol va to‘laqonli namoyish etadi. Cheksiz barxanlar, sahroning abadiy yo‘ldoshi shamollar katta «havas bilan bezagan» va dengizchilarning yo‘l-yo‘l ko‘ylagini eslatuvchi «libos kiygazgan» kum barxanlar kengliklari... 42 Bular sahroni dengizga yanada o‘xshatadi, yanada go‘zalroq va rang-barang qiladi va kishini o‘z asoratiga oladi». Bu yillarda Igor Savitskiyning muzey tashkil etish g‘oyasi mahalliy ziyolilar va respublika rahbariyati tomonidan yaxshi qabul qilingan (ular orasida Marat Nurmuhamedov ham bo‘lib, u O‘zbekiston Fanlar akademiyasi bo‘limiga rahbarlik qilgan vaqtida I. Savitskiyga qoraqalpoq amaliy san’atini o‘rganish bo‘yicha laboratoriya ochib bergan, keyinchalik partiyaning viloyat qo‘mitasida ishlab turib, do‘stining harakatlarini qo‘llab-quvvatlagan; Qodirbay Saipov 43 I. Savitskiy g‘oyasini himoyaqilgan va unga yordam ko‘rsatgan dastlabki mahalliy rassomlardan biri bo‘lgan; 44 Qoraqalpog‘iston Muxtor Pespublikasi rahbari Kallibek Kamalov 41 Бабаназарова М. Игорь Савицкий (художник, собирател, оснаватель музея). – Нукус : «Silk Road Publishing House». – С . 34. 42 Савицкий И. В. Коракалпок халқ амалий санъати. Ёғоч ўймакорлиги. – Тошкент: «Фан», 1965. – С. 23. 43 Савицкий И. В. Коракалпок халқ амалий санъати. Ёғоч ўймакорлиги. – Тошкент: «Фан», 1965. – С. 23. 44 Бабаназарова М. Игорь Савицкий (художник, собирател, оснаватель музея). – Нукус: «Silk Road Publishing House». – С. 34. I.Savitskiy tomonidan yig‘ilayotgan eksponatlarni sotib olish uchun katta mablag‘ ajratgan). Qoraqalpog‘iston Vazirlar Kengashi qarori va O‘zbekiston hukumati ma’qullashi bilan 1966 yili muzey ochilgan. Xulosa Bugungi kun sharoitida jamiyatdagi yangi o’zgarishlarni amalga oshirish jarayonida, jamiyat a’zolarini, demokratik tafakkur va milliy g’oya ruhida tarbiyalash vazifalarini bajarishda biz yuqorida ko’rib chiqdik, muzeylarning ahamiyati ortib bormoqda.Albatta har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning tarixi o’ziga xo surf-odatlar va an’analari, hayotiy qadriyatlardan ayri holda tasavvur etib bo’lmaydi.O’zbekiston Respublikasidagi muzeylar va tarixiy me’moriy yodgorliklar millatning madaniy uyg’onishiga, milliy g’oyani targ’ib etish, xalq ongida milliy g’urur va qadriyatlarni kuchaytirishda, mustaqillik g’oyalariga sodiqlik hissiyotini, demokratiya va taraqqiyotga ishonchini mustahkamlashda muhim ro’l o’ynaydi. Bu borada birinchi prezidentimiz Islom Karimovning “Tarixiy xotirasiz barkamol kishi bo’lmaganidek, o’z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo’lmaydi”, “Tarix – xalq ma’naviyatning asosidir”, “ Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q”, “O’zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi”, “Inson uchun tarixdan judo bo’lish – hayotdan judo bo’lish demakdir” degan ahamiyatga molik so’zlari muzeylar va muzey xodimlari uchun dasturamal bo’lib xizmat qilmoqda”. Ajdodlarimizdan meros qolgan nodir-noyob eksponatlarni asrab- avaylashimiz, asrlar osha salobat to’kib bizgacha yetib kelgan ma’moriy obidalarimizni, arxeologik yodgorliklarimizni himoya qilishimiz, shuningdek, ikkinchi jahon urushi davri, azob – uqibatlari, xalqimizni matonatli jasoratlari bosib o’tgan hayot yo’llarini atroflicha o’rganishimiz zarur. Muzey hodimlari faoliyati, muzeylarga oid bukletlar, kitoblar, sur’atlar ko’rgazmasi tashkil etib borilmoqda. Umuman aholini, o’quvchi yoshlarni tarbiyalashda muzeylarning ro’li beqiyosdir. Chunki barcha eksponatlarda tarixiy jarayon, ajdodlar nasafi bor. Ular qoldirgan ma’naviyat, boy merosni avaylab – asrash, avlodlarga yetkazish esa muqaddas burchimizdir. Kurs ishini bajarish davomida biz o’lkamiz hududida tashkil etilgan muzeylarni tarixi va faoliyati haqida yangi ma’lumotlarga ega bo’ldik va bilmlarni mustahkamladik. O’tmishni, tarix tajribasini o’rganishda ajdodlar yaratgan betakror moddiy va ma’naviy merosni asrashda hamda targ’ib etishda muzeylar faoliyati muhim ahamiyat kasb etishini bilib oldik. Har bir muzey o'zining yo'nalishi, eksponatlari bilan o'ziga xos. Xususan, O'zbekiston tarixi davlat muzeyida xalqimizning mustaqillikkacha hamda undan keyingi davr tarixini qiyosiy jihatdan tomosha qilib hayajonga tushasiz. O'zbekiston Davlat san'at muzeyida esa o'zbek xalqining bebaho va betakror san'at asarlarini hayrat hamda havas ila tomosha qilib, qalblarimiz iftixor, ko'ngillarimiz g'urur tuyg'ulariga to'lishi shubhasiz. Zero, har bir davlat taraqqiyot sari odimlar ekan, hamisha tarixga nazar tashlab, mavjud urf-odatlar, an'analar hamda qadimiy yodgorliklarni o'rganishga va saqlashga intilishi tabiiy. Bu borada esa muzeylarning o'rni beqiyos. Ular uzoq o'tmishdan meros bo'lib kelayotgan madaniyat, ma'rifat, tabiat yodgorliklarining yaxlit tizimga solingan yig'indisi ekani bilan ham qimmatlidir. Foydalanilgan manba va adabiyotlar 1 Yakubov A.S. Muzeyshunoslik va arxivshunoslik. Ma ’ ruza matni . – Samarqand . 2003 y . 2 .КарSociety. „СОБРАНИЕ ГОСУДАРСТВЕННОГО МУЗЕЯ ИСТОРИИ УЗБЕКИСТАНА (ЧАСТЬ 2)“ (ru). Society. 2023-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 30-may. 3. Каримов И. И. Музей тарихига бир назар // Маданият.– Тошкент, 2019 йил, 12 сентябрь.– №37 4 . Tarixiy o ’ lkashunoslik Ochildiyev F . B . Toshkent “ Donishmand ziyosi ” 2020 186 b . 5. Tarixiy o ’ lkas fanidan O ’ QUV - USLUBIY MAJMUA A . A . Erqo ’ ziyev Namangan - 2023 37-43 bb 6 .Мирзаалиев Э. Наманган вилоят ўлкани ўрганиш музейи : кеча ва бугун. – Фарғона. Фарғона нашриёти, 2010. – Б. 10. 7. „В Ташкенте презентовали альбом об истории ремесленничества и музее прикладного искусства“ ( ru ). fergana . media . 2023- yil 2- iyunda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi : 2024- yil 9- may . 8. Мирзаалиев Э. Наманган вилоят ўлкани ўрганиш музейи : кеча ва бугун. – Фарғона. Фарғона нашриёти, 2010. – Б. 10. 9. O ʻ zbekiston xalq amaliy san ʼ ati , 2 jildli , T ., 2004. Direktor : Yusupov Ismat Iskandarovich . 10. Савицкий И. В. Коракалпок халқ амалий санъати. Ёғоч ўймакорлиги. – Тошкент: «Фан», 1965. – С. 23. 11 . И.В.Савицкийнинг музей архивидаги шахсий варақасидан таржимаи ҳоли. 12 .O zbekiston Milliy ensiklopediyasi 1 jild Toshkent 2000.ʻ

MUNDARIJA

Kirish

I-bob. O’zbekiston tarixini o’rganishda muzeylarning ahamiyati va tutgan o’rni

1.1 Sovet hukumatini muzeylar sohasidagi chora-tadbirlari

2.1 O’zbekistonda 1917-1990 yillarda tashkil etilgan muzeylar tarixi

II- bob. Muzeylar qadim tarixdan habar beradi

2.1 Muzey turlari.O’zbekiston tarixi davlat muzeyi va faoliyati

2.2 I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpog’iston san’at muzeyi tashkil etilishi va faoliyati

Xulosa

Foydalanilgan manbalar va adabiyotlar

Ilovalar

Купить